–19

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم و تحقیقات
گروه مدیریت اجرایی
پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته مدیریت اجرایی (M.A)
گرایش استراتژیک
عنوان:
بررسی رابطه هوش عاطفی و هوش معنوی بر عملکرد کارکنان مرکز آموزشی درمانی امام رضا (ع) کرمانشاه
استاد راهنما:
دکتر کیومرث سهیلی
استاد مشاور:
دکتر محمد‌شریف کریمی
نگارنده:
سارا محمدی
1392-1391

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم و تحقیقات
تعهدنامه اصالت رساله یاپایان نامه
اینجانب سارا محمدی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته مدیریت اجرایی که درتاریخ16/11/1392 ازپایان نامه خود تحت عنوان”بررسی رابطه هوش عاطفی و هوش معنوی بر عملکرد کارکنان مرکز آموزشی درمانی امام رضا (ع) کرمانشاه” باکسب نمره……. ودرجه کارشناسی ارشد دفاع نموده‌ام بدینوسیله متعهد می‌شوم:
1 )این پایان نامه / رساله حاصل تحقیق وپژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از
دستاوردهای علمی وپژوهشی دیگران(اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و … ) استفاده نموده ام، مطابق
ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج
کرده ام.
2 )این پایان نامه / رساله قبلا” برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی(همسطح، پائین تر یا بالاتر)در سایر
دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3 )چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع
و … ازاین پایان نامه داشته باشم، ازحوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4 )چنانچه در هرمقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را میپذیرم و واحد
دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک
تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی:
سارا محمدی
تاریخ و امضاء
سپاسگزاری
بدینوسیله مراتب تقدیر و تشکر خود را به محضر استاد راهنما جناب آقای دکتر سهیلی و استاد مشاورم جناب آقای دکتر کریمی که بزرگوارانه در این مسیر مرا یاری کردند و همچنین اساتید داورم جناب آقای دکتر رنگریز و جناب آقای دکتر منجذب که صبورانه به اصلاح هر چه بهتر پژوهش من کمک کردند اعلام می​دارم و از خداوند متعال برای آنها توفیق روزافزون را خواستارم.
تقدیم به پدر شهیدم:
که حنجره‌ام برای از او گفتن ناتوان و قلمم برای ستودنش ناتوان‌تر است
به تو تقدیم می‌دارم پدر زیرا:
خط سرخ شهادتت آرامش یک دنیاست و خاطره‌ی مبهم از قاب عکست دریایی از رؤیاست
و تقدیم به دست‌های نوازشگری که بعد از تو هر روز دانه‌های اشکم را چون شبنم صبح‌گاهی از روی برگ‌های سبز بر‌میچید.
فهرست مطالب
عنوان شماره صفحه
چکیده 1
فصل اول:کلیات تحقیق
1-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………..3
1-2- بیان مسأله تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………….4
1-3- ضرورت واهمیت تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..8
1-4- اهداف انجام تحقیق………………………………………………………………………………………………………………….10
1-5- مدل مفهومی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………….11
1-6- فرضیه​های تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………….12
1-7- جنبه جدیدبودن و نوآوری در تحقیق…………………………………………………………………………………………..13
1-8- قلمروتحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………….13
1-8-1- قلمرو موضوعی تحقیق………………………………………………………………………………………………………..13
1-8-2- قلمرو مکانی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………….13
1-8-3- قلمرو زمانی تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..13
1-9- تعریف واژگان و اصطلاحات تحقیق……………………………………………………………………………………………14
1-9-1- تعریف مفهومی تحقیق………………………………………………………………………………………………………..14
1-9-2- تعریف عملیاتی تحقیق………………………………………………………………………………………………………..14
فصل دوم: مروری بر ادبیات تحقیق و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………….16
2-2- مبانی نظری…………………………………………………………………………………………………………………………….17
2-2-1- هوش معنوی………………………………………………………………………………………………………………………17
2-2-1-1- هوش………………………………………………………………………………………………………………………….17
2-2-1-2- معنویت……………………………………………………………………………………………………………………….18
2-2-1-3- چهارچوب نظری هوشمعنوی…………………………………………………………………………………………20
2-2-1-4- تعاریف هوش معنوی……………………………………………………………………………………………………..21
2-2-1-5- اندازه​گیری هوش معنوی ……………………………………………………………………………………………….25
2-2-1-6-کابردهای هوش معنوی…………………………………………………………………………………………………..27
2-2-1-7- ابعاد و مؤلفه​ها هوش معنوی……………………………………………………………………………………………28
2-2-1-8- مدل​های هوش معنوی…………………………………………………………………………………………………….31
2-2-1-8-1- مدل زهر و مارشال…………………………………………………………………………………………………..31
2 -2-1-8-2- مدل سیندی ویگلزورث……………………………………………………………………………………………31
2-2-1-8-3- مدل آمرام ……………………………………………………………………………………………………………..32
2-2-1-8-4- مدل وگان………………………………………………………………………………………………………………33
2-2-1-8-5- مدل بروس لیبچفید…………………………………………………………………………………………………..33
2-2-1-8-6- مدل کینگ…………………………………………………………………………………………………………….34
2-2-1-8-7- مدل سیسک…………………………………………………………………………………………………………….35
2-2-1-9- مؤلفه​های هوش معنوی در اسلام……………………………………………………………………………………….36
2-2-1-10-…. رشد هوش معنوی……………………………………………………………………………………………………..37
2-2-1- 11- مقایسه هوش معنوی با هوش​های دیگر…………………………………………………………………………….39
2-2-1- 12- هوش معنوی و شخصیت………………………………………………………………………………………………40
2-2-1-13-کاربرد هوش معنوی در محیط کار …………………………………………………………………………………..41
2-2-1-14- راه​های پرورش هوش معنوی………………………………………………………………………………………….43
2-2-2- هوش عاطفی………………………………………………………………………………………………………………………45
2-2-2-1- عاطفه……………………………………………………………………………………………………………………………46
2-2-2-2- طبقه بندی عواطف……………………………………………………………………………………………………….46
2-2-2- 3- هوش عاطفی و ریشه​های تاریخ آن…………………………………………………………………………………..46
2-2-2-4- پایه​های بیولوژیکی عواطف و هوش عاطفی……………………………………………………………………….50
2-2-2- 5- دیدگاه​های متفاوت پیرامون هوش عاطفی………………………………………………………………………….52
2-2-2-5- 1- هوش عاطفی از دیدگاه گاردنر…………………………………………………………………………………….52
2-2-2-5-2- هوش عاطفی از دیدگاه مایر و سالووی…………………………………………………………………………..53
2-2-2-5-3- هوش عاطفی از دیدگاه بار-آن……………………………………………………………………………………..54
2-2-2-5-3-1- ابعاد هوش عاطفی از دیدگاه بار-آن………………………………………………………………………….55
2-2-2-5-4- هوش عاطفی از دیدگاه گلمن………………………………………………………………………………………55
2-2-2-5-4-1- مؤلفه​ها ی هوش عاطفی گلمن…………………………………………………………………………………56
2-2-2-6- توجه معاصر به هوش عاطفی ……………………………………………………………………………………………61
2-2-2-7- مقاسه هوش عاطفی و عقلی…………………………………………………………………………………………….64
2-2-2-8- نقش وراثت و محیط در هوش عاطفی ………………………………………………………………………………65
2-2-2-9- ویژیگی​های افراد با هوش عاطفی بالا و پایین……………………………………………………………………..66
2-2-2-10- هوش عاطفی در محل کار …………………………………………………………………………………………….68
2-2-2-11- آموزش و یادگیری هوش عاطفی…………………………………………………………………………………….72
2-2-3- عملکرد……………………………………………………………………………………………………………………………..74
2-2-3-1- عوامل عملکردی……………………………………………………………………………………………………………76
2-2-3-1-1- عوامل رفتاری…………………………………………………………………………………………………………..76
2-2-3-1-2- عوامل فرایندی …………………………………………………………………………………………………………77
2-2-3-2- عوامل مؤثر بر عملکرد از دیدگاه محققان……………………………………………………………………………77
2-2-3- 3- سیستم عملکرد فردی …………………………………………………………………………………………………….79
2-3- هوش عاطفی و عملکرد……………………………………………………………………………………………………………80
2-4- هوش معنوی و عملکرد…………………………………………………………………………………………………………….81
2-5- پیشنه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………83
2-5-1- پیشینه داخلی……………………………………………………………………………………………………………………..83
2-5-2-پیشینه خارجی…………………………………………………………………………………………………………………….87
فصل سوم : روش اجرای تحقیق
3-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………….90
3-2- فرضیه​های تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………….90
3-3- متغیرهای تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………91
3-4- روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………92
3-5- منابع و ابزار گرد آوری داده​ها و اطلاعات …………………………………………………………………………………..94
3-5-1- تشریح پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………………….. 94
3-6- روایی و پایایی پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………………95
3-6-1- روایی………………………………………………………………………………………………………………………………95
3-6-2- پایایی پرسشنامه………………………………………………………………………………………………………………….96
3-7- جامعه آماری ………………………………………………………………………………………………………………………….99
3-8- نمونه آماری و روش محاسبه حجم نمونه………………………………………………………………………………………99
3-9- روش​های نمونه گیری…………………………………………………………………………………………………………….100
3-9-1- نمونه​گیری تصادفی ساده…………………………………………………………………………………………………..100
3-9-2- نمونه​گیری طبقه ای………………………………………………………………………………………………………….101
3-9-3- نمونه​گیری خوشه ای………………………………………………………………………………………………………..108
3-9-4- نمونه​گیری سهمیه ای………………………………………………………………………………………………………..101
3-10- روش تجزیه و تحلیل داده​ها………………………………………………………………………………………………….101
3-10-1-آزمون کولموگروف-اسمیرنوف……………………………………………………………………………………….102
3-10-2- ضریب همبستگی پیرسون………………………………………………………………………………………………..102
3-10-3-تحلیل رگرسیون……………………………………………………………………………………………………………..103
فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده​ها
4-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………..107
4-2- اطلاعات توصیفی نمونه…………………………………………………………………………………………………………..108
4-3- یافته​های توصیفی…………………………………………………………………………………………………………………..112
4-4- یافته​های مرتبط با فرضیه​های پژوهش………………………………………………………………………………………..113
فصل پنجم:نتیجه‌گیری و پیشنهادها
5-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………..121
5-2- نتایج آزمون فرضیات تحقیق…………………………………………………………………………………………………….121
5-3- بحث و نتیجه‌گیری…………………………………………………………………………………………………………………126
5-4- پیشنهادهای تحقیق………………………………………………………………………………………………………………….127
5-4-1-پیشنهادهای کاربردی ………………………………………………………………………………………………………..127
5-4-2- پیشنهاداهایی برای تحقیقات آتی ………………………………………………………………………………………..129
5-5- محدودیت‌ها…………………………………………………………………………………………………………………………129
منابع و مآخذ
منابع فارسی…………………………………………………………………………………………………………………………………131
منابع لاتین…………………………………………………………………………………………………………………………………….133
پیوست​ها
پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………………………………………….138
فهرست جداول
عنوان شماره صفحه
جدول2-1- تعاریف هوش معنوی…………………………………………………………………………………………………….. 23
جدول 2-2- ابعاد هوش معنوی بر اساس دیدگاه زهر و مارشال ………………………………………………………………..29
جدول 2-3- مدل هوش معنوی از دیدگاه سیندی ویگزروث……………………………………………………………………32
جدول 2-4- مقایسه هوش معنوی و هوش متعارف…………………………………………………………………………………40
جدول 2-5- مقایسه سه نوع هوش (زهر و مارشال)…………………………………………………………………………………40
جدول2-6- تعاریف هوش عاطفی در مطالعات مختلف…………………………………………………………………………..49
جدول 2-7- تعاریف مختلف عملکرد …………………………………………………………………………………………………75
جدول 1-3- آلفای کرونباخ مربوط به آزمون هوش معنوی …………………………………………………………………….97
جدول 3-2- ضریب همبستگی بین خرده مقیاس​های هوش معنوی ……………………………………………………………98
جدول 3-3- آلفای کرونباخ مربوط به آزمون هوش عاطفی …………………………………………………………………….98
جدول 3-4- ضریب همبستگی بین خرده مقیاس​های هوش هیجانی با نمره کل آزمون………………………………….99
جدول3-5- تجزیه واریانس……………………………………………………………………………………………………………..104
جدول 4-1- نتایج آزمون کولموگروف-اسمیرنوف……………………………………………………………………………..107
جدول 4-2- توزیع فراوانی و در صد نمونه با توجه به جنسیت………………………………………………………………..108
جدول 4-3- توزیع فراوانی و در صد نمونه ا توجه به مدرک تحصیلی …………………………………………………….109
جدول 4-4- وضعیت سنی مورد بررسی……………………………………………………………………………………………..110
جدول 4-5- توزیع فراوانی و در صد نمونه بر حسب سابقه خدمت………………………………………………………….111
جدول 4-6- میانگین و انحراف استاندارد متغیرهای پژوهش بر حسب جنسیت ………………………………………….111
جدول 4-7- ضرایب همبستگی ساده بین هوش معنوی و عملکرد شغلی …………………………………………………..113
جدول 4-8- ضرایب همبستگی ساده بین هوش عاطفی و عملکرد شغلی…………………………………………………..114
جدول 4-9- نتایج تحلیل رگرسیون برای پیش بینی عملکرد شغلی براساس
مؤلفه​های هوش عاطفی و معنوی……………………………………………………………………………………………………….115
جدول 4-10- ضرایب رگرسیون برای پیش بینی عملکرد شغلی بر اساس مؤلفه​های هوش
معنوی و هوش عاطفی……………………………………………………………………………………………………………………..115
جدول 4-11- مدل رگرسیونی به شیوه سلسله مراتبی برای پیش بینی عملکرد شغلی……………………………………116
جدول 4-12- ضرایب رگرسیونی برای پیش بینی عملکرد شغلی به شیوه سلسله مراتبی………………………………..117
جدول 4-13- ضرایب همبستگی بین هوش معنوی و هوش هیجانی با عملکرد
شغلی به تفکیک جنسیت…………………………………………………………………………………………………………………117
جدول 4-14- نقش تعدیل​گری جنسیت در رابطه با هوش معنوی و عملکرد شغلی …………………………………….118
جدول 4-15- نقش تعدیل​گر جنسیت در رابطه با هوش هیجانی و عملکرد شغلی ………………………………………119
فهرست نمودارها
عنوان شماره صفحه
نمودار 2-1- سیستم عملکرد فردی………………………………………………………………………………………………………80
نمودار 4-1- توزیع فراوانی با توجه به جنسیت …………………………………………………………………………………….108
نمودار 4-2- توزیع فراوانی نمونه بر حسب مدرک تحصیلی ………………………………………………………………….109
نمودار 4-3- وضعیت سنی نمونه مورد بررسی……………………………………………………………………………………..110
نمودار 4-4- وضعیت سابقه خدمت در نمونه مورد بررسی……………………………………………………………………..111
نمودار 4-5- میانگین متغیرهای پژوهش در نمونه مورد بررسی………………………………………………………………..111
چکیده
نیروی انسانی یکی از با اهمیت​ترین منابع سازمان در جهت تحقق اهداف محسوب می​گردد. لذا سازمان‌ها به دنبال برنامه​ریزی​های مناسب به منظور جذب و نگهداری نیروی انسانی کارا می​باشند. عوامل مختلفی در کارایی نیروی انسانی نقش دارند و محققان به دنبال بررسی این عوامل و تأثیر آن​ها بر روی عملکرد نیروی انسانی می‌باشند. از جمله عوامل تأثیر گذار بر عملکرد نیروی انسانی، هوش عاطفی و هوش معنوی است، که در این پایان‌ نامه به آن پرداخته می‌شود. هدف اصلی این تحقیق، بررسی رابطه هوش عاطفی و هوش معنوی بر عملکرد کارکنان مرکز آموزشی-درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه است. روش تحقیق توصیفی از نوع پیمایشی است. در این پژوهش جامعه آماری شامل کلیه پرسنل با مدرک تحصیلی دیپلم به بالا مرکز آموزشی درمانی امام رضا(ع) می​باشد. روش نمونه گیری در این پژوهش تصادفی ساده بوده است. حجم نمونه بر اساس جدول مورگان 300 نفر برآورد شده. به منظور جمع‌آوری اطلاعات و داده​های پژوهش از پرسش​نامه​های استاندارد هوش معنوی کینگ، هوش عاطفی برادبری-گریوز و عملکرد شغلی پاترسون استفاده شده است. ضریب پایایی آن​ها با روش آلفای کرونباخ به ترتیب 92/0، 86/0، 81/0 بدست آمد. فرضیات از طریق آزمون‌های آماری ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون چند​گانه مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج بدست آمده نشان می​دهد که هوش عاطفی و مؤلفه​های خودآگاهی، خودمدیریتی و آگاهی اجتماعی توان پیش‌بینی عملکرد شغلی را دارند اما مؤلفه مدیریت رابطه فاقد توان لازم برای پیش‌بینی عملکرد شغلی می‌باشد. علاوه بر آن یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هوش معنوی و مؤلفه‌های آن که شامل تفکر انتقادی وجودی، تولید معنی شخصی، آگاهی و توسعه حالت‌آگاهی، فاقد توان لازم برای پیش‌بینی عملکرد شغلی می‌باشند.
واژگان کلیدی: هوش عاطفی، هوش معنوی، عملکرد کارکنان، مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
فصل اول
کلیات تحقیق
مقدمه
هدف اصلی تمام سازمان‌ها افزایش کارایی و اثربخشی می‌باشد. سازمان‌ها با به کار‌گیر سرمایه و دارایی‌های فیزیکی به همراه نیروی انسانی کارآمد، تلاش در تحقق اهداف مذکور دارند. در سال‌های اخیر به نقش نیروی انسانی در سازمان‌ها نسبت به سایر منابع سازمان، توجه خاصی شده و محققان به دنبال بررسی عوامل و فاکتور‌هایی هستند که باعث افزایش کارایی نیروی انسانی می‌گردد. یکی از این عوامل، هوش عاطفی است که به مفهوم توانایی افراد در کنترل احساسات و هیجانات خود و دیگران می‌باشد.
امروزه می‌توان هوش عاطفی را نیز به عنوان یه تفاوت عمده بین شخصیت‌های مختلف قلمداد کرد. بطوری که افراد مختلف ممکن است از لحاظ میزان بهره هوش عاطفی متفاوت از یکدیگر باشند و به این تفاوت به شیوه‌های گوناگون در زندگی آن‌ها نمود پیدا کند. کارکرد‌ها و عملکرد‌های افراد به دلیل داشتن درجه هوش عاطفی متفاوت بوده و کل زندگی آن​ها را تحت الشعاع خود قرار می​دهد.
پدیده پیچیدگی محیط‌ها در عصر کنونی، سازمان‌ها را بر آن داشته است تا پاسخ‌های بسیار گوناگون و متفاوت داشته باشند، یکی از عملی‌ترین شیوه‌ها، ترغیب کارکنان به این است که با تمام وجود خود را وقف کار کنند و از این طریق«خود» تمام عیار خویش را در کار بیابند که پیامد آن کارکنانی خلاق و نوآور در پاسخگویی به محیط‌های متلاطم خواهد بود. بروز خود تمام عیار در کار با ورود معنویت در سازمان میسر خواهد بود، امروزه کارکنان در هر جایی که فعالیت می‌کنند، چیزی فراتر از پاداش‌های مادی در کار را جستجو می‌کنند. آنان در جستجوی کاری با معنا، امید بخش و خواستار متعادل ساختن زندگی‌شان هستند. سازمان‌ها با کارکنان رشد‌یافته و بالنده‌ای روبرویند که در پی یافتن کاری با معنا، هدفمند و پرورش محیط‌های کاری با چنین ویژگی‌هایی هستند. در واقع معنویت در کار، توصیف کننده تجربه کارکنانی است که کارشان ارضا کننده، با معنا و هدفدار است. همچنین تجربه معنویت در کار، با افزایش خلاقیت، صداقت، اعتماد و تعهد در کار همراه است. یکی‌دیگر از این عوامل هوش معنوی است که به مفهوم همان توانایی دانست که به ما قدرت، تلاش و کوششی برای به دست آوردن رویاهایمان می‌دهد. این هوش زمینه آن چیزهایی است که ما به آن‌ها معتقدیم و نقش باورها و هنجارها، عقایدو ارزش‌ها را در فعالیت‌های که ما بر عهده می‌گیریم در بر می‌گیرد. هوشی که به واسطه آن سؤال​سازی درباره مسایل مهم و اساسی زندگی‌مان می‌پردازیم و به وسیله آن به کار‌ها و فعالیت‌هایمان معنا و مفهوم می‌بخشد(فرامرزی،1388).
از آنجا که کارکنان بخش بهداشت و درمان نقش اساسی و مهم را بر عهده دارند و با سلامت و جان افراد سروکار دارند لذا تأمین نیاز‌های مادی و معنوی آنان و نیز ایجاد یک فضای مناسب هیجانی محل کار که احتمالا زمینه ساز توسعه اثر بخش بودن بیش از پیش آن‌هاست، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، لذا ما در این پژوهش به دنبال بررسی رابطه هوش عاطفی و هوش معنوی بر عملکرد کارکنان مرکز آموزشی-درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه می​باشیم.
در این فصل از تحقیق با توجه به موضوع تحقیق به طور خلاصه به بیان مسئله، مسائل و نکات، اهداف اساسی تحقیق، روش تحقیق، روش گردآوری اطلاعات، جامعه آماری و نمونه‌گیری پرداخته و در پایان تعریف اصطلاحات تخصصی تحقیق ارائه می​گردد.
1-2. بیان مسئله:
عملکرد تعاریف متفاوتی دارد و هر یک از صاحب نظران به جنبه‌های خاصی از آن اشاره کرده‌اند. رتمن(2002) عملکرد شغلی را به عنوان یک سازه چند بعدی که نشان‌دهنده چگونگی عملکرد کارکنان در شغل، میزان ابتکار عمل و تدابیر حل مسأله آن‌ها و روش‌های استفاده از منابع موجود خود و همچنین استفاده از وقت و انرژی در انجام وظایف شغلی می‌باشد، تعریف می‌کند. به عبارتی، عملکرد شغلی مجموعه‌ای از الگوهای رفتاری و عملکردی شامل دانش، مهارت‌ها، شایستگی مدیریت، وجدان و توانایی‌های ادراکی در محیط شغلی است(مورفی و شیارلا به نقل از رتمن، 2002).
هوش عاطفی طی چند دهه گذشته، به طور روز افزونی در پیشینه‌ی نظری و تحقیقاتی به عنوان سازه‌ای که با رفتار‌های متعدد انسان در محیط‌های مختلف ارتباط دارد معرفی شده است(سیاروچی و چان، 2001). از نظر تاریخی مفهوم هوش عاطفی ریشه در مطالعات مربوط به هوش اجتماعی در دهه 1920 و یا حتی زودتر از آن دارد. با این حال این پدیده بعد‌ها به طور مجدد توسط سالووی و مایر یعنی کسانی که برای اولین بار این پدیده را هوش عاطفی، نامگذاری کردند مورد توجه قرار گرفت. سازه معرفی شده توسط سالووی و مایر دو بعد از هفت بعد هوش چندگانه گاردنر یعنی هوش بین فردی و درون فردی را در بر‌می‌گرفت(گاردنر، 1993). گلمن نیز مفهوم هوش عاطفی را با کتاب خود در سال 1996 به شهرتی فراگیر رسانده و برای اولین‌بار این مسئله را مطرح کرد که هوش عاطفی با احتمال زیاد سازه‌ای اساسی‌تر از سازه هوش بهر است(گلمن، 1996).
در حال حاضر تعاریف متعددی از هوش عاطفی وجود دارد، ولی بین تعاریف ارائه شده همخوانی وجود ندارد، چرا که این پدیده مفهومی چند بعدی است و نمی‌توان از آن تعریفی روشن و ساده ارائه کرد. برای نمونه گلمن هوش عاطفی را به عنوان توانایی تمیز احساسات خود و دیگران جهت برانگیختن خویش و مدیریت هیجان‌ها در خود و در روابط با دیگران تعریف کرده است(گلمن، 1998).
مارتینز هوش عاطفی را ارائه‌ای از مهارت‌ها، توانایی‌ها و شایستگی‌های غیر شناختی تعریف نموده که بر توانایی فرد برای مقابله با تقاضا‌ها و فشار‌های محیطی تأثیر می‌گذارد(مارتینز، 1997). به هر حال شواهد تحقیقاتی این حوزه نشان از آن دارد که هوش عاطفی بالا با سلامتی، شادمانی، زندگی کارآمد و عملکرد مطلوب‌تر در محیط‌های کاری ارتباط دارد(بابرمن، 2002).
مرور اخیر دلوتیز و هیگزحاکی از آن است که هوش عاطفی بر نحوه عملکرد موفق و کارآمد افراد حتی در ارزیابی این عملکرد توسط خود، همکاران و یا سرپرستان تأثیر می‌گذارد. عملکرد موفق و کارآمد و ارزیابی آن در نظر این دو محقق به مثابه انجام امور وظایف محوله به نحو موفق و طی نمودن مسیر پیشرفت در شغل و فعالیت سازمانی معرفی شده است(دلوتیز و هیگز، 2000).
مایر، سالووی و کاروسو پیشنهاد داده‌اند که هوش عاطفی بر عملکرد کاری و شغلی و تعاملات بین فردی تأثیر می‌گذارد. گلمن همیشه مدعی گشته که چون هوش عاطفی تقریبأ تمام جنبه‌های زندگی کاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بنابراین افرادی که دارای هوش عاطفی بالاتری هستند، دارای عملکرد بهتری خواهند بود(گلمن، 1998).
مؤلفه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های هوش عاطفی که شامل: 1- خودآگاهی به معنای توانایی برای درک احساسات و انجام خود ارزیابی صحیح می‌باشد، 2- خودمدیریتی یا مدیریت خویشتن به معنای توانایی برای اداره‌ حالات تنش‌ها و منابع درونی خود می‌باشد، 3- آگاهی اجتماعی که به درک صحیح افراد و گروه‌ها اشاره دارد و 4- مدیریت رابطه که به معنای توانایی برای ایجاد عکس‌‌العمل‌های مطلوب در دیگران می‌باشد.
هوش معنوی است برای نخستین بار در سال 1996 توسط استیونز مطرح شد. بعد در سال 1999 توسط امونز گسترش یافت. امونز(2000) پیدایش سازه هوش معنوی را به عنوان کاربرد ظرفیت‌ها و منابع معنوی در زمینه‌ها و موقعیت عملی در نظر می‌گیرد. هوش معنوی یا SQ همان توانایی است که به ما قدرت دیدن رؤیا‌ها و تلاش و کوشش برای دست یافتن به آن‌ها را ارزانی می‌دارد. این هوش زمینه تمام آن چیزهایی است که ما به آن‌ها اعتقاد داریم و نقش باور‌ها، عقاید و ارزش‌‌ها را در فعالیت‌هایی که بر عهده می‌گیریم، دارا می‌باشد. هوشی که به واسطه آن به سؤال سازی در رابطه با مسایل بنیادی زندگیمان می‌پردازیم و با کمک آن، تحول و تغییر را در زندگی پذیرا می‌شویم، هوشی که قادریم توسط آن به فعالیت‌ها و نحوه عملکردهایمان مفهومی وسیعتر، غنی‌تر، پربارتر و پرمعناتر بخشیم.
از هوش معنوی تعاریف متعددی شده است اما تمام این تعاریف انعطاف‌پذیری در مقابل تغییرات، درس گرفتن از شکست‌ها، معنا و هدف در کار، خودآگاهی، خلاقیت و توسعه سازمان تأکید می‌کنند که در اینجا به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.
هوش معنوی از نظر ولمن(2001) ظرفیتی است برای پرسیدن سؤالات غایی در خصوص معنای زندگی و همزمان ظرفیتی است برای تجربه کردن ارتباطات یکپارچه بین ما و جهانی که در آن زندگی می‌کنیم.
آمرام(2007) هوش معنوی توانایی به کارگیری و بروز منابع، ارزش‌ها و کیفیت‌های معنوی است، به گونه‌ای که بتواند کارکرد روزانه و آسایش(سلامت جسمی و روحی) را ارتقاء دهد.
کینگ(2008) هوش معنوی را به عنوان مجموعه ظرفیت‌های روانی که با آگاهی، انسجام، کاربرد سزاوار جنبه‌های متعالی و معنوی و غیر مادی وجود فرد سروکار دارد، تعریف می‌کتد که به پیامد‌هایی همچون بازتاب عمیق وجودی، افزایش معنا، بازشناسی خود متعالی و تسلط ویزگی‌های معنوی می‌انجامد.
پژوهش‌های بیشماری، رابطه مثبت بین معنویت و موفقیت را تأیید نموده است. نتایج این پژوهش‌ها حاکی از آن است که ارزشهای معنوی نه تنها به بهبود کیفیت زندگی کاری کارکنان می‌انجامد که این توانایی بالقوه را دارند که کل سازمان را ارتقاء ببخشد(هوارد،2000).
مؤلفه‌های هوش معنوی شامل: 1- تفکر انتقادی وجودی یعنی فرد توانایی انتقادی اندیشیدن نسبت به مسایل ماورای طبیعت را داراست، مسایلی مانند وجود، هستی، مرگ و. . ، 2- تولید معنای شخصی به معنای داشتن هدف در زندگی، داشتن یک احساس هدایت، دلیل برای وجود و گذر از تفکر ساده برای رسیدن به ظرفیت ذهنی متمایز، 3- خودآگاهی شامل آگاهی از مشاهده جهان خویشتن، آگاهی از خود و فراخود، آگاهی از محدودیت‌هاو. . 4- آگاهی که شامل توانایی تفکر ترکیبی، یافتن معنا در کارها و استفاده از شهود در تصیمم‌گیری
افرادی که دیدگاه معنوی دارند، نسبت به تغییر پذیراتر و به دنبال هدف و معنا برای سازمان خود هستند. اهمیت اتصال به یک کل بزرگتر را می‌فهمند، ادراک و بیانی فردی از معنویت خود دارند و نیاز به رقابت نیست، در نتیجه افراد راحت‌تر به یکدیگر اعتماد می​کنند و اطلاعات و کارشان را به اشتراک می​گذارند و با همکاران خود هماهنگ می‌شوند تا به اهداف نهایی خود برسند. فرد معنوی در محیط کار در برخورد با موقعیت‌ها به جای مداخله در امور، به ایجاد بصیرت می‌پردازد و به جای مطرح کردن خود، فروتنی نشان می‌دهد و بر ارزش‌های اخلاقی مثل صداقت، آزادی و عدالت تاکید دارند.
با توجه به مطالب ذکر شده و میزان اهمیت هوش عاطفی و هوش معنوی در محیط کار ما به دنبال بررسی رابطه این دو مؤلفه بر عملکرد کارکنان هستیم.
سازمان‌های بهداشتی درمانی علاوه بر وظایف عام دارای وظیفه مهم‌تری هستند و آن پاسخگویی به نیاز‌ها و تقاضاهای بهداشتی درمانی افراد جامعه و سعی در نجات جان افراد و ارتقاءی سطح تندرستی است و این خود بر اهمیت و حساسیت کار افراد در این بخش می‌افزاید. با توجه به اینکه بیمارستان جز لاینفک نظام بهداشتی است که خدمات مراقبتی و درمانی ارائه می​کند، هر چند بیمارستان‌ها از نظر تعداد بخش کوچکی از نظام بهداشتی را تشکیل می‌دهند اما در حقیقت مهم‌ترین عنصر آن به شمار می‌روند(جکسون،2000) لذا عملکرد کارکنان بیمارستان می‌تواند نقش تعیین​کننده‌ و مهمی در موفقیت آن به حساب بیاید.
این پژوهش سعی بر این دارد که به تعیین رابطه هوش معنوی و هوش عاطفی بر عملکرد کارکنان مرکز آموزشی-درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه بپردازد. تا نقاط قوت و ضعف شناسایی و از نتایج حاصل برای بهبود و تعالی سازمانی بیمارستان‌ مورد مطالعه استفاده شود.
1-3. ضرورت و اهمیت تحقیق:
امروزه روابط انسانی سازمان‌ها از مهم‌ترین مسائل و مشکلات سازمانی است که تأثیر انکار ناپذیری در بهبود روابط و پرورش افراد دارد که تا کنون آنطور که شایسته است به آن توجه نشده است. هوش عاطفی به معنای یک توانایی ذهنی بیانگر قابلیت‌های عاطفی، اجتماعی فرد است که می‌تواند سبب بروز توانایی‌هایی چون برقراری ارتباط، شناخت نقاط قوت و ضعف خود و سایرین باشد(دوستار، 2006).
گلمن در کتاب خود بر نیاز به هوش عاطفی در محیط کار یعنی محیطی که اغلب به عقل توجه می‌شود تا قلب و احساسات تمرکز می‌کند. او معتقد است که نه تنها مدیران و روسای سازمان‌ها نیازمند هوش عاطفی هستند بلکه هر کس که در محیط سازمان کار می‌کند نیازمند هوش عاطفی است(گلمن، 2006).
صاحب نظرانی که به بررسی و مطالعه علمی هوش عاطفی پرداخته‌اند، معتقدند که هوش عاطفی می​تواند کاربرد‌های زیادی در عملکرد کارکنان داشته​​​​​​باشد. اهمیت آن از این لحاظ است که یکی از اساسی‌ترین مسائل زندگی مدرن امروزی مربوط به حل مسائل و مشکلات انسانی است. هوش عاطفی مدعی است که می‌تواند حداقل برخی از مسائل و مشکلات زندگی بشر امروز را حل و فصل نماید.
به عقیده دانیل گلمن کارکنان با هوش عاطفی زیاد می‌توانند هرگونه احساسات و هیجانات منفی را به چارچوب کاری مثبت تغییر شکل دهند(گلمن،2006). پایین بودن سطح هوش عاطفی در محیط کار بدون تردید در نتیجه نهایی فعالیت خلل وارد می‌کند و در صورتی که استمرار یابد، می‌تواند به سقوط سازمان منجر شود(کرمی،2006).
هوش معنوی مجموعه​ای از فعالیت‌ها است که علاوه بر لطافت و انعطاف​پذیری در رفتار، سبب خودآگاهی و بینش عمیق فرد نسبت به زندگی و هدفدار نمودن آن می‌شود، به گونه​ای که هدف، فراتر از دنیای مادی ترسیم می‌گردد و همین فرآیند موجب سازگاری فرد با محیط به خشنودی و رضایت دیگران شده است، زیرا وی با این سازگاری درصد جلب رضایت خداوند متعال است. در پارادایم‌های جدید بجای تأکید بر مدل سنتی و فرماندهی بر گروه‌های مشارکتی بر خلاقیت و معنویت تأکید می‌شود. سازمان‌ها با کارکنان رشد یافته و بالنده‌ای روبرویند که در پی یافتن کاری با معنا، هدفمند و پرورش محیط‌های کاری با چنین ویژگی‌هایی هستند.
افرادی که دارای هوش معنوی هستند دارای این صفات می‌باشند:
– قدرت مقابله با سختی‌ها، دردها و شکست‌ها.
– درس گرفتن از تجربیات و شکست‌ها.
– برخورداربودن از حس انعطاف‌پذیری بالا.
– توانمند بودن در خودداری و کنترل خویش.
– توانایی ایستادن در برابر جمع و هم رای نشدن با عامه مردم.
– حسی که این افراد را هدایت درونی می‌کند.
در واقع می‌توان گفت معنویت از طریق دانش ضمنی(دیسکون‌هارل، 2008) و به واسطه هوش معنوی(کینگ، 2008) تصمیمات را تحت تأثیر قرار می‌دهد. علاقه نوپدید به نحوی تأثیر معنویت در کسب و کار و رهبری در مقالات، مجلات و کتاب‌های فراوانی مطرح شده است(واسکونسلوز، 2009) و می‌توان آن را با کمک نیاز‌های مازلو تبیین نمود. به این ترتیب که با رشد و توسعه استاندارد‌های زندگی، کارکنان تعلقات خود را از سمت نیازهای حیاتی و امنیتی به سوی خودشکوفایی و معنویت سوق داده‌اند(ونیک و دیلون، 2002).
عملکرد کارکنان به عنوان یک ارزش سازمانی رفتار‌های شغلی یک کارمند در زمآن‌ها و موقعیت‌های شغلی مختلف تعریف شده است. منظور از ارزش سازمانی برآوردی است که سازمان از فعالیت‌ها و خدمات کارکنان خود نظیر انجام یک وظیفه شغلی یا داشتن رابطه کاری مناسب با دیگر کارمندان است.
یکی از وظایف سازمان‌های بهداشتی پاسخگویی به نیاز‌ها و تقاضا‌های بهداشتی درمانی افراد جامعه و سعی در نجات جان افراد و ارتقاءی سطح تندرستی است و این خود بر اهمیت و حساسیت کار کارکنان در این بخش می‌افزاید.
بیمارستان‌ها از جمله سازمان‌های ارائه دهنده خدمات هستند که با ترکیبی از نیروی انسانی ماهر و متخصص و نیمه ماهر وظیفه خدمات​ رسانی به جامعه را بر عهده دارند و بدلیل تعامل بسیار با جامعه و استفاده از نیروی انسانی متعدد ضرورت دارد که عملکرد کارکنان از کارایی بالایی برخوردار باشد. بنابراین لازم است با استفاده از روش‌ها و مدل‌های گوناگون کارایی نیروی انسانی و اثربخشی خدمات ارائه شده را افزایش داد. با توجه به اینکه ارتباط هوش عاطفی و هوش معنوی بر عملکرد کارکنان در جامعه مورد مطالعه تا کنون بررسی نشده، بر این اساس در این پژوهش به بررسی ارتباط هوش عاطفی و هوش معنوی بر عملکرد کارکنان مرکز آموزشی درمانی امام رضا(ع) کرمانشاه پرداخته خواهد شد تا با استفاده از نتایج حاصل از این مطالعه در جهت بهبود عملکرد کارکنان و تعالی سازمانی بیمارستان‌ها گامی مؤثر بتوان برداشت.
1-4. اهداف انجام تحقیق :
اهدف اصلی:
1- تعیین رابطه بین هوش عاطفی و عملکرد عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
2- تعیین رابطه بین هوش معنوی و عملکرد عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
اهداف فرعی(ویژه)
1- تعیین رابطه بین خودآگاهی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
2- تعیین رابطه بین مدیریت خود و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
3- تعیین رابطه بین آگاهی اجتماعی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
4- تعیین رابطه بین مدیریت رابطه و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
5- تعیین رابطه بین تفکر انتقادی وجودی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
6- تعیین رابطه بین تولید معنی شخصی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
7- تعیین رابطه بین آگاهی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
8- تعیین رابطه بین توسعه حالات آگاهی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع)
1-5. مدل مفهومی تحقیق
بر اساس نتایج حاصل از بررسی مطالعات و پژوهشهای قبلی و پرسشهای پژوهش چهارچوب نظری این مطالعه که در شکل شماره(1) ارائه می‌شود، تدوین گردید. مدل ارائه شده که طبیعتی کمی دارد رابطه مؤلفه‌های هوش عاطفی و هوش معنوی به عنوان متغیرهای مستقل را بر روی عملکرد کارکنان مرکز آموزشی-درمانی امام رضا شهر کرمانشاه به عنوان متغیر وابسته بررسی نموده.
توسعه حالت آگاهی

تولیدمعنی شخصی

آگاهی

تفکرانتقادی وجودی

هوش معنوی

هوش عاطفی
عملکردکارکنان

خودآگاهی

مدیریت خود

آگاهی اجتماعی

مهارت های اجتماعی

خودانگیزی

1-1مدل مفهومی تحقیق
1-6. فرضیه‌های تحقیق
این تحقیق شامل 2 فرضیه اصلی و 8 فرضیه فرعی می‌باشد.
فرضیه های‌ اصلی:
بین هوش عاطفی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
بین هوش معنوی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه‌های فرعی:
فرضیه فرعی1: بین خودآگاهی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه فرعی2: بین مدیریت خود و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه فرعی3: بین آگاهی اجتماعی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه فرعی4: بین مدیریت رابطه و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه فرعی5 : بین تفکر انتقادی وجودی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) کرمانشاه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه فرعی6 : بین تولید معنی شخصی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه فرعی7 : بین آگاهی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
فرضیه فرعی8 : بین توسعه حالت آگاهی و عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) شهر کرمانشاه رابطه معنی‌دار وجود دارد.
1-7. جنبه جدید بودن و نوآوری در تحقیق:
با وجود پژوهش​هایی که در مورد هوش معنوی و هوش عاطفی صورت گرفته است اما تا کنون تحقیقی که به بررسی رابطه هوش عاطفی و هوش معنوی بر عملکرد کارکنان مرکز آموزشی- درمانی امام رضا(ع) انجام نگرفته است. مطالعه و تحقیق حاظر از نظر متدلوژی و گستردگی تحقیق و جامعه آماری متفاوت می‌باشد. امیدواریم بتوان از نتایج حاصله در جهت بهبود عملکرد کارکنان بیمارستان‌ها مورد استفاده قرار بگیرد.
1-8. قلمرو تحقیق
1-8-1. قلمرو موضوعی تحقیق:
قلمرو موضوعی تحقیق هوش عاطفی و هوش معنوی و انواع طبقه بندی‌ها و روش‌های اندازه‌گیری عملکرد کارکنان می‌باشد.
1-8-2. قلمرو مکانی تحقیق:
قلمرو مکانی این تحقیق مرکز آموزشی – درمانی امام رضا مستقر در شهر کرمانشاه است.
1-8-3. قلمرو زمانی تحقیق:
قلمرو زمانی این تحقیق از اواخر اسفند سال1391 تا دی 1392 می​باشد.
1-9. تعریف واژگان واصطلاحات تحقیق
1-9-1. تعریف مفهومی
هوش عاطفی: هوش عاطفی عبارت است از توانایی نظارت بر احساسات و هیجانات خود و دیگران، توانایی تشخیص و تفکیک احساسات خود و دیگران و استفاده از دانش عاطفی در جهت هدایت تفکر و ارتباطات خود و دیگران(مایر و سالووی،1990).
هوش معنوی: هوش معنوی به زندگی درونی ذهن و ارتباط آن با هستی و وجود در جهان مربوط است. هوش معنوی توانایی فهمیدن عمیق سؤالات معنوی و بینش درونی است که سطح‌هایی چند ‌گانه از هوش است. هوش معنوی مفهوم آگاهی از معنویت به عنوان نیروی زندگی خلاق از تکامل است. هوش معنوی هوشیاری کامل درونی، آگاهی عمیق از جسم، ماده، ارواح و معنویت است(معلمی و همکاران،1388).
عملکرد کارکنان: عملکرد عبارت است از مجموع رفتار‌های در ارتباط با شغل که افراد از خود نشان می‌دهند(گریفین،1375،ص479). عملکرد کارکنان رفتاری است در جهت رسیدن به اهداف سازمانی و اندازه​گیری شده یا ارزش​گذاری شده.
1-9-2. تعریف عملیاتی
هوش عاطفی: منظور از هوش عاطفی در پژوهش حاظر امتیازی است که از طریق پرسشنامه هوش عاطفی برادبری-گریوز در چهار حیطه خودآگاهی، مدیریت خود، آگاهی اجتماعی، مهارت‌های اجتماعی کسب می‌شود.
هوش معنوی: منظور از هوش معنوی در پژوهش حاظر امتیازی است که از پرسشنامه هوش معنوی کینگ در چهار حیطه توسعه حالت آگاهی، تولید معنی شخصی، آگاهی و تفکر انتقادی وجودی کسب می‌شود.
عملکرد کارکنان: منظور از عملکرد کارکنان در پژوهش حاظر امتیازی است که از طریق پرسشنامه عملکرد شغلی پاترسون کسب می‌شود.
فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1. مقدمه:
از جمله موضوعاتی که امروزه به طور وسیعی، در پاسخ به محیط‌های متلاطم پیچیده در سازمان‌ها به آن توجه می‌شود معنویت و اخلاق است. هوش معنوی خاص انسان بوده و از طریق آگاهی از یک بعد متعالی می​آید، هوشی تحول پذیر که به او قدرت می​بخشد تا خلاق باشد و قوانین و نقش​ها را دستخوش تغییرات خود نماید، خود تمام عیار کارکنان و رفتارهای برتر در کار با ورود معنویت به سازمان میسر خواهد بود.
شکل‌گیری هوش معنوی را باید بعد از تکامل هوش عاطفی دنبال کرد. هوش عاطفی ابتدا در سال 1985توسط پاین معرفی شد سپس توسط سالوی و مایر به عنوان هوش اجتماعی ارائه شد. استفاده از این هوش در کسب و کار جهانی توسط گلمن در سال 1995 در کتابی با همین عنوان گسترش یافت و به کار گرفته​شد. پس از آن هوش معنوی مطرح شد هر چند که زمان دقیق چگونگی پیدایش این اصطلاح و اینکه توسط چه کسی اختراع شده​است مشخص نیست(کدخدا،1389).
در این فصل ابتدا مفهوم هوش معنوی و هوش عاطفی تشریح گردیده، به جنبه‌های شناخت هوش معنوی و هوش عاطفی در سازمان پرداخته​شده و در ادامه با مفهوم مطالعات انجام شده در این زمینه پرداخته می‌شود.
2-2. مبانی نظری تحقیق
2-2-1. هوش معنوی
هوش مفهومی است که از دیرباز آدمی به پژوهش و تفحص در مورد ابعاد، تظاهرات، ویژگی‌ها و انواع آن علاقه‌مند بوده است. در این بین، یکی از ابعاد هوش تحت عنوان “هوش معنوی” جـزو عرصه‌هایی است که تحقیقات چندان منسجم و نظام‌مندی در جهت شناخت و تبیین ویژگی‌ها و مؤلفه‌های آن در حد و اندازه سایر انواع هوش صورت نپذیرفته است و همین امر خود دشواری‌های بسیاری را در راستای تمییز دقیق مؤلفه‌ها و ویژگی‌های آن بر سر راه محققین ایجاد می​نماید.
همانگونه که بیان خواهد شد، هوش معنوی از روابط فیزیکی و شناختی فرد با محیط پیرامون خود فراتر رفته و وارد حیطه شهودی و متعالی دیدگاه فرد به زندگی می‌گردد و همین مسأله پاسخ به سؤالاتی همچون » من کیستم؟« ، » چرا اینجا هستم؟« و» چه چیزی مهم است؟« را برای انسان روشن می‌سازد تا فرد در نهایت بتواند با کشف منابع پنهان عشق و لذت که به گونه‌های نهفته در زندگی آشفته و پر استرس روزمره می‌باشد، به خود و دیگران کمک نماید. شایان ذکر است که مطالب بسیاری در متون دینی ما در باب هوش معنوی و مؤلفه‌های آن وجود دارد که شاید تنها تفاوت عناوین این مطالب(عناوین غیر از عنوان هوش معنوی) باعث غفلت و عدم تعمق شایسته و کافی در مورد آن‌ها گردیده است. نویسندگان بر این عقیده‌اند که معنویت، مفهومی دینی است و می​توان اصالت معنویت در کلام وحی را به خوبی دریافت. در این مورد داستان‌های نغز قرآن کریم به زیباترین شکل ابعاد مختلف معنویت را در اختیار تشنگان معرفت قرار داده است.
2-2-1-1. هوش
هوش رفتار حل مسألۀ سازگارآن‌های است که در راستای تسهیل اهداف کاربردی و رشد سازگارانه جهت‌گیری شده است. رفتار سازگارانه، شباهت اهداف متعددی را که باعث تعارض درونی میشوند، کاهش میدهد. این مفهوم هوش، مبتنی بر گزاره‌هایی است که فرایند حرکت به سوی اهداف، انجام راهبردهایی را برای غلبه بر موانع و حل مسأله ضروری می‌سازد(ایمونز، 1999؛ استرنبرگ، 1997؛ به نقل از : نازل،2004).
هوش به عنوان یک توانایی شناختی در اوایل قرن بیستم توسط آلفرد بینه مطرح شد، وی همچنین آزمونی برای اندازه‌گیری میزان بهره هوش افراد ابداع کرد، سپس لوئیس ترمن ودیوید وکسلر آزمون‌های جدیدتری ساختند(رجایی،1389).
گاردنر هوش را مجموعه توانایی‌هایی می‌داند که برای حل مسأله و ایجاد محصولات جدیدی که در یک فرهنگ ارزشمند تلقی می‌شوند، به کار می‌رود. از نظر وی انواع نه‌گانه هوش عبارتند از: هوش زبانی، موسیقیایی، منطقی ـ ریاضی، فضایی، بدنی ـ حرکتی، هوش‌های فردی(که شامل هوش درونفردی و بین‌فردی می‌شود) هوش طبیعتی و هوش وجودی که شامل ظرفیت مطرح کردن سؤالات وجودی است(آمرام،2005).
مفهوم تحلیلی غرب از هوش، بیشتر شناختی است و شامل پردازش اطلاعات می‌شود؛ در حالی که رویکرد ترکیبی شرق نسبت به هوش، مؤلفه‌های گوناگون عملکرد و تجربه انسان، از جمله شناخت، شهود و هیجان را در یک ارتباط کامل(یکپارچه) دربرمی​گیرد(نازل:42،2004).
در دو دهه ی اخیر مفهوم هوش به حوزه‌های دیگری مانند هوش هیجانی، هوش طبیعی، هوش وجودی وهوش معنوی گسترش یافته است، استرنبرگ(2001) عنوان نمود که برای یک پیش بینی مناسب از موفقیت‌های افراد ورهبری نیازمند گسترش مفهوم هوش، فراسوی هوشبهرهستیم.
در مجموع، هوش عموماً باعث سازگاری فرد با محیط می‌شود و روش‌های مقابله با مسائل و مشکلات را در اختیار او قرار می‌دهد. همچنین توانایی شناخت مسأله، ارائه راه​حل پیشنهادی برای مسائل مختلف زندگی و کشف روش‌های کارآمد حل مسائل از ویژگی‌های افراد باهوش است.
2-2-1-2. معنویت
معنویت به عنوان یکی از ابعاد انسانیت شامل آگاهی وخودشناسی می‌شود، این آگاهی ممکن است منجر به تجربه​ای شود که فراتر از خودمان است، ایمونز تلاش کرد معنویت را براساس تعریف گاردنر از هوش، در چارچوب هوش مطرح نماید و معتقد است معنویت می‌تواند شکلی از هوش تلقی شود زیرا عملکرد و سازگاری فرد را پیش بینی می​کند وقابلیت‌هایی را مطرح می‌کند که افراد را قادر می‌سازد به حل مسائل بپردازند و به اهدافشان دسترسی داشته باشد. گاردنر، ایمونز را مورد اتقاد قرار می‌دهد ومعتقد است که باید جنبه‌هایی از معنویت که مربوط به تجربه‌های پدیدار شناختی هستند(مثل تجربه تقدس یا حالات متعالی) از جنبه‌های عقلانی، حل مسئله وپردازش اطلاعات جدا کرد(آمرام،2005). می‌توان علت مختلف محققانی مانند گاردنر را به نگاه شناخت گرایانه آنان از هوش نسبت داد(نازل،2004).
معنویت دارای سه بعد است:1ـ معنا: معنویت شامل جستجوی معنا وهدف به شیوه​ای است که به وجودی مقدس یا واقعیتی غایی ارتباط پیدا می​کند، معمولاً این امر موجب پاسخ به این سؤال می‌شود که »چطور دیدگاه من در مورد وجودی مقدس یا واقعیتی غایی به زندگی‌ام معنا می‌بخشد؟« معنا ممکن است دربرگیرنده‌ی اصول اخلاقی وارزش‌های متعالی نیز شود، بخصوص که چنین جنبه‌های زندگی سرچشمه گرفته از دیدگاه ما نسبت به وجودی مقدس یا واقعیت غایی است 2ـ تعالی: این واژه به تجربیات فراشخصی یا وحدت بخش اشاره می​کند که ارتباطی فراسوی خود شخصی‌مان را فراهم می‌سازد وشامل ارتباط با وجودی مقدی یا واقعیتی غایی می‌گردد. 3ـ عشق: عشق منعکس کننده‌ی بعد اخلاقی معنویت می‌باشد، بخصوص زمانی که توسط باورهای مربوط به واقعیتی غایی یا وجودی مقدس برانگیخته شده باشد. بسیاری از آموزگاران معنوی همچون دالایی لاما، عشق را به مثابه‌ی جوهره‌ی معنویت می‌دانند ومعنویت را با ویژگی‌هایی از روح انسان همچون عشق، شفقت، صبر، تحمل، بخشایش، رضایت خاطر، احساس مسئولیت وحس سازگاری که شادمانی را برای خود ودیگران به ارمغان می‌‌‌‌آورد، مرتبط می‌دانند. از نظر هارتز، اینکه بتوانیم عشق بورزیم یا نه منعکس کننده‌ی این موضوع است که دو بعد دیگر معنویت(معنا وتعالی ) را تاچه اندازه جدی می​گیریم، منظور از عشق صرفا یک احساس نیست، عشق می‌تواند مستلزم انجام دادن کاری باشد که بیشترین فایده را برای خود و دیگران در پی​داشته باشد(هارتز،ترجمه ی کامگار وجعفری،1387).
بیلوتا معتقد است معنویت، نیاز فراتر رفتن از خود در زندگی روزمره و یکپارچه شدن با کسی غیر از خودمان است، این آگاهی ممکن است منجر به تجربه‌هایی شود که فراتر از خودمان است(جانسون،2001). معنویت امری همگانی است و همانند هیجان، درجات و جلوه‌های مختلفی دارد؛ ممکن است هشیار یا ناهشیار، رشدیافته یا غیر رشدیافته، سالم یا بیمارگونه، ساده یا پیچیده و مفید یا خطرناک باشد(وگان،2002).
وگان بعضی از خصوصیات معنویت را چنین عنوان کرده است.
1ـ بالاترین سطح رشد در زمینه‌های مختلف شناختی، اخلاقی، هیجانی و بین فردی را در بر می‌گیرد.
2ـ یکی از حوزه‌های رشدی مجزا می‌باشد.
3ـ بیشتر به عنوان نگرش مطرح است(مانند گشودگی نسبت به عشق).
4ـ شامل تجربه‌های اوج می‌شود.
2-2-1-3. چهار چوب نظری هوش معنوی
پس از گسترش مفهوم هوش به سایر قلمروها، ظرفیت‌ها وتوانایی‌های انسان و به خصوص مطرح شدن هوش هیجانی در روانشناسی، ایمونز در سال 1999، هوش معنوی را مطرح نمود وآن را مجموعه‌ای از توانائی‌ها برای بهره‌گیری از منابع دینی ومعنوی عنوان نمود. هوش معنوی سازه‌های هوش ومعنویت را در یک سازه ترکیب نموده است در حالیکه معنویت جستجو برای یافتن عناصر مقدس، معنایابی، هشیاری بالا وتعالی است، هوش معنوی شامل توانایی برای استفاده از چنین موضوعات است که می‌تواند کارکرد وسازگاری فرد را پیش‌بینی کند ومنجر به تولیدات ونتایج ارزشمندی گردد. گاردنر در نظریه هوش چندگانه عنوان می‌کند، چنانچه بخواهیم مجموعه ای از ظرفیت‌ها یا توانایی‌ها را به عنوان هوش قلمداد کنیم باید 8 معیار را در نظربگیریم: 1- مجموعه​ای از فعالیت‌های مشخص رادر برگیرد 2- دارای تاریخچه تکاملی باشد واز نظرتکاملی عقلانی به نظر برسد 3- دارای الگوی بخصوصی از رشد وتحول باشد 4- بتوانیم از طریق آسیب مغزی آنرا مشخص کنیم 5- افراد را بتوانیم در گستره‌ای از وجود آن توانایی ویا فقدان آن طبقه بندی کنیم 6- قابلیت برای رمزگردانی با یک سیستم نمادی را داشته باشد 7 – براساس مطالعات روان شناسی تجربی حمایت گردد 8 – براساس یافته‌های روانسنجی حمایت شود(رجایی،1389). ایمونز(2000) معتقد است هوش معنوی این معیارها را داراست و پایه‌های زیست شناختی هوش معنوی را از سه سطح می‌توانیم بررسی کنیم: زیست شناسی تکاملی، ژنتیک رفتاری وسیستم​های عصبی.
کریک پاتریک (1999) معتقد است همین که در طول تاریخ تکامل انسان، دین توانسته است سازوکارها وراهبردهای روان شناختی را به وجود آورد که از طریق انتخاب طبیعی بتواند بسیاری از مشکلات که اجداد ما با آن روبرو بوده‌اند را حل​وفصل کند نشان دهنده کارکرد تکاملی دین ومعنویت است از جمله این سازوکارها دلبستگی، وحدت وپیوستگی، تبادل اجتماعی، نوعدوستی قومی می‌باشد. در خصوص ارثی بودن توانایی‌ها وظرفیت‌های معنوی نیز مطالعاتی انجام گرفته است، البته یافتن شواهد مبتنی بر ارثی بودن معنویت شاید کار آسانی نباشد واز نظر ایمونز می‌توان به رابطه بعضی از ویژگی‌های شخصیتی که به نظر می‌رسد اساس وراثتی دارند با معنویت این اساس بیولوژیکی دین ومعنویت را بهتر روشن کرد. پژوهش‌های مربوط به عصب شناسی تجربه‌های معنوی نشان داده‌اند که ممکن است بخش‌های متفاوتی از سیستم عصبی مربوط به معنویت وجود داشته باشد. برای مثال سیستم لیمبیک برای تجربه‌های معنوی بویژه تجربه‌های عرفانی از یگانگی و وحدت است(دی آکویلی ونیوبرگ،1998،نقل از ایمونز ،2000). همچنین دیویدسون وهمکارانش(2003) دریافتند به کسانی که مراقبه عمیق آموزش داده شده بود، فعالیت کرتکس پیشانی آن​ها فعالیت بیشتری نسبت به سایر افراد داشت(آمرام ودایر ،2007). البته به نظر می​رسد هوش معنوی یک ظرفیت عالی شناختی باشد نه یک توانایی اختصاصی که صرفا به بخشی از مغز مربوط باشد که با تخریب مغزی ویا تحریک آن هوش معنوی افراد را دستکاری کرد(رجایی،1389).
2-2-1-4. تعاریف هوش معنوی
هوش معنوی برای افرادی که می‌خواهند سؤالات زیر را در زندگی کشف نمایند مهم است: چرا ما اینجا هستیم؟ و ارتباط ما با دیگران، اجتماع و. . با ظهور این پارادایم جدید، چالش‌هایی در برابر تعریف و تشریح هوش معنوی بوجود آمد، جهان چیست؟
هوش معنوی چیست؟ کارکردهایش چه چیزهایی هستند؟ و اینکه آیا قابل یادگیری و بهبود است؟ این مسایل هنگامی توجه زیادی را بر​می​انگیزاند که بخواهیم بدانیم چرا از هوش معنوی استفاده می‌شود؟ و آیا استفاده از آن سود خاصی برای استفاده​کنندگان دارد؟ نویسندگان همه این مباحث را بیان نکرده​اند وفقط برخی از دیدگاه‌ها را در قالب هوش معنوی ارائه کرده​اند. چندین چالش در تعاریف پیشنهادی متفاوت و چندگانه نویسندگان هوش معنوی وجود دارد.
امونز، لوین، زهر، مارشال(2000) نوبل و ولمن(2001) سیسک، تورنس(2001) مک هاوک ،(2002)والش و وگان(2002) اسکالر(2005) سانتوس (2006) آمرام(2005) سیندی (2006) نازل(2004) چالزمارک(2004) ویگلزورث (2004/2008) ، سینگ جی(2008) سیسک (2008)به ارائه تعاریفی از هوش معنوی پرداخته​اند که در این قسمت به برخی از آن‌ها اشاره می​شود.
یانگ بیان می​کند: هوش معنوی ظرفیت انسان است برای جستجو و پرسیدن سؤالات غایی درباره معنای زندگی و به طور همزمان تجربه پیوند یکپارچه بین هر یک از ما و جهانی است که در آن زندگی می‌کنیم. ‌با هوش معنوی به حل مشکلات با توجه به جایگاه، معنا و ارزش آن مشکلات می‌پردازیم. هوشی که قادریم توسط آن به کارها و فعالیت​هایمان معنا ومفهوم بخشیده و با استفاده از آن بر معنای عملکردمان آگاه شویم و دریابیم که کدام یک از اعمالمان از اعتبار بیشتری بر​خوردارند و کدام مسیر در زندگی​مان بالاتر و عالی​تر است تا آن را الگو و اسوه زندگی خود سازیم(یانگ،1000،2007).
در جدول زیر تعاریف دیگر هوش معنوی ارائه شده است.
جدول2-1. تعاریف هوش معنوی به همراه نام و سال ارائه(زارعی،1390).
تعاریف هوش معنوی نام دانشمند(سال)
نوعی دانش است که سبک زندگی را بیان می​کند و شناختی را مشخص می‌کند که اعمال انسانی رادر پدیده اصلی وجود اولویت بندی می​کند وگستره زندگی را در عشق توسعه می​دهد بولینگ(1998)
کاربرد انطباقی اطلاعات معنوی در جهت حل مسئله در زندگی روزانه وفرایند دستیابی به هدف(آرمام،45:2009). امونز(1999)
استعدادی ذهنی که انسان در حل مسائل معنوی و ارزشی خود به کار می‌گیرد وزندگی خودرادر حالتی از غنا و معنا قرار می​دهد. زهر و مارشال(2000)
شهود را در بر می​گیرد که ورای هوش عقلایی، خطی و تحلیلی ماست(آرمام،45:2009). لوین(2000)
استعداد ذاتی بشری است(سهرابی،17:1387) و عملکرد ذهنی انسان را منعکس می​کند(ساغروانی،31:1387). نوبل(2001)
دربرگیرنده تفکر، ادراک وحل مسئله است و ظرفیتی انسانی است برای پرسیدن سؤالات غایی در خصوص معنای زندگی و تجربه ارتباطات یکپارچه بین هر یک از ما و جهانی که در آن زندگی می​کنیم
(آرمام،45:2009). ولمن(2001)
خودآگاهی عمیق​تر و آگاهی هر چه بیشتر از ابعاد خود، نه فقط به عنوان جسم، بلکه به عنوان فکر و جسم و روح را تشریح می​کند. سیسک و تورنس(2001)
اگاهی از جهان و مکانی که در آن هستیم. بازن(2001)
ظرفیتی برای فهم عمیق مسائل مربوط به هستی و داشتن سطوح چند گانه آگاهی(آرمام،44:2009). وگان(2002)
دربر​گیرنده مجموعه​ای از قابلیت​هاست و توانائی​هایی مانند خودآگاهی بیشتر،آگاهی از ماهیت چند بعدی حقیقت، دارا بودن تقوا، شناخت تقدس در فعالیت‌های روزانه می‌باشد(آرمام،14:2005). والش و وگان(2002)
تجربیات محسوس، منحصر به فرد، توسعه یافتگی و خود شکوفایی تعریف می‌شود. مک هاوک(2002)
از روابط فیزیکی وشناختی فرد با محیط پیرامون خود فراتر رفته و وارد حیطه شهودی و متعالی دیدگاه فرد به زندگی خود می​گردد(غباری بناب و دیگران،1386). نازل(2004)
جنبه​های شناختی و عاطفی ذات مارا در بر می​گیرد و به عنوان جزئی از هوش کلی است،که بصیرت، تجربیات و ماورا را شامل می‌شود. چالزمارک(2004)
رویکردی جدید نسبت به زندگی خود و دیدن زندگی به عنوان یک سیستم به هم پیوسته، و سیستمی است که شامل ابعاد روحی انسان می‌شود. اسکالر(2005)
در ارتباط با آفریننده جهان وشناخت قوانین زندگی و بنا نهادن آن بر اساس این قوانین می​باشد. سانتوس(2006)
توانایی به کار گیری و بروز ارزش‌های معنوی است، به گونه ای که موجب ارتقاء کارکرد روزانه و سلامت جسمی و روحی فرد می‌شود(آرمام،5:2005)(آرمام،1:2007)(آرمام،46:2009).
آمرام(2005،2007،2009)
توانایی رفتارکردن همرا با خرد، در حین آرامش درونی و بیرونی صرف نظر از پیشامدها و رویدادها است.
سیندی و یگلزورث(2008/2004)
توانایی ذاتی، تفکر و درک پدیده​های معنوی است و رفتار روزانه ما را با ایدئولوژی معنوی هدایت می​کند. سینگ جی(2008)
مجموعه​ای از ظرفیت​های عقلی که به آگاهی کامل و کاربرد انطباقی از جنبه​های معنوی و جهان مافوق وجودی شخص کمک می​کند ومنجر به خروجی​هایی مانند تفکر وجودی عمیق، افزایش معنا، شناسایی عالم مافوق وسلطه حالت‌های معنوی می​شود(کینگ،52:2008). کینگ(2008)
مادهو معتقد است به وسیله هوش معنوی، مشکلات معنایی و ارزشی را حل کرده و فعالیت‌ها و زندگی‌مان را در فضایی غنی​تر، وسیعتر و با معنا تر قرار می​دهیم و تعیین می​کنیم کدام یک از روش​های زندگی معنای بیشتری دارند(مادهو،228:2006).
اسکالر ادعا می​کند هوش معنوی قادر است ورای سیستم علت و معمولی نیوتن حرکت کند، و در جهت تئوری کوانتوم و آشفتگی “سیستم‌های باز ” را ایجاد کند. بنابراین اسکالر هوش معنوی را از دیدگاهی تجربه تعریف می​کند که از این دیدگاه، هوش معنوی شامل چیزی است که دانش نامیده می‌شود و دانش به عنوان حس یا شهودی خاص تعریف می​شود، بنابراین احساسی شناختی است، که به ما می​گوید که مفهوم ارائه شده درست است، یا اینکه پدیده​ای خاص در آن وجود دارد.
2-2-1-5. اندازه گیری هوش معنوی
زهر و مارشال و مک هاوک در مقابل کمی کردن هوش معنوی جانب احتیاط را در پیش گرفته‌اند. امونز نیز در مورد تلاش‌هایی که برای اندازه‌گیری هوش معنوی انجام می​گرفت، هشدارمی‌دهد(نازل، 2004)..
وضعیت هوش معنوی فرد را می​توان براساس انعکاس توانائی‌ها و رفتارهای گوناگون شخصی مثل سیستم اعتقاد معنوی/ دینی فرد مورد توجه قرار گیرد. در همین راستا، تعریف الگو‌های منحصر به فرد برای بیان وضعیت هوش معنوی، می‌تواند بسیار مفیدتر از تلاش برای به دست آوردن یک ارزیابی کمی که در آن(مقدار) هوش معنوی که افراد دارا می‌باشند را نشان دهد باشد. یک راه برای اندازه‌گیری هوش معنوی افراد بررسی توضیحات ذهنی در مورد معنویت افراد، سیستم اعتقادی افراد، اهداف افراد، تجارب معنوی افراد و تعبیر و تفسیر آن‌ها و راهی که در آن معنویت، سیستم اعتقادی، ارزش‌ها، اهداف و تجارب معنوی به کار گرفته، می‌باشد.
به عنوان یک راه دیگر می‌توان مقیاس‌هایی را به منظور ارزیابی فهم و بیان هوش معنوی ایجاد کرد. در همین جهت، هشتاد گویه فهرست ماتریس روانی معنویت توسط ولمن به منظور تعریف یک الگوی منحصر به فرد برای بیان وضعیت هوش معنوی افراد ایجاد شد. این موارد به نحوی طراحی شده بودند که افراد تجربیات، فعالیت‌ها و رفتارهایشان را گزارش می‌دهند. این گزارش، نیازمند تفکر انتزاعی و تعبیر و تفسیر رویدادهاست. ضرورتا، فهرست ماتریس روانی معنویت بیشتر به جای توجه به هوش معنوی کمتر یا بیشتر، با تمرکز بر الگوهای معنویت مورد توجه قرار گرفت. این فهرست هفت فاکتور دارد که ابعاد گوناگون تجربیات معنوی را اندازه گیری می‌کنند. این هفت عامل عبارتند از: الوهیت، هوشمندی، روشن فکری، جامعه پذیری، ادراک بیرونی، معنویت معصومانه(کودکانه) و آسیب روحی. فهرست ماتریس روانی معنویت به طور مستقیم یا به طور کلی جوابگوی سنجش ظرفیت‌های معنوی و درجه هوش معنوی نیست وامتیازات، بیشتر از اینکه قابل مقایسه باشند، قابل تشریح و توصیف هستند. با این حال امتیاز بیشتر در فهرست ماتریس روانی معنویت نشان دهنده درجه علاقه و افزایش آگاهی معنوی است که به دیدن رفتار و تجربیات زندگی مربوط می‌شود(آمرام،67:2009).
ابزار دیگری توسط نازل معرفی شد، که مقیاس هوش معنوینام دارد. این ابزار دارای 17 مورد است که بر روی طیف لیکرت قرار دارد.
معیار دیگر اندازه گیری شاخص جامع هوش معنوی آمرام است که از روش‌های قبلی قابل اطمینان​تر و صحیح​تر می‌باشد(آمرام،2009). این شاخص شامل پنج مقیاس مهم و بیست و دو زیر مقیاس است که بسیاری از ابعاد هوش معنوی که از تجزیه وتحلیل عمیق مصاحبه شناسایی می​شود را تایید می​کند.
این 5 مقیاس عبارتند از: معنا، هوشیاری، متانت و تعالی، صداقت و بست و دو زیر مقیاس آن عبارت است از: زیبایی، بصیرت تواضع، متانت و آزادی، قدردانی، خود برتر وکل​نگری، حضور در همه جا و تمامیت درونی، شهود و توجه و گشاده رویی، عمل و حضور و هدف و ارتباط و روحانیت، خدمت و تلفیق و اعتماد.
2-2-1-6. کاربرد های هوش معنوی
کاربردهای هوش معنوی در زندگی فرد می‌تواند ارتباط شخص را با خود، دیگران و خدا و به خصوص پرورش خودآگاهی فرد تسهیل کند. با تکیه بر اعتقادات فرد، هوش معنوی قادر به تسهیل و ارتقاء آگاهی و احساس ارتباط با خدا و حضور خدا می‌شود(آرمام،5:2009).
استفاده از هوش معنوی در رهبری سازمان، توجه به تلفیق و کاربرد معنویت در عملکرد سازمانی و اثر بخشی رهبری رشد فزآینده​ای یافته است(آرمام،3:2009).
زمانی که افراد اشتباهات درونی خود را عمیقا درک کنند، آن را تکرار نخواهند کرد و از ترس و آشفتگی در برابر تغییر رها خواهند شد که این عمیق​ترین سطح هوش معنوی است. ادواردز(2003) سؤالی به این صورت مطرح کرد که: آیا استفاده از معنویت برای حل مشکلات دلالت بر این دارد که مجموعه​ای از مشکلات به طور ویژه می‌توانند به وسیله معنویت فرد حل شوند و همچنین اثر بخشی این شکل مسأله در مقابل شکل​های گوناگون غیر معنوی مورد پرسش قرار گرفت. در این راستا امونز(2000) و مک هاوک(2002) بیان کردند که از هوش معنوی می‌توان برای حل مشکلات روزانه استفاده کرد، در حالی که ولمن(2001) هوش معنوی را اصولا در جهت حل مسائل وجودی و اخلاقی دانسته است. ادواردز نیز بین استفاده از هوش معنوی برای حل مشکلات و استفاده از آن​ها در حل مسائل غیر معنوی تمایز قائل می‌شود. برای مثال فردی که در پایان عمر خود به سر می‌برد ممکن است ارزش‌های معنوی و اعتقادات وجودی برای روشن کردن احساس معناداری در این مرحله از زندگی را آزمایش کند. این فرایند می‌تواند جلوه‌ای از هوش معنوی باشد، اما نکته مهمی که این دیدگاه از آن چشم پوشی می‌کند آن است که یک فرد معنوی، همه ابعاد زندگی‌اش معنوی خواهد بود. ایده جدا سازی موضوعات و مشکلات معنوی از غیر معنوی، برای به کار گیری استراتژی‌های متفاوت حل مسأله، چالش پذیر است. جستجو برای معناداری و دیدن مفهوم بزرگتر از زندگی می‌تواند تقریبا هر واقعه و تجربه زندگی را در برگیرد. به طور مشابه بعضی از توانایی‌ها و صفات هوش معنوی مثل حکمت، خودآگاهی، استدلال خلاق وکمال، دلسوزی و پرسش سؤالات(چرایی) می‌تواند با موضوعات و مشکلات بالاتری، جدای از موضوعات معنوی یا وجودی، مرتبط باشند. مثلا آن​ها می‌توانند برای مفهوم سازی و تحلیل رابطه مشکلات و همچنین برای برنامه ریزی و فرمول بندی سیاست​های سازمان بیانیه‌های ماموریت سازمانی به کار گرفته شوند(نازل، 2004).
هوش منطقی حقایق و اطلاعات و استفاده منطقی و تجزیه وتحلیل آن​ها رادر تصمیم‌گیری دنبال می‌کند. هوش عاطفی شامل درک و کنترل احساسات و عواطف خود است. هوش معنوی در بردارنده موارد زیردر محیط کاری است:
– یافتن و به کار گیری منابع عمیق درونی که امکان توجه به دیگران و نیز توان تحمل و تطابق با آن​ها را به ما می‌دهد.
– ایجاد احساس هویت فردی روشن وبا ثبات در محیط​های با روابط کاری متغیر.
– توانایی درک معنای واقعی رویدادها و حوادث و قابلیت معنادار کردن کار.
– شناسایی و همسوسازی ارزش‌ها با اهداف فردی و سازمانی.
– زندگی کردن با ارزش‌ها بدون سازش پذیری از موضع ضعف، که این امر منجر به حس انسجام فردی می‌شود.
– درک و شناخت علت درست افکار و رفتار خود و توان اثرگذاری بر آن‌ها.
نتایج توسعه و تمرین هوش معنوی شامل توانایی مواجه با بحرآن‌ها و آشفتگی‌ها، نگرشی عاری از خودخواهی نسبت به سایرین و دیدگاهی روشن و آرام نسبت به زندگی است(جورج،2006).
2-2-1-7. ابعاد و مؤلفه‌های هوش معنوی
هوش معنوی سازه‌های معنویت و هوش را درون یک سازه جدید ترکیب می​کند. در حالی که معنویت با جستجو و تجربه عناصر مقدس، هوشیاری اوج یافته، عالی و معنا در ارتباط است، هوش معنوی مستلزم توانایی‌هایی است که از چنین موضوعات معنوی برای تطابق و کنش اثر بخش و تولید محصولات و پیامدهای با ارزش استفاده می‌کند. به طور کلی می‌توان پیدایش سازه هوش معنوی را به عنوان کاربرد ظرفیت‌ها و منابع معنوی در زمینه‌ی موقعیت‌های عملی در نظر گرفت. به نظر می‌رسد که هر بحثی درباره هوش معنوی بدون شناخت دامنه وسیع تجارب معنوی ناکامل خواهد بود. هوش معنوی بر خلاف هوش منطقی که رایانه‌ها هم دارای آن هستند و بر خلاف هوش هیجانی که در پستانداران عالی نیز وجود دارد، منحصرا خاص انسان است که اساسی‌ترین واصلی‌ترین نوع هوش است(کدخدا،6:1389).
ابعاد هوش معنوی از دیدگاه سیسک و آمرام در موارد زیر خلاصه می‌شود : دانش درونی، شهود عمیق، شناخت خود و یکی شدن با طبیعت و جهان، توانایی حل مسئله، هدایت باطنی و استفاده از سبک‌های تعالی مثل شهود برای حل مسائل، پذیرش و عشق به حقیقت، زندگی کردن در تعادل همراه روحانیت و دیدگاه سیستمی کل​گرا برای دیدن ارتباط درونی میان هر چیزی و. . . (سهرابی،17:1387).

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *