كه، انقلاب، شهری، میلاد، یك، تمدن

K “http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=41936” l “_ftn3” o “” همان)
مولر لیر، شهر را تجمعی می‌د‌اند كه جایگاه فعالیت‌های ناكشاورزی باشد و زومبارت، جایی را شهر می‌نامد كه به‌علت گستردگی آن مردم همدیگر را نمی‌شناسند.(همان)
مورخان، شهر را با توجه به قدمت آن، تعریف می‌کنند و از نظر اقتصاددانان، شهر به جایی اطلاق می‌شود که معیشت غالب ساکنان آن، بر پایه کشاورزینباشد. جمعیت شناسان نیز، تعداد جمعیت یک نقطه را، ملاک شهریبودن آن نقطه می‌دانند. اندیشمندان طراحی شهریشهر را مجموعه پیچیده سازمان یافته‌ای می‌دانند که متشکل از سه مولفه اصلی کالبد، تصورات، و فعالیت می‌باشد، که پیوسته در حال تغییر و تحول است. شهرشناسان ، شهر را محلی می‌دانند که بشر دست از زمین کشیده و فکر کردن را آغاز می‌کند.
با توجه به دیدگاه های گوناگون، تعریف های متفاوتی برای شهر، ارائه شده است. در بیشتر کوشش ها، برای تعریف بنیادی و اساسی شهر، دو ملاک در نظر گرفته شده است:
ملاک اول –
تعیین حداقل اندازه شهر، از نظر جمعیتتعیین حد نصاب برای چگالی جمعیت(جمعیت نسبی).
ملاک دوم–
ملاکی است که میلز، آن را برای تعریف شهر، تائید می کند ؛
شهر، منطقهای است که در آن ، زمین، برای خانهسازی، نسبت به سایر عوامل تولید، مخصوصاً، سرمایه، در مقایسه با نواحی اطراف آن، با شدت بیشتری، مورد استفاده قرار می گیرد. از آنجایی که مردم، معمولاً، در نواحی نزدیک به محل سکونت خود، کارمی کنند؛ بنابراین، شهر، با دو عامل دیگر، یعنی، اشتغال بیشتر و تولیدبیشتر کالاو خدمات، نیز، توصیف می شود. به طور کلی، شهر، منطقه ای است که نسبت تولید و سایر عوامل تولید به زمین، در آن، بیشتر از نواحی همجوار است. (عابدین ،1389)
تعریف شهر در ایران
شهر، محلیاست با حدودقانونیکه در محدوده جغرافیائیبخش، واقع شده و از نظر بافتساختمانی، اشتغال و سایر عوامل، دارای سیمائی با ویژگی های خاص خود، بوده؛ به طوری که اکثریت ساکنان دائمی آن، در مشاغل کسب، تجارت، صنعت، کشاورزی، خدماتو فعالیت های اداری، اشتغال داشته و در زمینه خدماتشهری، از خودکفائی نسبی، برخوردار و کانون مبادلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگیو سیاسیحوزهجذبو نفوذپیرامونخود، بوده و حداقل، دارای ده هزار نفر، جمعیتباشد.
در هر نقطه که از نظر موقعیت و اهمیت، تشکیل شهرداری، ضرورت داشته باشد؛ ولو، جمعیت آن، به پنج هزار نفر، بالغ نشود؛ وزارت کشور، می تواند، در آن محل، دستور تشکیل انجمن و شهرداری بدهد. در سالهای اخیر، حدنصاب شهر شدن در ایران از ۱۰ هزار و ۵۰۰ نفر به ۳ هزار و ۵۰۰ نفر کاهش یافته‌است.
1-2-2 تاریخ شهر و شهرنشینی
تاریختغییرات کالبد شهرها، در دهه های اخیر، بصورت موضوعی مهم، درآمده است. نخستین سه تمدنجهان، بر اساس زمان آغاز آنها؛ بین النهرین، مصرو هندهستند که به تمدن های مرده، مشهور بوده و تمدن غربی، از همین سه تمدن، نشات گرفته است. تمدن چین، استثنای خارق العاده ای می باشد. فرهنگخدشه ناپذیر آن، از ابتدای پیدایش، در سه هزاره پیش از میلاد، در حاشیه رود زردتا قرن بیستمم. همچنان، تداوم داشته است.(موریس، 1374)
شهر را باید دارای پیشینه‌ای بیش از هفت هزار ساله دانست که با فاصله اندکی از انقلاب نوسنگی، با تغییر شکل تدریجی جماعت‌های روستایی دائم، در خاورمیانه، ظاهر می شود و به صورتی پیوسته، تا امروز، گسترش می یابد؛ به نحوی که امروزه، به شکل زیست غالب بشری در آمده است. پیدایش شهرها، تحولی شگرف، در فرآیند تاریخ بود.
شهر ، در قلب كل نظام يونان باستان قرار دارد. تمدن يونان، زمانی به حوزه‌ای قدرتمند تبديل شد و سخن از معجزه يونانی رفت كه دولت‌-شهرهای يونانی بر پا شدند. سازمان شهر و آينده شهر، در مركز تفكر يونانیان باستان قرار داشت.(آقاجانپور، ۱۳۸۷)
انقلاب صنعتی، به عنوان محرکی نیرومند، با ایجاد نهادهای اقتصادی، اداری، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، ساختار شهرها را دگرگون کرد. بلکه تغییرات و تحولات شگرفی را در حیات اجتماعی شهر، به وجود آورد.(شکیبامقدم، 1384)
1-2-3 تاریخ پیدایش شهر
بعضی از جامعه‌شناسان شهر مانند رایزمن اظهار می‌دارند كه علت پدید آمدن شهر را نمی‌دانند و بعضی دیگر معتقدند كه پیدایش شهر بخشی از تكامل اجتماعی بوده است كه پس از اینكه انسان از مرحله اقتصاد معیشتی عبور می‌كند و كنترل محیط را بیشتر در اختیار می‌گیرد برای ساختن شهر آمادگی پیدا می‌كند؛ یعنی توانایی ساختن محیط اجتماعی پیچیده‌‌تری را به‌دست می‌آورد. در هر صورت برای پیدایش انسان باید از مرحله ابتدایی تنازع بقاء عبور كند وابستگی به طبیعت به طور نسبی كمتر شده، وابستگی اجتماعی او بیشتر می‌شود.(ممتاز، 14،1389)
مطالعات دیرینه‌شناختی و كشفیات باستانی نشان می‌دهند كه «اولین هسته‌ شهر در مكان ملاقات قبایل و اقوام برای اجرای بعضی از مراسم و شعایر و یا بازگشت به همان قبرستان‌ها شكل می‌گیرد. بعضی از این آثار در دوره كهنه‌سنگی دیده می‌شود،‌ اما در این دوره هنوز زمینه مساعد برای رشد شهر پدید نیامده است.» )همان، 11(
اولین شهرهای جهان در 3500 سال قبل از میلاد مسیح در بین‌النهرین در دره‌های حاصل‌خیز دجله و فرات به‌وجود می‌آیند. شهرهایی مانند “كیش”، “اور”، “لاگش”، “بابل”، “آشور”، “سومر” و “نینوا”. آن‌گاه در مصر باستان حدود 3100 سال قبل از میلاد مسیح شهرهایی مانند “تبس” و “ممفیس” در كنار رودخانه‌ نیل شكل می‌گیرند و در حدود 2500 سال قبل از میلاد مسیح شهرهایی مانند “موهنجودارو” و “هاراپا” در كنار رودخانه سند به وجود می‌آیند. در حدود 1500 سال قبل از میلاد شهرهایی در دره زرد ساخته می‌شوند. شهرهای یونان و روم جدیدتر هستند و به 300 تا 400 سال قبل از میلاد باز می‌گردند. در نیم‌كره غربی در قاره آمریكا بین 300 سال قبل از میلاد تا 300 سال بعد از میلاد در تمدن مایا شهرهایی به وجود می‌آیند كه به دلایل نامعلوم از بین می‌روند.)همان، (15
 
1-2-4 شهرنشینی
شهرنشینی فرایندی است كه به‌واسطه آن نسبت جمعیت شهرنشین همراه با بسط و گسترش شبكه‌های ارتباطی، ‌فعالیت‌های اقتصادی، سازمان‌های سیاسی و اداری در مناطق شهری افزایش می‌یابد.)ازكیا، غفاری،1386 ،100(
دو جامعه‌شناس به‌نام‌های پل‌بی. هورتون و چسترال هانت،‌ شش شرط لازم را برای شهرنشینی ذكر كرده‌اند:
1. لزوم تقسیم كار در بسیاری از مشاغل تخصصی در شهر؛
2. مبتنی بودن سازمان اجتماعی بر اشتغال و طبقه اجتماعی نه بر روابط خویشاوندی؛
3. حاكمیت نهادهای رسمی دولتی و ملی (سراسری) به‌جای نهاد خانواده؛
4. وجود نظام بازرگانی و تجارت؛
5. وجود وسایل ارتباطات و حفظ سوابق؛
6. وجود فناوری نظام‌یافته و معقول.(كوئن، 1388)
1-2-5 تفاوت شهر و روستا
برخی محققین در یك وجه بسیار كلی و البته معنی‌دار تفاوت شهر و روستا را در این دانسته‌اند كه عظیم‌ترین نوع تقسیم كار مادی و فكری جدایی شهر و روستاست. در این موارد باید نكته‌ بسیار مهمی را روشن نمود: شهر قبل از هر چیز محل كار فكری است.( آذر مساواتی،319)
برخی سعی كرده‌اند ریزتر به این تفاوت بپردازند.زیمرمنو سوروكیناز محققین امریكایی كوشش كرده‌اند كه هشت خصیصه زیر را برای تمییز شهر و روستا به‌طور جمعی عنوان كنند:شغل، محیط، اندازه، اجتماع و انبوهی جمیعت، تجانس و عدم تجانس جمیعت، تفاوت در قشربندی اجتماعی، تحرك، نظام‌كنش متقابل یعنی شماره و نوع تماس‌ها.
اما باید این مسئله را همواره در نظر داشت كه تغییرات فراصنعتی جامعه جهانی بسیاری از این تفاوت‌ها را كم‌رنگ كرده و از بین خواهد برد. ساكنان اجتماع روستایی اكنون از طریق حمل‌ونقل و رسانه‌های ارتباطی به سهولت به شهرها دسترسی دارند. با ادامه این روند، تمایز میان ساكنان این دو اجتماع كمتر خواهد شد.
شاخصهای تفکیک شهر از روستا، عبارت است از: ( حسینی،۱۳۹۰ )
وسعت
وضعیت و نوع فعالیت اقتصادیدرجه اشتغال و قشربندی اجتماعی
درجه پیچیدگی روابط و مناسبات
چگونگی بهره گیری از نهادهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی
میزان و ترکیب جمعیت. 
1-2-6 مزایای سكونت در اجتماع شهری
زندگی در شهر دارای امتیازات فرهنگی و اقتصادی متعددی است برخی از امتیازات سكونت در یك منطقه شهری را می‌توان به ترتیب زیر ذكر كرد:
1.      زندگی خصوصی
2.      تحرك
3.      تنوع در سبك زندگی و پیشه‌ها
4.      امكان شكوفایی خلاقیت‌
5.      امكانات گوناگون برای تحصیل
6.      برخورداری از مراقبت‌های پزشكی تخصصی
7.      برخورداری از فعالیت‌های تفریحی متنوع
8.      فرصت بیشتر برای پژوهش و بررسی.
 
1-2-7 مفهوم شهر قبل از انقلاب صنعتی
شهر قبل از انقلاب صنعتی كه در واقع انقلابی همه‌جانبه بود و زندگی و اجتماع را دگرگون كرد، دارای تعریفی بین مفهوم روستا و مفهوم شهر به معنای امروزی بود. در شهرهای ماقبل صنعتی هنوز هم طبقات، سلسله‌مراتب مشخصی داشتند.
ویژگی‌های شهر قبل از انقلاب صنعتی عبارت‌اند از: (به نقل از : شارع‌پور، 1389، 84)
– دارای جمعیت کم و دارای دیوار؛
– دارای کارکرد اداری و مذهبی و در درجه دوم تجاری.
– تخصص در کار محدود است و تولید بیشتر مبتنی‌بر قدرت انسان و حیوان است.
– جدا نبودن خانه و محل کار از همدیگر.
– طبقات هم‌چنان توزیع امکانات می‌کند و مرکز شهر مخصوص اعیان است.
– از منظر رفاهی و اقتصادی و بهداشتی نیز شهر قبل از انقلاب صنعتی دارای سطح بسیار نازلی بوده است.
شهر قرن نوزدهم در واقع همانند یك زاغه بزرگ بود. تفكیك محله‌ها از هم هنوز پدید نیامده بود. مهاجرین شهری اتاق‌هایی در خانه‌ها اجاره می‌كردند و به‌طور متوسط در هر اتاق بین 3 تا 8 نفر در سنین مختلف زندگی می‌كردند و اتاق‌ها فاقد نور و هوای كافی بودند. شهرداری هنوز به شكل امروزی وجود نداشت. زباله در خیابان‌ها انباشته می‌شد وهوا به‌علت گازهای سمی كه كارخانه‌ها تولید می‌كردند باعث بیماری سرطان و بیماری‌های كشنده دیگر می‌گردید.( كوئن ؛ 47)
 
1-2-8 شهر بعد از انقلاب صنعتی
شهری‌شدن مدرن با آغاز صنعتی‌شدن شكل‌ می‌گیرد. شهر بعد از انقلاب صنعتی از سه نظر تغییر كرد:
1. بازتعریف شهر (تغییر مفهومی)؛ تغییرات اجتماعی حاصل از انقلاب صنعتی، مفهوم شهر را فربه‌تر از تعریف آن در دوران قبل از انقلاب صنعتی نمود. مشاغل در حال تغییر بودند، منزلت افراد نیز در حال تغییر بود، به‌طوری كه شهری‌ها نمی‌دانستند كه در طول دو نسل چه موقعیت و منزلتی پیدا خواهند كرد. زیرا معیارهای قدیمی بی‌ارزش شده و مشاغل در حال تغییر بودند و خویشاوندی دیگر جایی نداشت و در نتیجه روابط اجتماعی باید رنگ و بوی جدید پیدا می‌كرد.
 
2. دگرگونی اقتصادی و رفاهی شهر؛ از 1870 توجه به بهداشت، رونق گرفت و علم طب پیشرفت كرد و آگاهی نسبت به آلودگی محیط افزایش یافت. فشارهایی از جانب مردم برای بهبود محیط شهری پدید آمد. بهبود وضع شهر به همراه كشف برق، تلفن،‌ رادیو، خطوط حمل و نقل زیرزمینی و اتومبیل پدید می‌آید، كه در این زمینه پیشرفت‌های تكنولوژیك نقش مهمی دارند.
 
3. ظهور مادرشهر،‌ كلان‌ْشهر و تكنوشهر؛ مادرشهر، ترجمه متروپلیس (Metropolis) است. ظاهراً‌ این مفهوم از ابداعات بلومنفلد در دهه 1960 باشد.‌ «او معتقد است كه پیدایش پدیده “مادرشهر” یك تحول جدید و اساسی در تاریخ بشر است. در حالی كه در آغاز صنعتی شدن مهاجرت‌های شهری مركزگرا هستند، پس از این‌ مرحله چون هسته مركزی شهر به حالت انفجاری درمی‌آید مهاجرت‌های مركزگریز آغاز می‌شوند. بنابراین پیدایش مادرشهر با گسترش شهر به بیرون و پیدایش حومه‌نشینی هم‌زمان واقع می‌شود.»
كلان‌شهر، ترجمه مگالوپولیس است. «گاتمن مبتكر این مفهوم، سال‌ها پیش این اصطلاح را برای رجوع به تحولی جدید در شمال شرق امریكا به‌كار می‌برد. او معتقد است كه شمال شرق امریكا شاهد یك توسعه عجیب است؛ مجموعه به‌هم پیوسته‌ای از “مادرشهرها”،‌ حومه‌ها و مناطق وابسته به آن‌ها، ‌از جنوب نیوهمشایر تا شمال ویرجینیا، از ساحل آتلانتیك تا كوه‌های آپالاچی گسترش می‌یابد. این مجموعه متشكل از شهرهای بزرگی مثل بوستن، نیویورك،‌ واشینگتن،‌ فیلادلفیا و بالتیمور می‌شود كه از طریق خطوط زیرزمینی، ‌آبی و هوایی به هم مربوط‌اند. این جدید‌ترین شكل سكونت شهری است كه در قرن بیستم پدید می‌آید.
تكنوشهر از مفاهیم هم‌زاد با سازه‌هایی چون جهان‌ شبكه‌ای، دنیای فراصنعتی، جهان سایبر و عصر اطلاعات است. بعضی از جامعه‌شناسان مانند كاستلز و هال به پیدایش شهرهای جدیدی تحت عنوان “تكنو-شهر” اشاره می‌كنند. با نزدیك شدن به قرن بیست و یكم، جهان با تجربه تكنولوژی در سطح بالا مواجه است.این تجربه همان اندازه عمیق است كه انقلاب صنعتی در قرن نوزده وضعیت شهرنشینی را دگرگون ساخت. برخلاف شهرهای قرن نوزدهم كه محل تولید پارچه، فولاد و زغال سنگ بودند، این مراكز جدید مكان تولید اطلاعات و ایده‌های نو هستند.
 
1-2-9 تعریف حومه، شهرك و شهرستان
یكی از ساخت‌های شهری كه به تبع گسترش شهرنشینی به وجود آمده است، حومه است كه تعریف و لوازم و اقتضائات خاص خود را دارد. همان‌طور كه در توضیح پدیده مادرشهر گفته شد، حومه از ساخت‌های شهری هم‌زاد با پدیده مادرشهر است. حومه شهرها بین 1850 تا 1920 ساخته می‌شوند. پیدایش حومه با رونق حركت راه‌آهن ارتباط نزدیك دارد.
واژه “Suburb”، در اصل از اصطلاح لاتینی “sub urbe”، به‌معنای “زیر نظارت شهر” گرفته شده است. در بخش اعظم تاریخ شهرنشینی، این معنای اصطلاح درست بود. حومه‌ها مجموعه‌های كوچكسكونت‌گاه‌هایی بودند كه برای وسایل آسایش و معیشت خود به مراكز شهری وابسته بودند. در دوران كنونی این واژه برای اشاره به هر ناحیه ساخته‌ شده مجاور یك شهر بزرگ به‌كار برده شده است. گیدنز، 1377)
شهرك‌سازی هم از عواملی است كه به توسعه حومه و ایجاد مادرشهر كمك كرده است. تنها در آغاز قرن بیستم كارشناسان آمار و محققان اجتماعی میان شهرك (Town) و شهر (City) تمایز قایل شدند.
از دیدگاه جامعه‌شناختی، “شهرستان” مكانی است میان شهر

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *