مقالات

*239

-624840-553720

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد شوشتر
پایان نامه جهت دریافت مدرک کارشناسی ارشد “M.A”
رشته:علوم اجتماعی
گرایش: جمعیت شناسی
عنوان:
بررسی میزان سرمایه اجتماعی بین حاشیه نشینان شهر اهواز
استاد راهنما:
دکتر نصرالله پور افکاری
استاد مشاور:
دکتر احمد علی کیشی پور
نگارش:
سامان جباری
زمستان 91

13335241935

تقدیم به:

تقدیم به همسرم و تقدیم به پدر
و مادرم و همه آنان که مرا علم آموختند.
سپاسگزاری:
از کلیه اساتید محترم برای زحماتی بسیار که متقبل شدند, جناب آقای دکتر درستی و پسر عمه عزیزم جناب آقای عباس کرمی وهمکار گرامی سرکار خانم صالحی باورصاد که من را در انجام تحقیقات مربوط به پایان نامه یاری نمودند ,کمال تشکر و سپاس خود را ابراز می دارم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چكيده……………………………………………………………………………………………………………………….1
فصل اول : كليات تحقيق
1-1.مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….3
1-2.بیان مسئله و اهمیت موضوع…………………………………………………………………………………………..5
1-3.اهداف تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….6
1-4.توصیف منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………….6
1-5.شرح مفاهیم و اصطلاحات…………………………………………………………………………………………….7
1-6.مشارکت……………………………………………………………………………………………………………………..9
1-7.پایگاه اقتصادی و اجتماعی…………………………………………………………………………………………….10
1-8.کاربرد نتایج تحقیق……………………………………………………………………………………………………….10
فصل دوم : ادبيات و پيشينه تحقيق
2-1.مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………12
2-2.سرمایه………………………………………………………………………………………………………………………..12
2-3.اشکال سرمایه………………………………………………………………………………………………………………12
2-4.تفاوت انواع سرمایه………………………………………………………………………………………………………14
2-5.تاریخچه سرمایه…………………………………………………………………………………………………………..15
2-6.مفهوم سرمایه اجتماعی…………………………………………………………………………………………………15
2-7.اجزاءسرمایه اجتماعی……………………………………………………………………………………………………17
2-8.دیدگاه های نظری داخلی سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………18
2-9.دیدگاه های نظری خارجی سرمایه اجتماعی…………………………………………………………………….21
2-9-1.نظریه جیمز کلمن…………………………………………………………………………………………………….21
2-9-2.نظریه پیر بوردیو………………………………………………………………………………………………………24
2-9-3.نظریه رابرت پاتنام……………………………………………………………………………………………………25
2-9-4.نظریه فرنسیس فوکویاما……………………………………………………………………………………………26
2-10.دیدگاه های حاشیه نشینی……………………………………………………………………………………………28
2-10-1.دیدگاه لیبرالیستی……………………………………………………………………………………………………28
2-10-2.دیدگاه ساختارگرایان………………………………………………………………………………………………29
2-10-3.دیدگاه نوسازی………………………………………………………………………………………………………30
2-11.تعریف حاشیه نشینی………………………………………………………………………………………………….32
2-12.علل پیدایش حاشیه نشینی در ایران………………………………………………………………………………35
2-13.پیامدهای زیستی حاشیه نشینی در ایران…………………………………………………………………………37
2-14.ویژگی های حاشیه نشینی……………………………………………………………………………………………39
2-14-1.نمونه هایی از اوصاف عمومی زندگی حاشیه نشینی……………………………………………………40
2-14-2.رشد حاشیه نشینی………………………………………………………………………………………………….42
2-14-3.پیامدهای حاشیه نشینی……………………………………………………………………………………………43
2-15.پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..50
2-15-1.تحقیقات داخلی انجام شده………………………………………………………………………………………50
2-15-2.تحقیقات خارجی انجام شده…………………………………………………………………………………….56
2-16.مبانی نظری تحقیق………………………………………………………………………………………………………58
2-16-1.نظریه استافر……………………………………………………………………………………………………………58
2-16-2.نظریه ساستاد………………………………………………………………………………………………………….58
2-16-3.نظریه اورت .اس.لی………………………………………………………………………………………………..59
2-16-4.نظریه زلینسکی……………………………………………………………………………………………………….59
2-16-5.نظریه بوردیو………………………………………………………………………………………………………….59
2-17.انواع حاشیه نشینی………………………………………………………………………………………………………59
2-18.چهارچوب نظری……………………………………………………………………………………………………….68
2-19.فرضیات تحقیق………………………………………………………………………………………………………….71
2-20.مدل نظری تحقیق………………………………………………………………………………………………………72
فصل سوم : روش تحقیق
3-1.مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….74
3-2.روش تحقیق………………………………………………………………………………………………………………..74
3-3.جامعه آماری………………………………………………………………………………………………………………..75
3-4.تعیین حجم نمونه…………………………………………………………………………………………………………76
3-4-1.شیوه نمونه گیری……………………………………………………………………………………………………..77
3-4-2.ابزار گردآوری تحقیق………………………………………………………………………………………………..77
3-5.شیوه امتیاز دهی……………………………………………………………………………………………………………77
3-6.روش تحلیل داده ها………………………………………………………………………………………………………78
3-6-1.روش های آماری توصیفی…………………………………………………………………………………………78
3-6-2.روش های استنباطی………………………………………………………………………………………………….78
3-7.اعتبار و روایی تحقیق……………………………………………………………………………………………………78
3-7-1.اعتبار………………………………………………………………………………………………………………………78
3-7-2.روایی……………………………………………………………………………………………………………………..79
3-8.قلمرو زمانی………………………………………………………………………………………………………………..80
3-9.قلمرو مکانی………………………………………………………………………………………………………………..80
3-10.واحد تحلیل و سطح مشاهده……………………………………………………………………………………….80
3-11.استخراج……………………………………………………………………………………………………………………80
3-12.تعریف متغیرهای تحقیق……………………………………………………………………………………………..81
3-12-1.تعاریف نظری متغیر وابسته……………………………………………………………………………………..81
3-12-2.تعاریف نظری متغیر مستقل…………………………………………………………………………………….81
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها
4-1.مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………85
4-2.آمار توصیفی……………………………………………………………………………………………………………….85
4-3.آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………………………101
فصل پنجم : نتایج و پیشنهادات
5-1.مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….113
5-2.نتایج تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………113
5-3.محدودیت های تحقیق………………………………………………………………………………………………….115
5-4.پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………..116
منابع و مآخذ
الف : فهرست منابع فارسی…………………………………………………………………………………………………..118
ب : فهرست منابع غیر فارسی………………………………………………………………………………………………122
پیوست ها………………………………………………………………………………………………………………………….123
چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………….124
فهرست جداول
عنوان صفحه
2-1.جدول : منابع سرمایه اجتماعی ………………………………………………………………………………………28
4-1.جدول : توزیع فراوانی سن پاسخ دهندگان……………………………………………………………………….85
4-2.جدول : توزیع فراوانی جنسیت پاسخ دهندگان…………………………………………………………………87
4-3.جدول :آمارهای توصیفی وضعیت تاهل پاسخ دهندگان……………………………………………………..88
4-4.جدول :آمارهای توصیفی قومیت پاسخ دهندگان……………………………………………………………….89
4-5.جدول :آمارهای توصیفی تحصیلات پاسخ دهندگان………………………………………………………….90
4-6.جدول : آمارهای توصیفی اشتغال پاسخ دهندگان………………………………………………………………91
4-7.جدول :آمارهای توصیفی نوع شغل پاسخ دهندگان……………………………………………………………92
4-8.جدول :آمارهای توصیفی درآمد ماهیانه پاسخ دهندگان………………………………………………………93
4-9.جدول :آمارهای توصیفی مسکن پاسخ دهندگان……………………………………………………………….94
4-10.جدول :آمارهای میزان کنترل اجتماعی…………………………………………………………………………..95
4-11.جدول :آمارهای میزان اعتماد اجتماعی…………………………………………………………………………..96
4-12.جدول :آمارهای میزان مشارکت رسمی و غیر رسمی……………………………………………………….97
4-13.جدول :آمارهای میزان انسجام اجتماعی………………………………………………………………………….98
4-14.جدول :آمارهای میزان روابط اجتماعی…………………………………………………………………………..99
4-15.جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و سن……………………………………………………………………..101
4-16.جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و جنس…………………………………………………………………..101
4-17.جدول :آزمون t برای میانگین دو گروه (مجرد و متاهل)………………………………………………….102
4-18.جدول : توزیع فراوانی بر حسب تاهل…………………………………………………………………………..102
4-19.جدول :آزمون t برای میانگین دو گروه مجرد و متاهل……………………………………………………..103
4-20.جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب قومیت…………………………………………………..103
4-21.جدول : آنالیز واریانس بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و قومیت……………………………………….102
4-22.جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب اشتغال………………………………………………….104
4-23.جدول : آزمون t برای اختلاف میانگین های دو گروه (شاغل و بیکار)………………………………104
4-24. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب تحصیلات……………………………………………105
4-25. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی و تحصیلات…………………………………………………….105
4-26. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب مسکن………………………………………………….106
4-27. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی و وضعیت مسکن……………………………………………..106
4-28. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب نوع شغل………………………………………………107
4-29. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی و نوع شغل………………………………………………………107
4-30. جدول : توزیع فراوانی پاسخ دهندگان بر حسب درآمد ماهیانه………………………………………..108
4-31. جدول : آنالیز واریانس سرمایه اجتماعی ودرآمد ماهیانه………………………………………………… 108
4-32.جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و کنترل اجتماعی……………………………………………………..109
4-33. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و اعتماد اجتماعی……………………………………………………109
4-34. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و مشارکت اجتماعی………………………………………………..110
4-35. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و انسجام اجتماعی…………………………………………………..110
4-36. جدول : رابطه بین سرمایه اجتماعی و روابط اجتماعی……………………………………………………111
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
4-1.نمودار : سن پاسخ دهندگان……………………………………………………………………………………………86
4-2.نمودار : جنس پاسخ دهندگان…………………………………………………………………………………………87
4-3.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک تاهل…………………………………………………………………………..88
4-4.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک قومیت………………………………………………………………………..89
4-5. نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک تحصیلات………………………………………………………………….91
4-6. نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک وضعیت اشتغال…………………………………………………………..92
4-7.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک نوع شغل…………………………………………………………………….93
4-8. نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک درآمد ماهیانه………………………………………………………………94
4-9.نمودار : پاسخ دهندگان به تفکیک وضعیت مسکن……………………………………………………………95
فهرست شکل ها
عنوان صفحه
2-1 .شکل: نظریه جیمز کلمن………………………………………………………………………………………………24
2-2 .شکل: مدل نظری تحقیق………………………………………………………………………………………………72
چکیده
هدف از اين تحقيق ،بررسي ميزان سرمايه اجتماعي بين حاشيه نشينان شهر اهواز است .كه با استفاده از روش نمونه گيري خوشه اي چند مرحله اي تعداد400نفر بعنوان حجم نمونه انتخاب شده اند .واحد تحليل ، فرد است .روش گردآوري اطلاعات به صورت پيمايشي مي باشدكه براي اندازه گيري متغيرها و گردآوري اطلاعات از‌» پرسشنامه محقق»استفاده شده است.در گردآوري داده ها از روش ميداني و پرسشنامه و مصاحبه استفاده شده است .پس از بررسي اعتبار و روايي پرسشنامه ، با استفاده از نرو افزار spssتجزيه و تحليل گرديده اند .جهت بررسي معني داري بين متغيرها و آزمون هاي همبستگي نا پارامتريك كه براي متغيرهاي كمي ،كاربرد دارند، فرضيات آزمون شده به تحليل پرداخته شد.نتايج نشان گر آن است كه متغيرها ،عدم امكانات رفاهي ،فقر ،عدم شغل نامناسب ،جنگ تحميلي ، فقدان نهادهاي سازمان يافته نقش مهمي درشكل گيري حاشيه نشيني در شهرستان اهواز داشته اند .بين متغيرهاي وابسته رابطه مثبت و مستقيم مشاهده گرديده است .
واژگان كليدي : سرمايه اجتماعي – اعتماد – مشاركت – حاشيه نشيني اهواز
1-1. مقدمه
1-2. بیان مسئله و اهمیت موضوع
1-3. اهداف تحقیق
1-4. توصیف منطقه مورد مطالعه
1-5. شرح مفاهیم و اصطلاحات
1-6. مشارکت
1-7. پایگاه اقتصادی و اجتماعی
1-8 . کاربرد نتایج تحقیق

فصل اول:

کلیات تحقیق

1-1.مقدمه
امروزه در كنار سرمايه هاي انساني ، مالي و اقتصادي ، سرمايه ديگري بنام سرمايه اجتماعي مورد بهره برداري قرار گرفته است.اين مفهوم به پيوندها ، ارتباطات ميان اعضاي يك شبكه به عنوان منبع با ارزش اشاره دارد.كه با خلق هنجار ها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا مي شود. سرمايه اجتماعي به عنوان يك اهرم ، مورد اقبال فراوان نيز واقع شده است .در ديدگاه هاي سنتي مديريت توسعه سرمايه هاي اقتصادي ،فيزيكي و نيروي انساني مهمترين نقش را ايفا مي كردند.اما در عصر حاضر براي توسعه بيشتر از آنچه به سرمايه اقتصادي، فيزيكي و انساني نيازمند باشيم به سرمايه اجتماعي نيازمنديم .زيرا بدون اين سرمايه استفاده از ديگر سرمايه ها به طور بهينه انجام نخواهد شد.در جامعه اي كه فاقد سرمايه اجتماعي كافي است ساير سرمايه ها ابتر مي مانند و تلف مي شوند.از اين دو موضوع سرمايه اجتماعي به عنوان يك اصل محوري براي دستيابي به توسعه محسوب شده و مديراني موفق قلمداد مي گردند كه بتوانند در ارتياط با جامعه به توليد و توسعه سرمايه اجتماعي بيشتر نائل گردند. پيچيدگي زندگي در جوامع مدرن امروزي باعث شده تا روابط اجتماعي و ميزان و چگونگي مشاركت افراد در شبكههاي جمعي بر كم و كيف تمامي فعاليتهاي اجتماعي و اقتصادي اثرگذار باشد. در اين ميان سرمايه اجتماعي يكي از مولفههاي اصلي است. سرمایهی اجتماعی مفهومی انتزاعی، ترکیبی، پیچیده و بینرشتهای است و کاربرد گستردهی آن در مدیریت شهری، اقتصاد، رفتار سازمانی، سیاست، بهداشت عمومی، جرمشناسی، توسعه روستائي، حكمراني خوب، برنامهریزی شهري، و … نشاندهندهی پتانسیل بسیار زیاد آن جهت تحلیل پدیدههای گوناگون در جامعه است. یکی از این پدیدهها، حاشیهنشینی میباشد که به اعتقاد برخی محققان آپاندیسیت اغلب شهرهای جهان و از جمله ایران محسوب میگردد. حاشیهنشینی که در مقیاس وسیع و معنای مدرن محصول شرایط پس از انقلاب صنعتی در کشورهای صنعتي اروپا و امریکا بوده است سبب مهاجرتهاي وسیع از نقاط روستائي و شهرهاي كوچك به مراكز صنعتي و رشديافته گرديد و اين امر زمينه را براي پیدایش اولین حاشيهها فراهم ساخت. در ايران نيز پس از ورود و استقرار سرمایهداری وابسته، پدیده حاشیهنشینی بوجود آمد و رشد آن عمدتأ از سال 1320 به بعد شدت يافت (زاهد ، زاهداني ، 1369). رشد قارچ گونه حاشیه هاعلاوه بر برهم زدن فضای کالبدی شهرها، زمینه بروز انواع مسائل و آسیبهای اجتماعی در شهرها را فراهم میکند که یکی از دلایل بروز این مسائل کمبود سرمایه اجتماعی در اینگونه محلات میباشد. بعنوان نمونه رابرت پاتنام در مقالهای تحت عنوان “جامعه برخوردار، سرمایه اجتماعی و زندگی عمومی” بیان میکند که یکی از دلایل عدم موفقیت دولت آمریکا در احیای محلات فقیرنشین، فرسایش سرمایه اجتماعی در این مناطق است. وی همچنین معتقد است که بخشی از مشکل سیاهپوستان و لاتینیتبارهای مناطق داخلی شهر این است که آنها از «ارتباطات» به معنای واقعی بیبهره اند (پاتنام، 1384). همچنین از نظر وی در محلههایی که سرمایه اجتماعی شکل میگیرد، مسائل اجتماعی مثل اعتیاد، جرم و غیره کمتر است؛ به عبارت دیگر سرمایه اجتماعی در سطح محله، افزایش امنیت محله و کاهش جرایم را در پی خواهد داشت (باستانی، 1387). در واقع سرمایه اجتماعی از طریق اجزای خود همچون «اعتماد، مشارکت، شبکههای اجتماعی و …» میتواند باعث کاهش این مسائل و مشکلات در محله گردد. چراکه حضور افراد حاشیهنشین در شبكههاي پيچيده جامعه مدرن و نيز مشاركت سازمان يافته و خودانگيخته آنها ميتواند روند توسعه محلی را تسهيل نمايند. به عبارت دیگر هر چقدر اعضاء يك جامعه خاصي همچون حاشیهنشینان در شبكه روابط اجتماعي حضور بيشتر و پر رنگتري داشته باشند و در عين حال اين حضور توأم با اعتماد و مشاركت آگاهانه باشد، ميتواند موجب رشد و پيشرفت اقتصادي و اجتماعي و کالبدی محله گردد. اما به اعتقاد بسیاری از محققان در مناطق حاشیهنشین ما با عدم مشارکت ساکنین روبرو هستیم که وضعیت نامطلوب اقتصادی و تحرک بالای جمعیت از جمله دلایل این امر میباشد که پیامد آن میتواند فرسایش سرمایه اجتماعی را سبب گردد: با نگاهی به مناطق حاشیه پی میبریم که الگوی سکونتی ساکنان این مناطق عمدتاً غیردائم و موقتی است که این خود از عواملی است که تقویت کننده حس عدم تعلق به محله و عامل تشدید کننده عدم تمایل به مشارکت است. در زمینه شغل و درآمد اکثر افراد در وضعیت نامطلوب اقتصادی بسر میبرند که این خود عامل ديگري در عدم مشاركت است (نقدي،1386).
بنابراین از آنجا که فرسایش سرمایه اجتماعی در این مناطق محروم میتواند باعث انواع آسیبها و مسائل اجتماعی از قبیل اعتیاد، فروش و مصرف مواد مخدر، الکل ، فساد و فحشا، فقر،بیکاری، دعوا و درگیری، قمار و … گردد و همچنین باعث عدم موفقیت برنامههای عمرانی دولت جهت بهبود وضعیت کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دولت شود، لذا افزایش این نوع سرمایه در این محلات میتواند آسیبها را کاهش دهد و دولت را در جهت عملی کردن برنامهها یاری رساند. بنابراین این تحقیق به بررسی میزان سرمایه اجتماعی مناطق حاشیه شهر اهواز می پردازد.
با توجه به اینکه اهواز یکی از کلانشهر های کشور و دومین شهر بزرگ با جمعیت حاشیه نشین کشور است ( یک سوم جمعیت کشور)و جمعیت بالقوه و باالفعل می تواند مسائل اجتماعی فراوانی را دامن زند، امیدآن میرود این تحقیق بتواند راه کارهای نوینی را پیش روی برنامه ریزان قرار دهد.
1-2.بيان مساله و اهميت موضوع
بعد از جنگ جهاني دوم يكي از مهمترين مسايل اجتماعي كشورهاي در حال توسعه، رشد و توسعه ي شتابان و ناهمگون شهرنشيني بوده است. بديهي است كه رشد انفجاري شهرنشيني و در پي آن رشد پديده ي حاشيه نشيني، برآيند مهاجرت هاي مداوم داخلي، يعني از روستاها به شهرها است كه بازتاب اقتصادي، اجتماعي و فيزيكي آن رشد گروه ها و جوامع حاشيه نشين است كه در مناطق مختلف كلان شهرها به شكل هاي گوناگون آلونك نشيني، زاغه نشيني، كپرنشيني و حلبي آباد ها و غیره بروز مي كند. آنچه اهميت مطالعه اين موضوع را مي رساند، مهاجرت طبقه اي از جامعه روستايي است كه از لحاظ سرمايه، تحصيلات و درآمد در سطح پاييني قرار دارند و با توجه به اين شرايط، در محيط شهري آسيب پذير خواهند بود. علاوه بر اين، گروه مهاجر شيوه ي از زندگي را بوجود مي آورند كه نسبت به سه شيوه ي رايج زندگي يعني شهري، روستايي و ايلاتي متفاوت است. بعلاوه مهاجران جديد با توجه به ويژگي هاي اجتماعي و اقتصادي خاص خود، بافت فيزيكي معيني را نيز به وجود مي آورند (حسين زاده دلير، 1370: 64). در شيوه جديد زندگي ( زندگي حاشيه نشينان)، خانواده نيز داراي ميزان اهميت، شكل و چارچوب خاصي است.
دراين مناطق يا سرمايه اجتماعي هنوز شكل نگرفته است و يا در سطح خاص گرايانه و درون گروهي (وجه منفي) وجود دارد . اين سرمايه اجتماعي خاص گرايانه نه تنها نقشي در توسعه مناطق نخواهد داشت ، بلكه در اكثر موارد خود به عنوان مانعي براي توسعه همه جانبه محسوب مي شود . بنابراين باتوجه به اهميت سرمايه اجتماعي دركاهش مسائل وآسيب هاي اجتماعي وهمچنين توسعه همه جانبه اين مناطق دراين پژوهش سعي شده است که ضمن مروری بر مسئله حاشیه نشینی و آمارهای مربوط به آن در جهان و به ویژه در ایران، به نقش سرمایه اجتماعی در کاهش معضل حاشیه نشینی و آسیب های اجتماعی ناشی از آن پرداخته شود.
با توجه به اينكه شهرستان اهواز يكي از كلان شهرهاي كشور بوده و پديده حاشيه نشيني از مشكلات كلان شهرهاي كشور مي باشد.در اين پژوهش در صدد هستيم ميزان سرمايه اجتماعي را بين حاشيه نشينان اي شهر را بررسي كنيم.بر همين اساس ، سوال اصلي پژوهش و بررسي اين است كه عوامل موثر بر سرمايه اجتماعي بين حاشيه نشيني شهر اهواز كدام است ؟
1-3.اهداف تحقيق
اصولاٌ هدف از انجام تحقيقات علمي كمك به شناخت و حل بخشي از مشكلات جامعه بايد تلقي شود.
الف- هدف اصلي :
ـ بررسي رابطه بین میزان سرمایه اجتماعی حاشیه نشینان شهر اهواز
ـ بررسي مشكلات و پيامدهاي اجتماعي حاشيه نشيني در شهر اهواز
ب- اهداف فرعي :
1-مطالعه رابطه بين اعتماد اجتماعی افراد ساکن و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهراهواز.
2-مطالعه میزان روابط اجتماعی افراد ساکن و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهراهواز.
3-مطالعه میزان مشارکت اجتماعی(رسمي و غير رسمي) افراد ساکن در مناطق حاشيه نشين اهواز.
4-مطالعه انسجام اجتماعی و حاشيه نشينی در شهر اهواز.
5-مطالعه رابطه بين كنترل اجتماعي و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهر اهواز.
6-مطالعه رابطه بين قوميت و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهر اهواز.
7-مطالعه رابطه بين وضعيت تاهل و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهر اهواز.
8-مطالعه رابطه بين جنس و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهر اهواز.
9-مطالعه رابطه بين سن و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهر اهواز.
10-مطالعه رابطه بين پايگاه اجتماعي و سرمايه اجتماعي در مناطق حاشيه نشين شهر اهواز.
1-4.توصيف منطقه مورد مطالعه
اين تحقيق در شهر اهواز مركز استان خوزستان در جنوب غربي كشور انجام شده است.اي شهر در حدود 8152 كيلومتر مربع وسعت دارد.جمعيت آن بر اساس سرشماري تا سال 1390، برابر با1.891.425نفر مي باشد .كه از لحاظ تعداد ،هفتمين شهر كشور پس از تهران ،مشهد ،اصفهان ،تبريز و شيراز و كرج قرار دارد.و ارتفاع آن از سطح دريا 18 متر است .اين شهر در 31 درجه و 19 دقيقه عرض شمالي و 48 درجه و 41 دقيقه طول شرقي مدار گرينويچ واقع شده است.
اين شهر در زمين سطحي در طرفين رودخانه كارون بنا شده و راه آهن جنوب از وسط آن مي گذرد.فاصله آن با مركز كشور 881 كيلومتر است.در شهر اهواز ،مساله حاشيه نشيني تابعي از روند حاشيه نشيني كل كشور مي باشد.طبق تحقيقي كه اولين بار در سال 1352 توسط محققين موسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران در مورد حاشه نشيني در شهر اهواز انجام گرفت ، نشان داد كه آغاز حاشيه نشيني به دهه قبل از سال 1320 برمي گردد.ولي در اين دوره رشد كندی داشته است .ليكن در دهه 1330 بر ابعاد اين مسئله افزوده شد.تا اینكه در دهه 1340 و متعاقب اصلاحات ارضي و سير مهاجرين روستائي بي زمين و كم حجم ،حاشيه نشيني رشد شتابان به خود گرفت.(نيرومند و حسيني ، 55:1382)
وقوع جنگ هشت ساله ايران و عراق (1367-1359)و تخريب شهرهاي استان از جمله خرمشهر و آبادان و انهدام صنايع چون پالايشگاه نفت و تاسيسات مشابه واز كار افتادن صنايع و مراكز بزرگ اشتغال و تاسيسات بندري خرمشهر نيز باعث شد تا جمعيت اين مناطق به شهر اهواز و ساير مناطق كشور مهاجرت اجباري نمايند.در اين دوره روستاهايي مانند عين دو –ام تمير-شيلنگ آباد-ملاشيه-كوت عبدالله – كوت سيد صالح نيز در جذب مهاجرين تاثير بسزايي داشتند.
بر اساس پژوهشي كه در سال 1364 در مورد علت مهاجرت به شهر اهواز صورت گرفت ، اكثر مهاجرين(9/76)علت مهاجرت خود را ،جنگ و پيامدهاي آن عنوان كردند.(جهاد دانشگاهي خوزستان ،8:1380).
محل مورد مطالعه در این پژوهش ، منطقه ملاشیه و کوت سید ناصرو ام تمير درحاشيه شهر اهواز می باشند که طبق سرشماری در سال 1390 دارای 120,000 نفر جمعیت هستند و در جنوب اهواز واقع می باشند.
1-5.شرح مفاهیم و اصطلاحات
سرمايه اجتماعي از مباحث نسبتاًنوينی است كه دربررسي هاي اجتماعي اقتصادي جوامع مدرن مطرح گرديده است. همانطوركه مفهوم سرمايه اجتماعي نشان مي دهددرواقع اين واژه برگرفته ازديگرمفاهيم متداول دراقتصاداست،مثل سرمايه فيزيكي وسرمايه انساني ياسرمايه طبيعي،امامفهوم جديدي است كه تقريباًازاوائل دهه90واردمتون توسعه هاي،جامعه شناسي وسياسي شده است.
سرمايه اجتماعي نيزمثل اكثراصطلاحات درعلوم انساني تعريف واحدي نداردونوع تعريف باتوجه مكان وزمان متفاوت است. ازنظربرخي صاحب نظران سرمايه اجتماعي مفهومي باصورت جديدامامحتوايی كهن است. ايده اي كه مفهوم سرمايه اجتماعي ازآن سخن مي گويدباوجودشهرتاخيرخودبراي جامعه شناسان حرف تازه اي ندارد. ايدةمذكوراين است كه مشاركت درگروههاي اجتماعي نتايج سودمندي براي فردوجامعه دارد.
از حاشيه نشيني تعاريف گوناگوني شده است که به برخي از آنها اشاره مي کنيم:
حاشيه نشين به مفهوم کلي، به کسي گفته مي شود که در شهر سکونت دارد ولي به علل گوناگون نتوانسته است جذب نظام اقتصادي- اجتماعي شهرشودوازخدمات شهري استفاده کند( عابدين درکوش،121:1372)
الف)حاشيه نشينان
كساني هستند كه در سكونت گاه هاي غير متعارف با ساكنين بافت اصلي شهر زندگي مي كنند ،گروه هاي مزبور بيشتر بر اثر نيروهاي دافعه زادگاه چون فقر و بيكاري و كمتر عوامل جاذب شهري ،از زادگاه خود (روستا –ايل يا شهر )رانده شده و به شهرها روي مي آورنده اند .از آنجا كه اكثر اين گروه ها بي سواد بوده و مهارت لازم را جهت جذب در بازار كار شهر ندارند ،عامل پس راني شهري نيز آنها را از شهر رانده و به حاشيه کشانده است
ب)سرمايه اجتماعي
اصطلاح سرمايه اجتماعي قبل از سال 1916 ،در مقاله اي توسط هاني نان از دانشگاه وير جينياي غربي مطرح شد.اما اولين بار در سال 1961 ،كتابي درآمريكا به وسيله ژان جاكوب نوشته شد.كه اين اصطلاح را بكار برد و منظورش اين بود كه در حاشيه نشيني شهر،ويژگي و خصلت هايي وجود دارند كه آنها مي توانند به خوبي با همديگر ارتباط برقرار كنند و گروه هايي را تشكيل دهند و خودشان مسائل و مشكلات را حل كنند.در اصل ،درآنجا منظور از سرمايه اجتماعي ،نوعي همكاري و هم فكري خود جوش و از درون گروه هاي محروم حاشيه نشين بود.(توسلي،2:1384)
افرادي که در مناطق حاشيه نشين زندگي مي کنند از ساخت قدرت و سياست عمومي جامعه جدايي يافته اند و به عنوان گروه پست اجتماعي تلقي مي شوند. حاشيه نشينان از نظر اجتماعي داراي موقعيت ضعيف بوده و در طبقه ي پايين اجتماع قرار دارند ( زاهد زاهداني،9:1369).
خانواده هاي تهي دست و اغلب مهاجر که به تعبير اسکار لوئيس در نوعي فرهنگ فقر زندگي مي کنند. آنان به طور کامل جذب شيوه ي جديد زندگي شهري نشده و در حاشيهي آن به زندگي ادامه مي دهند(دراکاکيس اسميت،121:1377).
1-6.مشاركت
در فرهنگ بين المللي و بسته معاني زير براي مفهوم مشاركت آمده است:
عمل ياوضعيت شركت جستن،بهره وري در چيزي ،مشاركت بر اساس رابطه خويشاوندي كه بيش از يك نفردرآن شركت داشته باشند.(اكبري،28:1383-27)ودر اين مشاركت رابطه معناداري بين افراد به وجود مي آيد.
الف: مشاركت اجتماعي
مشاركت اجتماعي نيز بيانگر شركت فعالانه در امور اجتماعي است فردي داراي مشاركت اجتماعي است كه در نهادها و سازمانهاي مختلف اجتماعي فعاليت داشته و نسبت به مسائل اجتماعي اطراف خود بي‌تفاوت نباشد. همچنين شركت فعالانه در امور فرهنگي، مراسم، آداب و رسوم را شامل مي‌شود. مشاركت در دفاع از كشور در زمان جنگ،يا مشاركت در انتخابات ، نشانه هايي از مشاركت اجتماعي است.
ب: اعتماد اجتماعي
آنتوني گيدنز ، اعتماد و تاثير آن بر فرايند توسعه را زير بناو زمينه ساز اصلي در جوامع مدرن مي داند، هر جا كه سطح اعتماد اجتماعي بالا باشد مشاركت و همياري مردم در عرصه هاي اجتماعي بيشتر و آسيب هاي اجتماعي كمتر است.(اكبري،11:1383)
ج: کنترل اجتماعی
هومنز ، در تعریف کنترل اجتماعی می گوید : فرایندی که از طریق آن ، هر گاه شخصی از مرتبه فعلی رعایت فلان هنجار عدول کند ، رفتار وی دوباره به همان مرتیه عدول داده می شود و هرگاه به کلی از هنجار عدول کند ، مجددا” به رعایت کامل هنجار سوق داده می شود (فرهنگ علوم اجتماعی ، جولیوس گولد و ویلیام کوب،706:1384).
د: انسجام اجتماعی
به معنی استحکام درونی و مترادف با وحدت اجتماعی است.فرهنگ جامعه شناسی آلموند کولین ،انسجام اجتماعی را به معنای توافق افکار ، احساسات و اعمال تعریف می کند که با وحدت ، یک گروه و یا یک جامعه را روشن می سازد (کولین,1970:84 ).
ه: روابط اجتماعی
رابطه به معنی ارتباطی است از هرنوع بین دو یا چند واقعیت، اصطلاح روابط اجتماعی در زبان فرانسه هنگامی که معنای عام از آن مستفاد می شود ، بصورت جمع به کار می رود . معمولا” ارتباطات بین دو شخص یا گروه و نه ارتباطات بین دو پدیده اجتماعی را می رساند ( فرهنگ علوم اجتماعی ، آلن بیرو,376:1380).
1-7 .پایگاه اقتصادی و اجتماعی
مراد از پایگا ه اقتصادی و اجتماعی این معانی است.
الف: موضوعی در نظام اجتماعی که متضمن انتظار عمل متقابل است با توجه به صاحبان مواضع دیگر در ساختار مشابه.
ب:منزلت است از نظرشان در داخل یک نظام اجتماعی،و گاهی اشاره است به توزیع حقوق، التزامات ، اقتدار و مرجعیت در داخل نظام مشابه ، چنان که در عبارات ( پایگاه بلند ) و ( پایگاه پست ) آمده است.
پ:مقام والا با توجه به توزیع شان در داخل یک نظام اجتماعی ، چنان که در عبارت طالب پایگاه آمده است ( فرهنگ گولد و کوب ,82:1384 ).
1-8 .كاربرد نتايج تحقيق
نتايج اين پژوهش مي تواندمورد استفاده سازمانها و نهادهاي زير قرار بگيرد:
وزارت كشور،اداره فرهنگ وارشاد،شهرداري وشواراي شهرها،اداره مسكن وشهرسازي.

2-1.مقدمه
2-2.سرمایه
2-3.اشکال سرمایه
2-4.تفاوت انواع سرمایه
2-5.تاریخچه سرمایه
2-6.مفهوم سرمایه اجتماعی
2-7.اجزا سرمایه اجتماعی
2-8.دیدگاه های داخلی سرمایه اجتماعی
2-9.دیدگاه های خارجی سرمایه اجتماعی
2-10.دیدگاه های حاشیه نشینی
2-11.تعریف حاشیه نشینی
2-12. علل پیدایش حاشیه نشینی در ایران
2-13. پیامدهای زیستی حاشیه نشینی در ایران
2-14.ویژگی های حاشیه نشینی
2-15.پیشینه تحقیق
2-16.مبانی نظری تحقیق
2-17.انواع حاشیه نشینی
2-18.چهارچوب نظری
2-19.فرضیات تحقیق
2-20.مدل نظری تحقیق

فصل دوم:

ادبیات تحقیق

2-1.مقدمه
بدون شك دانستن معاني و تعاريف گوناگون يك مفهوم ،ما را در شناخت ابعاد گوناگون آن مفهوم مارا ياري مي رساند .در اين فصل ضمن ارائه تعاريف گوناگون از سرمايه اجتماعي به مباحثي مثل ،انواع سرمايه اجتماعي و تفاوت آن با ديگر سرمايه ها خواهيم پرداخت.بدنبال آن نيز نظريه هاي مرتبط با بحث و پيشينه موضوع مورد مطالعه ،مورد بحث قرار مي گيريد.
2-2.سرمايه
سرمايه ثروتي است مولد ، يا منبعي كه شخص مي تواند جهت ايجاد درآمد با منبعي اضافي ديگر به كار برد.سرمايه هميشه در اقتصاد سياسي ماركس ،كار مجسم يا انباشته تعريف مي شود ، در يك مناسب اجتماعي قرار مي گيريدكه درآن مولد براي انباشت بيش تر سرمايه به كار گرفته مي شود.
بورديو سرمايه را كار انباشت ، تعريف مي كند .به نظر البرو انديشه اي كه در پس مفهوم اصلي سرمايه هست ، حتي در معناي مالي اوليه اش ،مفهوم ارزشي است كه مي تواند اساس ارزش هاي آينده باشد.(البرو،1995) بنابرين ، سرمايه هر منبعي است كه مي تواند در عرصه ي خاصي اثر بگذارد. وبه فرد امكان مي دهد كه سود خاصي را از طريق مشاركت در رقابت بر سر آن به دست آورد(استونس،228:1998).
2-3 .اشكال سرمايه
برخي از محققين معتقدند بورديو بين سه نوع كلي سرمايه ،كه ممكن است محتواي خاص عرصه اي داشته باشد تمايز قايل شده است.
1-سرمايه اقتصادي
به درآمد پولي ، و هم چنين ساير منابع و دارائي هاي مالي اطلاق مي شود تظاهر نهادينه اش را در حقوق مالكيت مي يابد.مثلا” پول و اشياي مادي كه مي توان براي توليد كالا و خدمات به كار برد.
2-سرمايه فرهنگي
شامل تمايلات و عادات ديرين كه در فرآيند جامعه پذيري است.انباشت اشياي فرهنگي با ارزش مثل نقاشي و صلاحيت هاي تحصيلي و آموزش رسمي حاصل آمده است.ترنر(1198) در تعريف ديگري ، سرمايه فرهنگي را مجموعه اي از نمادها، عادات،منش ها ، شيوه زباني ،مدارك آموزشي،ذوق و سليقه ها و شيوه هاي زندگي كه به طور غير رسمي بين افرادشايع است ،تعريف مي كند.(ترنر،434:1998).
3-سرمايه اجتماعي
مجموعه منابع باالفعل و باالقوه اي است كه با عضويت در شبكه هاي اجتماعي كنش گران و سازمان هابه وجود مي آيد.
4-سرمايه نمادين
استونزو ترنر (1998)بر نوع ديگري از سرمايه به نام نمادين اشاره مي كند.كه با استفاده از سمبل ها جهت مشروعيت بخشيدن به تصرف سطوح و گونه هاي متغيري از سه نوع سرمايه ياد شده مي انجامد.(استونز،221:1998-ترنر،512:1998).بورديو نيز در كتاب اشكال سرمايه ،سرمايه نمادين و فرهنگي را دقيقا” مترادف هم نمي داند .در طرح كلي تئوري عمل، سرمايه نمادين محتواي خاص حيثيت و شرف فرض مي شود، حال آنكه مثال هاي سرمايه فرهنگي را در جاي ديگري از آثار بورديو درباره نهادهاي آموزشي باز توليد ، انسان آكادميك بهتر مي توان مشاهده كرد و همان قدر كه به دانش مهارت يا شايستگي اشاره دارد . به شرف يا حيثيت نيز ، كه داشتن اين سرمايه مي تواند به بار آورد مي پردازد.سرمايه فرهنگي مسلما” گونه اي سرمايه نهادين ، به طور كلي است.اما شكلي از سرمايه نمادين است.(بورديو،7:1997).
5-سرمايه انساني
شكل ديگري از سرمايه است .و يك مفهوم اقتصادي است.ويژگي هاي كيفي انسان اعم از آموزش ،تخصص ، مهارت ، دانش ، خلاقيت ، نوع آوري و غيره عموما” نوعي سرمايه به شمار مي رود.به عبارت ديگري سرمايه انساني را مي توان ارتقا و بهبود ظرفيت توليدي افراد جامعه ناميد.(علوي راد،نصيرزاده،210:1380).
2-4.تفاوت انواع سرمايه
بر خلاف سرمايه اقتصادي كه معمولا”كالاي خصوصي دريك جامعه كاپيتاليستي است ، سرمايه اجتماعي جنبه يك كالاي عمومي را داشته ، كنش گراني كه سرمايه اجتماعي را ايجاد مي كنند.معمولا”فقط قسمت كوچكي را از منافع شان بدست مي آورند.(كلمن،119-116-98-99،1198). سرمايه اجتماعي به ارتباط قانوني و قاعده مند وابسته است،كه اگر تجديد نشود از بين مي رود.سرمايه اجتماعي از طريق مكانيسم هاي فرهنگي ،دين ، سنت، عادات تاريخي(فوكوياما،1995) به وجود مي آيد و منتقل مي شود.در واقع عناصر فرهنگي مي توانند مانند سرمايه اندوخته شوند. پس سرمايه فرهنگي متشكل از عادات ،تمايلات بادوام،عينيت فرهنگي ارزشمند و تحصيل و شرايط لازم آموزشي رسمي است.(بورديو:1986،243).سرمايه فرهنگي نسبت به سرمايه اقتصادي كمتر ملموس است.با وجود اين قابل سرمايه گذاري و كسب سود يا ايجاد ارزش مي باشد.
سرمايه اقتصادي ،اجتماعي و فرهنگي قابل تبديل به يكديگر مي باشد.سرمايه اقتصادي بيشتر ملازمبا الگوهاي مخصوص شبكه هاي اجتماعي و شيوه هاي فرهنگي گروه هاي سطح بالا است.با افزايش سود مندي سرمايه اقتصادي، رشد سرمايه اجتماعي و فرهنگي نيز بيشتر مي شود.با اين حال پول ، منافع اجتماعي ،فرهنگي قابل تبديل به اندازه مشابه نيستند. قابليت تبديل سرمايه اقتصادي بيشتر است و به آساني به سرمايه اجتماعي و فرهنگي تبديل مي شود (بورديو،243:1986).
2-5.تاریخچه سرمایه اجتماعی
نظریه سرمایه اجتماعی یک نظریه مفهومی جدید می باشد ، که در سال های اخیر به آن توجه شده است .به طوری که در دهه 1990 شاهد انتشار سریع رویکرد سرمایه اجتماعی از طریق محافل عمومی و دانشگاهی هستیم.
سرمایه اجتماعی با توضیح فراوان به عنوان تئوری منابع اجتماعی در مرجع های مشابه پیدا شده است.بر اساس بررسی مقالات و مجلات نوشته شده از سال های 1995-1981 کاربرد مفهوم سرمایه اجتماعی رشد چشم گیری داشته است.
مفهوم سرمایه اجتماعی سابقه تاریخی زیادی دارد.و لباسی نو برای تئوری های قدیمی تر به شمار می رود.اندیشمندان اجتماعی در رشته های گوناگون در گسترش مفهوم سرمایه اجتماعی به شکل های خاصی اشاره کرده اند.چنانکه پوتنام و فوکویاما اشاره میکنند، اصطلاح آن نخستین بار در اثرجین جاکوب، به نام؛مرگ وزندگی شهرهای بزرگ آمریکایی در سال1961به کار رفته است(پاتنام،78:1955و فوکویاما ،10:1979).
2-6.مفهوم سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی در سالیان اخیر توجه محققان حوزهای مختلف علوم انسانی و اجتماعی را به خود مشغول کرده است. در واقع به خاطر همین چند بعدی و پیچیده بودن، باعث شده که صاحب نظران مختلف تعاریف مختلفی از این مفهوم ارائه دهند. در حاليكه سرمايه فيزيكي به موضوعات فيزيكي بر مي گردد و سرمايه انساني به دارايي هاي افراد، سرمايه اجتماعي برخلاف سرمايه های متعارف کالايی همگانی(خاکباز, 100:1384 )است وبه روابط ميان افراد ، شبكه هاي اجتماعي و هنجارهاي متقابل و اعتماد ناشي از آنها بر مي گردد در اين معني سرمايه اجتماعي دقيقا با ‌آنچه كه « فضيلت مدني» ناميده مي شود مرتبط است ، زيرا سرمايه اجتماعي هم به عنوان منبعي براي فعاليتهاي بدخواهانه و هم فعاليتهاي خير خواهانه به كار مي رود به طور مثال برايانحصار فرصت هاي استخدامي افراد خارج از گروه يا نبرد با دشمنان خيالي يا واقعي .( پاتنام،2000 )اصولا وضعيت مدني همگاني كه در معني شبكه روابط اجتماعي متقابل محاط مي شود، قويترين است ( همان)
به عقيده ميشل والزرعلاقه مندي به مسائل عمومي و دلبستگي به اهداف عمومي علائم اصلي فضيلت مدني است (پاتنام ،199-157 والزر، 1980: 64) اما پاتنام درستكاري ، اعتماد و اطاعت از قانون را سه صفت برجسته فضيلت مدني مي داند و مي گويد شهروندان در جامعه مدني با يكديگر به طور عادلانه رفتار مي كنند و انتظار دارند كه با آنها عادلانه رفتار شود. آنها انتظار دارندكه حكومت شان از معيارهاي عالي دنباله روي كندو خود نيز از روي ميل به قوانيني كه خود وضع كرده اند، تندرمي دهند(پاتنام ، 192:1993).
بر پايه تعريف روبرت پاتنام،سرمايه اجتماعی وجوه گوناگون سازمان اجتماعی :اعتماد،هنجارهای معامله متقابل وشبکه های اجتماعی است که می توانند با تسهيل اقدامات هماهنگ کارايی جامعه را بهبود بخشند (پاتنام,285:1380)
یکی از صاحب نظران بنام سرمایه اجتماعی فوکویاما میباشد که در کتاب «پایان نظم»، سرمایه اجتماعی را به عنوان وجود مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیررسمی تعریف میکند که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است، در آن سهیماند. او همچنین میافزاید که مشارکت در ارزشها و هنجارها به خودی خود باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی گردد ، چرا که این ارزشها ممکن است ارزشهای منفی باشد. … هنجارهایی که تولید سرمایه اجتماعی میکنند باید شامل سجایایی از قبیل صداقت، ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشد (فوکویاما، 1379؛ زارع، 1389).
از دیگر نظریهپردازان میتوان به جمیز کلمن اشاره کرد که سرمایه اجتماعی را بر مبنای کارکرد آن تعریف میکند.به نظر وی سرمایه اجتماعی ذات واحدی نیست بلکه مجموعهای از ذاتهای گوناگون است که دو عنصر مشترک دارند: اولاٌ همه آنها مشتمل بر جنبهای از ساختارهای اجتماعیاند، ثانیاً برخی کنشهای خاص کنشگران-اعم از اجتماعی مانند سایر اشکال سرمایه مولد است، یعنی تحقق اهداف معینی را که در نبودش محقق نمیشوند امکانپذیر میگرداند (کلمن، 1384). پاتنام نیز بیان میکند که سرمایه اجتماعی برخلاف سرمایههای متعارف «کالای همگانی» است، یعنی در مالکیت خصوصی کسانی که از آن سود میبرند نیست. از نظر وی سرمایه اجتماعی اغلب باید محصول جانبی دیگر فعالیتهای اجتماعی باشد. این سرمایه معمولا در پیوندها، هنجارها و اعتمادی تشکیل میشود که از یک شرایط اجتماعی به شرایط دیگر انتقالپذیر است (پاتنام، 1384). همچنین از دیدگاه ولکاک و نارایان ایده اساسی سرمایه اجتماعی این است که خانواده، دوستان، شرکا و همکاران شخص سرمایه مهمی را تشکیل میدهند، سرمایهایی که به هنگام مواجه با یک بحران، فینفسه مفیدهستند.
از نظر آنها آنچه که در مورد افراد صدق میکند، در مورد گروهها هم صادق است. اجتماعاتی که متشکل از انواع و اقسام شبکههای اجتماعی و انجمنهای مدنی هستند در رویارویی با فقر و ضعف اجتماعی در موقعیت بهتری قرار دارند، دعواهها را حل میکنند و از فرصتهای تازه بهره میگیرند. برعکس، تاًثیر فقدان پیوندهای اجتماعی به اندازه حضور آنها مهم است (ولکاک و نارایان، 1384). بعنوان نتیجهگیری میتوان بیان نمود که سرمایه اجتماعی یکی از انواع سرمایههاست که در غیاب آن، دیگر سرمایهها اثربخشی خود را از دست میدهند لذا سرمایه اجتماعی میتواند کلید و حلال بسیاری از مسائل اجتماعی، اقتصادی و شهری همچون حاشیهنشینی باشد.
2-7.اجزاء سرمایه اجتماعی
بر اساس مطالعات و بررسیها، سرمایه اجتماعی به عنوان یک مفهوم انتزاعی از ابعاد و شاخصهای مختلفی تشکیل گردیده است. برخی معتقدند که براي سرمايه اجتماعي ميتوان سه بُعد ساختاري، شناختي و بعد ارتباطی در نظر گرفت:
1-بُعد ساختاري
شامل پيوندهاي موجود در شبکه (وسعت و شدت ارتباطات موجود در شبکه)، شکل و ترکيب شبکه (سلسلهمراتب شبکه، ميزان ارتباطپذيري و تراکم شبکه)، تناسب سازماني (تا چه اندازه شبکه ايجاد شده براي يک هدف خاص ممکن است براي اهداف ديگر استفاده شود).
2-بُعد شناختي
شامل زبان و علائم مشترک، روايتهاي مشترک.
3) بُعد ارتباطي
شامل اعتماد، هنجارها، تعهدات و روابط متقابل و تعيين هويت مشترک (مردانپور، 1388). دیوید هالپرن (2005) نیز سرمایه اجتماعی را ترکیبیافته از سه جزء میداند:
الف) شبکهها ب) هنجارها، ارزشها و انتظارات ج) ضمانتهای اجرائی (قاسمی و همکاران، 1385). همچنین این مفهوم از نظر کلمن شامل اجزاء زیر میباشد:
1) تعهدات و انتظارات
اگر فرد (الف) کاری برای فرد (ب) انجام دهد با اعتماد به اینکه فرد (ب) در آینده آن را جبران میکند، این امر انتظاری را در فرد (الف) و تعهدی را از جانب (ب) برای حفظ اعتماد ایجاد میکند.
2) ظرفیت بالقوه اطلاعات
اطلاعات در فراهم آوردن شالودهای برای کنش مهم است. یکی از وسایلی که از طریق آن، اطلاعات ممکن است کسب شود استفاده از روابط اجتماعی است که برای مقاصد دیگر حفظ میشود.
3) هنجارها و ضمانتهای اجرایی
هنجارهای مؤثر شکل نیرومند، اما گاه شکننده ،سرمایه اجتماعی را تشکیل میدهد.
4) روابط اقتدار
اگر کنشگر (الف) حقوق کنترل کنشهای معینی را به کنشگر (ب) انتقال داده باشد، در آن صورت کنشگر (ب) سرمایه اجتماعی به صورت آن حقوق کنترل در اختیار خواهد داشت. اگر عدهای کنشگر حقوق کنترل مشابهی را به (ب) انتقال داده باشند، آنگاه (ب) مقدار زیادی سرمایه اجتماعی در اختیار دارد، که میتواند بر فعالیتهای معینی متمرکز کند. این امر قدرت زیادی به (ب) میدهد.
5) سازمان اجتماعی انطباقپذیر
سازمانی که برای هدفی بنا نهاده شده، قابل انطباق برای مقاصد دیگر است و سرمایه اجتماعی مهمی را برای افرادی که منابع سازمانی را در دسترس دارند تشکیل میدهند.
6) سازمان تعمدی
شکلهایی از سرمایه اجتماعی که نتیجه مستقیم سرمایهگذاری توسط کنشگرانی است که هدفشان دریافت سود از سرمایه گذاریشان است. مانند سازمان سوداگری (کلمن، 1377). با توجه به آنچه در مورد اجزای سرمایه اجتماعی گفته شد میتوان به طور خلاصه بیان نمود که «اعتماد»، «مشارکت»، «شبکههای اجتماعی» سه جزء اصلی و مهم سرمایه اجتماعی را تشکیل می دهند.
2-8.دیدگاه های نظری داخلی سرمایه اجتماعی
ورمرزيار(1387) به بررسي وضعيت سرمايه اجتماعي خانواده در بين دانشآموزان سال سوم شهر سنندج پرداخته است. در اين مطالعه از رهيافت نظري كلمن استفاده شده است و از روش پيمايش براي جمعآوري دادهها استفاده شده است. يافتههاي تجربي تحقيق نشان ميدهد كه ميزان ميانگين سرمايه اجتماعي خانواده دانشآموزان در سطح متوسطي بوده و رابطه معنيداري بين پايگاه اقتصادي-اجتماعي دانشآموزان و سرمايه اجتماعي خانواده آنها مشاهده نگرديده است. اين نتيجه مؤيد ديدگاه نظري كلمن است كه پايگاه اقتصادي-اجتماعي نميتواند عامل تعيين كنندهاي در كيفيت روابط و شبكههاي درون خانواده، به عنوان يكي از شاخصهاي اصلي سرمايه اجتماعي باشد(ورمزيار،‌1387).
قنادان و انديشمند (1388) در مطالعهاي به بررسي نقش دانشگاه در ايجاد سرمايه اجتماعي به منظور ارائه الگوي پيشنهادي براي ارتقاي نظام آموزش عالي کشور پرداختهاند. مطالعه مذکور با روش توصيفي پيمايشي و از طريق نمونهگيري تصادفي طبقهاي انجام شده است. تجزيه و تحليل دادهها در دو سطح توصيفي و استنباطي (تحليل عاملي و ضريب همبستگي) صورت گرفته است. پس از انجام تحليل عاملي، 7 مؤلفه اصلي و 54 زير مؤلفه شناسايي شده و با هويت سازماني، توانمندسازي، همکاري و نفع عمومي، تسهيم دانش و خلق سرمايه فکري، اعتماد و همبستگي مديريت مشارکتي و آگاهي نامگذاري شده است. نتايج نشان داده که مؤلفه اصلي اعتماد و همبستگي از بالاترين ميانگين و مؤلفه مديريت مشارکتي از کمترين ميزان ميانگين برخوردار است. بيشترين سرمايه اجتماعي مربوط به استادان و کمترين ميزان سرمايه اجتماعي مربوط به مربيان بوده است. شهرستان زرند و کرمان به ترتيب بالاترين و پايينترين ميزان سرمايه اجتماعي را داشتهاند (قنادان، 1388).
شارع پور و ديگران (1388) به بررسي رابطه سرمايه اجتماعي با مدارا در بين دانشجويان دانشکدههاي علوم اجتماعي دانشگاههاي تهران و علامهطباطبايي پرداختهاند. اين مطالعه ، با استفاده از نظريه سرمايه اجتماعي پاتنام، به دنبال بررسي رابطه سرمايه اجتماعي و مؤلفه هاي آن با مدارا ميباشد. روش تحقيق پيمايشي بوده و تعداد 220 نفر از دانشجويان دانشکدههاي علوم اجتماعي دانشگاه تهران و علامهطباطبايي به عنوان نمونه انتخاب شده اند. نتايج نشان مي دهد، از ميان متغيرهاي سرمايه اجتماعي، اعتماد نهادي با تمامي ابعاد مدارا رابطه معکوس و معناداري داشته است. رابطه مستقيم و معناداري بين مشارکت در شبکههاي غيررسمي سياسي و شبکههاي رسمي با ابعاد مدارا مشاهده شده است. در اين مطالعه براي سنجش سرمايه اجتماعي از ديدگاه پاتنام استفاده شده است . منظور پاتنام از سرمايه اجتماعي، وجوه گوناگون سازمان اجتماعي نظير اعتماد، هنجارها و شبکههاست. با توج به ديدگاه پاتنام، سرمايه اجتماعي به دو بعد شناختي و ساختاري تقسيم بندي شده است. بُعد شناختي شامل؛ اعتماد،همياري، احساس سودمندي و آگاهي است. بُعد ساختاري شامل؛ شبکههاي رسمي و شبکههاي غيررسمي است (شارعپور، 1388).عباس زاده و مقتدايي (1388)به بررسي جامعه شناختي تأثير سرمايه اجتماعي بر دانش آفريني پرداخته اند. اين مطالعه با هدف تععين ميزان دانش آفريني در دانشگاه اصفهان ، در نظر دارد از منظر جامعه شناختي ، تإثير سرمايه اجتماعي بر دانش آفريني را تحليل نمايد. روش تحقيق ، پيمايشي بوده و جامعه آماري پژوهش دربرگيرنده اعضاي هيأت علمي دانشگاه اصفهان به تعداد 476 نفر مي باشد که از اين تعداد 142 نفر بر اساس فرمول نمونه گيري کوکران و به شيوه تصادفي انتخاب شده اند . نتايج اين تحقيق حاکي از آن است که بين دانش آفريني و سرمايه اجتماعي رابطه معني داري وجود دارد . اين امر نشان مي دهد که اگر بر سرمايه اجتماعي استادان افزوده شود، در اين صورت سطح دانش آفريني نيز ارتقاء خواهد يافت.
در اين مطالعه براي سنجش سرمايه اجتماعي، شاخص هاي برخورداري اساتيد از شبکه اجتماعي، مشارکت علمي اساتيد و اعتماد اجتماعي آورده شده است. نتايج نشان مي دهد که برخورداري اساتيد از شبکه اجتماعي در حد مطلوبي نبوده است . مشارکت علمي در بين اساتيد در حد نسبتاً ضعيفي بوده است. ميزان اعتماد بين شخصي در بين اساتيد در حد قابل قبولي ارزيابي شده است. با توجه به جمع بندي شاخص هاي سرمايه اجتماعي اساتيد، ميزان سرمايه اجتماعي اساتيد پايينتر از حد متوسط بوده است(عباسزاده،1388).
اقبالي(1388) به بررسي ميزان سرمايه اجتماعي و عوامل مؤثر بر آن در بين جوانان شهر ايوان غرب پرداخته است. در اين پژوهش، نظريه «افه و فوش» بهعنوان نظريه غالب جهت بررسي سرمايه اجتماعي استفاده شده است و از نظريات کريشاوآفف، بورديو، فوکوياما و پاتنام در تکميل آن استفاده شده است. نتايج بدست آمده نشان ميدهد که ميزان سرمايه اجتماعي در بين جوانان شهر ايوان در سطح پاييني است. 36 درصد آنان داراي سطح پاييني از سرمايه اجتماعي، 9/42 درصد داراي سطح متوسط سرمايه اجتماعي و تنها 21 درصد پاسخگويان از ميزان بالايي از سرمايه اجتماعي بهره مند بودند. از عوامل مؤثر بر سرمايه اجتماعي مي توان به ميزان دينداري، اشتغال، ميزان تحصيلات، رسانه پايگاه اقتصادي –اجتماعي خانواده، جنسيت، وضعيت تأهل و مدت زمان اقامت در شهر نام برد. رابطه و تأثير عوامل مذکور در سطح تحليل دومتغيره بررسي شده است( اقبالي، 1388).سالارزاده و محبوبي(1388) به مقايسه سرمايه اجتماعي و پايگاه اقتصادي اجتماعي در موفقيت تحصيلي دانشآموزان پيش دانشگاهي شهر اروميه پرداختهاند. اين تحقيق با هدف بررسي تأثير سرمايه اجتماعي بر روي موفقيت تحصيلي دانشآموزان دوره پيشدانشگاهي شهر اروميه طراحي و اجرا شده است. فرضيه اصلي در اين تحقيق، احتمال وجود رابطه بين سرمايه اجتماعي و موفقيت تحصيلي دانشآموزان است. براي بررسي اين فرضيه از روش پيمايشي و از طريق مصاحبه در چارچوب پرسشنامه محقق ساخته استفاده شده است.نتايج تحقيق نشان داده که بين سرمايه اجتماعي و موفقيت تحصيلي دانشآموزان دوره پيشدانشگاهي شهر اروميه، همبستگي مثبت و بسيار ضعيفي وجود دارد. نتايج قابل تعميم به جامعه آماري نبوده و فرضيه اصلي رد ميشود. بر اساس يافتههاي تحقيق، تأثير پايگاه اقتصادي اجتماعي خانوادههاي دانشآموزان بر موفقيت تحصيلي آنان به اثبات رسيد و معنيدار بوده است. بين سطح ارتباطات اجتماعي و نيز بين ميزان اعتماد دانشآموزان و موفقيت تحصيلي آنان رابطه وجود دارد(سالارزاده، 1388).
2-9.ديدگاه هاي نظري خارجی سرمايه اجتماعي
2-9-1.نظریه جيمز کلمن
كلمن اولين محققي بود که به بررسي تجربي مفهوم سرمايه اجتماعي پرداخت. کلمن به کارکرد سرمايه اجتماعي توجه دارد. به نظر او، سرمايه اجتماعي بخشي از ساختار اجتماعي است که به کنش گر اجازه مي دهد تا با استفاده از آن به منابع خود دست يابد . اين بعد از ساختار اجتماعي شامل تکاليف و انتظارات، مجاري اطلاعرساني، هنجارها و ضمانت اجرايي است که انواع خاصي از رفتار را تشويق کرده يا منع ميشوند (کلمن، 1377 : 476).
به اعتقاد کلمن، سرمايه اجتماعي مي تواند به سه شکل ظاهر شود:
اول، تکاليف و انتظاراتي که بستگي به ميزان قابليت اعتماد به محيط اجتماعي دارد.
دوم، ظرفيت اطلاعات براي انتقال و حرکت در ساختار اجتماعي که بتوان پايهاي براي کنش فراهم نمود.
سوم، هنجارهايي که توأم با ضمانت اجرايي موثر باشند(شارع پور , 1381).
کلمن برخي ازروابط اجتماعي راکه مي تواند منابع سرمايهاي سودمند ايجاد کند به شرح ذيل نام مي برد.
1-تعهدات وانتظارات
اگر Aبراي Bکاري انجام دهد با اعتماد به اينکه Bدر آينده آن را جبران خواهد کرد اين امر انتظاري را در A وتعهدي را ازجانب B براي حفظ اعتماد ايجاد مي کند. اين تعهد را مي توان مانند ( برگه اي اعتباري) تصور کرد که دردستA است بايد عملکردي از طرف Bبازخريد شود. اگرA تعداد زيادي از اين برگه هاي اعتباري ازتعدادي افرادکه باآنها رابطه دارد در دست داشته باشد در آن صورت همانند ي باسرمايه مالي مستقيم است. اين مجموعه برگه ها اعتباري بزرگ را تشکيل مي دهند که A مي تواند درصورت لزوم از آن استفاده کند، مگر اينکه اعتمادکردن غيرعاقلانه باشد و برگه ها بيانگر وام هاي اعتباري باشند که بازپرداخت نخواهد شد.
پس دو عامل براي اين شکل از سرمايه اجتماعي حياتي است. اول ميزان درخوراعتمادبودن محيط اجتماعي که به اين معناست که تعهدات بازپرداخت مي شود. دوم، ميزان واقعي تعهداتي است که برعهده گرفته مي شود( کلمن،467:1377). براي مثال دريک اجتماع کشاورزي که درآن علوفه زمين کشاورزي توسط ديگري جمع ميشود و ابزارهاي وسايل کشاورزي به طورگسترده قرض گرفته مي شود وقرض داده مي شود، سرمايه اجتماعي به هرکشاورز امکان مي دهدکه کارفرد را باسرمايه فيزيکي کمتري به صورت ابزار و وسايل به انجام رساند. يک چنين ساختاراجتماعي همانند اجتماعي است که درآن سفته، برات ( يعني قرض) دست به دست مي شود و مانند پول از آن استفاده مي شود بطور موثر سرمايه اجتماعي براي سطح معيني ازفعاليت توليدي را کاهش مي دهد(کلمن،470:1377). اما اينکه چرا کنشگر عقلاني تعهدات را به وجودمي آورد؟ زماني که من خدمتي براي شما انجام مي دهم در زماني است که شما نياز داريد و هزينه زيادي براي من نيازمندم با خدمتي آن راجبران کنيد که بيش از آنکه اين خدمت براي من تمام شده است، به سودمن خواهدبود. البته اين مبادله عمدتا به غيراز پول راشامل ميشود و کليه خدمات را که طبیعتاً براي دريافت کننده بيش ازکمک دهنده ارزش دارد را شامل مي شود (کلمن، 473:1377).
2-ظرفيت بالقوه اطلاعات
ظرفيت بالقوه اطلاعات جزء ذاتي وجدايي ناپذيري ازروابط اجتماعي است. اطلاعات براي فراهم ساختن شالوده اي براي کنش مهم است اما به دست آوردن آن پرهزينه است. يکي ازوسايلي که ازطريق آن، اطلاعات ممکن است کسب شود استفاده ازروابط اجتماعي است. فردي که عميقاً به رويدادهاي جاري علاقه مند نيست وليکن ميخواهد که ازتحولات مهم اطلاع داشته باشد چناچه بتواند اطلاعاتي راکه نياز دارد از دوستي که به اين گونه مسائل توجه نشان دهد دريافت کند، وي مي تواند در وقت لازم براي خواندن روزنامه صرفه جويي کند(کلمن،47:1377).
3-هنجارهاو ضمانت نامه های اجرایی موثر
هنجارهاي موثردرقالب وشکل دستوري به شکل نيرومندي باعث ظهور سرمايه اجتماعي درجمع مي شوند وفرد تحت تاثيرقدرت اين هنجارها بايد منافع شخصي را رهاکند وبه سود جمع عمل کند. البته کلمن معتقداست که هنجارها مي توانند بروز ابتکاروخلاقيت را نيزمانع گردند.آنجا که اشاره ميكند هنجارهاي موثر در يک حوزه مي توانند نوآوري در يک حوزه را کاهش دهند، ميتوانند نه تنها کنشهاي انحرافي را که به ديگران آسيب مي رساند بلکه همچنان کنش هاي انحرافي را که مي تواند سودمند باشد، محدود کند (کلمن، 475:1377).
4- ايدئولوژي
عامل ديگرکه برايجاد و نابودي سرمايه اجتماعي تاثير مي گذارد ايدئولوژي است. ايدئولوژي ميتواند با تحميل اين خواست به فرد که به سود کسي يا چيزي غير از خود عمل کند، سرمايه اجتماعي به وجودآورد.
اين امر در اثراتي که ايدئولوژي مذهبي در واردکردن افراد، به توجه به منافع ديگران دارد آشکاراست. به زعم کلمن، ايدئولوژي مي توانداثرمنفي برايجاد سرمايه اجتماعي داشته باشد. ايدئولوژي خودبسندگي، مانندآنچه طرفداراناپيکوردريونان باستان به آن اعتقادداشتند و يا يک ايدئولوژي که بر روابط جداگانه ومستقل هرفرد باخداوند تاکيد مي کند که عمدتاًاساس آيين پروتستان راتشکيل مي دهد، ميتواندازايجاد سرمايه اجتماعي جلوگيري نمايد(کلمن،491:1377).
5-روابط اقتدار
اگرکنشگرA، حقوق کنترل کنش هاي معيني رابه کنشگرديگري ،B، انتقال داده باشد، درآن صورت B سرمايه اي اجتماعي به صورت آن حقوق کنترل دراختياردارد. اگر عده اي کنشگر، حقوق کنترل مشابهي رابه Bانتقال داده باشند، آنگاه B مقدارزيادي سرمايه اجتماعي دراختيارداردکه مي تواندبرفعاليت هاي معيني متمرکزکند و اين قدرت زيادي به B مي دهد.
6-اشکال سازماني سرمايه اجتماعي
به اعتقاد کلمن تشکل افراد در سازمان هاي داوطلبانه ومحصولات فرعي اين گونه سازمان ها، نوعي سرمايه اجتماعي است که منافع آن شامل حال همه شرکتکنندگان وهم مشمول حال سايرافرادجامعه مي گردد. از ديدکلمن سازمان هاي داوطلبانه به موازات فعاليت براي هدف اصلي خود، دو نوع محصول فرعي به عنوان سرمايه اجتماعي بوجودمي آورند.
نهايتاً کلمن به چندعاملي اشاره مي کند که برايجاد يا نابودي سرمايه اجتماعي موثرند.اول فروبستگي است. اگربنا باشد اعتمادبه سطحي برسد که درخوراعتمادبودن امين بالقوه آن راتوجيه کند، فروبستگي مهم خواهدبود. اعتمادکردن A بهC تا اندازه اي برپايه اعتمادA به قضاوت B است. اعتمادکردن B تا اندازه اي بستگي دارد به اعتماد او به قضاوتC ، وقضاوتC به نوبه خود تا اندازه اي به اعتماد او به قضاوتA بستگي دارد.هر چقدر چنين سيستم هايي بيشتر در هم تنيده باشند، قابليت اعتماد و بواسطه آن سرمايه اجتماعي افزايش مي يابدعامل دوم ثبات ساختاراجتماعي است . به اعتقادکلمن، درهم گسیختگي سازمان اجتماعي ياروابط اجتماعي مي تواند بنيان سرمايه اجتماعي را ويران سازد. اماگذشته ازاين عوامل دسته ديگريازعوامل نيز هستند که مي توانند برايجاد يا نابودي سرمايه اجتماعي اثرگذار باشند. مهم ترين اين عوامل، عواملي است که افراد را کمتر به يکديگر وابسته مي کند. رفاه و فراواني عامل مهمي در اين دسته است. منابع رسمي حمايت درزمان نياز( انواع گوناگون کمک دولت)عامل ديگري است.بنابراين هرچه افرادبيشتربه يکديگرکمک کنند و انتظارت وتعهدات شکل گيرد هنجارها دراين ارتباطات منظم بوجود مي آيند و در غیر این صورت با استفاده کمتری از سرمایه اجتماعی این سرمایه مستهلک می شود.

2-1.شکل : نظریه جیمز کلمن
2-9-2نظریه پير بورديو
از نظر بورديو، سرمايه اجتماعي حاصل جمع منابع بالقوه و بالفعلي است که نتيجه مالکيت شبکه با دوامي از روابط نهادي شده بين افراد، و به عبارت ساده تر، عضويت در يک گروه است. البته سرمايه اجتماعي مستلزم شرايطي به مراتب بيش از وجود صرف شبکه پيوندها مي باشد. در واقع، پيوندهاي شبکه اي مي بايست از نوع خاصي باشند، يعني مثبت و مبتني بر اعتماد. روابط نهادي شده مبتني براعتمادبدون رعايت تکاليف وحقوق متقابل ممکن نيست پس مفهوم شهروندي که تکاليف و حقوق است ارتباط تنگاتنگي بامفهوم سرمايه اجتماعي دارد.
اول، اندازه شبکه ارتباطاتي که عامل اجتماعي به خوبي بتواند آنها را بسيج نمايد.
دوم، مقدارسرمايه (اقتصادي، فرهنگي، نمادي) هريک ازکساني که عامل اجتماعي با آنها در ارتباط هست.
او با تصريح تفاوت ميان سرمايه اجتماعي با منابع چنين مي نويسد:
اگرچه سرمايه اجتماعي به سرمايه اقتصادي وفرهنگي درتملک هريک ازعاملان ياحتي مجموعه کامل عاملاني که بافرددرارتباط هستند قابل تقليل نيست، بااين حال هرگز بطورکامل از آن مستقل نمي باشد(بورديو، 1997 :52).به اعتقاد بورديو سرمايه اجتماعي به عنوان شبکه اي ازروابط يک موهبت طبيعي يا حتي اجتماعي نيست بلکه چيزي است که در طول زمان و با تلاش بي وقفه به دست ميآيد. به عبارت ديگر، شبکه روابط محصول راهبردهاي سرمايه گذاري فردي يا جمعي، آگاهانه يا ناخودآگاه است که هدفش ايجاد يا بازتوليد روابط اجتماعي است که مستقيماً در کوتاه مدت يا بلندمدت قابل استفاده هستند.هدف اين شبکه ها تبديل روابط تصادفي مانند روابط همسايگي، شغلي، يا حتي خويشاوندي به روابطي است که به طورهم زمان لازم واختياري هستند و حاکي ازحقوق نهادي تضمين شده يا تعهدات ماندگاري است که به طورذهني حس ميشود. اين حقوق وتعهدات از طريق مبادله که مستلزم وموجب شناخت متقابل است، به گونه اي بي وقفه بازتوليد مي شود. مبادله، چيزهاي مبادله شده رابه نشانه هاي شناسايي تبديل مي کند و از طريق شناسايي متقابل و به رسميت شناختن عضويت در گروه، گروه را باز توليد ميکند.
بنابراين بازتوليد سرمايه اجتماعي مستلزم کوششي مستمر براي معاشرت است. بورديو توجه خود را برفوايدي که ازبرکت مشارکت درگروه ها نصيب افرادميشود، به تعبيرخود، ” معاشرت پذيري عمدي با هدف دسترسي به منابع اجتماعي” متمرکز ميسازد.کاربرد سرمايه اجتماعي در نزدبورديو براين درک استواراست که افراد چگونه با سرمايه گذاري برروابط گروهي وضعيت اقتصادي خود را در يک فضاي اجتماعي سلسله مراتبي ( جامعه سرمايه داري) بهبود ميبخشند.
بورديو برقابليت تبديل انواع مختلف سرمايه تاکيد داشته و سرمايه اقتصادي را ريشه انواع ديگرسرمايه مي داند. بنابراين به کمک سرمايه اجتماعي، کنشگران قادر هستند مستقيماً به منافع اقتصادي دست يابند. به علاوه آنها مي توانند سرمايه فرهنگي خود را از طريق تماس با متخصصان و فرهيختگان بيافزايند يا به جاي آن ميتوانند به نهادهايي که مدارک معتبر ارائه مي دهد، بپيوندد (فيروز آبادي، 1387: 50).ازسوي ديگر بدست آوردن سرمايه اجتماعي مستلزم سرمايه گذاري سنجيده هم در منابع اقتصادي و هم منابع فرهنگي است. اگرچه بورديو اصراردارد که فوايد ناشي ازسرمايه اجتماعي يافرهنگي قابل تقليل به سرمايه اقتصادي است ولي فرايند ايجادسرمايه اجتماعي يافرهنگي قابليت تقليل به فرايند توليدسرمايه اقتصادي رانداردوهريک ازاين دونوع سرمايه پويايي شناسي خاص خودرادارندودرمقايسه با سرمايه اقتصادي ازشفافيت کمتر ونااطميناني بيشتر برخوردار هستند(موسوي خامنه:22,1383).
2-9-.3نظریه رابرت پاتنام
رابرت پاتنام از صاحبنظراني است که دردهه هاي اخيردررواج انديشه سرمايه اجتماعي درعلوم انساني موثربوده است. رابرت پاتنام جامعه شناس ايتاليايي، ازمعدودافرادي است که تمامي نيروي خودرا روي مفهوم سرمايه اجتماعي متمرکزکرده وپژوهش هاي بنياديني براي سنجش وکاربردهاي اين واژه به انجام رسانده است. تاکيدعمده وي به نحوه تاثيرسرمايه اجتماعي بر رژيم هاي سياسي ونهادي دموکراتيک مختلف است.
از نظر پاتنام سرمايه اجتماعي عبارت است از پيوندهاي بين افراد (شبکه هاي اجتماعي) و هنجارهاي اعتماد و کنش و واکنش متقابل که از اين پيوندها ناشي مي شوند (شارع پور، 1381).
ازنظر پاتنام سنجه هاي سرمايه اجتماعي شامل موارد ذيل است: ميزان مشارکت در امور اجتماع محلي و زندگي سازماني، مشارکت در امور عمومي ( مثل راي دادن )، رفتار داوطلبانه، فعاليتهاي اجتماعي ، غير رسمي ( مثل ديدار دوستان ) و سطح اعتماد بين افراد، بدين ترتيب ، سنجه او داراي دو عامل اساسي است: سنجه مشارکت انجمن و سنجه اعتماد (همان).
2-9-.4نظریه فرانسيس فوکوياما
صاحب نظر ديگر در زمينه سرمايه اجتماعي، فرانسيس فوکوياما است. فوکوياما بر وجود هنجارها و ارزشهاي غير رسمي در يک گروه تاکيد مي کند. تعريف او از سرمايه اجتماعي چنين است «سرمايه اجتماعي را به سادگي مي توان به عنوان مجموعه معيني از هنجارها يا ارزشهاي غير رسمي تعريف کرد که اعضاي گروهي که همکاري و تعاون ميانشان مجاز است، در آن سهيم هستند. مشارکت در ارزشها و هنجارها به خودي خود  باعث توليد سرمايه اجتماعي نمي گردد، زيرا که اين ارزشها ممکن است ارزشهاي منفي باشد»(فوکوياما، 1379 :11).
از نظر فوکوياما هنجارهاي تشکيل دهنده سرمايه اجتماعي مي توانند از هنجار روابط متقابل دو دوست گرفته تا آموزه هاي پيچيده اي را در برگيرند. اين هنجارها بايد در روابط بالفعل آدميان به طور عيني مصداق يابند.مباحث و مطالعات فوکوياما پيرامون سرمايه اجتماعي نيز مانند پوتنام در سطح کلان دنبال شده است. او سرمايه اجتماعي را در سطح کشورها و در ارتباط با رشد و توسعه اقتصادي آنها مورد بررسي قرار داده است . فوکوياما مانند پوتنام هنجارهاي همياري را شالوده سرمايه اجتماعي معرفي مي کند و همچنين وي مفهوم شبکه را در ارتباط با سرمايه اقتصادي مطرح مي کند: « از ديدگاه سرمايه اجتماعي، شبکه به عنوان نوعي سازمان رسمي به تعريف در نيامده، بلکه به صورت يک ارتباط اخلاقي مبتني بر اعتماد تعريف مي شود. شبکه گروهي از عاملان منفردي است که در هنجارها يا ارزش ها ي فراتر از ارزشها و هنجارهاي لازم براي داد وستد هاي متداول بازار مشترک هستند. هنجارها و ارزشهايي که در اين تعريف جاي مي گيرند از هنجار ساده دو سويه مشترک بين دو دوست گرفته، تا نظامهاي ارزشي پيچيده که مذاهب سازمان يافته ايجاد کرده اند، ادامه مي يابد(همان :69). فوکوياما شبکه را يک سازمان هموار مي نامد که با سازمان مبتني بر سلسله مراتب متفاوت است،چرا که درآن مقررات بوروکراتيک واقتداررسمي با هنجارهاي غيررسمي مشترک که در ميان اعضا دروني شده است، جايگزين مي شود (همان:71).
فوکوياما ضمن تائيد اهميت خانواده به مثابه شکلي از سرمايه اجتماعي، به جوامعي اشاره دارد که در آنها توازني ميان مناسبات خانوادگي و مناسبات غير خانوادگي وجود نداشته و بر مناسبات خانوادگي به زيان ديگر مناسبات اجتماعي تاکيد ميشود.با اين حال خانواده نوع مهمي از سرمايه اجتماعي به شمار مي آيد که از نظر فوکوياما زوال آن در جامعه آمريکا به اشکال گوناگون بر کاهش سرمايه اجتماعي در آن جامعه موثر بوده است. افزايش جرم و جنايت، خودکشي، الکليسم، مصرف مواد مخدر و فرزندان نامشروع از يک سو و کاهش مشارکت هاي مدني و کاهش اعتماد از سوي ديگر نتيجه زوال خانواده و از نشانه هاي فروپاشي بزرگ به زعم فوکوياما مي باشد. (توسلي، 1384 : 23-22).او برخلاف ديگر نظريهپردازي سرمايه اجتماعي صرفاً بر خصلت جمعي سرمايه اجتماعي تاکيد مي نمايد و کارکردسرمايه اجتماعي را بازدهي سرمايه در سطح جامعه مي داند و معتقد است که ميزان بالاي اعتماد در يک جامعه موجب پيدايش اقتصادي کارآتر مي شود، چرا که باعث حذف يا کاهش هزينه هاي مربوط به چانه زني و مراقبت براي اجراي مفاد قراردادهاي اقتصاد ميگردد. او همچنين کارکرد ديگر سرمايه اجتماعي در سطح کلان را تقويت دموکراسي پايدار از طريق تقويت جامعه مدني مي داند: « جامعه مدني که در سالهاي اخير به طور قابل توجهي کانون توجه نظريه پردازي هاي مردم سالاري بوده است، در مقياس وسيعي محصول سرمايه اجتماعي است.» (همان :23).در زمینه سرمایه اجتماعی، فوکویاما تأکید می کند که برای شناخت چگونگی انجام این کار باید به طور منظم تر به مسئله سرمایه اجتماعی پرداخت و منشأ خاستگاه های سرمایه اجتماعی را مورد بررسی قرار داد.او با قراردادن نظریه بازی در چشم اندازی دقیق ، منابع ایجاد کننده سرمایه اجتماعی را این گونه تعریف می کند.
1-هنجارهایی که به لحاظ نهادی ساخته شده اند (ساخت مندی های نهادی).و منتج از نهادهای رسمی مانند دولت و نظام های قانونی هستند.
2-هنجارهایی که خود جوش هستند(ساخت مندی های خود جوش).
3-ساخت مندی های برون زا که بر خاسته از اجتماعی غیر از اجتماع مبدأ خودشان هستند و می توانند از دین ، ایدئولوژی ، فرهنگ و تجربه تاریخی مشترک نشأت بگیرند.
4-هنجارهایی که از طبیعت ریشه گرفته اند(ساخت مندی طبیعی)مثل خانواده ، نژاد و قومیت.
2-1.جدول : منابع سرمایه اجتماعی
ساخته شده به صورت نهادی
الف:عقلانی
ب:غیر عقلانی
2-ساخته شده به صورت خود جوش
الف:عقلانی-نظریه بازی
ب:غیر عقلانی/الگوی قانون عمومی/نظام های انطباقی پیچیده
3-ساخته شده به صورت برون زا
الف:دین
ب:ایدئولوژی
ج:فرهنگ و تجربه تاریخی مشترک
4-به صورت طبیعی
الف:خویشاوندی
ب:نژاد و قومیت
2-10.ديدگاه هاي حاشيه نشيني
در ارتباط با علت يابي و شناخت زمينه هاي حاشيه نشيني ، نظريات متفاوت اگر چه تا حد زيادي ناشي از وجود مختلف حاشيه نشيني است.ليكن تعلق صاحب نظران به ديدگاه و مكاتب فكري گوناگون ، سهم مهمي در اين امر دارد.در اينجا سعي مي شود علل حاشيه نشيني از ديدگاه هاي مختلف مورد بررسي قرار گيرد.
2-10-1.ديدگاه ليبراليستي
اين ديدگاه ها عمدتا” خاص كشورهايي است كه با نظام اقتصاد آزاد اداره مي شوند.بويژه ايالات متحده آمريكا از آن جمله مي باشد.اين ديدگاه ها تحت تا”ثير فلسفه پوزيتيسم قرار دارند و از بررسي سطحي علل و عوامل مختلف تجاوز نمي كنند.اين امر شايد ناشي از تعهدي باشدكه علم (به مفهوم جديد آن )نسبت به نظام سرمايه داري و طبقات حاكم و حاكميت كشورهاي قانوني بر عهده گرفته است.
بسياري از محققان ليبراليست ، كه از معتقدان و مبلغان مكتب كاركرد گرايي میباشند ،علت عمده حاشيه نشيني را ناشي از كاركرد جاذبه هاي شهري و دافعه هاي روستائي به شمار مي آورند.به نظر آنها افزايش جمعيت يكي از علل مهمي است كه زمينه را براي مهاجرت مازاد نيروي كار روستائي فراهم مي آورد.عدم دسترسي مهاجرين به مشاغل اقتصاد شهري ، همراه با فقر اقتصادي و عدم تخصص آنها موجب مي شود كه آنها مجبور شوندآلونك ها و زاغه هايي كه اغلب فاقد هر گونه تسهيلات شهري از قبيل آب و برق و تلفن است را براي زندگي بر گزينند.
برخي ديگر از كاركردگرايان به عوامل ديگري غير از افزايش جمعيت تاكيد نموده اند.به عنوان مثال (هوم هويت1 عوامل فيزيكي ، مانند زمين هاي رها شده و اراضي نامناسب شهري و بالابردن قيمت زمين و مسكن و برخي عوامل اقليمي را زمينه ساز هجوم مهاجران به مناطق خاصي از شهرها و ايجاد حاشيه نشيني و زاغه نشيني مي دانند.
2-10-2.ديدگاه ساختارگرايان
راديكاليست ها كه عمدتا” از ديدگاه اقتصاد سياسي به مسائل مي نگرند اگر چه در قبول اين اصل ،كه حاشيه نشيني در كشورهاي در حال توسعه ،در نتيجه مهاجرت از روستاهابه شهرهاي كوچك وبه شهرهاي بزرگ مي باشد .و با ليبراليست ها هم عقيده هستند.ليكن بر خلاف ليبراليست ها ، اين مهاجرت را ناشي از خصوصيات كاركردهاي شهري نمي دانند.بلكه ساختاراقتصادي نا بسامان كشورهاي در حال توسعه را كه ناشي از ادغام كشورهاي مزبور در نظام اقتصاد و تجارت جهاني است،در اين امر دخيل مي دانند.
تحليل گران اقتصاد سياسي معتقدند :هنگامي كه مناطق داراي اقتصاد معيشتي ،به جرگه بازار وارد مي شوند ،توليدات بومي عمدتا” جاي خود را به يكي دو محصول عمده خواهد دادو جمعيت زيادي به علت دگرگوني ساختارهاي توليدي،به صورت نيروي كار آزاد شده درآمده است ، و موج هاي عظيم مهاجرتي را موجب مي شوند.كه ديگر از عوامل كه به عقيده راديكاليست ها ،زمينه حاشيه نشيني را فراهم مي آورد،اقتباس كشورهاي در حال توسعه از الگوي توسعه كشورهاي سرمايه داري صنعتي مي باشد. اين تحليل گران معتقدند چنين الگوهايي به دليل آنكه صنعت محور هستند ساختار اقتصادي كشورهاي در حال توسعه را بر هم مي ريزد.يكي از نتايج منطقي چنين الگويي ، افزايش جمعيت شهري و ايجاد شهرهاي مسلط با جاذبه هاي شغلي و خدماتي،آن هم در شرايطي است كه به دليل بر هم ريختن ساختار اقتصاد سنتي ،بخش كشاورزي تحت الشعاع مونتاژ و فعاليت هاي بخش خدمات قرار گرفته و مازاد نيروي كار روستائي را ناگزير از مهاجرت به شهرهاي بزرگ مي نمايد .

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *