تحول، معاصر، تحولات، …، یاری، اولینتغییررادراینزمینهانجامدادوتوالتودستشوییراازتهحیاطبهداخلمجموعهخانهآورد.

قطعارتباطباطبیعت،منجربهنابودیاومی‌شود. انسانبخشیازنیازهایفطریوروحیخودراازطبیعتتأمینمی‌کند. طبیعتبسیاریازاستعدادهایانسانراشکوفاوزندهمی‌کند.
ایجادسرپناهوساختخانهنبایدعاملجداییانسانازطبیعتشود. یکیازاجزایمهمخانهبایدفضاییباشدکهانسانبتوانددرآنفضاخودرادرطبیعتیافتهوبخشیازطبیعتوخصوصیاتآنمانندنوایدلنشینپرندگانو…دراینفضاجلوه‌گرشود. آب،درخت،مناظرطبیعی،چشم‌اندازهایکوخ،رودخانهو…می‌توانددرفضایخانهگنجاندهشدهبهگونه‌ایکهانساندرداخلخانه،خودرادردامنطبیعتببیند. ازآن‌جاکهطبیعتباسرشتوفطرتانسان،هم‌سووهم‌جهتاست،بسیاریازنیازهایفطریاودراینتعاملتأمینمی‌شود. خانهبایدبتواندباداشتنارتباطمناسبباطبیعت،جزئیازآنمحسوبگردد.
1-2-2-2: ارتباطباخود:
انسانبرحسبویژگی‌هایخاصخود،نیازبهتعاملوتفکردروجودخودداردوبایدفضاومحلیبرایخلوتباخودداشتهباشد. اوعلاوهبرنیازهایمعنویوروحی،نیازهایمادینیزدارد. فضاییکهبرایزیستانسانمهیامی‌شودبایدبتواندنیازهایجسمیاورانیزبرآوردنماید. وجودفضاهایخصوصیدرخانهمی‌تواندایننیازرابرطرفنماید. می‌گویندخانه،لباسوپوششدومانساناست.
1-2-2-3: ارتباطبااطرافیان (جامعه):
همان‌گونهکهگفتهشد،انسانموجودیفردینیستبلکهموجودیاست،اجتماعی. بنابراینیکیدیگرازابعادونیازهایهرانسان،نیازهایاجتماعیاوست،میلبهبرقراریارتباطبااطرافیان،دوستان،فامیلو…،خانهبایدآنچنانمحیطیباشدکهانسانبتواندباکمالآرامشواطمینانارتباطصحیحومناسبیرابااطرافیانخودبرقرارنماید،یعنینیاز‌هایفطریاجتماعیاودربسترخانوادهکهکانونآندرخانهاست،بهراحتیقابلتأمینخواهدبود. صله‌یرحموارتباطبافامیلوبستگانومیهمان‌نوازی،درچنینفضایایمنیمقدورخواهدبود.
بنابرایندرنظرگرفتنفضاهایعمومیدرخانهبهاینمنظورمی‌تواندمفیدباشد. درخانه‌هایقدیم،فضاهایاندرونیوبیرونی،وجودداشتهکهدارایاینعملکردبودهوفضاهایبیرونیدرواقعحلقهاتصالخانهبهجامعهمحسوبمی‌شدند.
1-2-2-4: ارتباطباخدا:
یکیازنیازهایاساسیانسان،نیازهایمعنویوروحیاوست. انساننیازمندبرقراریارتباطبانقطه‌ایاستکهبتواندمهم‌تریننیازاورابرطرفنماید. تأمیننیازهایروحیومعنویانسان،بهاوآرامشوآسایشهمیشگیخواهدداد. بهترینمکانیکهمی‌توانبابلند‌تریننقطه‌یهستیارتباطایجادنمود،خانه‌است. درمحیطیآراموخلوتمی‌توانخداراخواند. خانهبایدعاملیباشدبرایپیوستنانسانبهخداوند.
بهترینمحلخلوتکردنوتوجهیافتنبهتنهامعبودانسان،خانه‌است. درخانهاستکهمی‌توانخانه‌دلرابهاوپیوندزد. اصولاًخانهدرفرهنگما،دارایریشه‌یاسلامیوقرآنیاست. درسوره‌یونسآیه‌ی 87 خداوندخطاببهموسیوبرادرشمی‌فرماید: …وبرایخودخانه‌هاییفراهمآوریدوآن‌هاراقبلهقراردهیدونمازرااقامهنمایید. درروایاتمتعدددیگرینیزبرایخانهوزندگیدرآن،آدابوسنتیدرنظرگرفتهشدهاستازجملهاین‌کهبهتراستمحلیدرخانه،مختصبرقراریارتباطباخدادرنظرگرفتهشودومعمولاًرازونیازبااودرآنمکانصورتگیرد. امامششمفرمود: درخانه‌علی(ع) اتاقیبودنهبزرگونهکوچکبراینمازش. بنابراینخانهدرفرهنگ ایرانیاسلامی،معناییوسیعوگستردهداشتهومکانیقدسیمحسوبمی‌شود.. اصولاً «خانه‌یایرانی»محلیاستبرایتجلیفرهنگ،آدابورسومواعتقادات.
بخش سوم: تحولات سکونت و خانه دردوران معاصر
گفتار اول : مدرنیتهوتحولفرهنگخانه
انسانتاظهور «دورهمدرن»کهپیشرفتهایشگرفعلمپزشکیوبهداشترخندادهبود،مشکلیازنظرجانپناهنداشتزیراطبیعتباکشتارانسانهاازراهبیماریهایفراگیر،وحوادثطبیعی (سیل،زلزله،طوفان،آتشفشان،خشکسالیو ..) جمعیتانسانیراباتواناییهایبالفعلخودمطابقتوسازگارمیکرد. اماپیشرفتهایعلموتکنولوژیمدرنموجبافزایشجمعیتانسانیگردیدوروشهایسنتیدیگرکفایتنیازانسانبهمسکنوخانهراتامیننمیکرد. گسترششهرهاوشهرنشینیکهدرنتیجهانقلابصنعتیوتحولاتبعدازآنرخدادهبود،هرروزسرعتبیشتریپیداکردوفرایندشهرنشینیمدرن،الگویاجتماعیمتفاوتیازنظرمسکنوخانهسازیپیشروی «انسانمدرن»و «انسانمعاصر»نهاد. اماتحولاتمدرنیتهوتاثیراتآنبرالگویسکونتآدمیتنهامحدودبهبعدکمیافزایشجمعیتودرنتیجهافزایشخانههاوسکونتگاههایآدمینبود،بلکهالگویاجتماعیمتفاوتیازنظرمسکنوخانهسازیپیشرویانساننهادهشد. بدینترتیبمفهومومصداقخانهومحلسکونتجایخودرابه «واحدمسکونی»و «اسکان»دادندوالگویاجتماعیمتفاوتیازنظرمسکنوخانهسازیپیشرویانسانمدرننهادهشد.مهمترازآنمدرنیتهوفرایندهایشکیفیتخانهومسکنانسانمدرنومعاصرراشدیدامتاثرساخت.امادرکشورهایغیرغربیمانندایرانکهازتاریخوسنتطولانیبرخوردارندتحولاتمدرنیتهدرعینایجادتغییراتگستردهدرسبکزندگیمردمموجبتعارضاتگستردهباسنتنیزشدهاست. اینتحولاتوتعارضاترادرتمامسطوحووجوهزندگیوجامعهایرانوتمامجوامعغیرغربیکهدرمعرضتحولاتمدرنیتهبودهاندمیتوانمشاهدهکردودرامورعینیترمانندمسکناینوضوحبیشترنمایاناست.
همزمانباگسترشارتباطاتیکسویهباغربوتأثیرمعماریغرببرایران،خانههایمسکونیدچارتحولاتیشدندکهاینتحولاتدرطیمراحلمختلفوبهشکلهایگوناگونانجامگردیده،بطوریکهدربسیاریمواقعتناسبتاریخیوسنتیمابینفرهنگوخانهازمیانرفتهاستومعماریخانهبراساسپاسخگوییبهعملکردهایجدیدوحتیبامعرفیفضاهایجدیدازحیطهسنتیصرف، خارجشد.
خانوادهمسلمانایرانینیزشایدتحتتأثیراینتحولات،اینتغییراتراپذیرفت. اندرونیوبیرونیازخانههاحذفوخانهدرونگراشکلیبرونگرابهخودگرفت. مفهومحریمخصوصیعوضشدوفرزندانهرخانوادهطالباتاقمخصوصومنحصربهخودگشتند. نمادهاونشانههایخانهدگرگونشد،بطوریکهکمترمانندسابقبیانگرروحوفرهنگسنتیگشت.
اینتحولاتوتعارضاترادرتمامسطوحزندگیدرجامعهایرانوتمامجوامعغیرغربیکهدرمعرضتحولاتمدرنیتهبودهاندمیتوانمشاهدهکرد. درامورعینیترمانندمسکناینموضوعنمایانتراست. اولینموجمعماریمدرنچندویژگیداشت:
1. کوچکبودن 2.سادهبودن 3. حداکثراستفادهازفضا 4.فاقدنشانهورنگ 5.برمبنایتقسیمکارفضایی و عملکردی بودن
کشورایراننیزازموجاینتغییراتبینصیبنماند. درسالهای 1340-1330 بخشاعظمساکنانخانههایتاریخیواقعدرمراکزشهرهایایرانتخلیهشدند. درفرآیندشهرنشینیسریعمداخلهدولتبرایتأمینمسکندرشهرهاوکالاییشدنخانهمفاهیمقابلتأملی چونمسکنارزانقیمت،ساختنمسکنباعمرمفید 25 تا 30 سالوکوچکسازیپدیدآمدکهدستمایهسیاستتأمینمسکندرایرانشدند. ازاواخردهه 30 واوایلدهه 40 درونخانهبهشیوههایبنیادیدچارتغییرشدکهازجملهآنهامیتوانبطورخلاصهبهمواردزیراشارهکرد:
تغییردرقلمرواستقرارفضایبازوبستهدرمسیربهحداقلرساندناتصالفضایبازوبسته،آنهمبدونفضایواسطسرپوشیدهودوجبهه ایشدنفضاهایبسته
تغییر در میزان استفاده از فضاهای سرپوشیده در مسیر کاهش و حذف آنها
بی توجهی به مسیرها و میزان عبوری ها و گرایش به حذف فضاهای بینابینی
تغییراتصال و رابطه جزء فضاها
نامیدن فضاها بر اساس عملکردهای محدود
دوبعدی شدن و یکنواختی فضاهای بسته به لحاظ یکسان شدن ارتفاع فضاها
تغییردرقلمرو میزان اشیا در مسیر افزایش تعداد و نقش آنها در تعریف جزء فضاها
کاهش استفاده از زیرزمین و گرایش به حذف آن
غیرقابلاستفادهشدنفضایبام.
در ادامه به منظور فهم بهتر موضوع، به ارائه مطلبی از دکتر علی اکبر صارمی که راجع به تحولات اعمال شده بر خانه ایرانی و دلایل و معضلات آن است، می پردازیم. در این مطلب نویسنده با ارائه تصاویر و کروکی ها، تغییرو تحولی که بر خانه پدری خود طی نیم قرن (1300-1360) اعمال شده است را بیان می دارد.
شنیدن چنین مطالبی از زبان کسی که خود از معماران بنام و تحصیلکرده های این حرفه است و در خانه ای به سبک تاریخی زندگی کرده و تغییر و تحول آن را لحظه به لحظه لمس کرده، همراه با تصاویر تغییرات مرحله به مرحله خانه وذکر دلایل آن، ما را در درک بهتر موضوع یاری می دهد.
آغاز تحول در معماری ایران
درواقعجستجویافقهایتازهبرایایجادرفاهوراحتیدرزندگیروزمرهومعماریازدستاوردهایفرهنگغرباست. بهنمایشگاههایبرپاشدهدرپاریسولندنودرقرننوزدهمنگاهکنیدکههمهلوازمزندگیجدیددرآنهاعرضهمیشودوناصرالدینشاهنیزسفرهایخودبهپاریسازآنهاباشگفتیسخنمیگوید. اشیایخانگی،پارچهوپوشاکدیگرساختههاچشماوراسختگرفتهبودند.
درهمیندورانباوروداجناسغربیازقبیلمبل،میزنهارخوری،صندلی،تختخوابوغیره،خانههایایران،بهفضاهایثابتعملکردیهمچوناتاقخواب،اتاقپذیراییواتاقنهارخوریوغیرهنیازمندمیشوند.همینتغییرنقطهشروعیمیشودبرایگذرمعماریجدیدکهدرسالهایبعدسرعتبیشتریمی گیرد. سالهایپسازمشروطیتودورهپهلویاولرابه دلیلشروعتغییراتقانونگذاریوتأسیسمراکزجدیددولتیمیتواندورانورودبهعصرجدیدنامید.
معماریهمهمگامبااینتغییراتبه سویعملکردیشدنبیشترحرکتکرد. ایننوعتغییراترامیتواندورانعطفمعماریایراندرزمینهعملکردگرایینامید. درمدارسجدیدوساختمانهایدانشگاهتهرانوبناهایصنعتیومخصوصاًخانههایآپارتمانیکنارخیابانهایاصلینیزنیازهایرفاهیوتأسیساتجدید،معماریرابه سویعملکردیشدنسوقدادند.
تجربه خانه پدری
درطرحموضوعاتیهمچونخانهپدریویادکردنازخاطراتجذابگذشته،درغلتیدنبهچاهنوستالژیوحسرتگراییبهظاهرغیرقابلاجتنابمینماید. امابراینگاهبافاصلهمیبایستپردهضخیمخاطراترابهیکتورتازکتبدیلکرد.
خانهپدریکهازآنیادمیکنمنمونهخانههایسنتیدورانقاجاربودکهنمونههایآنرادرهمهجایایرانمیتواندید.حیاطیبااتاقهایدورتادور،بیرونیواندرونیجداازهمودالانیکهایندورابههموصلمیکرد. گویاپدردرسفریکهحوالیسالهای 1305 بهاصفهانکردهبود،ایوانآنراازروینمونههایاصفهانیبهخانهاجدادیخوددرزنجاناضافهکردهبود. البتهتفاوت بسیاراساسیهوایمعتدل و تقریبا گرم و خشکاصفهانباسرمایبیستدرجهزیرصفروچندمتربرفزمستانیزنجانرانبایدازنظردورداشت.
فرموفضایخانههاییچونخانهقدیمیمادرقرنهایمتمادیبدونتغییربرجاماندهبود. ولیدرزمانیخاصوبهدلایلیخاصاینتغییراتشروعشد. سرمایبیستدرجهزمستانوتوالتانتهایحیاطوحوضیخبستهوآبصفردرجهدرآبانبار،همگیبرایگذشتگانمااموریثابتوتغییرناپذیربودند. آیاآنانمتوجهسختیودشواریاینزندگینبودندیابه علتعادتبهچنیندشواریهایی،بیتفاوتازکنارشمیگذشتندوبهاموردیگرزندگیمیپرداختند؟
پدراوایلدهه 1330 اولینتغییررادراینزمینهانجامدادوتوالتودستشوییراازتهحیاطبهداخلمجموعهخانهآورد. امکاناتچنینتغییرینیزفراهمبود. زیرادیوارکلفتراهرویخانهمابهسهولتامکانجایدادنچنینفضاهاییراداشت. درآنسالهاتیرآهننیزداشتکمکمپیدامیشد. پدرجایخالیلولهکشیداخلیخانهراهمموقتاًباگذاشتنمنبعکوچکیدربالایدستشوییجبرانکرد. درآنسالهاچنیندستشوییهاییبامنبعبالایخودوسطلفاضلابدرپایینرایجبود. ساکنانخانههایقدیمیمعمولاًحداقلمصرفانرژیراداشتند،گرمکردنخانهمادرزمستانبامصرفزغالدرکرسیهاتأمینمیشدودرآشپزخانهنیزاجاقهاباهیزممیسوختند.
انبارزغالوهیزم،کهحجمزیادیداشتند،ازفضاهایاصلیآشپزخانههایانتهایحیاطبشمارمیآمدند. ورودنفتازسالحدودسال 1320 بهبعدوظهوربخاریهایلولهایفرگازودستیوالوروعلاءالدینوچراغخوراکپزینفتیتغییراساسیدیگریرادرفضاهایخانهایجادکرد. اینتغییردرسیستمسوختناگزیربودوازملزوماتزندگیشهریبشمارمیآمد. ارجحیتنفتبرزغالوهیزمبه قدریآشکاربودکهبلافاصلهجانشینیصورتگرفتوانبارهاخالیشدوآشپزخانهبهشکلدیگریدرآمد.
چندسالبعدحوضخانههمدستخوشتغییرشد. ازیکطرفسقفطاقضربیزیبایآنبه علتترکبرداشتنعوضشدوبهصورتسقفصافبااسکلتتیرآهندرآمدوازطرفدیگر،لولهکشیشهر،آبانباررابدوناستفادهکردوحوضخانهیگود،کهآبانباربرآنسوارمیشد،علتوجودیخودراازدستداد. ازآنجاکهچنینحوضخانههایییخچالطبیعیخانههادرتابستانبه شمارمیرفت،ظهوریخچالبرقیبهکلیآنراازعملکردگذشتهخودساقطکرد. اینحوضخانهازدههچهلبهبعدبهحمامخانگیتبدیلشدودراینراهآبگرمکننفتیوآبلولهکشیبهکمکآمدوخانوادهراازرفتنبهحمامبیرونبینیازکرد.
امابیشترینتغییریکهبافتکلیخانهرابرهمزد،وروداتومبیلبهخانهبودکهدراواخردههسیاتفاقافتاد. درورودیچوبیقدیمیباسکوهاییدردوطرفوکوبههاوگلمیخهایآن،بهدرفلزیبزرگیتبدیلشدکهپذیرایاتومبیلتازهواردبود. باپارکاینماشیندرحیاطبیرونیبهناچاربخشیازباغچهنیزازبینرفت. دراواخرسالهایدهه 1340 باظهورجاروبرقی و ماشین لباسشویی نیاز بهمستخدمدائم هم از بین رفت و در نتیجه اتاق مستخدم بهفضاهایخانهافزودهشد. درسالهایدههپنجاههمباپراکندهشدنفرزندانخانوادهکوچکشدوبیشازنیمیازخانهبدوناستفادهماندوسرنوشتغمانگیزیپیداکرد،چونباکوچپدرومادربهتهران،خانهیتیمماندوبارفتنآنهابهجهانباقی،سرانجامخانهبهفروشرفتودردههشصتتخریبشد.
گفتاردوم : مقدمه ای بر سیر تحول مسکن معاصر در اصفهان
معماری ایران و به تبع آن اصفهان در طی دوران های معاصر دستخوش تغییرات و تحولاتی بوده است. مسلما مسکن و خانه هم در جریان این تحولات، تغییراتی داشته، که از این تحولات تاثیر پذیرفته، در ادامه مروری مختصر بر سیر تحول مسکن معاصر در اصفهان داریم، دانستن این تغییرات و دلایل وقوعشان ما را در برطرف کردن مشکلات بوجود آمده در طراحی خانه معاصر یاری می رساند.
خانههایاصفهانازدورهیصفویهتادورهیمعاصربهدوگونهاصلیدیدهمیشوند :
الف) خانههایدرونگرا
دراینخانهها،حیاطمرکزینقشاصلیِسازماندهیبهبقیهفضاهاراایفامیکندومعمولاًدومحوراصلی،شمالی–جنوبیوشرقی–غربی،تعیینکنندهقرارگیریبقیهفضاهاهستند. استفادهازاینالگومعمولاًدرکلشهردیدهمیشود. تمایلبهحفظحریمهاونداشتنارتباطبصریفضاهایداخلبافضایشهریبیرونازخانه،جذابنمودنفضایزندگی،تفکیکفضاهایروزوشب،سازماندهیفضاهاتوسطحیاطهاو … ودریککلام: درونگراییویژگیمعماریخانههایایران (اصفهان) تاشروعدورهیمعاصراست .
ب) خانههایبرونگرا
درطراحیاینخانههافضاهایپُر (بهعنوانساخت) دریکسمتوفضایخالی (بهعنوانحیاط) درسمتدیگرویادراطرافآنواقعشدهاست. نمونههاییازخانههایقدیمیدورهصفویباحالتبرونگرادرمحلهیجلفامشاهدهمیگردد. دراواخردورهقاجارهمزمانباگرایشبهغرب،ساختخانههایبرونگرارواجیافت. ایننوعخانهسازیبهمعنایحذفحریمخانوادگینبودومعمولاًخانهدرزمیننسبتاًوسیعیساختهمیشدهکهحیاطبتوانددراطرافآنچرخشنماید. دراینخانههافضاهایعمومیوخصوصیازهمتفکیکمیشدند .
در دوره قاجاریه همزمانباگسترشارتباطاتیکسویهباغربوتأثیرمعماریغرببرایران،خانههایمسکونیدچارتحولاتیشدندکهاینتحولاتدرطیمراحلمختلفوبهشکلهایگوناگونانجامگردید: درمرحلهاولدردورهیقاجاریه،اینتأثیراتبیشتردرظاهربنا (تزئینات،شکلدروپنجرهو…) انجامگرفتوتنهادرچندبنایخاصفرمپلانبناهامتحولشد، (مانندبیرونیخانهعطاءالملکدهش،خانههنرمندان ….)
دردورهپهلویاول،همزمانبارواجحضورمهندسانایرانیتحصیلکردهدرغرب،مانندوارطانهوانسیانو …

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *