*239

-624840-553720

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد شوشتر
پایان نامه جهت دریافت مدرک کارشناسی ارشد “M.A”
رشته:علوم اجتماعی
گرایش: جمعیت شناسی
عنوان:
بررسی میزان سرمایه اجتماعی بین حاشیه نشینان شهر اهواز
استاد راهنما:
دکتر نصرالله پور افکاری
استاد مشاور:
دکتر احمد علی کیشی پور
نگارش:
سامان جباری
زمستان 91

13335241935

تقدیم به:

تقدیم به همسرم و تقدیم به پدر
و مادرم و همه آنان که مرا علم آموختند.
سپاسگزاری:
از کلیه اساتید محترم برای زحماتی بسیار که متقبل شدند, جناب آقای دکتر درستی و پسر عمه عزیزم جناب آقای عباس کرمی وهمکار گرامی سرکار خانم صالحی باورصاد که من را در انجام تحقیقات مربوط به پایان نامه یاری نمودند ,کمال تشکر و سپاس خود را ابراز می دارم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده……………………………………………………………………………………………………………………….1
فصل اول : کلیات تحقیق
1-1.مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….3
1-2.بیان مسئله و اهمیت موضوع…………………………………………………………………………………………..5
1-3.اهداف تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….6
1-4.توصیف منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………….6
1-5.شرح مفاهیم و اصطلاحات…………………………………………………………………………………………….7
1-6.مشارکت……………………………………………………………………………………………………………………..9
1-7.پایگاه اقتصادی و اجتماعی…………………………………………………………………………………………….10
1-8.کاربرد نتایج تحقیق……………………………………………………………………………………………………….10
فصل دوم : ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1.مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………12
2-2.سرمایه………………………………………………………………………………………………………………………..12
2-3.اشکال سرمایه………………………………………………………………………………………………………………12
2-4.تفاوت انواع سرمایه………………………………………………………………………………………………………14
2-5.تاریخچه سرمایه…………………………………………………………………………………………………………..15
2-6.مفهوم سرمایه اجتماعی…………………………………………………………………………………………………15
2-7.اجزاءسرمایه اجتماعی……………………………………………………………………………………………………17
2-8.دیدگاه های نظری داخلی سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………18
2-9.دیدگاه های نظری خارجی سرمایه اجتماعی…………………………………………………………………….21
2-9-1.نظریه جیمز کلمن…………………………………………………………………………………………………….21
2-9-2.نظریه پیر بوردیو………………………………………………………………………………………………………24
2-9-3.نظریه رابرت پاتنام……………………………………………………………………………………………………25
2-9-4.نظریه فرنسیس فوکویاما……………………………………………………………………………………………26
2-10.دیدگاه های حاشیه نشینی……………………………………………………………………………………………28
2-10-1.دیدگاه لیبرالیستی……………………………………………………………………………………………………28
2-10-2.دیدگاه ساختارگرایان………………………………………………………………………………………………29
2-10-3.دیدگاه نوسازی………………………………………………………………………………………………………30
2-11.تعریف حاشیه نشینی………………………………………………………………………………………………….32
2-12.علل پیدایش حاشیه نشینی در ایران………………………………………………………………………………35
2-13.پیامدهای زیستی حاشیه نشینی در ایران…………………………………………………………………………37
2-14.ویژگی های حاشیه نشینی……………………………………………………………………………………………39
2-14-1.نمونه هایی از اوصاف عمومی زندگی حاشیه نشینی……………………………………………………40
2-14-2.رشد حاشیه نشینی………………………………………………………………………………………………….42
2-14-3.پیامدهای حاشیه نشینی……………………………………………………………………………………………43
2-15.پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..50
2-15-1.تحقیقات داخلی انجام شده………………………………………………………………………………………50
2-15-2.تحقیقات خارجی انجام شده…………………………………………………………………………………….56
2-16.مبانی نظری تحقیق………………………………………………………………………………………………………58
2-16-1.نظریه استافر……………………………………………………………………………………………………………58
2-16-2.نظریه ساستاد………………………………………………………………………………………………………….58
2-16-3.نظریه اورت .اس.لی………………………………………………………………………………………………..59
2-16-4.نظریه زلینسکی……………………………………………………………………………………………………….59
2-16-5.نظریه بوردیو………………………………………………………………………………………………………….59
2-17.انواع حاشیه نشینی………………………………………………………………………………………………………59
2-18.چهارچوب نظری……………………………………………………………………………………………………….68
2-19.فرضیات تحقیق………………………………………………………………………………………………………….71
2-20.مدل نظری تحقیق………………………………………………………………………………………………………72
فصل سوم : روش تحقیق
3-1.مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….74
3-2.روش تحقیق………………………………………………………………………………………………………………..74
3-3.جامعه آماری………………………………………………………………………………………………………………..75
3-4.تعیین حجم نمونه…………………………………………………………………………………………………………76
3-4-1.شیوه نمونه گیری……………………………………………………………………………………………………..77
3-4-2.ابزار گردآوری تحقیق………………………………………………………………………………………………..77
3-5.شیوه امتیاز دهی……………………………………………………………………………………………………………77
3-6.روش تحلیل داده ها………………………………………………………………………………………………………78
3-6-1.روش های آماری توصیفی…………………………………………………………………………………………78
3-6-2.روش های استنباطی………………………………………………………………………………………………….78
3-7.اعتبار و روایی تحقیق……………………………………………………………………………………………………78
3-7-1.اعتبار………………………………………………………………………………………………………………………78
3-7-2.روایی……………………………………………………………………………………………………………………..79
3-8.قلمرو زمانی………………………………………………………………………………………………………………..80
3-9.قلمرو مکانی………………………………………………………………………………………………………………..80
3-10.واحد تحلیل و سطح مشاهده……………………………………………………………………………………….80
3-11.استخراج……………………………………………………………………………………………………………………80
3-12.تعریف متغیرهای تحقیق……………………………………………………………………………………………..81
3-12-1.تعاریف نظری متغیر وابسته……………………………………………………………………………………..81
3-12-2.تعاریف نظری متغیر مستقل…………………………………………………………………………………….81
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها
4-1.مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………85
4-2.آمار توصیفی……………………………………………………………………………………………………………….85
4-3.آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………………………101
فصل پنجم : نتایج و پیشنهادات
5-1.مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….113
5-2.نتایج تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………113
5-3.محدودیت های تحقیق………………………………………………………………………………………………….115
5-4.پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………..116
منابع و مآخذ
الف : فهرست منابع فارسی…………………………………………………………………………………………………..118
ب : فهرست منابع غیر فارسی………………………………………………………………………………………………122
پیوست ها………………………………………………………………………………………………………………………….123
چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………….124
فهرست جداول
عنوان صفحه
2-1.جدول : منابع سرمایه اجتماعی ………………………………………………………………………………………28
4-1.جدول : توزیع فراوانی سن پاسخ دهندگان……………………………………………………………………….85
4-2.جدول : توزیع فراوانی جنسیت پاسخ دهندگان…………………………………………………………………87
4-3.جدول :آمارهای توصیفی وضعیت تاهل پاسخ دهندگان……………………………………………………..88
4-4.جدول :آمارهای توصیفی قومیت پاسخ دهندگان……………………………………………………………….89
4-5.جدول :آمارهای توصیفی تحصیلات پاسخ دهندگان………………………………………………………….90
4-6.جدول : آمارهای توصیفی اشتغال پاسخ دهندگان………………………………………………………………91
4-7.جدول :آمارهای توصیفی نوع شغل پاسخ دهندگان……………………………………………………………92
4-8.جدول :آمارهای توصیفی درآمد ماهیانه پاسخ دهندگان………………………………………………………93
4-9.جدول :آمارهای توصیفی مسکن پاسخ دهندگان……………………………………………………………….94
4-10.جدول :آمارهای میزان کنترل اجتماعی…………………………………………………………………………..95
4-11.جدول :آمارهای میزان اعتماد اجتماعی…………………………………………………………………………..96
4-12.جدول :آمارهای میزان مشارکت رسمی و غیر رسمی……………………………………………………….97
4-13.جدول :آمارهای میزان انسجام اجتماعی………………………………………………………………………….98
4-14.جدول :آمارهای میزان روابط اجتماعی…………………………………………………………………………..99
4-15.جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و سن……………………………………………………………………..101
4-16.جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و جنس…………………………………………………………………..101
4-17.جدول :آزمون t برای میانگین دو گروه (مجرد و متاهل)………………………………………………….102
4-18.جدول : توزیع فراوانی بر حسب تاهل…………………………………………………………………………..102
4-19.جدول :آزمون t برای میانگین دو گروه مجرد و متاهل……………………………………………………..103
4-20.جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب قومیت…………………………………………………..103
4-21.جدول : آنالیز واریانس بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و قومیت……………………………………….102
4-22.جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب اشتغال………………………………………………….104
4-23.جدول : آزمون t برای اختلاف میانگین های دو گروه (شاغل و بیکار)………………………………104
4-24. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب تحصیلات……………………………………………105
4-25. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی و تحصیلات…………………………………………………….105
4-26. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب مسکن………………………………………………….106
4-27. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی و وضعیت مسکن……………………………………………..106
4-28. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب نوع شغل………………………………………………107
4-29. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی و نوع شغل………………………………………………………107
4-30. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب درآمد ماهیانه………………………………………..108
4-31. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی ودرآمد ماهیانه………………………………………………… 108
4-32.جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و کنترل اجتماعی……………………………………………………..109
4-33. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و اعتماد اجتماعی……………………………………………………109
4-34. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و مشارکت اجتماعی………………………………………………..110
4-35. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و انسجام اجتماعی…………………………………………………..110
4-36. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و روابط اجتماعی……………………………………………………111
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
4-1.نمودار : سن پاسخ دهندگان……………………………………………………………………………………………86
4-2.نمودار : جنس پاسخ دهندگان…………………………………………………………………………………………87
4-3.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک تاهل…………………………………………………………………………..88
4-4.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک قومیت………………………………………………………………………..89
4-5. نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک تحصیلات………………………………………………………………….91
4-6. نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک وضعیت اشتغال…………………………………………………………..92
4-7.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک نوع شغل…………………………………………………………………….93
4-8. نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک درآمد ماهیانه………………………………………………………………94
4-9.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک وضعیت مسکن……………………………………………………………95
فهرست شکل ها
عنوان صفحه
2-1 .شکل: نظریه جیمز کلمن………………………………………………………………………………………………24
2-2 .شکل: مدل نظری تحقیق………………………………………………………………………………………………72
چکیده
هدف از این تحقیق ،بررسی میزان سرمایه اجتماعی بین حاشیه نشینان شهر اهواز است .که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای تعداد400نفر بعنوان حجم نمونه انتخاب شده اند .واحد تحلیل ، فرد است .روش گردآوری اطلاعات به صورت پیمایشی می باشدکه برای اندازه گیری متغیرها و گردآوری اطلاعات از‌» پرسشنامه محقق»استفاده شده است.در گردآوری داده ها از روش میدانی و پرسشنامه و مصاحبه استفاده شده است .پس از بررسی اعتبار و روایی پرسشنامه ، با استفاده از نرو افزار spssتجزیه و تحلیل گردیده اند .جهت بررسی معنی داری بین متغیرها و آزمون های همبستگی نا پارامتریک که برای متغیرهای کمی ،کاربرد دارند، فرضیات آزمون شده به تحلیل پرداخته شد.نتایج نشان گر آن است که متغیرها ،عدم امکانات رفاهی ،فقر ،عدم شغل نامناسب ،جنگ تحمیلی ، فقدان نهادهای سازمان یافته نقش مهمی درشکل گیری حاشیه نشینی در شهرستان اهواز داشته اند .بین متغیرهای وابسته رابطه مثبت و مستقیم مشاهده گردیده است .
واژگان کلیدی : سرمایه اجتماعی – اعتماد – مشارکت – حاشیه نشینی اهواز
1-1. مقدمه
1-2. بیان مسئله و اهمیت موضوع
1-3. اهداف تحقیق
1-4. توصیف منطقه مورد مطالعه
1-5. شرح مفاهیم و اصطلاحات
1-6. مشارکت
1-7. پایگاه اقتصادی و اجتماعی
1-8 . کاربرد نتایج تحقیق

فصل اول:

کلیات تحقیق

1-1.مقدمه
امروزه در کنار سرمایه های انسانی ، مالی و اقتصادی ، سرمایه دیگری بنام سرمایه اجتماعی مورد بهره برداری قرار گرفته است.این مفهوم به پیوندها ، ارتباطات میان اعضای یک شبکه به عنوان منبع با ارزش اشاره دارد.که با خلق هنجار ها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا می شود. سرمایه اجتماعی به عنوان یک اهرم ، مورد اقبال فراوان نیز واقع شده است .در دیدگاه های سنتی مدیریت توسعه سرمایه های اقتصادی ،فیزیکی و نیروی انسانی مهمترین نقش را ایفا می کردند.اما در عصر حاضر برای توسعه بیشتر از آنچه به سرمایه اقتصادی، فیزیکی و انسانی نیازمند باشیم به سرمایه اجتماعی نیازمندیم .زیرا بدون این سرمایه استفاده از دیگر سرمایه ها به طور بهینه انجام نخواهد شد.در جامعه ای که فاقد سرمایه اجتماعی کافی است سایر سرمایه ها ابتر می مانند و تلف می شوند.از این دو موضوع سرمایه اجتماعی به عنوان یک اصل محوری برای دستیابی به توسعه محسوب شده و مدیرانی موفق قلمداد می گردند که بتوانند در ارتیاط با جامعه به تولید و توسعه سرمایه اجتماعی بیشتر نائل گردند. پیچیدگی زندگی در جوامع مدرن امروزی باعث شده تا روابط اجتماعی و میزان و چگونگی مشارکت افراد در شبکههای جمعی بر کم و کیف تمامی فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی اثرگذار باشد. در این میان سرمایه اجتماعی یکی از مولفههای اصلی است. سرمایهی اجتماعی مفهومی انتزاعی، ترکیبی، پیچیده و بینرشتهای است و کاربرد گستردهی آن در مدیریت شهری، اقتصاد، رفتار سازمانی، سیاست، بهداشت عمومی، جرمشناسی، توسعه روستائی، حکمرانی خوب، برنامهریزی شهری، و … نشاندهندهی پتانسیل بسیار زیاد آن جهت تحلیل پدیدههای گوناگون در جامعه است. یکی از این پدیدهها، حاشیهنشینی میباشد که به اعتقاد برخی محققان آپاندیسیت اغلب شهرهای جهان و از جمله ایران محسوب میگردد. حاشیهنشینی که در مقیاس وسیع و معنای مدرن محصول شرایط پس از انقلاب صنعتی در کشورهای صنعتی اروپا و امریکا بوده است سبب مهاجرتهای وسیع از نقاط روستائی و شهرهای کوچک به مراکز صنعتی و رشدیافته گردید و این امر زمینه را برای پیدایش اولین حاشیهها فراهم ساخت. در ایران نیز پس از ورود و استقرار سرمایهداری وابسته، پدیده حاشیهنشینی بوجود آمد و رشد آن عمدتأ از سال 1320 به بعد شدت یافت (زاهد ، زاهدانی ، 1369). رشد قارچ گونه حاشیه هاعلاوه بر برهم زدن فضای کالبدی شهرها، زمینه بروز انواع مسائل و آسیبهای اجتماعی در شهرها را فراهم میکند که یکی از دلایل بروز این مسائل کمبود سرمایه اجتماعی در اینگونه محلات میباشد. بعنوان نمونه رابرت پاتنام در مقالهای تحت عنوان “جامعه برخوردار، سرمایه اجتماعی و زندگی عمومی” بیان میکند که یکی از دلایل عدم موفقیت دولت آمریکا در احیای محلات فقیرنشین، فرسایش سرمایه اجتماعی در این مناطق است. وی همچنین معتقد است که بخشی از مشکل سیاهپوستان و لاتینیتبارهای مناطق داخلی شهر این است که آنها از «ارتباطات» به معنای واقعی بیبهره اند (پاتنام، 1384). همچنین از نظر وی در محلههایی که سرمایه اجتماعی شکل میگیرد، مسائل اجتماعی مثل اعتیاد، جرم و غیره کمتر است؛ به عبارت دیگر سرمایه اجتماعی در سطح محله، افزایش امنیت محله و کاهش جرایم را در پی خواهد داشت (باستانی، 1387). در واقع سرمایه اجتماعی از طریق اجزای خود همچون «اعتماد، مشارکت، شبکههای اجتماعی و …» میتواند باعث کاهش این مسائل و مشکلات در محله گردد. چراکه حضور افراد حاشیهنشین در شبکههای پیچیده جامعه مدرن و نیز مشارکت سازمان یافته و خودانگیخته آنها میتواند روند توسعه محلی را تسهیل نمایند. به عبارت دیگر هر چقدر اعضاء یک جامعه خاصی همچون حاشیهنشینان در شبکه روابط اجتماعی حضور بیشتر و پر رنگتری داشته باشند و در عین حال این حضور توأم با اعتماد و مشارکت آگاهانه باشد، میتواند موجب رشد و پیشرفت اقتصادی و اجتماعی و کالبدی محله گردد. اما به اعتقاد بسیاری از محققان در مناطق حاشیهنشین ما با عدم مشارکت ساکنین روبرو هستیم که وضعیت نامطلوب اقتصادی و تحرک بالای جمعیت از جمله دلایل این امر میباشد که پیامد آن میتواند فرسایش سرمایه اجتماعی را سبب گردد: با نگاهی به مناطق حاشیه پی میبریم که الگوی سکونتی ساکنان این مناطق عمدتاً غیردائم و موقتی است که این خود از عواملی است که تقویت کننده حس عدم تعلق به محله و عامل تشدید کننده عدم تمایل به مشارکت است. در زمینه شغل و درآمد اکثر افراد در وضعیت نامطلوب اقتصادی بسر میبرند که این خود عامل دیگری در عدم مشارکت است (نقدی،1386).
بنابراین از آنجا که فرسایش سرمایه اجتماعی در این مناطق محروم میتواند باعث انواع آسیبها و مسائل اجتماعی از قبیل اعتیاد، فروش و مصرف مواد مخدر، الکل ، فساد و فحشا، فقر،بیکاری، دعوا و درگیری، قمار و … گردد و همچنین باعث عدم موفقیت برنامههای عمرانی دولت جهت بهبود وضعیت کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دولت شود، لذا افزایش این نوع سرمایه در این محلات میتواند آسیبها را کاهش دهد و دولت را در جهت عملی کردن برنامهها یاری رساند. بنابراین این تحقیق به بررسی میزان سرمایه اجتماعی مناطق حاشیه شهر اهواز می پردازد.
با توجه به اینکه اهواز یکی از کلانشهر های کشور و دومین شهر بزرگ با جمعیت حاشیه نشین کشور است ( یک سوم جمعیت کشور)و جمعیت بالقوه و باالفعل می تواند مسائل اجتماعی فراوانی را دامن زند، امیدآن میرود این تحقیق بتواند راه کارهای نوینی را پیش روی برنامه ریزان قرار دهد.
1-2.بیان مساله و اهمیت موضوع
بعد از جنگ جهانی دوم یکی از مهمترین مسایل اجتماعی کشورهای در حال توسعه، رشد و توسعه ی شتابان و ناهمگون شهرنشینی بوده است. بدیهی است که رشد انفجاری شهرنشینی و در پی آن رشد پدیده ی حاشیه نشینی، برآیند مهاجرت های مداوم داخلی، یعنی از روستاها به شهرها است که بازتاب اقتصادی، اجتماعی و فیزیکی آن رشد گروه ها و جوامع حاشیه نشین است که در مناطق مختلف کلان شهرها به شکل های گوناگون آلونک نشینی، زاغه نشینی، کپرنشینی و حلبی آباد ها و غیره بروز می کند. آنچه اهمیت مطالعه این موضوع را می رساند، مهاجرت طبقه ای از جامعه روستایی است که از لحاظ سرمایه، تحصیلات و درآمد در سطح پایینی قرار دارند و با توجه به این شرایط، در محیط شهری آسیب پذیر خواهند بود. علاوه بر این، گروه مهاجر شیوه ی از زندگی را بوجود می آورند که نسبت به سه شیوه ی رایج زندگی یعنی شهری، روستایی و ایلاتی متفاوت است. بعلاوه مهاجران جدید با توجه به ویژگی های اجتماعی و اقتصادی خاص خود، بافت فیزیکی معینی را نیز به وجود می آورند (حسین زاده دلیر، 1370: 64). در شیوه جدید زندگی ( زندگی حاشیه نشینان)، خانواده نیز دارای میزان اهمیت، شکل و چارچوب خاصی است.
دراین مناطق یا سرمایه اجتماعی هنوز شکل نگرفته است و یا در سطح خاص گرایانه و درون گروهی (وجه منفی) وجود دارد . این سرمایه اجتماعی خاص گرایانه نه تنها نقشی در توسعه مناطق نخواهد داشت ، بلکه در اکثر موارد خود به عنوان مانعی برای توسعه همه جانبه محسوب می شود . بنابراین باتوجه به اهمیت سرمایه اجتماعی درکاهش مسائل وآسیب های اجتماعی وهمچنین توسعه همه جانبه این مناطق دراین پژوهش سعی شده است که ضمن مروری بر مسئله حاشیه نشینی و آمارهای مربوط به آن در جهان و به ویژه در ایران، به نقش سرمایه اجتماعی در کاهش معضل حاشیه نشینی و آسیب های اجتماعی ناشی از آن پرداخته شود.
با توجه به اینکه شهرستان اهواز یکی از کلان شهرهای کشور بوده و پدیده حاشیه نشینی از مشکلات کلان شهرهای کشور می باشد.در این پژوهش در صدد هستیم میزان سرمایه اجتماعی را بین حاشیه نشینان ای شهر را بررسی کنیم.بر همین اساس ، سوال اصلی پژوهش و بررسی این است که عوامل موثر بر سرمایه اجتماعی بین حاشیه نشینی شهر اهواز کدام است ؟
1-3.اهداف تحقیق
اصولاٌ هدف از انجام تحقیقات علمی کمک به شناخت و حل بخشی از مشکلات جامعه باید تلقی شود.
الف- هدف اصلی :
ـ بررسی رابطه بین میزان سرمایه اجتماعی حاشیه نشینان شهر اهواز
ـ بررسی مشکلات و پیامدهای اجتماعی حاشیه نشینی در شهر اهواز
ب- اهداف فرعی :
1-مطالعه رابطه بین اعتماد اجتماعی افراد ساکن و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهراهواز.
2-مطالعه میزان روابط اجتماعی افراد ساکن و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهراهواز.
3-مطالعه میزان مشارکت اجتماعی(رسمی و غیر رسمی) افراد ساکن در مناطق حاشیه نشین اهواز.
4-مطالعه انسجام اجتماعی و حاشیه نشینی در شهر اهواز.
5-مطالعه رابطه بین کنترل اجتماعی و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
6-مطالعه رابطه بین قومیت و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
7-مطالعه رابطه بین وضعیت تاهل و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
8-مطالعه رابطه بین جنس و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
9-مطالعه رابطه بین سن و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
10-مطالعه رابطه بین پایگاه اجتماعی و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
1-4.توصیف منطقه مورد مطالعه
این تحقیق در شهر اهواز مرکز استان خوزستان در جنوب غربی کشور انجام شده است.ای شهر در حدود 8152 کیلومتر مربع وسعت دارد.جمعیت آن بر اساس سرشماری تا سال 1390، برابر با1.891.425نفر می باشد .که از لحاظ تعداد ،هفتمین شهر کشور پس از تهران ،مشهد ،اصفهان ،تبریز و شیراز و کرج قرار دارد.و ارتفاع آن از سطح دریا 18 متر است .این شهر در 31 درجه و 19 دقیقه عرض شمالی و 48 درجه و 41 دقیقه طول شرقی مدار گرینویچ واقع شده است.
این شهر در زمین سطحی در طرفین رودخانه کارون بنا شده و راه آهن جنوب از وسط آن می گذرد.فاصله آن با مرکز کشور 881 کیلومتر است.در شهر اهواز ،مساله حاشیه نشینی تابعی از روند حاشیه نشینی کل کشور می باشد.طبق تحقیقی که اولین بار در سال 1352 توسط محققین موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در مورد حاشه نشینی در شهر اهواز انجام گرفت ، نشان داد که آغاز حاشیه نشینی به دهه قبل از سال 1320 برمی گردد.ولی در این دوره رشد کندی داشته است .لیکن در دهه 1330 بر ابعاد این مسئله افزوده شد.تا اینکه در دهه 1340 و متعاقب اصلاحات ارضی و سیر مهاجرین روستائی بی زمین و کم حجم ،حاشیه نشینی رشد شتابان به خود گرفت.(نیرومند و حسینی ، 55:1382)
وقوع جنگ هشت ساله ایران و عراق (1367-1359)و تخریب شهرهای استان از جمله خرمشهر و آبادان و انهدام صنایع چون پالایشگاه نفت و تاسیسات مشابه واز کار افتادن صنایع و مراکز بزرگ اشتغال و تاسیسات بندری خرمشهر نیز باعث شد تا جمعیت این مناطق به شهر اهواز و سایر مناطق کشور مهاجرت اجباری نمایند.در این دوره روستاهایی مانند عین دو –ام تمیر-شیلنگ آباد-ملاشیه-کوت عبدالله – کوت سید صالح نیز در جذب مهاجرین تاثیر بسزایی داشتند.
بر اساس پژوهشی که در سال 1364 در مورد علت مهاجرت به شهر اهواز صورت گرفت ، اکثر مهاجرین(9/76)علت مهاجرت خود را ،جنگ و پیامدهای آن عنوان کردند.(جهاد دانشگاهی خوزستان ،8:1380).
محل مورد مطالعه در این پژوهش ، منطقه ملاشیه و کوت سید ناصرو ام تمیر درحاشیه شهر اهواز می باشند که طبق سرشماری در سال 1390 دارای 120,000 نفر جمعیت هستند و در جنوب اهواز واقع می باشند.
1-5.شرح مفاهیم و اصطلاحات
سرمایه اجتماعی از مباحث نسبتاًنوینی است که دربررسی های اجتماعی اقتصادی جوامع مدرن مطرح گردیده است. همانطورکه مفهوم سرمایه اجتماعی نشان می دهددرواقع این واژه برگرفته ازدیگرمفاهیم متداول دراقتصاداست،مثل سرمایه فیزیکی وسرمایه انسانی یاسرمایه طبیعی،امامفهوم جدیدی است که تقریباًازاوائل دهه90واردمتون توسعه های،جامعه شناسی وسیاسی شده است.
سرمایه اجتماعی نیزمثل اکثراصطلاحات درعلوم انسانی تعریف واحدی نداردونوع تعریف باتوجه مکان وزمان متفاوت است. ازنظربرخی صاحب نظران سرمایه اجتماعی مفهومی باصورت جدیدامامحتوایی کهن است. ایده ای که مفهوم سرمایه اجتماعی ازآن سخن می گویدباوجودشهرتاخیرخودبرای جامعه شناسان حرف تازه ای ندارد. ایدهمذکوراین است که مشارکت درگروههای اجتماعی نتایج سودمندی برای فردوجامعه دارد.
از حاشیه نشینی تعاریف گوناگونی شده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:
حاشیه نشین به مفهوم کلی، به کسی گفته می شود که در شهر سکونت دارد ولی به علل گوناگون نتوانسته است جذب نظام اقتصادی- اجتماعی شهرشودوازخدمات شهری استفاده کند( عابدین درکوش،121:1372)
الف)حاشیه نشینان
کسانی هستند که در سکونت گاه های غیر متعارف با ساکنین بافت اصلی شهر زندگی می کنند ،گروه های مزبور بیشتر بر اثر نیروهای دافعه زادگاه چون فقر و بیکاری و کمتر عوامل جاذب شهری ،از زادگاه خود (روستا –ایل یا شهر )رانده شده و به شهرها روی می آورنده اند .از آنجا که اکثر این گروه ها بی سواد بوده و مهارت لازم را جهت جذب در بازار کار شهر ندارند ،عامل پس رانی شهری نیز آنها را از شهر رانده و به حاشیه کشانده است
ب)سرمایه اجتماعی
اصطلاح سرمایه اجتماعی قبل از سال 1916 ،در مقاله ای توسط هانی نان از دانشگاه ویر جینیای غربی مطرح شد.اما اولین بار در سال 1961 ،کتابی درآمریکا به وسیله ژان جاکوب نوشته شد.که این اصطلاح را بکار برد و منظورش این بود که در حاشیه نشینی شهر،ویژگی و خصلت هایی وجود دارند که آنها می توانند به خوبی با همدیگر ارتباط برقرار کنند و گروه هایی را تشکیل دهند و خودشان مسائل و مشکلات را حل کنند.در اصل ،درآنجا منظور از سرمایه اجتماعی ،نوعی همکاری و هم فکری خود جوش و از درون گروه های محروم حاشیه نشین بود.(توسلی،2:1384)
افرادی که در مناطق حاشیه نشین زندگی می کنند از ساخت قدرت و سیاست عمومی جامعه جدایی یافته اند و به عنوان گروه پست اجتماعی تلقی می شوند. حاشیه نشینان از نظر اجتماعی دارای موقعیت ضعیف بوده و در طبقه ی پایین اجتماع قرار دارند ( زاهد زاهدانی،9:1369).
خانواده های تهی دست و اغلب مهاجر که به تعبیر اسکار لوئیس در نوعی فرهنگ فقر زندگی می کنند. آنان به طور کامل جذب شیوه ی جدید زندگی شهری نشده و در حاشیهی آن به زندگی ادامه می دهند(دراکاکیس اسمیت،121:1377).
1-6.مشارکت
در فرهنگ بین المللی و بسته معانی زیر برای مفهوم مشارکت آمده است:
عمل یاوضعیت شرکت جستن،بهره وری در چیزی ،مشارکت بر اساس رابطه خویشاوندی که بیش از یک نفردرآن شرکت داشته باشند.(اکبری،28:1383-27)ودر این مشارکت رابطه معناداری بین افراد به وجود می آید.
الف: مشارکت اجتماعی
مشارکت اجتماعی نیز بیانگر شرکت فعالانه در امور اجتماعی است فردی دارای مشارکت اجتماعی است که در نهادها و سازمانهای مختلف اجتماعی فعالیت داشته و نسبت به مسائل اجتماعی اطراف خود بی‌تفاوت نباشد. همچنین شرکت فعالانه در امور فرهنگی، مراسم، آداب و رسوم را شامل می‌شود. مشارکت در دفاع از کشور در زمان جنگ،یا مشارکت در انتخابات ، نشانه هایی از مشارکت اجتماعی است.
ب: اعتماد اجتماعی
آنتونی گیدنز ، اعتماد و تاثیر آن بر فرایند توسعه را زیر بناو زمینه ساز اصلی در جوامع مدرن می داند، هر جا که سطح اعتماد اجتماعی بالا باشد مشارکت و همیاری مردم در عرصه های اجتماعی بیشتر و آسیب های اجتماعی کمتر است.(اکبری،11:1383)
ج: کنترل اجتماعی
هومنز ، در تعریف کنترل اجتماعی می گوید : فرایندی که از طریق آن ، هر گاه شخصی از مرتبه فعلی رعایت فلان هنجار عدول کند ، رفتار وی دوباره به همان مرتیه عدول داده می شود و هرگاه به کلی از هنجار عدول کند ، مجددا” به رعایت کامل هنجار سوق داده می شود (فرهنگ علوم اجتماعی ، جولیوس گولد و ویلیام کوب،706:1384).
د: انسجام اجتماعی
به معنی استحکام درونی و مترادف با وحدت اجتماعی است.فرهنگ جامعه شناسی آلموند کولین ،انسجام اجتماعی را به معنای توافق افکار ، احساسات و اعمال تعریف می کند که با وحدت ، یک گروه و یا یک جامعه را روشن می سازد (کولین,1970:84 ).
ه: روابط اجتماعی
رابطه به معنی ارتباطی است از هرنوع بین دو یا چند واقعیت، اصطلاح روابط اجتماعی در زبان فرانسه هنگامی که معنای عام از آن مستفاد می شود ، بصورت جمع به کار می رود . معمولا” ارتباطات بین دو شخص یا گروه و نه ارتباطات بین دو پدیده اجتماعی را می رساند ( فرهنگ علوم اجتماعی ، آلن بیرو,376:1380).
1-7 .پایگاه اقتصادی و اجتماعی
مراد از پایگا ه اقتصادی و اجتماعی این معانی است.
الف: موضوعی در نظام اجتماعی که متضمن انتظار عمل متقابل است با توجه به صاحبان مواضع دیگر در ساختار مشابه.
ب:منزلت است از نظرشان در داخل یک نظام اجتماعی،و گاهی اشاره است به توزیع حقوق، التزامات ، اقتدار و مرجعیت در داخل نظام مشابه ، چنان که در عبارات ( پایگاه بلند ) و ( پایگاه پست ) آمده است.
پ:مقام والا با توجه به توزیع شان در داخل یک نظام اجتماعی ، چنان که در عبارت طالب پایگاه آمده است ( فرهنگ گولد و کوب ,82:1384 ).
1-8 .کاربرد نتایج تحقیق
نتایج این پژوهش می تواندمورد استفاده سازمانها و نهادهای زیر قرار بگیرد:
وزارت کشور،اداره فرهنگ وارشاد،شهرداری وشوارای شهرها،اداره مسکن وشهرسازی.

2-1.مقدمه
2-2.سرمایه
2-3.اشکال سرمایه
2-4.تفاوت انواع سرمایه
2-5.تاریخچه سرمایه
2-6.مفهوم سرمایه اجتماعی
2-7.اجزا سرمایه اجتماعی
2-8.دیدگاه های داخلی سرمایه اجتماعی
2-9.دیدگاه های خارجی سرمایه اجتماعی
2-10.دیدگاه های حاشیه نشینی
2-11.تعریف حاشیه نشینی
2-12. علل پیدایش حاشیه نشینی در ایران
2-13. پیامدهای زیستی حاشیه نشینی در ایران
2-14.ویژگی های حاشیه نشینی
2-15.پیشینه تحقیق
2-16.مبانی نظری تحقیق
2-17.انواع حاشیه نشینی
2-18.چهارچوب نظری
2-19.فرضیات تحقیق
2-20.مدل نظری تحقیق

فصل دوم:

ادبیات تحقیق

2-1.مقدمه
بدون شک دانستن معانی و تعاریف گوناگون یک مفهوم ،ما را در شناخت ابعاد گوناگون آن مفهوم مارا یاری می رساند .در این فصل ضمن ارائه تعاریف گوناگون از سرمایه اجتماعی به مباحثی مثل ،انواع سرمایه اجتماعی و تفاوت آن با دیگر سرمایه ها خواهیم پرداخت.بدنبال آن نیز نظریه های مرتبط با بحث و پیشینه موضوع مورد مطالعه ،مورد بحث قرار می گیرید.
2-2.سرمایه
سرمایه ثروتی است مولد ، یا منبعی که شخص می تواند جهت ایجاد درآمد با منبعی اضافی دیگر به کار برد.سرمایه همیشه در اقتصاد سیاسی مارکس ،کار مجسم یا انباشته تعریف می شود ، در یک مناسب اجتماعی قرار می گیریدکه درآن مولد برای انباشت بیش تر سرمایه به کار گرفته می شود.
بوردیو سرمایه را کار انباشت ، تعریف می کند .به نظر البرو اندیشه ای که در پس مفهوم اصلی سرمایه هست ، حتی در معنای مالی اولیه اش ،مفهوم ارزشی است که می تواند اساس ارزش های آینده باشد.(البرو،1995) بنابرین ، سرمایه هر منبعی است که می تواند در عرصه ی خاصی اثر بگذارد. وبه فرد امکان می دهد که سود خاصی را از طریق مشارکت در رقابت بر سر آن به دست آورد(استونس،228:1998).
2-3 .اشکال سرمایه
برخی از محققین معتقدند بوردیو بین سه نوع کلی سرمایه ،که ممکن است محتوای خاص عرصه ای داشته باشد تمایز قایل شده است.
1-سرمایه اقتصادی
به درآمد پولی ، و هم چنین سایر منابع و دارائی های مالی اطلاق می شود تظاهر نهادینه اش را در حقوق مالکیت می یابد.مثلا” پول و اشیای مادی که می توان برای تولید کالا و خدمات به کار برد.
2-سرمایه فرهنگی
شامل تمایلات و عادات دیرین که در فرآیند جامعه پذیری است.انباشت اشیای فرهنگی با ارزش مثل نقاشی و صلاحیت های تحصیلی و آموزش رسمی حاصل آمده است.ترنر(1198) در تعریف دیگری ، سرمایه فرهنگی را مجموعه ای از نمادها، عادات،منش ها ، شیوه زبانی ،مدارک آموزشی،ذوق و سلیقه ها و شیوه های زندگی که به طور غیر رسمی بین افرادشایع است ،تعریف می کند.(ترنر،434:1998).
3-سرمایه اجتماعی
مجموعه منابع باالفعل و باالقوه ای است که با عضویت در شبکه های اجتماعی کنش گران و سازمان هابه وجود می آید.
4-سرمایه نمادین
استونزو ترنر (1998)بر نوع دیگری از سرمایه به نام نمادین اشاره می کند.که با استفاده از سمبل ها جهت مشروعیت بخشیدن به تصرف سطوح و گونه های متغیری از سه نوع سرمایه یاد شده می انجامد.(استونز،221:1998-ترنر،512:1998).بوردیو نیز در کتاب اشکال سرمایه ،سرمایه نمادین و فرهنگی را دقیقا” مترادف هم نمی داند .در طرح کلی تئوری عمل، سرمایه نمادین محتوای خاص حیثیت و شرف فرض می شود، حال آنکه مثال های سرمایه فرهنگی را در جای دیگری از آثار بوردیو درباره نهادهای آموزشی باز تولید ، انسان آکادمیک بهتر می توان مشاهده کرد و همان قدر که به دانش مهارت یا شایستگی اشاره دارد . به شرف یا حیثیت نیز ، که داشتن این سرمایه می تواند به بار آورد می پردازد.سرمایه فرهنگی مسلما” گونه ای سرمایه نهادین ، به طور کلی است.اما شکلی از سرمایه نمادین است.(بوردیو،7:1997).
5-سرمایه انسانی
شکل دیگری از سرمایه است .و یک مفهوم اقتصادی است.ویژگی های کیفی انسان اعم از آموزش ،تخصص ، مهارت ، دانش ، خلاقیت ، نوع آوری و غیره عموما” نوعی سرمایه به شمار می رود.به عبارت دیگری سرمایه انسانی را می توان ارتقا و بهبود ظرفیت تولیدی افراد جامعه نامید.(علوی راد،نصیرزاده،210:1380).
2-4.تفاوت انواع سرمایه
بر خلاف سرمایه اقتصادی که معمولا”کالای خصوصی دریک جامعه کاپیتالیستی است ، سرمایه اجتماعی جنبه یک کالای عمومی را داشته ، کنش گرانی که سرمایه اجتماعی را ایجاد می کنند.معمولا”فقط قسمت کوچکی را از منافع شان بدست می آورند.(کلمن،119-116-98-99،1198). سرمایه اجتماعی به ارتباط قانونی و قاعده مند وابسته است،که اگر تجدید نشود از بین می رود.سرمایه اجتماعی از طریق مکانیسم های فرهنگی ،دین ، سنت، عادات تاریخی(فوکویاما،1995) به وجود می آید و منتقل می شود.در واقع عناصر فرهنگی می توانند مانند سرمایه اندوخته شوند. پس سرمایه فرهنگی متشکل از عادات ،تمایلات بادوام،عینیت فرهنگی ارزشمند و تحصیل و شرایط لازم آموزشی رسمی است.(بوردیو:1986،243).سرمایه فرهنگی نسبت به سرمایه اقتصادی کمتر ملموس است.با وجود این قابل سرمایه گذاری و کسب سود یا ایجاد ارزش می باشد.
سرمایه اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی قابل تبدیل به یکدیگر می باشد.سرمایه اقتصادی بیشتر ملازمبا الگوهای مخصوص شبکه های اجتماعی و شیوه های فرهنگی گروه های سطح بالا است.با افزایش سود مندی سرمایه اقتصادی، رشد سرمایه اجتماعی و فرهنگی نیز بیشتر می شود.با این حال پول ، منافع اجتماعی ،فرهنگی قابل تبدیل به اندازه مشابه نیستند. قابلیت تبدیل سرمایه اقتصادی بیشتر است و به آسانی به سرمایه اجتماعی و فرهنگی تبدیل می شود (بوردیو،243:1986).
2-5.تاریخچه سرمایه اجتماعی
نظریه سرمایه اجتماعی یک نظریه مفهومی جدید می باشد ، که در سال های اخیر به آن توجه شده است .به طوری که در دهه 1990 شاهد انتشار سریع رویکرد سرمایه اجتماعی از طریق محافل عمومی و دانشگاهی هستیم.
سرمایه اجتماعی با توضیح فراوان به عنوان تئوری منابع اجتماعی در مرجع های مشابه پیدا شده است.بر اساس بررسی مقالات و مجلات نوشته شده از سال های 1995-1981 کاربرد مفهوم سرمایه اجتماعی رشد چشم گیری داشته است.
مفهوم سرمایه اجتماعی سابقه تاریخی زیادی دارد.و لباسی نو برای تئوری های قدیمی تر به شمار می رود.اندیشمندان اجتماعی در رشته های گوناگون در گسترش مفهوم سرمایه اجتماعی به شکل های خاصی اشاره کرده اند.چنانکه پوتنام و فوکویاما اشاره میکنند، اصطلاح آن نخستین بار در اثرجین جاکوب، به نام؛مرگ وزندگی شهرهای بزرگ آمریکایی در سال1961به کار رفته است(پاتنام،78:1955و فوکویاما ،10:1979).
2-6.مفهوم سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی در سالیان اخیر توجه محققان حوزهای مختلف علوم انسانی و اجتماعی را به خود مشغول کرده است. در واقع به خاطر همین چند بعدی و پیچیده بودن، باعث شده که صاحب نظران مختلف تعاریف مختلفی از این مفهوم ارائه دهند. در حالیکه سرمایه فیزیکی به موضوعات فیزیکی بر می گردد و سرمایه انسانی به دارایی های افراد، سرمایه اجتماعی برخلاف سرمایه های متعارف کالایی همگانی(خاکباز, 100:1384 )است وبه روابط میان افراد ، شبکه های اجتماعی و هنجارهای متقابل و اعتماد ناشی از آنها بر می گردد در این معنی سرمایه اجتماعی دقیقا با ‌آنچه که « فضیلت مدنی» نامیده می شود مرتبط است ، زیرا سرمایه اجتماعی هم به عنوان منبعی برای فعالیتهای بدخواهانه و هم فعالیتهای خیر خواهانه به کار می رود به طور مثال برایانحصار فرصت های استخدامی افراد خارج از گروه یا نبرد با دشمنان خیالی یا واقعی .( پاتنام،2000 )اصولا وضعیت مدنی همگانی که در معنی شبکه روابط اجتماعی متقابل محاط می شود، قویترین است ( همان)
به عقیده میشل والزرعلاقه مندی به مسائل عمومی و دلبستگی به اهداف عمومی علائم اصلی فضیلت مدنی است (پاتنام ،199-157 والزر، 1980: 64) اما پاتنام درستکاری ، اعتماد و اطاعت از قانون را سه صفت برجسته فضیلت مدنی می داند و می گوید شهروندان در جامعه مدنی با یکدیگر به طور عادلانه رفتار می کنند و انتظار دارند که با آنها عادلانه رفتار شود. آنها انتظار دارندکه حکومت شان از معیارهای عالی دنباله روی کندو خود نیز از روی میل به قوانینی که خود وضع کرده اند، تندرمی دهند(پاتنام ، 192:1993).
بر پایه تعریف روبرت پاتنام،سرمایه اجتماعی وجوه گوناگون سازمان اجتماعی :اعتماد،هنجارهای معامله متقابل وشبکه های اجتماعی است که می توانند با تسهیل اقدامات هماهنگ کارایی جامعه را بهبود بخشند (پاتنام,285:1380)
یکی از صاحب نظران بنام سرمایه اجتماعی فوکویاما میباشد که در کتاب «پایان نظم»، سرمایه اجتماعی را به عنوان وجود مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیررسمی تعریف میکند که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است، در آن سهیماند. او همچنین میافزاید که مشارکت در ارزشها و هنجارها به خودی خود باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی گردد ، چرا که این ارزشها ممکن است ارزشهای منفی باشد. … هنجارهایی که تولید سرمایه اجتماعی میکنند باید شامل سجایایی از قبیل صداقت، ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشد (فوکویاما، 1379؛ زارع، 1389).
از دیگر نظریهپردازان میتوان به جمیز کلمن اشاره کرد که سرمایه اجتماعی را بر مبنای کارکرد آن تعریف میکند.به نظر وی سرمایه اجتماعی ذات واحدی نیست بلکه مجموعهای از ذاتهای گوناگون است که دو عنصر مشترک دارند: اولاٌ همه آنها مشتمل بر جنبهای از ساختارهای اجتماعیاند، ثانیاً برخی کنشهای خاص کنشگران-اعم از اجتماعی مانند سایر اشکال سرمایه مولد است، یعنی تحقق اهداف معینی را که در نبودش محقق نمیشوند امکانپذیر میگرداند (کلمن، 1384). پاتنام نیز بیان میکند که سرمایه اجتماعی برخلاف سرمایههای متعارف «کالای همگانی» است، یعنی در مالکیت خصوصی کسانی که از آن سود میبرند نیست. از نظر وی سرمایه اجتماعی اغلب باید محصول جانبی دیگر فعالیتهای اجتماعی باشد. این سرمایه معمولا در پیوندها، هنجارها و اعتمادی تشکیل میشود که از یک شرایط اجتماعی به شرایط دیگر انتقالپذیر است (پاتنام، 1384). همچنین از دیدگاه ولکاک و نارایان ایده اساسی سرمایه اجتماعی این است که خانواده، دوستان، شرکا و همکاران شخص سرمایه مهمی را تشکیل میدهند، سرمایهایی که به هنگام مواجه با یک بحران، فینفسه مفیدهستند.
از نظر آنها آنچه که در مورد افراد صدق میکند، در مورد گروهها هم صادق است. اجتماعاتی که متشکل از انواع و اقسام شبکههای اجتماعی و انجمنهای مدنی هستند در رویارویی با فقر و ضعف اجتماعی در موقعیت بهتری قرار دارند، دعواهها را حل میکنند و از فرصتهای تازه بهره میگیرند. برعکس، تاًثیر فقدان پیوندهای اجتماعی به اندازه حضور آنها مهم است (ولکاک و نارایان، 1384). بعنوان نتیجهگیری میتوان بیان نمود که سرمایه اجتماعی یکی از انواع سرمایههاست که در غیاب آن، دیگر سرمایهها اثربخشی خود را از دست میدهند لذا سرمایه اجتماعی میتواند کلید و حلال بسیاری از مسائل اجتماعی، اقتصادی و شهری همچون حاشیهنشینی باشد.
2-7.اجزاء سرمایه اجتماعی
بر اساس مطالعات و بررسیها، سرمایه اجتماعی به عنوان یک مفهوم انتزاعی از ابعاد و شاخصهای مختلفی تشکیل گردیده است. برخی معتقدند که برای سرمایه اجتماعی میتوان سه بُعد ساختاری، شناختی و بعد ارتباطی در نظر گرفت:
1-بُعد ساختاری
شامل پیوندهای موجود در شبکه (وسعت و شدت ارتباطات موجود در شبکه)، شکل و ترکیب شبکه (سلسلهمراتب شبکه، میزان ارتباطپذیری و تراکم شبکه)، تناسب سازمانی (تا چه اندازه شبکه ایجاد شده برای یک هدف خاص ممکن است برای اهداف دیگر استفاده شود).
2-بُعد شناختی
شامل زبان و علائم مشترک، روایتهای مشترک.
3) بُعد ارتباطی
شامل اعتماد، هنجارها، تعهدات و روابط متقابل و تعیین هویت مشترک (مردانپور، 1388). دیوید هالپرن (2005) نیز سرمایه اجتماعی را ترکیبیافته از سه جزء میداند:
الف) شبکهها ب) هنجارها، ارزشها و انتظارات ج) ضمانتهای اجرائی (قاسمی و همکاران، 1385). همچنین این مفهوم از نظر کلمن شامل اجزاء زیر میباشد:
1) تعهدات و انتظارات
اگر فرد (الف) کاری برای فرد (ب) انجام دهد با اعتماد به اینکه فرد (ب) در آینده آن را جبران میکند، این امر انتظاری را در فرد (الف) و تعهدی را از جانب (ب) برای حفظ اعتماد ایجاد میکند.
2) ظرفیت بالقوه اطلاعات
اطلاعات در فراهم آوردن شالودهای برای کنش مهم است. یکی از وسایلی که از طریق آن، اطلاعات ممکن است کسب شود استفاده از روابط اجتماعی است که برای مقاصد دیگر حفظ میشود.
3) هنجارها و ضمانتهای اجرایی
هنجارهای مؤثر شکل نیرومند، اما گاه شکننده ،سرمایه اجتماعی را تشکیل میدهد.
4) روابط اقتدار
اگر کنشگر (الف) حقوق کنترل کنشهای معینی را به کنشگر (ب) انتقال داده باشد، در آن صورت کنشگر (ب) سرمایه اجتماعی به صورت آن حقوق کنترل در اختیار خواهد داشت. اگر عدهای کنشگر حقوق کنترل مشابهی را به (ب) انتقال داده باشند، آنگاه (ب) مقدار زیادی سرمایه اجتماعی در اختیار دارد، که میتواند بر فعالیتهای معینی متمرکز کند. این امر قدرت زیادی به (ب) میدهد.
5) سازمان اجتماعی انطباقپذیر
سازمانی که برای هدفی بنا نهاده شده، قابل انطباق برای مقاصد دیگر است و سرمایه اجتماعی مهمی را برای افرادی که منابع سازمانی را در دسترس دارند تشکیل میدهند.
6) سازمان تعمدی
شکلهایی از سرمایه اجتماعی که نتیجه مستقیم سرمایهگذاری توسط کنشگرانی است که هدفشان دریافت سود از سرمایه گذاریشان است. مانند سازمان سوداگری (کلمن، 1377). با توجه به آنچه در مورد اجزای سرمایه اجتماعی گفته شد میتوان به طور خلاصه بیان نمود که «اعتماد»، «مشارکت»، «شبکههای اجتماعی» سه جزء اصلی و مهم سرمایه اجتماعی را تشکیل می دهند.
2-8.دیدگاه های نظری داخلی سرمایه اجتماعی
ورمرزیار(1387) به بررسی وضعیت سرمایه اجتماعی خانواده در بین دانشآموزان سال سوم شهر سنندج پرداخته است. در این مطالعه از رهیافت نظری کلمن استفاده شده است و از روش پیمایش برای جمعآوری دادهها استفاده شده است. یافتههای تجربی تحقیق نشان میدهد که میزان میانگین سرمایه اجتماعی خانواده دانشآموزان در سطح متوسطی بوده و رابطه معنیداری بین پایگاه اقتصادی-اجتماعی دانشآموزان و سرمایه اجتماعی خانواده آنها مشاهده نگردیده است. این نتیجه مؤید دیدگاه نظری کلمن است که پایگاه اقتصادی-اجتماعی نمیتواند عامل تعیین کنندهای در کیفیت روابط و شبکههای درون خانواده، به عنوان یکی از شاخصهای اصلی سرمایه اجتماعی باشد(ورمزیار،‌1387).
قنادان و اندیشمند (1388) در مطالعهای به بررسی نقش دانشگاه در ایجاد سرمایه اجتماعی به منظور ارائه الگوی پیشنهادی برای ارتقای نظام آموزش عالی کشور پرداختهاند. مطالعه مذکور با روش توصیفی پیمایشی و از طریق نمونهگیری تصادفی طبقهای انجام شده است. تجزیه و تحلیل دادهها در دو سطح توصیفی و استنباطی (تحلیل عاملی و ضریب همبستگی) صورت گرفته است. پس از انجام تحلیل عاملی، 7 مؤلفه اصلی و 54 زیر مؤلفه شناسایی شده و با هویت سازمانی، توانمندسازی، همکاری و نفع عمومی، تسهیم دانش و خلق سرمایه فکری، اعتماد و همبستگی مدیریت مشارکتی و آگاهی نامگذاری شده است. نتایج نشان داده که مؤلفه اصلی اعتماد و همبستگی از بالاترین میانگین و مؤلفه مدیریت مشارکتی از کمترین میزان میانگین برخوردار است. بیشترین سرمایه اجتماعی مربوط به استادان و کمترین میزان سرمایه اجتماعی مربوط به مربیان بوده است. شهرستان زرند و کرمان به ترتیب بالاترین و پایینترین میزان سرمایه اجتماعی را داشتهاند (قنادان، 1388).
شارع پور و دیگران (1388) به بررسی رابطه سرمایه اجتماعی با مدارا در بین دانشجویان دانشکدههای علوم اجتماعی دانشگاههای تهران و علامهطباطبایی پرداختهاند. این مطالعه ، با استفاده از نظریه سرمایه اجتماعی پاتنام، به دنبال بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و مؤلفه های آن با مدارا میباشد. روش تحقیق پیمایشی بوده و تعداد 220 نفر از دانشجویان دانشکدههای علوم اجتماعی دانشگاه تهران و علامهطباطبایی به عنوان نمونه انتخاب شده اند. نتایج نشان می دهد، از میان متغیرهای سرمایه اجتماعی، اعتماد نهادی با تمامی ابعاد مدارا رابطه معکوس و معناداری داشته است. رابطه مستقیم و معناداری بین مشارکت در شبکههای غیررسمی سیاسی و شبکههای رسمی با ابعاد مدارا مشاهده شده است. در این مطالعه برای سنجش سرمایه اجتماعی از دیدگاه پاتنام استفاده شده است . منظور پاتنام از سرمایه اجتماعی، وجوه گوناگون سازمان اجتماعی نظیر اعتماد، هنجارها و شبکههاست. با توج به دیدگاه پاتنام، سرمایه اجتماعی به دو بعد شناختی و ساختاری تقسیم بندی شده است. بُعد شناختی شامل؛ اعتماد،همیاری، احساس سودمندی و آگاهی است. بُعد ساختاری شامل؛ شبکههای رسمی و شبکههای غیررسمی است (شارعپور، 1388).عباس زاده و مقتدایی (1388)به بررسی جامعه شناختی تأثیر سرمایه اجتماعی بر دانش آفرینی پرداخته اند. این مطالعه با هدف تععین میزان دانش آفرینی در دانشگاه اصفهان ، در نظر دارد از منظر جامعه شناختی ، تإثیر سرمایه اجتماعی بر دانش آفرینی را تحلیل نماید. روش تحقیق ، پیمایشی بوده و جامعه آماری پژوهش دربرگیرنده اعضای هیأت علمی دانشگاه اصفهان به تعداد 476 نفر می باشد که از این تعداد 142 نفر بر اساس فرمول نمونه گیری کوکران و به شیوه تصادفی انتخاب شده اند . نتایج این تحقیق حاکی از آن است که بین دانش آفرینی و سرمایه اجتماعی رابطه معنی داری وجود دارد . این امر نشان می دهد که اگر بر سرمایه اجتماعی استادان افزوده شود، در این صورت سطح دانش آفرینی نیز ارتقاء خواهد یافت.
در این مطالعه برای سنجش سرمایه اجتماعی، شاخص های برخورداری اساتید از شبکه اجتماعی، مشارکت علمی اساتید و اعتماد اجتماعی آورده شده است. نتایج نشان می دهد که برخورداری اساتید از شبکه اجتماعی در حد مطلوبی نبوده است . مشارکت علمی در بین اساتید در حد نسبتاً ضعیفی بوده است. میزان اعتماد بین شخصی در بین اساتید در حد قابل قبولی ارزیابی شده است. با توجه به جمع بندی شاخص های سرمایه اجتماعی اساتید، میزان سرمایه اجتماعی اساتید پایینتر از حد متوسط بوده است(عباسزاده،1388).
اقبالی(1388) به بررسی میزان سرمایه اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در بین جوانان شهر ایوان غرب پرداخته است. در این پژوهش، نظریه «افه و فوش» بهعنوان نظریه غالب جهت بررسی سرمایه اجتماعی استفاده شده است و از نظریات کریشاوآفف، بوردیو، فوکویاما و پاتنام در تکمیل آن استفاده شده است. نتایج بدست آمده نشان میدهد که میزان سرمایه اجتماعی در بین جوانان شهر ایوان در سطح پایینی است. 36 درصد آنان دارای سطح پایینی از سرمایه اجتماعی، 9/42 درصد دارای سطح متوسط سرمایه اجتماعی و تنها 21 درصد پاسخگویان از میزان بالایی از سرمایه اجتماعی بهره مند بودند. از عوامل مؤثر بر سرمایه اجتماعی می توان به میزان دینداری، اشتغال، میزان تحصیلات، رسانه پایگاه اقتصادی –اجتماعی خانواده، جنسیت، وضعیت تأهل و مدت زمان اقامت در شهر نام برد. رابطه و تأثیر عوامل مذکور در سطح تحلیل دومتغیره بررسی شده است( اقبالی، 1388).سالارزاده و محبوبی(1388) به مقایسه سرمایه اجتماعی و پایگاه اقتصادی اجتماعی در موفقیت تحصیلی دانشآموزان پیش دانشگاهی شهر ارومیه پرداختهاند. این تحقیق با هدف بررسی تأثیر سرمایه اجتماعی بر روی موفقیت تحصیلی دانشآموزان دوره پیشدانشگاهی شهر ارومیه طراحی و اجرا شده است. فرضیه اصلی در این تحقیق، احتمال وجود رابطه بین سرمایه اجتماعی و موفقیت تحصیلی دانشآموزان است. برای بررسی این فرضیه از روش پیمایشی و از طریق مصاحبه در چارچوب پرسشنامه محقق ساخته استفاده شده است.نتایج تحقیق نشان داده که بین سرمایه اجتماعی و موفقیت تحصیلی دانشآموزان دوره پیشدانشگاهی شهر ارومیه، همبستگی مثبت و بسیار ضعیفی وجود دارد. نتایج قابل تعمیم به جامعه آماری نبوده و فرضیه اصلی رد میشود. بر اساس یافتههای تحقیق، تأثیر پایگاه اقتصادی اجتماعی خانوادههای دانشآموزان بر موفقیت تحصیلی آنان به اثبات رسید و معنیدار بوده است. بین سطح ارتباطات اجتماعی و نیز بین میزان اعتماد دانشآموزان و موفقیت تحصیلی آنان رابطه وجود دارد(سالارزاده، 1388).
2-9.دیدگاه های نظری خارجی سرمایه اجتماعی
2-9-1.نظریه جیمز کلمن
کلمن اولین محققی بود که به بررسی تجربی مفهوم سرمایه اجتماعی پرداخت. کلمن به کارکرد سرمایه اجتماعی توجه دارد. به نظر او، سرمایه اجتماعی بخشی از ساختار اجتماعی است که به کنش گر اجازه می دهد تا با استفاده از آن به منابع خود دست یابد . این بعد از ساختار اجتماعی شامل تکالیف و انتظارات، مجاری اطلاعرسانی، هنجارها و ضمانت اجرایی است که انواع خاصی از رفتار را تشویق کرده یا منع میشوند (کلمن، 1377 : 476).
به اعتقاد کلمن، سرمایه اجتماعی می تواند به سه شکل ظاهر شود:
اول، تکالیف و انتظاراتی که بستگی به میزان قابلیت اعتماد به محیط اجتماعی دارد.
دوم، ظرفیت اطلاعات برای انتقال و حرکت در ساختار اجتماعی که بتوان پایهای برای کنش فراهم نمود.
سوم، هنجارهایی که توأم با ضمانت اجرایی موثر باشند(شارع پور , 1381).
کلمن برخی ازروابط اجتماعی راکه می تواند منابع سرمایهای سودمند ایجاد کند به شرح ذیل نام می برد.
1-تعهدات وانتظارات
اگر Aبرای Bکاری انجام دهد با اعتماد به اینکه Bدر آینده آن را جبران خواهد کرد این امر انتظاری را در A وتعهدی را ازجانب B برای حفظ اعتماد ایجاد می کند. این تعهد را می توان مانند ( برگه ای اعتباری) تصور کرد که دردستA است باید عملکردی از طرف Bبازخرید شود. اگرA تعداد زیادی از این برگه های اعتباری ازتعدادی افرادکه باآنها رابطه دارد در دست داشته باشد در آن صورت همانند ی باسرمایه مالی مستقیم است. این مجموعه برگه ها اعتباری بزرگ را تشکیل می دهند که A می تواند درصورت لزوم از آن استفاده کند، مگر اینکه اعتمادکردن غیرعاقلانه باشد و برگه ها بیانگر وام های اعتباری باشند که بازپرداخت نخواهد شد.
پس دو عامل برای این شکل از سرمایه اجتماعی حیاتی است. اول میزان درخوراعتمادبودن محیط اجتماعی که به این معناست که تعهدات بازپرداخت می شود. دوم، میزان واقعی تعهداتی است که برعهده گرفته می شود( کلمن،467:1377). برای مثال دریک اجتماع کشاورزی که درآن علوفه زمین کشاورزی توسط دیگری جمع میشود و ابزارهای وسایل کشاورزی به طورگسترده قرض گرفته می شود وقرض داده می شود، سرمایه اجتماعی به هرکشاورز امکان می دهدکه کارفرد را باسرمایه فیزیکی کمتری به صورت ابزار و وسایل به انجام رساند. یک چنین ساختاراجتماعی همانند اجتماعی است که درآن سفته، برات ( یعنی قرض) دست به دست می شود و مانند پول از آن استفاده می شود بطور موثر سرمایه اجتماعی برای سطح معینی ازفعالیت تولیدی را کاهش می دهد(کلمن،470:1377). اما اینکه چرا کنشگر عقلانی تعهدات را به وجودمی آورد؟ زمانی که من خدمتی برای شما انجام می دهم در زمانی است که شما نیاز دارید و هزینه زیادی برای من نیازمندم با خدمتی آن راجبران کنید که بیش از آنکه این خدمت برای من تمام شده است، به سودمن خواهدبود. البته این مبادله عمدتا به غیراز پول راشامل میشود و کلیه خدمات را که طبیعتاً برای دریافت کننده بیش ازکمک دهنده ارزش دارد را شامل می شود (کلمن، 473:1377).
2-ظرفیت بالقوه اطلاعات
ظرفیت بالقوه اطلاعات جزء ذاتی وجدایی ناپذیری ازروابط اجتماعی است. اطلاعات برای فراهم ساختن شالوده ای برای کنش مهم است اما به دست آوردن آن پرهزینه است. یکی ازوسایلی که ازطریق آن، اطلاعات ممکن است کسب شود استفاده ازروابط اجتماعی است. فردی که عمیقاً به رویدادهای جاری علاقه مند نیست ولیکن میخواهد که ازتحولات مهم اطلاع داشته باشد چناچه بتواند اطلاعاتی راکه نیاز دارد از دوستی که به این گونه مسائل توجه نشان دهد دریافت کند، وی می تواند در وقت لازم برای خواندن روزنامه صرفه جویی کند(کلمن،47:1377).
3-هنجارهاو ضمانت نامه های اجرایی موثر
هنجارهای موثردرقالب وشکل دستوری به شکل نیرومندی باعث ظهور سرمایه اجتماعی درجمع می شوند وفرد تحت تاثیرقدرت این هنجارها باید منافع شخصی را رهاکند وبه سود جمع عمل کند. البته کلمن معتقداست که هنجارها می توانند بروز ابتکاروخلاقیت را نیزمانع گردند.آنجا که اشاره میکند هنجارهای موثر در یک حوزه می توانند نوآوری در یک حوزه را کاهش دهند، میتوانند نه تنها کنشهای انحرافی را که به دیگران آسیب می رساند بلکه همچنان کنش های انحرافی را که می تواند سودمند باشد، محدود کند (کلمن، 475:1377).
4- ایدئولوژی
عامل دیگرکه برایجاد و نابودی سرمایه اجتماعی تاثیر می گذارد ایدئولوژی است. ایدئولوژی میتواند با تحمیل این خواست به فرد که به سود کسی یا چیزی غیر از خود عمل کند، سرمایه اجتماعی به وجودآورد.
این امر در اثراتی که ایدئولوژی مذهبی در واردکردن افراد، به توجه به منافع دیگران دارد آشکاراست. به زعم کلمن، ایدئولوژی می توانداثرمنفی برایجاد سرمایه اجتماعی داشته باشد. ایدئولوژی خودبسندگی، مانندآنچه طرفداراناپیکوردریونان باستان به آن اعتقادداشتند و یا یک ایدئولوژی که بر روابط جداگانه ومستقل هرفرد باخداوند تاکید می کند که عمدتاًاساس آیین پروتستان راتشکیل می دهد، میتواندازایجاد سرمایه اجتماعی جلوگیری نماید(کلمن،491:1377).
5-روابط اقتدار
اگرکنشگرA، حقوق کنترل کنش های معینی رابه کنشگردیگری ،B، انتقال داده باشد، درآن صورت B سرمایه ای اجتماعی به صورت آن حقوق کنترل دراختیاردارد. اگر عده ای کنشگر، حقوق کنترل مشابهی رابه Bانتقال داده باشند، آنگاه B مقدارزیادی سرمایه اجتماعی دراختیارداردکه می تواندبرفعالیت های معینی متمرکزکند و این قدرت زیادی به B می دهد.
6-اشکال سازمانی سرمایه اجتماعی
به اعتقاد کلمن تشکل افراد در سازمان های داوطلبانه ومحصولات فرعی این گونه سازمان ها، نوعی سرمایه اجتماعی است که منافع آن شامل حال همه شرکتکنندگان وهم مشمول حال سایرافرادجامعه می گردد. از دیدکلمن سازمان های داوطلبانه به موازات فعالیت برای هدف اصلی خود، دو نوع محصول فرعی به عنوان سرمایه اجتماعی بوجودمی آورند.
نهایتاً کلمن به چندعاملی اشاره می کند که برایجاد یا نابودی سرمایه اجتماعی موثرند.اول فروبستگی است. اگربنا باشد اعتمادبه سطحی برسد که درخوراعتمادبودن امین بالقوه آن راتوجیه کند، فروبستگی مهم خواهدبود. اعتمادکردن A بهC تا اندازه ای برپایه اعتمادA به قضاوت B است. اعتمادکردن B تا اندازه ای بستگی دارد به اعتماد او به قضاوتC ، وقضاوتC به نوبه خود تا اندازه ای به اعتماد او به قضاوتA بستگی دارد.هر چقدر چنین سیستم هایی بیشتر در هم تنیده باشند، قابلیت اعتماد و بواسطه آن سرمایه اجتماعی افزایش می یابدعامل دوم ثبات ساختاراجتماعی است . به اعتقادکلمن، درهم گسیختگی سازمان اجتماعی یاروابط اجتماعی می تواند بنیان سرمایه اجتماعی را ویران سازد. اماگذشته ازاین عوامل دسته دیگریازعوامل نیز هستند که می توانند برایجاد یا نابودی سرمایه اجتماعی اثرگذار باشند. مهم ترین این عوامل، عواملی است که افراد را کمتر به یکدیگر وابسته می کند. رفاه و فراوانی عامل مهمی در این دسته است. منابع رسمی حمایت درزمان نیاز( انواع گوناگون کمک دولت)عامل دیگری است.بنابراین هرچه افرادبیشتربه یکدیگرکمک کنند و انتظارت وتعهدات شکل گیرد هنجارها دراین ارتباطات منظم بوجود می آیند و در غیر این صورت با استفاده کمتری از سرمایه اجتماعی این سرمایه مستهلک می شود.

2-1.شکل : نظریه جیمز کلمن
2-9-2نظریه پیر بوردیو
از نظر بوردیو، سرمایه اجتماعی حاصل جمع منابع بالقوه و بالفعلی است که نتیجه مالکیت شبکه با دوامی از روابط نهادی شده بین افراد، و به عبارت ساده تر، عضویت در یک گروه است. البته سرمایه اجتماعی مستلزم شرایطی به مراتب بیش از وجود صرف شبکه پیوندها می باشد. در واقع، پیوندهای شبکه ای می بایست از نوع خاصی باشند، یعنی مثبت و مبتنی بر اعتماد. روابط نهادی شده مبتنی براعتمادبدون رعایت تکالیف وحقوق متقابل ممکن نیست پس مفهوم شهروندی که تکالیف و حقوق است ارتباط تنگاتنگی بامفهوم سرمایه اجتماعی دارد.
اول، اندازه شبکه ارتباطاتی که عامل اجتماعی به خوبی بتواند آنها را بسیج نماید.
دوم، مقدارسرمایه (اقتصادی، فرهنگی، نمادی) هریک ازکسانی که عامل اجتماعی با آنها در ارتباط هست.
او با تصریح تفاوت میان سرمایه اجتماعی با منابع چنین می نویسد:
اگرچه سرمایه اجتماعی به سرمایه اقتصادی وفرهنگی درتملک هریک ازعاملان یاحتی مجموعه کامل عاملانی که بافرددرارتباط هستند قابل تقلیل نیست، بااین حال هرگز بطورکامل از آن مستقل نمی باشد(بوردیو، 1997 :52).به اعتقاد بوردیو سرمایه اجتماعی به عنوان شبکه ای ازروابط یک موهبت طبیعی یا حتی اجتماعی نیست بلکه چیزی است که در طول زمان و با تلاش بی وقفه به دست میآید. به عبارت دیگر، شبکه روابط محصول راهبردهای سرمایه گذاری فردی یا جمعی، آگاهانه یا ناخودآگاه است که هدفش ایجاد یا بازتولید روابط اجتماعی است که مستقیماً در کوتاه مدت یا بلندمدت قابل استفاده هستند.هدف این شبکه ها تبدیل روابط تصادفی مانند روابط همسایگی، شغلی، یا حتی خویشاوندی به روابطی است که به طورهم زمان لازم واختیاری هستند و حاکی ازحقوق نهادی تضمین شده یا تعهدات ماندگاری است که به طورذهنی حس میشود. این حقوق وتعهدات از طریق مبادله که مستلزم وموجب شناخت متقابل است، به گونه ای بی وقفه بازتولید می شود. مبادله، چیزهای مبادله شده رابه نشانه های شناسایی تبدیل می کند و از طریق شناسایی متقابل و به رسمیت شناختن عضویت در گروه، گروه را باز تولید میکند.
بنابراین بازتولید سرمایه اجتماعی مستلزم کوششی مستمر برای معاشرت است. بوردیو توجه خود را برفوایدی که ازبرکت مشارکت درگروه ها نصیب افرادمیشود، به تعبیرخود، ” معاشرت پذیری عمدی با هدف دسترسی به منابع اجتماعی” متمرکز میسازد.کاربرد سرمایه اجتماعی در نزدبوردیو براین درک استواراست که افراد چگونه با سرمایه گذاری برروابط گروهی وضعیت اقتصادی خود را در یک فضای اجتماعی سلسله مراتبی ( جامعه سرمایه داری) بهبود میبخشند.
بوردیو برقابلیت تبدیل انواع مختلف سرمایه تاکید داشته و سرمایه اقتصادی را ریشه انواع دیگرسرمایه می داند. بنابراین به کمک سرمایه اجتماعی، کنشگران قادر هستند مستقیماً به منافع اقتصادی دست یابند. به علاوه آنها می توانند سرمایه فرهنگی خود را از طریق تماس با متخصصان و فرهیختگان بیافزایند یا به جای آن میتوانند به نهادهایی که مدارک معتبر ارائه می دهد، بپیوندد (فیروز آبادی، 1387: 50).ازسوی دیگر بدست آوردن سرمایه اجتماعی مستلزم سرمایه گذاری سنجیده هم در منابع اقتصادی و هم منابع فرهنگی است. اگرچه بوردیو اصراردارد که فواید ناشی ازسرمایه اجتماعی یافرهنگی قابل تقلیل به سرمایه اقتصادی است ولی فرایند ایجادسرمایه اجتماعی یافرهنگی قابلیت تقلیل به فرایند تولیدسرمایه اقتصادی رانداردوهریک ازاین دونوع سرمایه پویایی شناسی خاص خودرادارندودرمقایسه با سرمایه اقتصادی ازشفافیت کمتر ونااطمینانی بیشتر برخوردار هستند(موسوی خامنه:22,1383).
2-9-.3نظریه رابرت پاتنام
رابرت پاتنام از صاحبنظرانی است که دردهه های اخیردررواج اندیشه سرمایه اجتماعی درعلوم انسانی موثربوده است. رابرت پاتنام جامعه شناس ایتالیایی، ازمعدودافرادی است که تمامی نیروی خودرا روی مفهوم سرمایه اجتماعی متمرکزکرده وپژوهش های بنیادینی برای سنجش وکاربردهای این واژه به انجام رسانده است. تاکیدعمده وی به نحوه تاثیرسرمایه اجتماعی بر رژیم های سیاسی ونهادی دموکراتیک مختلف است.
از نظر پاتنام سرمایه اجتماعی عبارت است از پیوندهای بین افراد (شبکه های اجتماعی) و هنجارهای اعتماد و کنش و واکنش متقابل که از این پیوندها ناشی می شوند (شارع پور، 1381).
ازنظر پاتنام سنجه های سرمایه اجتماعی شامل موارد ذیل است: میزان مشارکت در امور اجتماع محلی و زندگی سازمانی، مشارکت در امور عمومی ( مثل رای دادن )، رفتار داوطلبانه، فعالیتهای اجتماعی ، غیر رسمی ( مثل دیدار دوستان ) و سطح اعتماد بین افراد، بدین ترتیب ، سنجه او دارای دو عامل اساسی است: سنجه مشارکت انجمن و سنجه اعتماد (همان).
2-9-.4نظریه فرانسیس فوکویاما
صاحب نظر دیگر در زمینه سرمایه اجتماعی، فرانسیس فوکویاما است. فوکویاما بر وجود هنجارها و ارزشهای غیر رسمی در یک گروه تاکید می کند. تعریف او از سرمایه اجتماعی چنین است «سرمایه اجتماعی را به سادگی می توان به عنوان مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیر رسمی تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است، در آن سهیم هستند. مشارکت در ارزشها و هنجارها به خودی خود  باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی گردد، زیرا که این ارزشها ممکن است ارزشهای منفی باشد»(فوکویاما، 1379 :11).
از نظر فوکویاما هنجارهای تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی می توانند از هنجار روابط متقابل دو دوست گرفته تا آموزه های پیچیده ای را در برگیرند. این هنجارها باید در روابط بالفعل آدمیان به طور عینی مصداق یابند.مباحث و مطالعات فوکویاما پیرامون سرمایه اجتماعی نیز مانند پوتنام در سطح کلان دنبال شده است. او سرمایه اجتماعی را در سطح کشورها و در ارتباط با رشد و توسعه اقتصادی آنها مورد بررسی قرار داده است . فوکویاما مانند پوتنام هنجارهای همیاری را شالوده سرمایه اجتماعی معرفی می کند و همچنین وی مفهوم شبکه را در ارتباط با سرمایه اقتصادی مطرح می کند: « از دیدگاه سرمایه اجتماعی، شبکه به عنوان نوعی سازمان رسمی به تعریف در نیامده، بلکه به صورت یک ارتباط اخلاقی مبتنی بر اعتماد تعریف می شود. شبکه گروهی از عاملان منفردی است که در هنجارها یا ارزش ها ی فراتر از ارزشها و هنجارهای لازم برای داد وستد های متداول بازار مشترک هستند. هنجارها و ارزشهایی که در این تعریف جای می گیرند از هنجار ساده دو سویه مشترک بین دو دوست گرفته، تا نظامهای ارزشی پیچیده که مذاهب سازمان یافته ایجاد کرده اند، ادامه می یابد(همان :69). فوکویاما شبکه را یک سازمان هموار می نامد که با سازمان مبتنی بر سلسله مراتب متفاوت است،چرا که درآن مقررات بوروکراتیک واقتداررسمی با هنجارهای غیررسمی مشترک که در میان اعضا درونی شده است، جایگزین می شود (همان:71).
فوکویاما ضمن تائید اهمیت خانواده به مثابه شکلی از سرمایه اجتماعی، به جوامعی اشاره دارد که در آنها توازنی میان مناسبات خانوادگی و مناسبات غیر خانوادگی وجود نداشته و بر مناسبات خانوادگی به زیان دیگر مناسبات اجتماعی تاکید میشود.با این حال خانواده نوع مهمی از سرمایه اجتماعی به شمار می آید که از نظر فوکویاما زوال آن در جامعه آمریکا به اشکال گوناگون بر کاهش سرمایه اجتماعی در آن جامعه موثر بوده است. افزایش جرم و جنایت، خودکشی، الکلیسم، مصرف مواد مخدر و فرزندان نامشروع از یک سو و کاهش مشارکت های مدنی و کاهش اعتماد از سوی دیگر نتیجه زوال خانواده و از نشانه های فروپاشی بزرگ به زعم فوکویاما می باشد. (توسلی، 1384 : 23-22).او برخلاف دیگر نظریهپردازی سرمایه اجتماعی صرفاً بر خصلت جمعی سرمایه اجتماعی تاکید می نماید و کارکردسرمایه اجتماعی را بازدهی سرمایه در سطح جامعه می داند و معتقد است که میزان بالای اعتماد در یک جامعه موجب پیدایش اقتصادی کارآتر می شود، چرا که باعث حذف یا کاهش هزینه های مربوط به چانه زنی و مراقبت برای اجرای مفاد قراردادهای اقتصاد میگردد. او همچنین کارکرد دیگر سرمایه اجتماعی در سطح کلان را تقویت دموکراسی پایدار از طریق تقویت جامعه مدنی می داند: « جامعه مدنی که در سالهای اخیر به طور قابل توجهی کانون توجه نظریه پردازی های مردم سالاری بوده است، در مقیاس وسیعی محصول سرمایه اجتماعی است.» (همان :23).در زمینه سرمایه اجتماعی، فوکویاما تأکید می کند که برای شناخت چگونگی انجام این کار باید به طور منظم تر به مسئله سرمایه اجتماعی پرداخت و منشأ خاستگاه های سرمایه اجتماعی را مورد بررسی قرار داد.او با قراردادن نظریه بازی در چشم اندازی دقیق ، منابع ایجاد کننده سرمایه اجتماعی را این گونه تعریف می کند.
1-هنجارهایی که به لحاظ نهادی ساخته شده اند (ساخت مندی های نهادی).و منتج از نهادهای رسمی مانند دولت و نظام های قانونی هستند.
2-هنجارهایی که خود جوش هستند(ساخت مندی های خود جوش).
3-ساخت مندی های برون زا که بر خاسته از اجتماعی غیر از اجتماع مبدأ خودشان هستند و می توانند از دین ، ایدئولوژی ، فرهنگ و تجربه تاریخی مشترک نشأت بگیرند.
4-هنجارهایی که از طبیعت ریشه گرفته اند(ساخت مندی طبیعی)مثل خانواده ، نژاد و قومیت.
2-1.جدول : منابع سرمایه اجتماعی
ساخته شده به صورت نهادی
الف:عقلانی
ب:غیر عقلانی
2-ساخته شده به صورت خود جوش
الف:عقلانی-نظریه بازی
ب:غیر عقلانی/الگوی قانون عمومی/نظام های انطباقی پیچیده
3-ساخته شده به صورت برون زا
الف:دین
ب:ایدئولوژی
ج:فرهنگ و تجربه تاریخی مشترک
4-به صورت طبیعی
الف:خویشاوندی
ب:نژاد و قومیت
2-10.دیدگاه های حاشیه نشینی
در ارتباط با علت یابی و شناخت زمینه های حاشیه نشینی ، نظریات متفاوت اگر چه تا حد زیادی ناشی از وجود مختلف حاشیه نشینی است.لیکن تعلق صاحب نظران به دیدگاه و مکاتب فکری گوناگون ، سهم مهمی در این امر دارد.در اینجا سعی می شود علل حاشیه نشینی از دیدگاه های مختلف مورد بررسی قرار گیرد.
2-10-1.دیدگاه لیبرالیستی
این دیدگاه ها عمدتا” خاص کشورهایی است که با نظام اقتصاد آزاد اداره می شوند.بویژه ایالات متحده آمریکا از آن جمله می باشد.این دیدگاه ها تحت تا”ثیر فلسفه پوزیتیسم قرار دارند و از بررسی سطحی علل و عوامل مختلف تجاوز نمی کنند.این امر شاید ناشی از تعهدی باشدکه علم (به مفهوم جدید آن )نسبت به نظام سرمایه داری و طبقات حاکم و حاکمیت کشورهای قانونی بر عهده گرفته است.
بسیاری از محققان لیبرالیست ، که از معتقدان و مبلغان مکتب کارکرد گرایی میباشند ،علت عمده حاشیه نشینی را ناشی از کارکرد جاذبه های شهری و دافعه های روستائی به شمار می آورند.به نظر آنها افزایش جمعیت یکی از علل مهمی است که زمینه را برای مهاجرت مازاد نیروی کار روستائی فراهم می آورد.عدم دسترسی مهاجرین به مشاغل اقتصاد شهری ، همراه با فقر اقتصادی و عدم تخصص آنها موجب می شود که آنها مجبور شوندآلونک ها و زاغه هایی که اغلب فاقد هر گونه تسهیلات شهری از قبیل آب و برق و تلفن است را برای زندگی بر گزینند.
برخی دیگر از کارکردگرایان به عوامل دیگری غیر از افزایش جمعیت تاکید نموده اند.به عنوان مثال (هوم هویت1 عوامل فیزیکی ، مانند زمین های رها شده و اراضی نامناسب شهری و بالابردن قیمت زمین و مسکن و برخی عوامل اقلیمی را زمینه ساز هجوم مهاجران به مناطق خاصی از شهرها و ایجاد حاشیه نشینی و زاغه نشینی می دانند.
2-10-2.دیدگاه ساختارگرایان
رادیکالیست ها که عمدتا” از دیدگاه اقتصاد سیاسی به مسائل می نگرند اگر چه در قبول این اصل ،که حاشیه نشینی در کشورهای در حال توسعه ،در نتیجه مهاجرت از روستاهابه شهرهای کوچک وبه شهرهای بزرگ می باشد .و با لیبرالیست ها هم عقیده هستند.لیکن بر خلاف لیبرالیست ها ، این مهاجرت را ناشی از خصوصیات کارکردهای شهری نمی دانند.بلکه ساختاراقتصادی نا بسامان کشورهای در حال توسعه را که ناشی از ادغام کشورهای مزبور در نظام اقتصاد و تجارت جهانی است،در این امر دخیل می دانند.
تحلیل گران اقتصاد سیاسی معتقدند :هنگامی که مناطق دارای اقتصاد معیشتی ،به جرگه بازار وارد می شوند ،تولیدات بومی عمدتا” جای خود را به یکی دو محصول عمده خواهد دادو جمعیت زیادی به علت دگرگونی ساختارهای تولیدی،به صورت نیروی کار آزاد شده درآمده است ، و موج های عظیم مهاجرتی را موجب می شوند.که دیگر از عوامل که به عقیده رادیکالیست ها ،زمینه حاشیه نشینی را فراهم می آورد،اقتباس کشورهای در حال توسعه از الگوی توسعه کشورهای سرمایه داری صنعتی می باشد. این تحلیل گران معتقدند چنین الگوهایی به دلیل آنکه صنعت محور هستند ساختار اقتصادی کشورهای در حال توسعه را بر هم می ریزد.یکی از نتایج منطقی چنین الگویی ، افزایش جمعیت شهری و ایجاد شهرهای مسلط با جاذبه های شغلی و خدماتی،آن هم در شرایطی است که به دلیل بر هم ریختن ساختار اقتصاد سنتی ،بخش کشاورزی تحت الشعاع مونتاژ و فعالیت های بخش خدمات قرار گرفته و مازاد نیروی کار روستائی را ناگزیر از مهاجرت به شهرهای بزرگ می نماید .

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *