*223

centercenter
19431002381250

centercenter
134302595250به نام آنکه جان را فکرت آموخت؛
شعور را در کلام جاری ساخت؛
چشم را بر دل گشود؛ پای را در راه نشاند؛ و مرا امر بر ستایش کلام معلم و مهر مادر نمود./
00به نام آنکه جان را فکرت آموخت؛
شعور را در کلام جاری ساخت؛
چشم را بر دل گشود؛ پای را در راه نشاند؛ و مرا امر بر ستایش کلام معلم و مهر مادر نمود./

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
203835086995
مؤسسه آموزش عالی سورهدانشگاه سوره
دانشکده ارتباطات
پایان‌نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد تبلیغ و ارتباطات فرهنگی
عنوان پایان‌نامه نظری:
بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی
و هویت دینی کاربران
(مورد پژوهی: دانشجویان دانشگاه‌‌های تهران)
استاد راهنما :
دکتر امید علی مسعودی
استاد مشاور :
دکتر حمید ضیائی‌پرور
نگارش و تحقیق :
کاظم مزینانی
تیرماه 1391

تعهد نامه
اینجانب کاظم مزینانی اعلام می‌دارم که تمام فصل‌های این پایان‌نامه و اجزاء مربوط به آن برای اولین بار (توسط اینجانب) انجام شده‌است. برداشت از نوشته‌ها، اسناد، مدارک و تصاویر پژوهشگران حقیقی یا حقوقی با ذکر مأخذ کامل و به شیوه تحقیقی و علمی صورت گرفته است.
بدیهی است در صورتی که خلاف موارد فوق اثبات شود، مسؤولیت آن مستقیماً به عهده اینجانب خواهد بود.
حقوق مادی و معنوی این پایان‌نامه در مالکیت مؤسسه آموزش عالی سوره است و انتشار یا بهره‌برداری کلی از آن با درخواست کتبی و موافقت مدیر تحصیلات تکمیلی موسسه آموزش عالی سوره و با رعایت امانت‌داری و حفظ مالکیت اثر میسر می‌باشد.
استفاده موردی از برخی اطلاعات پایان‌نامه با ذکر مشخصات آن بلا مانع است.
کاظم مزینانی

centercenter
11906251085850مجموعه حاضر را
به پسرم پوریا که با ولع سیری‌ناپذیر
خود نسبت به مطالعه، شوق دوباره‌خواندن را در من زنده کرد؛
تقدیم می‌کنم00مجموعه حاضر را
به پسرم پوریا که با ولع سیری‌ناپذیر
خود نسبت به مطالعه، شوق دوباره‌خواندن را در من زنده کرد؛
تقدیم می‌کنم
سپاس
شایسته است ابتدا از راهنمایی‌های ارزنده‌ی استاد ارجمند جناب آقای دکتر امید علی مسعودی و همچنین از مشاوره‌های ارزشمند و مؤثر استاد فرهیخته‌ام جناب آقای دکتر حمید ضیائی‌پرور در گرد‌آوری این مجموعه تشکر و قدردانی نمایم.
در این فرصت مغتنم، لازم می‌دانم صمیمانه از زحمات مادر مهربان و پدر دلسوزم و همه‌ی اساتید و معلمان بزرگوارم در طول تحصیل و همچنین همسر و فرزندان عزیزم به خاطر تحمل سختی‌های این دوران، سپاسگزاری کنم و همچنین از همه‌ی دوستان، همکلاسی‌ها و عزیزانی که در طول زندگی به‌ویژه در زمینه‌ی کسب دانایی به برکت مهربانی‌ها و ملاطفات بی‌دریغشان، بخشی از جانم سیراب شده‌است، به نیکی یاد و تقدیر کنم.
برخود لازم می‌دانم که در خصوص گردآوری این مجموعه از کلیه اساتید، سروران و دوستان بزرگواری که با کمک‌ها و راهنمایی‌های خود مرا یاری داده‌اند؛ تشکرکنم.
کاظم مزینانی

چکیده
پژوهش حاضر رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی و هویت دینی کاربران را با هدف شناخت رابطه میان ویژگی‌های فردی کاربران و عوامل سیاسی و اجتماعی با هویت دینی آنها و در پی پاسخ به این پرسش اساسی که شبکه‌های اجتماعی مجازی چه آثار و پیامدهایی بر هویت کاربران دارند با استفاده از روش پیمایشی مورد مطالعه قرار داده است. این پژوهش در دانشگاههای سطح شهر تهران، و در بین دانشجویان رشتهها و دورههای مختلف تحصیلی، صورت گرفته است.
تحلیل یافته‌های این مطالعه که هویت دینی کاربران در در پنج حیطه‌ی احساس، باور و اعتقاد، روابط صمیمی با خانواده، عملکرد آموزشی والدین در حوزه دین و پایبندی والدین به ارزش‌ها و اعتقادات دینی مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌دهد نشان از آن دارد که صرف حضور و استفاده از شبکههای اجتماعی مجازی بر تضعیف هویت دینی کاربران تأثیر معناداری ندارد ولی نوع استفاده از این شبکهها از نظر استفاده کاربردی و یا تفریحی، مدت زمان طولانی حضور در این شبکهها و همچنین هدف استفاده کاربران از این شبکهها بعلاوه طبقه و پایگاه اجتماعی آنان در تضعیف هویت دینی کاربران و تمایل آنان در حرکت از هویت سنتی و اصیل دینی به سمت هویت بازتابی و مدرن تأثیرگذار بوده و حداقل اینکه هویت اصیل کاربران را در برخی از حیطه‌ها دچار تشکیک میکند.
به نظر میرسد پذیرش حضور در این شبکهها گریز ناپذیر است اما با یک آسیب شناسی جامع و برنامهریزی درست و استفاده از همهی ظرفیتهای ارتباطی میتوان از آن به عنوان یک فرصت در جهت تقویت هویت دینی بهره جست.

کلید واژه‌ها: اینترنت؛ شبکه‌های اجتماعی؛ فیس‌بوک؛ هویت؛ هویت دینی

فهرست مطالب
__________________________________________________
– فصل اول: کلیات تحقیق
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………. 02
1-1) بیان مسأله …………………………………………………………………………………………….. 06
2-1) اهمیت و ضرورت انجام پژوهش ………………………………………………………….. 08
3-1) اهداف پژوهش ………………………………………………………………………………………. 09
1-4) سؤالات پژوهش …………………………………………………………………………………….. 09
5-1) فرضیه‌های پژوهش ……………………………………………………………………………….. 10
6-1) کاربران پژوهش …………………………………………………………………………………….. 11
7-1) محدودیت‌های پژوهش …………………………………………………………………………. 12
– فصل دوم: ادبیات و مبانی نظری تحقیق
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………… 14
1-2) پیشینه تحقیق ……………………………………………………………………………………… 15
2-2) مفاهیم نظری ……………………………………………………………………………………….. 19
3-2) مبانی نظری ………………………………………………………………………………………….. 30
4-2) چارچوب نظری …………………………………………………………………………………….. 40
– فصل سوم: روش اجرای تحقیق
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………….. 45
1-3) روش پیمایشی و کاربرد آن …………………………………………………………………. 45
2-3) جامعه آماری …………………………………………………………………………………………… 46
3-3) روش نمونه‌گیری و حجم نمونه …………………………………………………………… 47
4-3) اعتبار و پایایی تحقیق ………………………………………………………………………….. 47
5-3) روش و ابزار گردآوری اطلاعات ……………………………………………………………. 48
6-3) روش تجزیه و تحلیل اطلاعات …………………………………………………………….. 48
7-3) ضریب اطمینان در پژوهش …………………………………………………………………. 49
8-3) تعریف نظری و عملی مفاهیم و مقوله‌های تحقیق ……………………………… 49
– فصل چهارم: یافته‌های تحقیق
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………….. 55
1-4) سیمای پاسخگویان ……………………………………………………………………………… 56
2-4) جداول و تحلیل توصیفی شاخص‌ها ……………………………………………………. 62
3-4) جداول و تحلیل آزمون سؤالات تحقیق ……………………………………………… 89
4-4) جداول و تحلیل آزمون فرضیه‌های تحقیق ………………………………………… 91
– فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادها
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………. 103
1-5) نتایج حاصل از یافته‌های تحقیق ………………………………………………………. 104
2-5) پیشنهادها ………………………………………………………………………………………….. 107
– پیوست‌ها
– فهرست منابع …………………………………………………………………………………………… 110
– نگاره‌ها و جدول‌ها ……………………………………………………………………………………. 113
– نمونه پرسشنامه یا چک لیست ……………………………………………………………….. 116
– چکیده (انگلیسی) ……………………………………………………………………………………. 118

فهرست جدول‌ها
جدول شماره 01 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب نوع جنس ……………………………………………………. 56
جدول شماره 02 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب مقطع تحصیلی ……………………………………………. 57
جدول شماره 03 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب وضعیت تأهل ……………………………………………… 57
جدول شماره 04 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب وضعیت اشتغال ………………………………………….. 57
جدول شماره 05 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب موقعیت مسکونی خود یا خانواده ………………. 58
جدول شماره 06 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان متوسط درآمد ………………………………….. 61
جدول شماره 07 : آمار پاسخگویان برحسب حیطه‌های هویت دینی …………………………………………………. 62
جدول شماره 08 : فراوانی و درصد پاسخگویان در استفاده از اینترنت ………………………………………………. 66
جدول شماره 09 : فراوانی و درصد پاسخگویان در استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی ………………. 67
جدول شماره 10 : فراوانی و درصد پاسخگویان در عضویت در شبکه‌های اجتماعی مجازی …………….. 67
جدول شماره 11 : فراوانی و درصد پاسخگویان در میزان دسترسی به شبکه‌های اجتماعی مجازی …. 68
جدول شماره 12 : فراوانی و درصد پاسخگویان در چرایی استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی …… 68
جدول شماره 13 : فراوانی و درصد پاسخگویان میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی …………. 69
جدول شماره 14 : فراوانی و درصد پاسخگویان در ساعات حضور در شبکه‌های اجتماعی مجازی …… 70
جدول شماره 15 : فراوانی و درصد پاسخگویان دراستفاده از بخش‌های مختلف شبکه‌های اجتماعی.. 71
جدول شماره 16 : فراوانی و درصد پاسخگویان در ابزار مورد استفاده برای حضور در… …………………….. 71
جدول شماره 17 : فراوانی و درصد پاسخگویان در تعداد دوستان کاربران در شبکه‌های اجتماعی ….. 72
جدول شماره 18 : فراوانی و درصد پاسخگویان در فواصل نوشتن مطلب در صفحات شخصی ………… 73
جدول شماره 19 : فراوانی و درصد پاسخگویان در ابراز علاقه برای نوشته‌های دیگران ……………………. 73
جدول شماره 20 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب احساس نسبت به خواندن دعا ………………….. 74
جدول شماره 21 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب احساس نزدیکی به خدا ……………………………. 74
جدول شماره 22 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب خوشحالی از مسلمان بودن ………………………. 75
جدول شماره 23 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب احساس شادی از زندگی در … …………………… 75
جدول شماره 24 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب احساس خستگی از انجام اعمال دینی …….. 76
جدول شماره 25 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب انجام اعمال دینی تحت هر شرایطی ……….. 76
جدول شماره 26 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب اعتقد به وجود خدا و … …………………………….. 77
جدول شماره 27 : : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان شرمساری … ……………………………….. 77
جدول شماره 28 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان پاسخگویی دین اسلام … ……………… 78
جدول شماره 29 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان اعتقاد به زندگی پس از مرگ …….. 78
جدول شماره 30 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان اعتقاد به پاداش و … …………………….. 79
جدول شماره 31 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان عمل به انجام فریضه نماز ………….. 79
جدول شماره 32 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان عمل به انجام فریضه روزه ……………… 80
جدول شماره 33 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان شرکت در مراسم مذهبی ………………. 80
جدول شماره 34 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان مطالعه کتب دینی …………………………. 81
جدول شماره 35 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان سفر به شهرهای زیارتی …………………. 81
جدول شماره 36 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان اعتقاد به مجازات … …………………………. 82
جدول شماره 37 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان اعتقاد به ترک … ……………………………… 82
جدول شماره 38 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب اعتقاد به درستکاری در … …………………………. 83
جدول شماره 39 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان احساس دوستی با پدر و مادر ……….. 83
جدول شماره 40 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان احساس آسایش و … ………………………. 84
جدول شماره 41 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان مشورت با پدر و مادر … …………………. 84
جدول شماره 42 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان طرح مشکلات با پدر و مادر …………. 85
جدول شماره 43 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان تأکید پدر و مادر … ………………………… 85
جدول شماره 44 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان اهمیت دادن پدر و … …………………….. 86
جدول شماره 45 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان خرید کتب دینی از … ……………………. 86
جدول شماره 46 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان تشویق پدر و مادر … ………………………. 87
جدول شماره 47 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان انجام فریضه روزه … ……………………….. 87
جدول شماره 48 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان انجام فریضه نماز … ………………………… 88
جدول شماره 49 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان رکت پدر و مادر در مراسم مذهبی .. 88
جدول شماره 50 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب میزان سفر پدر و مادر به اماکن مذهبی ….. 89
جدول شماره 51 : آزمون کلموگرف اسمیرنوف …………………………………………………………………………………… 89
جدول شماره 52 : گروه‌های آماری اعضای شبکه ………………………………………………………………………………. 92
جدول شماره 53 : آزمون تی دو نمونه ای مستقل …………………………………………………………………………….. 92
جدول شماره 54 : آزمون فیشر برای مدت استفاده …………………………………………………………………………… 93
جدول شماره 55 : آزمون مقایسات میانگین دانکن برای مدت استفاده ……………………………………………. 94
جدول شماره 56 : آزمون فیشر برای میزان استفاده ………………………………………………………………………….. 95
جدول شماره 57 : آزمون مقایسات میانگین دانکن برای میزان استفاده …………………………………………… 95
جدول شماره 58 : آزمون فیشر برای نوع استفاده ……………………………………………………………………………… 96
جدول شماره 59 : آزمون مقایسات میانگین دانکن برای نوع استفاده ………………………………………………. 97
جدول شماره 60 : آزمون فیشر برای هدف استفاده ………………………………………………………………………….. 98
جدول شماره 61 : آزمون مقایسات میانگین دانکن برای هدف استفاده …………………………………………… 98
جدول شماره 62 : آزمون فیشر برای میزان مشارکت ……………………………………………………………………….. 99
جدول شماره 63 : آزمون مقایسات میانگین دانکن برای میزان مشارکت ………………………………………… 100
جدول شماره 64 : آزمون همبستگی برای پایگاه اجتماعی ………………………………………………………………. 101
فهرست شکل‌ها و تصاویر
نمودار شماره 01 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب نوع جنس ……………………………………………………. 58
نمودار شماره 02 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب مقطع تحصیلی ……………………………………………. 59
نمودار شماره 03 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب وضعیت تأهل ………………………………………………. 59
نمودار شماره 04 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب وضعیت اشتغال …………………………………………… 60
نمودار شماره 05 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب موقعیت مسکونی خود یا خانواده ……………….. 60
نمودار شماره 06 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب سن ……………………………………………………………… 61
نمودار شماره 07 : فراوانی و درصد پاسخگویان برحسب متوسط میزان درآمد ماهانه خود یا خانواده .. 62
نمودار شماره 08 : فراوانی و درصد پاسخگویان در حیطه احساس ……………………………………………………… 63
نمودار شماره 09 : فراوانی و درصد پاسخگویان در حیطه باور و اعتقاد ………………………………………………. 64
نمودار شماره 10 : فراوانی و درصد پاسخگویان در حیطه عمل …………………………………………………………… 64
نمودار شماره 11 : فراوانی و درصد پاسخگویان در حیطه روابط صمیمی خانواده ………………………………. 65
نمودار شماره 12 : فراوانی و درصد پاسخگویان در حیطه عملکرد آموزشی خانواده …………………………… 65
نمودار شماره 13 : فراوانی و درصد پاسخگویان در حیطه پایبندی والدین به اصول و اعتقادات دینی . 66
800100-5281930003724275-633920500141605267970 فصل اول
کلیات
00 فصل اول
کلیات

مقدمه:
با فرارسیدن عصر تکنولوژی‌های نوین ارتباطی و گسترش فراگیر آن که به‌دنبال خود مفاهیم جدیدی چون واقعیت مجازی، فضای سایبر و … را به همراه ‌آورد؛ تغییر و تحولات زیادی در زندگی بشر ایجاد شد و ما را با جهان جدیدی مواجه ساخت. جهانی که در آن متفاوت می‌اندیشیم، می‌نویسیم، می‌خوانیم، ارتباط برقرار می‌کنیم و به طور کلی جهانی که در آن متفاوت زندگی ‌می‌کنیم.
اساساً همیشه تکنولوژی،‌ روش و طریقه زندگی انسان‌ها را تغییر داده‌است. استفاده از تکنولوژی صرفاً منجر به ساده‌شدن کارها نمی‌شود، بلکه در روش اندیشیدن و ماهیت کار انجام شده تأثیر می‌گذارد، تأثیراتی که عمدتاً عظیم و پیش‌بینی نشده هستند. اختراع خط، تکنولوژی چاپ، تلگراف، تلفن و تکنولوژی کامپیوتر را می‌توان در همین راستا ارزیابی کرد؛ چرا که هر‌یک به نوبه‌ی خود با تغییراتی که به‌همراه آوردند، باعث دگرگونی در زندگی بشر شدند. رسانه‌های نوین اطلاعاتی و در رأس آن اینترنت، موجب نوسازی فرآیندهای اجتماعی است. این تکنولوژی تمام جنبه‌های زندگی مردم را تحت الشعاع قرارداده است. (جهانگرد؛ 1384: 3)
هرچند که انسان‌ها به طور معمول در مقابل هر گونه تغییری مقاومت می‌کنند ولی باید این مهم را پذیرفت که مواجهه با این تغییرات گریزناپذیر است و این مقاومت‌ها نیز شکسته‌خواهد شد و به همین علت باید همواره خود را برای این تغییرات که به سرعت و شتابان نیز صورت می‌پذیرد، آماده کرده و با یک شناخت خوب نسبت به میزان تأثیر هر یک از این تغییرات، اثرات سوء آن را به حداقل ممکن برسانیم.
با رشد شتابان تکنولوژی‌های ارتباطات و اطلاعات، به ویژه اینترنت و انتقال پرشتاب فعالیت‌ها به زندگی فردی و جمعی انسان؛ فضاهای سایبر و محیط‌های مجازی، اهمیتی روزافزون یافته و مجازی شدن را به نیروی محرک تغییر محیط زندگی انسان و از آن مهم‌تر به عامل اصلی تغییر الگوهای فکری و رفتاری و به معنایی دقیق‌تر “وجود انسان” تبدیل کرده‌است. ( اوحدی؛ 1380: 9 )
همان‌طور که جامعه شناس انگلیسی، آنتونی گیدنز ( 1999 ) یاد‌آور می‌شود، هرچه این تغییرات نه‌تنها ” در بیرون از اینجا ” اتفاق می‌افتد بلکه ” در اینجا نیز اتفاق می‌افتد – در خانه‌هایمان و درون سرهای ما -، و در اینکه ما چگونه دنیا و جایی که در آن هستیم، می‌بینیم. بنابراین، ما همه مسؤولیم تا در مورد تجربیاتمان از این تغییرات فرهنگی بیاندیشیم و بحث کنیم. واقعیت این است که نمی‌توان نسبت به این تغییرات بی‌تفاوت بود. بنابراین مهم است که بدانیم که چگونه این تغییرات می‌تواند تعاملات انسانی هرروزه‌ی ما را تحت تأثیر قرار دهد. مهم‌تر اینکه برای تمام کسانی‌ که وارد دنیای کار می‌شوند لازم است تا نظرات خردمندانه‌ای راجع به اینترنت داشته باشند. ( تربتی، 1389، ص 12 )
جوامع در حال توسعه نظیر ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و با تغییرات فاحش در بافت اجتماعی خود مواجهند. با افزایش پرشتاب قشر تحصیل‌کرده‌ی دانشگاهی، روز به روز بر میزان طبقه‌ی نوظهور متوسط افزوده می‌شود. پیامد ایجاد چنین طبقه‌ی اجتماعی در جوامع انسانی، تولید نخبگان جدید در سطح جامعه و تغییر در ترکیب و ساختار نخبگان قبلی می‌باشد. این فرآیند تدریجی در بلند مدت، منجر به تغییر ذائقه‌ی ارتباطی عموم جامعه می‌شود.
اندیشمندان و صاحب نظران علوم اجتماعی و ارتباطات بر این باورند که ترکیب و همگرایی، فناوری‌های ارتباطاتی و تجدید ساختار نظام سرمایه‌داری در دهه‌های اخیر، سبب گشایش مرحله‌ی تازه‌ای در تاریخ جوامع بشری شده‌است. مرحله‌ای که با اصطلاحاتی نظیر جامعه فراصنعتی، جامعه شبکه‌ای، جامعه اطلاعاتی، جامعه پست‌مدرن، جامعه مجازی و امثالهم توصیف و تبیین شده است. “ویژگی‌های این جامعه‌ی نو را می‌توان پدیده‌هایی از جمله اقتصاد اطلاعاتی جهانی، هندسه‌ی متغیر شبکه‌ای، فرهنگ مجاز واقعی، توسعه‌ی حیرت انگیز فناوری‌های دیجیتال، خدمات پیوسته و نیز فشردگی زمان و مکان، برشمرد” ( کاستلز؛ 1380: 15 )
ورود به این نوع جامعه‌ی جدید همچون مرحله‌ی گذار از جامعه‌ی کشاورزی به جامعه‌ی صنعتی، تمامی جنبه‌های‌ حیات بشری را تحت تأثیر قرار داده و تحولاتی عمیق را در ساختار جوامع و روابط میان افراد به‌وجود آورده‌است، به‌نحوی که عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را با انبوهی از فرصت‌ها و چالش‌های اساسی مواجه ساخته است.
در سال‌های اخیر “شبکه‌های اجتماعی مجازی” با سرعتی بی‌نظیر گسترش یافته‌اند. پایگاه‌های مجازی مای اسپیس (MySpace) ، فیس بوک (FaceBook) ، فایو های (5hi)، فرندستر (Friendster)، یوتیوب (YouTube)، فیلکر (Flickr)، اورکات (Orkut) و تویتر (Twitter) مشهورترین این شبکه‌ها هستند که فضایی جذاب را برای ارتباط شبکه‌ای در فضای مجازی میان کاربران اینترنت و عمدتاً از نسل جوان، فراهم آورده و در مدت زمانی کوتاه به سرعت رشد کرده‌اند. به عنوان مثال FaceBook با توجه به اعلام سایت ویکی‌پدیا تا سپتامبر سال 2011 بیش از 800 میلیون کاربر فعال دارد. ( wikipedia؛ تاریخ مشاهده 09/09/1390)
شبکه‌های اجتماعی از یک سایت ساده مانند موتور جستجوگر، امکاناتی را برای بارکردن فایل‌های صوتی تصویری، گفتگوی مکتوب، پست الکترونیک و دیگر ابزارهای اشتراک‌گذاری به کاربران خود ارائه می‌دهند. شبکه‌های اجتماعی، محل گردهمایی صدها میلیون کاربر اینترنت است که بدون توجه به مرز،‌ زبان،‌ جنس و فرهنگ، به تعامل و تبادل اطلاعات می‌پردازند.
بی‌شک شبکه‌ی اجتماعی فیس‌بوک را می‌توان به عنوان نماد شبکه‌های اجتماعی دانست. در سال‌های اخیر حضور در فیس‌بوک به عنوان یک فعالیت اجتماعی در سطح دنیا شناخته شده و یکی از راه‌های برقراری ارتباط با دوستان، همکاران و آشنایان می‌باشد. ورود کاربران ایرانی نیز در این شبکه‌ی ‌اجتماعی ( با لحاظ سابقه‌ی حضور در نسل اول این شبکه‌ها همچون اورکات یا شبکه‌های اجتماعی محلی ایران چون کلوب و پردیس من ) در ابتدا صرف برقراری ارتباط دوستی، عاطفی و احساسی با دوستان، همکاران و آشنایان آغاز شد. با نفوذ بیشتر این شبکه در بین ایرانیان هر چند در ابتدا با تقویت ابعاد عاطفی و احساسی بیان شده بود، اما از طریق و نوع رویه‌ی خود شبکه‌ی فیس‌بوک می‌توان حدس زد که تغییراتی در این رویه انجام‌گرفته و خواهدگرفت. شرکت فیس‌بوک با ورود کاربران ایرانی، افغانی و تاجیکی تصمیم به اضافه کردن زبان فارسی به جمع زبان‌های این سایت گرفت، هر چند که هنوز در جمع کاربران فارسی‌زبان کمتر استفاده می‌‌گردد.
یکی از مهم‌ترین ابعاد زندگی انسان که از این پدیده تأثیرات عمیقی را پذیرا خواهد شد، بعد هویتی است. هویت یکی از مهم‌ترین مسائل جوامع می‌باشد. بی‌گمان می‌توان گفت که هویت از نیازهای روانی انسان و پیش‌نیاز هر گونه زندگی جمعی است.
از سوی دیگر امروزه جنبه‌های گوناگون مسأله‌ی هویت از سوی متفکران و نظریه‌پردازان اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است. شرایط کنونی ارتباطات جهانی، توسعه و رشد تکنولوژی‌های مختلف، رویارویی مداوم فرهنگی و … سبب شده است که مسأله‌ی هویت در ابعاد مختلف به موضوعی کانونی در بررسی‌های اجتماعی تبدیل شود.
از جمله مسائل اساسی شکل دهنده هویت هر انسانی، داشتن تعریفی از خود، از معنای زندگی، هدف در زندگی و… است و با نگاهی اجمالی به معارف دینی می‌بینیم که یکی از کارکردهای اصلی دین در زندگی این است که با دادن جهان‌بینی الهی، معنا و هدف نهایی زندگی را برای انسان تبیین می‌کند و غایت مسیر حرکت او را نشان می‌دهد. حال اگر معنا و غایت زندگی فرد بر اساس جهان‌بینی دینی شکل گرفت، دیگر ابعاد هویتی فرد ( هویت شغلی، جنسیتی و … ) به عنوان واسطه‌های دستیابی به آن هدف و در راستای آن معنا و غایت نهایی، جهت‌دهی خواهدشد. وقتی فرد، جهان‌بینی الهی پیدا می‌کند و مبداء و مقصد خود را می‌داند و پی می‌برد که برای چه آفریده شده‌است و غایت آفرینش او چیست؛ می‌تواند در مورد سایر مسائل زندگی بهتر تصمیم بگیرد. بنابراین، به‌نظر می‌رسد هویت دینی در مرتبه‌ای بالاتر از سایر ابعاد هویت قرار دارد و می‌تواند در شکل‌گیری سایر ابعاد هویتی فرد، نقش اساسی ایفا کند.
شاید بتوان گفت، هویت دینی از مهم‌ترین عناصر ایجادکننده‌ی همگنی و همبستگی اجتماعی در سطح جوامع است که طی فرایندی با ایجاد تعلق خاطر به دین و مذهب در بین افراد جامعه، نقش بسیار مهمی در ایجاد و شکل‌گیری هویت جمعی دارد و به عبارتی عملیات تشابه‌سازی و تمایزبخشی را انجام می‌دهد. به طور مثال دین اسلام و مذهب شیعه، به طور هم‌زمان ضمن ایجاد تشابه دینی در بین افراد جامعه‌ی ایران، آن‌ها را از سایر ادیان جدا می‌سازد. در جامعه‌ی ایران برخلاف سایر جوامع ( که به دنبال حاشیه‌ای کردن دین و برانداختن دینداران از اریکه قدرت و منزوی کردن آنان هستند )، با استفاده از نیروی مذهب در پنج قرن گذشته، حداقل سه انقلاب تمام‌ عیار را سامان داده‌اند. نخستین حرکت‌ها در سال 880 شمسی با انقلاب صفویان برپایه‌ی مذهب تشیع، دومین حرکت در سال 1285 شمسی با رهبری علمای طراز اول شیعه در انقلاب مشروطه و آخرین هم در انقلاب اسلامی سال 1357 شمسی با رهبری و هدایت مرجعیت شیعی شکل گرفت. (گودرزی، 1387: 50 )
در جامعه ما با توجه به آمار ارائه شده از سرشماری نفوس و مسکن سال 1385 از سوی مرکز آمار ایران به دلیل آنکه جوانان ( علی‌الخصوص دانشجویان ) درصد بالایی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند؛ این مسأله در رابطه با این قشر فرهیخته و آینده‌ساز کشور اهمیتی دو چندان می‌یابد؛ چرا که چنین قشری در هر جامعه‌ای به لحاظ برخورداری از توان و انرژی فراوان قادر است تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر آینده جامعه بگذارد.
مجتبی عباسی قادی در کتاب “تأثیر اینترنت بر هویت ملی”، دیدگاه صاحب‌نظران و اندیشمندان را در خصوص اثرات و تبعات ناشی از اینترنت به طور عام و تأثیرات هویتی آن به طور خاص، به سه دسته کلی تقسیم کرده‌است: دسته‌ی اول که دیدگاه آن‌ها به جبرگرایی معروف است، اینترنت را ساختاری عینی و بیرونی و متصلب فرض می‌کنند که در چارچوب آن ذهنیت افراد شکل می‌گیرد و کاربران آن را در سیطره‌ی خود قرار می‌دهند و جبری را بر آن‌ها تحمیل می‌کنند. دسته‌ی دوم که دیدگاه آن‌ها به اراده‌گرایی معروف است، اینترنت را صرفاً به عنوان یک رشته امکانات محض در جهت تواناسازی فرد برای گردآوری انبوه اطلاعات و رشد کثرت‌گرایی می‌دانند. و بالاخره دسته‌ی سوم که دیدگاه آن‌ها به تکنورئالیسم معروف است، رویکرد بینابینی دارند؛ یعنی آن‌ها در عین اینکه ابعاد هستی شناختی فناوری اینترنت را نادیده نمی‌گیرند، اما معتقدند که این فناوری تعیین کننده‌ی نهایی نخواهد بود. به بیان دیگر، آن‌ها در عین اینکه ظرفیت‌ها و توانایی‌های اینترنت را در نظر دارند، به آزادی عمل کاربران نیز توجه دارند.
در این پژوهش نیز با توجه بیشتر به دیدگاه سوم ( تکنورئالیسم ) سعی می‌شود تا تأثیر شبکه‌های اجتماعی – با تأکید بر شبکه اجتماعی فیس بوک – را بر هویت دینی کاربران، مورد بررسی قراردهم.
بیان مسأله
بیل گیتس رئیس و مؤسس آمریکایی شرکت مایکرو‌سافت، معتقد است تحت تأثیر فضاهای مجازی جدید که در آن تلویزیون‌ها و کامپیوترها به یک شبکه‌ی هوشمند جهانی مرتبط هستند، عناصر رفتاری انسان‌ها شکل خواهندگرفت و این شبکه‌ها ستون فقرات ساختار اجتماعی ما را تشکیل می‌دهند ( کاریزی؛ 1381: 329 ). فرهنگ مجاز واقعی تا حد واقعیت مجازی مورد قبول واقع می‌شود که استفاده‌ی مناسب از آن برای بالا بردن سطح دانش‌مان نیروی نهفته‌ی زیادی دارد. استفاده‌ی نادرست ممکن است زیان‌های زیادی به همراه داشته باشد ( همان: 9) خصوصاً برای نسلی که درمقایسه با نسل قبل، با محرک‌های فراوانی مواجه است ( عطاران؛ 1383: 198 ).
اینترنت، این فن‌آوری جدید ، جایی بین دو سوی ( قطب ) جبرگرایی فنی و سازه‌ی اجتماعی قرار دارد و در انواع فعالیت‌های آدمی رخنه کرده است ( پاترشیا؛ 1382: 403 ). اینترنت شکل و شرایط کنش اجتماعی و تجربه انسانی را در سرتاسر جهان تعیین می‌کند ( کاستلز؛1380: 13 ).
ایران بر اساس آمار ارائه شده از سوی مرکز آمار (سرشماری نفوس و مسکن سال 1385)، ایران با 25 میلیون جوان بین 14 تا 29 سال به عنوان یکی از کشورهای جوان دنیا مطرح شده‌است . شناخت مقوله جوانی بیش از پیش با تأثیرات تکنولوژیکی عصرجدید به ویژه با راه‌اندازی شبکه جهانی اینترنت آمیخته است، جوانان خود عاملان فعال و دخالت‌گر در محیط پیرامون خود هستند. آنان از شرایط پیرامون خود تفسیری دارند و برمبنای دریافت و تفسیر خود کنش‌هایشان را شکل می‌دهند. هیچ‌کس بیش از خود آن‌ها از معنای کنش و رمز و رموز آن‌ها آگاه نیست.
جوانان ممکن است این سؤال را بپرسند که تکنولوژی‌های ارتباطاتی چه نقشی را در زندگی آنان بازی می‌کند؟ به ویژه اینترنت و شبکه‌های اجتماعی مجازی که جوانان را قادر به اتصال محلی، ملی و همین‌طور جهانی بطریق راه‌های ناموازی می‌سازد. امروز تحول و اثرات این تکنولوژی‌ها برکنش جوانان به ویژه جوانان دانشگاهی مسأله‌ی مهمی است که باید کارشناسانه بررسی و فواید و تبعات منفی آن در آینده‌ی دور و نزدیک مورد توجه قرار گیرد.
شبکه‌های اجتماعی اینترنتی یا مجازی، نسل جدید از پایگاه‌هایی هستند که مورد توجه کاربران شبکه‌های اینترنت قرار گرفته‌اند. این شبکه‌ها در سال‌های اخیر به یکی از تأثیرگذارترین سرویس‌های ارائه شده در اینترنت و وب تبدیل شده‌اند و تحول شگرفی در نظام‌های اجتماعی ملل مختلف ایجاد کرده‌اند. این شبکه‌ها به گونه‌ای متفاوت مناسبات اجتماعی و فردی را دچار دگرگونی کرده‌اند به طوری‌که نه تنها نهادهای اجتماعی – هم از حیث کارکرد و هم از حیث ماهیت – دستخوش تغییرات شده‌اند، بلکه این شبکه‌ها بخشی از هویت دینی کاربران و کل عالم ارتباطات را نیز دستخوش تغییر و تحول کرده‌اند. به طوری‌که گروهی از نویسندگان این تحول در عالم ارتباطات را مبدأ عصر جدیدی می‌دانند، عصری که از آن تحت عناوین مختلفی نظیر: ” دهکده جهانی ” (مک لوهان)، ” جامعه مدنی جهانی “(دیوید هلد)، ” مدرنیته دوم ” (اولریش بک)، ” جامعه شبکه‌ای ” (مانوئل کاستلز)، ” جهان رها شده ” (آنتونی گیدنز)، ” جامعه ارتباطی ” (جیانی واتیمو) و” مدرنیته سیال ” (زیگمون بومن) یاد می‌کنند.
از جمله اهداف ایجاد و توسعه‌ی شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌توان به سامان‌دهی و پیوند گروه‌های اجتماعی مجازی بر محور مشترکات اعتقادی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، به اشتراک گذاردن علاقه‌مندی‌ها توسط اعضاء و گروه‌ها و ایجاد محتوا توسط آن‌ها و نیز توسعه‌ی مشارکت‌های اجتماعی و تعاملات انسان‌ها، اشاره کرد.
هر شبکه‌ی اجتماعی فرهنگ ارتباطاتی خاص خود را دارد. یعنی منش و گفتار مخصوص و منحصربه‌فرد برای خود برگزیده‌است . البته می‌توان شبکه‌هایی را یافت که فرهنگ ارتباطاتی تقلیدی برای خود برگزیده‌اند. فرد با عضویت در هر شبکه‌ی اجتماعی درگیر نوع خاصی از فرهنگ ارتباطاتی می‌شود که شامل برخورد، تکه کلام، اصطلاحات مخصوص، رفتار، تیپ شخصیتی و ظاهری و … است. بدون تردید میزان تأثیرپذیری فرد از این محیط، صفر مطلق نخواهد بود. پس هر شبکه‌ی اجتماعی هویت مطلوب خود را ترویج می‌کند. مثلاً در سایت‌هایی مثل فیس بوک و فرند فید و توئیتر، کاربر در کنار اینکه عضو جامعه‌ی بزرگ سایت مورد نظر هست، در گروه و شبکه‌های اجتماعی کوچک‌تری نیز عضو می‌شود. هر کدام از این گروه‌ها وابستگی خاص خود را دارند و به طبع فرهنگ ارتباطاتی مخصوص. پس فرد در تأثیر پذیری از فرهنگ ارتباطاتی این گروه‌ها بر خود لازم می‌بیند که هویت ارتباطاتی ( سبک و هویت کنش‌های کلی فرد در ارتباط با دیگران ) خود را تغییر دهد. هرچند این تغییر هویت موقت و محدود به زمان و مکان خاصی باشد. ولی بدون تردید در هویت واقعی فرد بی‌تأثیر نخواهدبود. به‌طور کلی همه‌ی اجزای یک شبکه‌ی اجتماعی که فرد با آن در تعامل است در ضمیر ناخودآگاه فرد تأثیر می‌گذارد. هویت ارتباطی فرد نیز چیزی نیست که به ضمیر ناخودآگاه مرتبط نباشد. نگرش‌های متفاوت از سوی مخاطبان، سیاستگزاران و دولتمردان به مقوله‌ی شبکه‌های اجتماعی و سعی در مسدود و محدود کردن میزان دسترسی به برخی از این شبکه‌ها در برخی از جوامع از یک سو و هم‌چنین بروز و شکل‌گیری تحولات و جنبش‌های سیاسی و اجتماعی با چاشنی شبکه‌های اجتماعی از سوی دیگر؛ این سؤال اصلی را مطرح می‌کند که :
شبکه‌های اجتماعی چه آثار و پیامدهایی بر هویت کاربران دارند؟
انتخاب شبکه‌ی ‌اجتماعی فیس‌بوک نیز در این پژوهش، به علت تعداد بسیار بالای کاربران آن و یکی از تأثیرگذارترین شبکه‌های اجتماعی مجازی در اینترنت بوده‌است.
اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
شبکه‌های مجازی از سویی با درنوردیدن مرزهای جغرافیایی، در میان جوامع و فرهنگ‌های مختلف رواج یافته‌ و زمینه‌ی رشد و انتشار سریع اخبار و اطلاعات، ارتقای تحقیقات علمی و آکادمیک، تسهیل تبادل‌نظر بین دانشجویان و اساتید و نیز تبلیغ برخی ارزش‌ها و فضایل اخلاقی و انسانی را در فضای سایبر، در جای‌جای جهان مهیا کرده است. اما از سوی دیگر در کنار جذابیت‌ها و اثرات شگرف این جوامع مجازی، نباید از پیامد‌های منفی و آسیب‌‌های آن غافل بود.
بروز و ظهور شبکه‌های اجتماعی مجازی با امکانات و فناوری‌های اطلاعاتی که به همراه آورده‌اند، هرچند که روز به روز محبوبیت بیشتری پیدا می‌کنند، اما همواره امیدها، آرزوها و کابوس‌هایی را به دنبال داشته‌اند و دارند. از آنجا که شبکه‌های اجتماعی – به ویژه فیس بوک- به مثابه یک امکان ارتباطی در دوران جهانی شدن است، می‌تواند فضایی باشد که کاربران در آن به نمایش هویت خود بپردازند.
در شرایطی که یکی از بحران‌های عصر کنونی، احساس پوچی، سرگردانی و بی‌هدفی است؛ هویت بیش از پیش اهمیت می‌یابد و در هویت دینی ما، آنچه انسان را از پوچی خارج می‌کند، جهان‌بینی الهی است. چرا که مذهب به آدم‌ها ارزش می‌دهد؛ لذا یکی از آثار مهم هویت دینی، هدفمند کردن انسان‌ها است.
به نظر می‌رسد مهم‌ترین پیامد منفی که ترویج و گسترش این شبکه‌ها می‌تواند در جامعه امروز ما داشته باشد، تبلیغات ضد دینی و القای شبهات به منظور تخریب و استحاله‌ی باورها و اعتقادات در این رسانه‌هاست که ممکن است از سوی گروه‌های مغرض و با اهداف از پیش تعیین شده انجام گیرد. این تخریب در راستای همان جنگ نرم و رویکرد تهاجمی غرب در قبال جهان اسلام است که با هدف دین‌زدایی و حمله به مقدسات، افکار عمومی؛ به‌خصوص نخبگان را نشانه می‌گیرد و از آن‌جا که تشکیلات اداری و مراکز فعالیت این شبکه‌ها عمدتاً در غرب قرار گرفته‌اند این امر معنی‌دارتر و نمایان‌تر می‌شود.
حرکت شبکه‌های اجتماعی به سمت وب معنایی احتمالاً تأثیر زیادی بر روی شکل‌دهی هویتی متفاوت در کابران خواهد داشت. ارتباط گسترده‌تر از طریق مفهوم و شکل‌دهی معانی مورد نظر در ذهن مخاطب گام بلندی در ترغیب‌کردن کاربر به انتخاب هویت ارائه شده توسط شبکه‌های اجتماعی خواهد بود. اما توجه و تشخیص این‌مهم برای رسیدن به راه‌کارهای مناسب، مستلزم انجام پژوهش‌های متفاوت در این حوزه است تا با شناختی عمیق و علمی، زمینه را برای برنامه‌ریزی‌های هوشمندانه و متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی جامعه و علی‌الخصوص برای جوانان و دانشگاهیان به عنوان جامعه‌ی هدف که از جمله بیشترین کاربران این شبکه‌ها نیز به حساب می‌آیند؛ فراهم‌کرد.
اطلاعات ونتایج چنین پژوهشی می‌تواند برای دستگاه‌های سیاستگذار و برنامه ریزان فرهنگی از جمله شورای عالی فضای مجازی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی و وزارت آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گیرد.
اهداف پژوهش
شناخت رابطه‌ی میان ویژگی‌های فردی کاربران با هویت دینی و عوامل سیاسی، فرهنگی و اجتماعی که با هویت دینی در شبکه‌های اجتماعی رابطه‌ی معنی‌دار دارند از جمله مهم‌ترین اهداف این پژوهش به حساب می‌آید.
شبکه‌های اجتماعی به شکل خیره‌کننده‌ای در حال افزایش بوده و برای جذب مخاطبان بیشتر سعی در ارائه‌ی خدمات بهتر و متنوع‌تری دارند و همین مسأله باعث شده است افراد بیشتر، مدت زمان بیشتری را نیز در این شبکه‌ها حضور داشته باشند و این حضور مستمر به عنوان کاربران فعال هنگامی که با دیدگاه‌ها، نظرات و فرهنگ‌های متفاوت مواجه می‌شوند، به‌طور جدی از نظر هویتی دچار چالش شده و همین چالش‌ها ممکن است هویت افراد را نیز دستخوش تغییر کند؛ هدف کلی این تحقیق رسیدن به این مسأله است که وجود شبکه‌های اجتماعی و بهره‌گیری، عضویت و حضور در این شبکه‌ها؛ چقدر می‌تواند هویت دینی جوانان این مرز و بوم را دستخوش تغییر کرده و به سمت زوال یا اضمحلال بکشاند؟
و این‌که آیا اصولاً به‌خاطر چالش‌هایی که از ناحیه‌ی این شبکه‌ها ممکن است برای جامعه‌ی جوان ایران بوجود آید، می‌توان به مقابله با آن برخاست یا باید راه‌های دیگری را جستجو کرد؟
شناسایی چالش‌های شبکه‌های اجتماعی مجازی برای جوانان ایرانی و راه‌های مقابله با آن و همچنین شناسایی پایگاه اقتصادی-اجتماعی کاربران و رابطه‌شان به هویت نیز از جمله اهداف فرعی این پژوهش به حساب می‌آید.
سؤالات پژوهش
شبکه‌های اجتماعی و آثار و پیامدهای آن با توجه به دیدگاه‌های متفاوت از حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، همواره به عنوان یکی از دغدغه‌های اصلی محقق در دوران تحصیل این سؤالات به ذهن متبادر می‌کرد که:
آیا هویت دینی در بین افرادی که عضو شبکه‌های اجتماعی هستند با کسانی که در این شبکه‌ها عضویت ندارند، متفاوت است؟
مدت زمان استفاده کاربران شبکه‌های اجتماعی از این شبکه‌ها چه‌قدر می‌تواند با هویت دینی آنان رابطه‌ی معنی‌دار داشته باشد؟
میزان استفاده از این شبکه‌ها تا چه‌حد می‌تواند بر هویت دینی آنان تأثیر داشته‌باشد؟
آیا نوع و کیفیت استفاده از شبکه‌های اجتماعی بر هویت دینی کاربران آن مؤثر است؟
هدف استفاده‌ی کاربران شبکه‌های اجتماعی تا چه میزان می‌تواند با هویت دینی ایشان رابطه‌ی معنی‌دار داشته‌باشد؟
میزان مشارکت کاربران شبکه‌های اجتماعی در تعامل با دیگران در این فضا چه‌قدر می‌تواند با هویت دینی آن‌ها رابطه معنی‌دار داشته باشد؟
آیا شرایط و ویژگی‌های فردی کاربران با هویت دینی آنان رابطه‌ی معنی داری دارد؟
آیا طبقه اجتماعی کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز می‌تواند با هویت دینی آنان رابطه‌ی معنی‌دار داشته باشد؟
فرضیه‌های پژوهش
با توجه به این سؤال اصلی که ” شبکه‌های اجتماعی چه آثار و پیامدهایی بر هویت دینی کاربران دارند؟” فرضیه‌ها بر این مبنا شکل گرفته است :
فرضیه اول: هویت دینی در دانشجویانی که عضو شبکه‌های اجتماعی هستند با سایرین تفاوت معناداری دارد؛ یعنی دانشجویانی که عضو شبکه‌های اجتماعی مجازی نیستند، از نظر پایگاه دینی و اعتقادات مذهبی نسبت به کسانی که در این شبکه‌ها عضو هستند، جایگاه برتر و بالاتری دارند.
فرضیه دوم: بین مدّت استفاده‌ی کاربران از شبکه‌های اجتماعی و هویت دینی آن‌ها رابطه‌ی معنی‌دار وجود دارد؛ یعنی کاربرانی که مدت‌زمان بیشتری را در فضای شبکه‌های اجتماعی حضور دارند احتمال دارد که از نظر پایبندی به باورهای دینی در مرتبه‌ی پایین‌تری قرار داشته‌باشند و برعکس کاربرانی که مدت‌زمان کمتری را در این شبکه‌ها حضور دارند ( آنلاین هستند ) احتمال دارد که از نظر باورها و اعتقادات دینی در مرتبه‌ی بالاتری قرار داشته‌باشند.
فرضیه سوم: بین میزان استفاده‌ی کاربران از شبکه‌های اجتماعی و هویت دینی آن‌ها رابطه وجود دارد؛ یعنی هر چه میزان استفاده‌ی کاربران از اینترنت افزایش یابد، بیشتر احتمال می‌رود که هویت دینی در آنان کمرنگ‌تر شده و برعکس هر چه میزان استفاده کاربران از اینترنت کاهش یابد، بیشتر احتمال می‌رود که هویت دینی سنتی و پررنگ‌تر داشته باشند.
فرضیه چهارم: بین نوع استفاده‌ی کاربران از شبکه‌های اجتماعی و هویت دینی آن‌ها رابطه وجود دارد؛ یعنی هر چه کاربران بیشتر در معرض و مواجهه‌ی محتوای خبری، علمی و آموزشی شبکه‌های اجتماعی باشند، بیشتر احتمال دارد که هویت دینی آنان حفظ شده و در قالب سنتی باقی بماند و برعکس هرچه کاربران بیشتر در معرض و مواجهه‌ی محتوای تفریحی و سرگرمی شبکه‌های اجتماعی باشند، بیشتر احتمال دارد که هویت دینی کم‌رنگ یا بازتابی داشته باشند.
فرضیه پنجم: بین هدف کاربران در استفاده از شبکه‌های اجتماعی و هویت دینی آن‌ها رابطه‌ی معنی‌دار وجود دارد؛ یعنی هرچه اهداف کاربران در استفاده از شبکه‌های مجازی ابزاری و کاربردی باشد؛ بیشتر احتمال دارد که هویت دینی سنتی‌تر و اصیل‌تری داشته باشند و برعکس هر چه اهداف کاربران در استفاده از شبکه‌های اجتماعی بی‌هدف باشد؛ بیشتر احتمال می‌رود که هویت دینی کم‌رنگ‌تری‌ داشته باشند.
فرضیه ششم: بین میزان مشارکت کاربران در استفاده از شبکه‌های اجتماعی و هویت دینی آن‌ها رابطه‌ی معنی‌دار وجود دارد؛ یعنی هرچه کاربران در استفاده از شبکه‌های اجتماعی به سبب ویژگی تعاملی‌شان بیشتر مشارکت‌‌جو باشند؛ بیشتر احتمال دارد که هویت دینی آنان کم‌رنگ‌تر باشد و برعکس هر چه کاربران در استفاده از شبکه‌های اجتماعی غیرمشارکت‌‌جو‌ باشند؛ بیشتر احتمال دارد که هویت دینی اصیل‌تری داشته باشند.
فرضیه هفتم: بین ویژگی‌های فردی- اجتماعی کاربران شبکه‌های اجتماعی و هویت دینی آن‌ها رابطه وجود دارد؛ یعنی سطح زندگی، میزان درآمد، سطح تحصیلات و موقعیت اجتماعی خانوادگی ( یا به عبارتی طبقه و پایگاه اجتماعی ) کاربران نیز در هویت دینی آنان دخالت دارد، و هرچه کاربران از پایگاه اجتماعی بالاتری برخوردار باشند، احتمالاً هویت دینی آنان مدرن و کم‌رنگ‌تر است و برعکس کاربرانی که در پایگاه اجتماعی پایین‌تری قرار دارند احتمال دارد که از هویت دینی اصیل‌تر و سنتی‌تری برخوردار باشند.
کاربران پژوهش
با توجه به محتوای پژوهش حاضر و نتایجی که می‌تواند تحلیل‌های این تحقیق به‌دست دهد، به همراه آمارها و تجزیه و تحلیل‌های داده‌ها و یافته‌های پژوهش به سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان فرهنگی کشور کمک خواهد کرد تا به استفاده از آن بتوانند در جهت برنامه‌ریزی‌های کلان فرهنگی جامعه با مستندات قابل تعمیم، گام‌های اجرایی مناسب‌تری در این‌حوزه برداشته و منطبق بر واقعیت‌های موجود جامعه و بدور‌ از هرگونه پیش‌داوری در مواجهه با دو مقوله ” اینترنت – شبکه‌های اجتماعی – و جوانان ” سیاست‌گذاری نموده و برنامه‌های اجرایی لازم را تدوین نمایند.
شورای عالی انقلاب فرهنگی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی؛ مرکز پژوهش‌های مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران؛ وزارت ورزش و جوانان، وزارت آموزش و پرورش، سازمان تبلیغات اسلامی و کلیه‌ی سیاست‌گذاران و متولیان اجرایی امورفرهنگی کشور در زمره‌ی کاربران این پژوهش به‌حساب می‌آیند.

محدودیت‌های پژوهش
فعالیت پژوهشی به شیوه‌ی پیمایشی همواره با مشکلات و محدودیت‌هایی روبرو است که این پژوهش نیز از آن محدودیت‌ها برخوردار بوده‌است.
اینکه دانشجویان به راحتی یا با انگیزه‌ی کامل به این پرسشنامه‌ها پاسخ نمی‌دهند، یکی از این محدودیت‌ها است.
در این پرسشنامه بخصوص چون سؤالات تا حد بسیار زیادی شخصی‌تر از سؤالات معمول بود و پرسش از اعتقادات خود و خانواده‌ی پرسش شوندگان داشت، باعث شده بود که این احتیاط و عدم پاسخگویی به سؤالات کمی بیشتر از حد معمول و طبیعی آن باشد؛ به طوری که از بین بیش از 500 پرسشنامه توزیع شده قریب به 279 پرسشنامه از سوی پرسش شوندگان دریافت شد. اما نکته قابل توجه این بود که اغلب پرسش شوندگان خود نیز علاقه‌مند بودند که بدانند نتیجه این پژوهش چه می‌شود.
متأسفانه از طریق مجاری قانونی و منابع در دسترس عموم امکان دریافت جدیدترین آمار تعداد دانشجویان دانشگاه‌های تهران به تفکیک جنس، نوع دانشگاه و مقطع تحصیلی وجود نداشت و حتی این اطلاعات در سایت وزارت علوم نیز به روز نبود که از طریق نامه‌نگاری و رابطه‌های دوستانه موفق به دریافت این آمار شدم که اگر چنین ارتباطی نبود، تعیین جامعه آماری و به تبع آن انتخاب تعداد حجم نمونه باید بر مبنای اطلاعات 4 سال گذشته صورت می‌گرفت که به طور حتم به اعتبار نتایج حاصل از پژوهش لطمه می‌زد.
1028700-52819303724275-6339205141605267970 فصل دوم
مبانی نظری و ادبیات تحقیق
00 فصل دوم
مبانی نظری و ادبیات تحقیق

مقدمه
امروزه کمتر کسی در این گزاره شک می‏کند که جهان وارد عصر تازه‏ای شده که نماد آن اهمیت یافتن اطلاعات است. بسیاری از دانشمندان و صاحب‌نظران علوم اجتماعی بر این باورند که ترکیب و همگرایی فناوری‏های ارتباطی و تجدید ساختار نظام سرمایه‏داری در دهه‏های اخیر ما را وارد عصر و جامعه‌ی تازه‏ای کرده است. 
اقتصاد جهانی مبتنی بر اطلاعات، توسعه‌ی فناوری‏های دیجیتالی و فشردگی زمان و مکان از ویژگی‏های این عصر است. موتور محرکه‌ی این تحولات، انقلاب و انفجار اطلاعات و تحولات پرشتاب علمی و فناورانه بوده‌است. در این فرآیند، ابتدا رایانه‏ها به جامعه راه می‌‏یابند و سپس رایانه‏های شخصی به منازل و حوزه‏های خصوصی افراد و خانواده‏ها وارد می‌شوند و بزرگراه اطلاعات را از وسط منازل عبور می‏دهند. وصل شدن رایانه‏ها به خطوط تلفن و دسترسی آسان و نسبتاً کم‏هزینه به اینترنت، افراد را به اطلاعات انبوه و جهانی متصل ساخته و این همه، جنبه‏های مختلف زندگی ما را تحت تأثیر قرار می‏دهد. یکی از جنبه‏های مهمی که از فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی جامعه‌ی اطلاعاتی تأثیر می‏پذیرد، هویت است.
در جوامع سنتی، هویت بیشتر متأثر از عوامل انتسابی، از پیش مشخص شده و ثابت است. انسان‏ها شبیه یکدیگرند و انسجام بیشتری در ابعاد مختلف هویت وجود دارد. لذا افراد جامعه به لحاظ هویت‏یابی چندان دچار تغییر و دگرگونی نمی‏شوند و اساساً کمتر مسئله‏ای به نام بحران هویت به وجود می‏آید. اما در جوامع جدید منابع هویت‏یابی متعدد و بیشتر اکتسابی است، زیرا انسان‏ها در گروه‏ها و قشرهای اجتماعی متعددی عضو هستند. لذا هویت انسان‏ها در معرض تغییر است. این‏جاست که مسأله‌ی هویت و چالش‏های هویتی بروز می‏کند.
جامعه‌ی اطلاعاتی باعث تحولات گسترده از جمله تحول در مفهوم زمان و مکان شده است.  فراهم‌آمدن منابع و مراجع جدید، ذهنیت و هویت افراد را دچار دگرگونی کرده‌است و این مسأله به منطقه یا کشور خاصی محدود نمی‏شود، بلکه تمام جوامع را کم‏وبیش دربرگرفته است. جامعه‌ی ما نیز چون دیگر جوامع، در معرض تغییر و دگرگونی قرار گرفته‏ است و آثار و پیامدهای آن را نیز تجربه می‏کند. جوانان، و مخصوصاً قشر دانشجو که به دلیل شرایط خود بیشترین زمینه و کاربرد استفاده از اینترنت را دارند، مستعدترین گروهی هستند که تحت تأثیر این تحولات قرار گرفته‏اند.
به همین منظور ضمن بررسی مفاهیم و مبانی نظری هویت و شبکه‌های اجتماعی از دیدگاه صاحب‌نظران حوزه‌های علوم اجتماعی و ارتباطات سعی خواهد شد که رابطه‌ی این دو مورد توجه و مداقه قرار گیرد.
پیشینه تحقیق
با توجه به اینکه تمام عمر شبکه اجتماعی فیس بوک به عنوان معروف‌ترین و پرمخاطب‌ترین شبکه اجتماعی مجازی جهان در حال حاضر به بیش از 8 سال نمی‌رسد، تا کنون پژوهش و تحقیقی اختصاصی و آکادمیک در این حوزه و ارتباط آن با هویت دینی انجام نشده‌است و یا اگر پژوهشی در یک‌سال گذشته یا ماه‌های اخیر انجام شده تا این لحظه در بانک‌های اطلاعاتی پژوهش‌های کشور به ثبت نرسیده‌است. نشست‌های تخصصی مرکز پژوهش‌های مجمع تشخیص مصلحت نظام پیرامون شبکه‌های اجتماعی و هویت (2 نشست) و مقاله‌ای با عنوان ” ویژگی‌های شبکه‌های اجتماعی ” از جمله آثار موجود در این حوزه در داخل کشور است.
البته مقاله‌های دیگری همچون: شبکه‌های اجتماعی مجازی و مسئله‌ای به نام هویت؛ شبکه‌های اجتماعی و بازآفرینی هویت؛ شبکه‌های اجتماعی اینترنتی؛ شبکه‌های اجتماعی، فرصت یا تهدید؟!؛ شبکه‌های اجتماعی و چالش‌های پیش‌رو؛ عناوین مقالاتی پیرامون این موضوع است که غالباً از بار علمی لازم و معیارها و استانداردهای حداقلی یک مقاله‌ی علمی تهی بوده و بیشتر به یادداشت شبیه هستند تا مقاله.
اما در ارتباط با اینترنت، شبکه‌های اجتماعی، شبکه‌ی اجتماعی فیس‌بوک و مسأله‌ی هویت به صورت جداگانه و یا با ترکیب‌های متفاوت پژوهش‌هایی هرچند اندک انجام گرفته است که به مهم‌ترین آن‌ها اشاره‌ای خواهیم داشت.
پژوهش‌های خارجی
یکی از اولین پژوهش‌های مهم در خصوص روابط اجتماعی و اینترنت ” اجتماعات مجازی ” نوشته‌ی هوارد رینگولد است. این پژوهش با طرح بحث جوامع مجازی، چشم‌انداز جدیدی را گشود. منظور از جوامع مجازی جوامعی هستند که در آن افراد به واسطه‌ی ارزش‌ها و علایق مشترک از طریق شبکه‌ی اینترنت به یکدیگر متصل می‌شوند و پیوندهای دوستی و حمایتی میان آنان بوجود می‌آید که ممکن است به ارتباط رو در رو هم بیانجامد (کاستلز؛ 1381: 119).
از نظر هوارد رینگولد، دانشمند و روان شناس علوم اجتـماعی و نویـسنده سـرشـناس و معـروف آمـریـکایی؛ اجتماع مجازی نسخه‌ی تکنولوژیکی اجتماع سنتی است. وی بر آن است که تکنولوژی‌های ارتباطی و اطلاعاتی به ما فرصت بازسازی اجتماعات را در عصر جدید می‌دهند، اجتماعاتی که به واسطه‌ی تحولات تکنولوژیک جدید آسیب دیده‌اند. آنچه از دست رفته‌است اکنون می‌تواند به کمک صفحه‌کلید، مانیتور، پردازشگر و مودم، مجدداً ساخته شود ( امیرکافی؛ 1383: 111 ).
در کنار این تحقیقات مطالعاتی هم انجام شد که نتایج متفاوتی به‌دنبال داشت. دو مطالعه‌ی مهم در آمریکا انجام شد که معمولاً به عنوان شاهدی بر اثرات منزوی‌کننده‌ی اینترنت مورد استناد قرار می‌گیرند. یکی مطالعه‌ی پیمایشی که توسط نای و اربرینگ انجام شد و بیانگر آن بود که کاربران اینترنت زمان کمتری را برای گذراندن با دوستان و اعضای خانواده، خرید از فروشگاه‌ها، مطالعه‌ی روزنامه و تماشای تلویزیون صرف می‌کنند (کستن باوم و دیگران؛ 2002).
دوم تحقیقات تجربی رابرت کراوت است. وی می‌گوید مطابق یافته‌هایش ارتباطات میان‌فردی کاربرد غالب اینترنت در منازل است ( کراوت؛ 1988 ). وی نتایج تحقیقش را در مقاله‌ای با عنوان “پارادوکس اینترنت: تکنولوژی اجتماعی که موجب کاهش عضویت افراد در گروه‌های اجتماعی و خوشبختی آنان می‌گردد؟ “منتشر کرد و طی آن مدعی شد که استفاده از اینترنت موجب کاهش ارتباط فرد با خانواده‌اش و کوچک شدن حلقه‌ی اجتماعی پیرامون فرد و افزایش احساس تنهایی و افسردگی می‌گردد (کراوت؛ 1988).
این تحقیق بحث‌های فراوانی برانگیخت و کسانی که به اینترنت نگاهی انتقادی دارند، عمدتاً نیم نگاهی به نتایج این تحقیق نیز دارند. اما کراوت در سال‌های بعد مجدداً به جمعیت نمونه‌ی پیشین برمی‌گردد و دوباره همان افراد را پس از چند سال مورد تحقیق قرار می‌دهد و با شگفتی نتایج تحقیق را عکس نتایج پیشین می‌بیند. وی مشاهده می‌کند که همان افراد پس از آنکه مهارت‌های لازم را یافتند و زمان بیشتری از آشنایی و کار آنان با اینترنت گذشته‌است، درگیری اجتماعی بالاتری دارند. او نتایج این تحقیق را در مقاله‌ای با عنوان “بازنگری پارادکس اینترنت” منتشر کرد که مجدداً توجه بسیاری را به خود جلب کرد ( کراوت؛ 2001 ).
تحقیقات داخلی
رساله دکترای بهزاد دوران در سال 1381 در دانشگاه تربیت مدرس تهران در مورد ” تأثیرات فضای سایبرنتیک بر هویت ” از جهاتی به موضوع این پژوهش نزدیک است که به طور مختصر به آن اشاره می‌شود.
محقق با طرح سؤالاتی در مورد تجربه‌ی فضای سایبرنتیک و تأثیر آن بر هویت‌های خانوادگی، همالان و هویت ملی؛ با پرداختن به تئوری‌های مربوط به فضای سایبرنتیک و همچنین هویت، ارتباط مستقیمی را میان ارتباط و هویت برقرار می‌سازد. نتایج تحقیق به طور خلاصه به شرح زیر است:
وجود رابطه میان فضای سایبرنتیک و تضعیف هویت خانوادگی مورد تأیید قرار نمی‌گیرد.
وجود رابطه میان فضای سایبرنتیک و تضعیف هویت همالان مورد تأیید قرار نمی‌گیرد.
وجود رابطه میان فضای سایبرنتیک و تضعیف هویت ملی مورد تأیید قرار نمی‌گیرد.
به‌نظر می‌رسد تجربه‌ی فضای سایبرنتیک نه تنها تجربه‌ای منحصر به فرد در خانواده محسوب نمی‌شود، بلکه می‌توان آن را تجربه‌ای نسبتاً جمعی به حساب آورد. علاوه بر اینکه اینترنت به خودی خود می‌تواند محور تجمع‌های خانوادگی قرار گیرد، می‌تواند موضوع گفتگوها و تعاملات خانوادگی نیز واقع شود. پس می‌توان چنین نتیجه گرفت که اگرچه فضای سایبرنتیک فرصت تعاملات رو در رو را کمتر ساخته ولی در عین حال محور تجمع اعضای خانواده و موضوع گفت‌وگوها و تعاملات فیمابین گردیده‌است.
دامنه‌ی دوستی‌های فضای واقعی غالباً به فضای سایبرنتیک نیز بسط یافته است، به قسمی که دوستان کماکان توانسته‌اند پیوندهای قوی میان خود را محفوظ دارند. از سوی دیگر، به‌نظر می‌رسد عمق پیوندهای دوستی تازه شکل گرفته بر روی اینترنت چیزی کمتر از دوستی‌های فضای واقعی نباشد (دوران؛ 1381).
مقاله‌ی “جوانان و فراغت مجازی” به بررسی کارکردهای چت در کافی‌نت‌های تهران پرداخته‌است. پژوهشگر با طرح دو مفهوم “رسانه‌ای شدن” و “خانگی‌ شدن” به توصیف نحوه گذران اوقات فراغت در جامعه جوان ایرانی پرداخته است و در این میان فضای چت‌روم‌های اینترنتی به منزله عرصه‌ای مدرن برای سرگرمی مورد توجه قرار گرفته است. در نهایت سرگرمی‌های مجازی را عاملی می‌داند که علاقه جوانان به مشارکت اجتماعی و فعالیت‌های مدنی را با انگیزه‌های مختلف تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و ممکن است بر مهارت‌های اجتماعی آنان در تدارک فراغت‌های گروهی و تفریحات و بازی‌های غیرمجازی تأثیر منفی بگذارد. همچنین مجاورت طولانی با فضای مجازی می‌تواند به تأثیرپذیری افراطی از هنجارها و ارزش‌ها در عرصه‌های مختلف ارتباطی و اجتماعی انجامیده و با تقویت جهان‌وطنی تعلقات ملی و سنتی کاربران را تحت تأثیر قرار دهد ( ذکایی؛ 1383 ).
تحقیق دیگر مربوط به “بررسی تأثیرات استفاده از اینترنت بر نسبی‌نگری هنجاری و جهانی‌نگری دانشجویان دانشگاه تبریز ” است. بر اساس نتیجه‌ی این پژوهش، اختلاف معناداری بین کاربران و غیر کاربران اینترنت در مورد احساس تعلق به ملل و جوامع دیگر وجود نداشته است. اما بین کاربران و غیرکاربران در میزان نسبی‌نگری هنجاری تفاوت وجود دارد و کسانی‌که بیشتر از اینترنت استفاده نموده‌اند، نسبت به‌آن‌هایی که استفاده ننموده‌اند نسبی‌نگرتر بودند ( گدازگر و موسی پور؛ 1383 ).
” بررسی رابطه استفاده از اینترنت و هویت دینی کاربران ” عنوان پایان‌نامه‌ی دیگری ‌است که با رویکردی تلفیقی برگرفته از تئوری‌های استفاده و خوشنودی، کاشت یا پرورش و تئوری ساخت‌یابی گیدنز با روش پیماشی، به شناسایی این رابطه پرداخته‌است. و در نهایت به این جمع بندی می‌رسد که: متغیر مدت استفاده کاربران از اینترنت به صورت مستقیم، و متغیرهای میزان استفاده کاربران از اینترنت، نوع استفاده کاربران از اینترنت، انگیزه و هدف کاربران در استفاده از اینترنت، مشارکت و فعال بودن کاربران در استفاده از اینترنت و میزان تحصیلات کاربران به صورت غیرمستقیم و متغیرهای واقعی تلقی کردن محتوای سایت‌های اینترنت از سوی کاربران و پایگاه اقتصادی- اجتماعی کاربران هم به صورت مستقیم و هم به صورت غیرمستقیم بر متغیر وابسته تحقیق؛ یعنی هویت‌دینی کاربران تأثیر می‌گذارند ( عباسی قادی؛1386).
” بررسی کارکردهای شبکه‌های اجتماعی، مطالعه موردی فیس‌بوک ” عنوان پایان‌نامه دیگری است که پژوهشگر در آن از یک سو دانشجویان را که به‌طور معمول قشر جوان جامعه را تشکیل می‌دهند، یکی از مخاطبان اصلی شبکه‌های اجتماعی می‌داند که به دلیل برخورداری از سواد رسانه‌ای بیشتر و آشنایی با فن‌آوری‌‌های رسانه‌ای بیشتر از سایر اقشار جامعه از فیس‌بوک استفاده می‌کنند و از سوی دیگر، مسأله سرمایه اجتماعی در شبکه‌های اجتماعی را به عنوان یکی از موضوعات قابل توجه در تحلیل مسائل اجتماعی دانسته و شبکه‌های اجتماعی اینترنتی را به عنوان منبعی برای تعیین سطح سرمایه اجتماعی مورد سنجش قرار می‌دهد.
نتایج این تحقیق که به روش پیمایشی صورت گرفته‌است، نشان داده که میزان سرمایه ‌اجتماعی در شبکه اجتماعی فیس‌بوک، کمی بیشتر از حد متوسط است، بر اساس یافته‌های این پژوهش نزدیک به 48 درصد از دانشجویان یک دقیقه تا نیم ساعت از وقت خود را در فیس‌بوک می‌گذرانند. براساس اعلام فیس‌بوک 50 درصد از کاربران هر روز به این سایت مراجعه می‌کنند؛ این در حالی است که این آمار در بین دانشجویان ایرانی، 39 درصد است. هم‌چنین 79 درصد پاسخگویان از نام واقعی خود در فیس‌بوک استفاده می‌کنند و اغلب بین یک تا 50 دوست در فیس‌بوک دارند درحالی که متوسط دوستان هر کاربر در فیس‌بوک 130 دوست است ( قوانلو قاجار؛ 1389).
” بازنمایی گرایش‌های سیاسی کاربران ایرانی در شبکه‌های اجتماعی مجازی با مطالعه موردی فیس‌بوک ” عنوان پایان‌نامه‌ای است که در پی پاسخ به این سؤال اساسی است که: در شبکه‌های اجتماعی مجازی مانند فیس‌بوک، نحوه‌ی ابراز گرایش‌های سیاسی کاربران و دلیل انتخاب این فضا برای بازنمایاندن این گرایشات سیاسی چیست؟ و نیز دلایل خودگشودگی افراد در زمینه‌های مختلف در این شبکه مجازی چیست؟
نتایج حاصل از یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که دلایل خودگشودگی افراد در زمینه‌های مختلف به ویژه در زمینه سیاست در وب سایت شبکه‌ی اجتماعی فیس‌بوک به خاطر فضای آزادی است که در فیس‌بوک و هم‌چنین در فضای واقعی در روزهای منتهی به پایان انتخابات در خیابان‌ها شکل گرفته بود، که در نهایت منجر به خود اظهاری کاربران و آشکارا ابراز کردن علایق و عقایدشان شده‌است ( رجبی؛ 1389).
” بررسی نقش و تأثیر فیس‌بوک بر شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی از دیدگاه متخصصان و کارشناسان امور رسانه ” عنوان پایان‌نامه‌ای است که با هدف شناخت و توصیف شبکه‌های اجتماعی مجازی به عنوان یک کانال جدید ارتباطی، معرفی کاربردهای آن و توصیف مدل ارتباطی کاربران ارائه شده‌است. توصیف وسعت تأثیرگذاری ساختار این شبکه‌ها بر هنجارهای رفتاری کاربران آن در فضای واقعی،‌ هم‌چنین نقش و موقعیت رهبران فکری، گروه‌های نخستین و ثانویه در بستر شبکه‌های اجتماعی مجازی بررسی شده‌است. این پژوهش در پی بررسی دیدگاه بومی و مقایسه‌ی آن با دیدگاه صاحب‌نظران خارجی نسبت به تنوع کارکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی در مناسبات اجتماعی، به رشته‌ی تحریر درآمده‌است (پوری؛ 1389).
” بررسی فرصت‌ها و چالش‌های موجود پیرامون وضعیت هویت ایرانی در فضای مجازی” نیز عنوان پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد فرهاد مهدوی، دانشجوی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی است که در بهمن ماه 89 دفاع شده‌است. این پژوهش با هدف شناسایی فرصت‌های پیرامون وضعیت هویت ایرانی در فضای مجازی، شناخت راه‌کارهای دفاع سایبری از هویت کشورمان صورت گرفته‌است که براساس نتایج حاصل از این پژوهش مشخص شده که بین فرصت‌های موجود در فضای سایبر و تقویت هویت ایرانی؛ بین چالش‌های هویت ایرانی و فضای سایبر و هم‌چنین بین فعالیت دولت و سازمان‌های غیر دولتی در فضای مجازی و تقویت هویت ایرانی رابطه وجود دارد.
ایمان اخی زاده دانشجوی کارشناسی ارشد ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامی واحد قوچان از پایان نامه خود با عنوان ” بررسی نقش شبکه های اجتماعی مجازی در تحولات سال ۸۸ “به راهنمایی دکتر حمید ضیائی پرور، در 30 شهریور 1390 دفاع کرده است که امکان دسترسی به این پایان نامه فراهم نشد.
مفاهیم نظری
گروهی از نظریه‌پردازان جدید مدعی ظهور و شکل گیری نوعی جدیدی از جامعه‌اند که با گذشته کاملاً متفاوت است. این عده معتقدند ما اکنون در حال پشت سر گذاشتن ” عصر اول رسانه‌ها ” و شاهد ” عصر دوم رسانه‌ها ” هستیم ( پاستر؛ 1377: 74-75 ).
عصر دوم رسانه‌ها که از دیدگاه نظریه‌پردازان با ظهور و شکل‌گیری نوع جدیدی از جامعه همراه شده است، از طریق ادغام تکنولوژی‌های جدید ارتباطی ماهواره‌ای، با رایانه، تلویزیون و تلفن ظاهر شده است. در اثر چنین ادغامی، جانشین‌های تازه‌ای برای سیستم قبلی که محدودیت‌های فنی جدی داشت بوجود آمده و این احتمال بسیار قوت می‌گیرد که نظامی مشترک از تولید‌کنندگان، توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان بوجود آید. از این رو در این رسانه‌های الکترونیکی عامل تازه‌ای باعث شده است که وضع کاملاً متفاوتی در روابط قبلی و مرزهایی که هریک از این گروه‌ها (تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان) وجود داشت، پدیدار شود. وضعیتی که حتی قادر است سیستم گذشته را به طور کامل ساقط کند و از اعتبار بیاندازد.
تعاملی بودن، جمع‌زدایی، ناهمزمانی، تمرکززدایی، ظرفیت بیشتر و انعطاف پذیری از جمله مهم‌ترین ویژگی‌های وسایل ارتباطی همگانی در دوره‌ی کنونی به شمار می‌آیند ( شکر خواه، ۱۳۸۲ ). این ویژگی‌ها باعث شده‌اند که افراد استفاده کننده از ابزارهای نوین، توانایی بالایی در تحول و ایجاد اطلاعات داشته باشند و بدین‌ترتیب ابزارهای ارتباطی از حالت یکسویه بودن خارج شده و بیشتر جنبه‌ی تعاملی به خود بگیرند. بنابراین می‌توان گفت صرف‌نظر از تأثیرات منفی تکنولوژی بر زندگی افراد که نمی‌توان از آن غافل ماند، نباید موافق با منتقدان تکنولوژی از جمله متفکران مکتب فرانکفورت بود که بیشتر بر جنبه‌های منفی تکنولوژی اصرار داشتند و از آن تحت عنوان ” صنعت فرهنگ ” یاد می‌کردند. زیرا در عصر دوم رسانه‌ها ظاهراً تضاد انحصاری میان تولید کنندگان و مصرف کنندگان پیام‌ها از بین می‌رود و تولید نه تنها دیگر یک طرفه نخواهد بود، بلکه در انحصار گروهی خاص قرار نخواهد گرفت. آن هم به این دلیل است که ساخت و ویژگی‌های وسایل نوین ارتباطی از بیشتر جوانب با ساخت وسایل ارتباطی پیشین متفاوت می‌باشد. هرچند که از این نکته نیز نباید غافل شد که تکنولوژی ارتباطی همچنان در اختیار عده‌ی معدودی است که از این طریق می‌توانند بر جریان اطلاع‌رسانی تأثیرگذار باشند.
اینترنت
برای تعریف شبکه‌های اجتماعی که در اینجا منظور شبکه‌های اجتماعی مجازی است؛ ابتدا باید به تعریف مفاهیم شبکه، و اینترنت پرداخت، چون از یک‌سو شبکه، نقش بنیادی در توصیف جامعه در عصر اطلاعات ایفا می‌کند و از سوی دیگر، شبکه‌های اجتماعی مجازی، صورت‌های تکامل یافته‌ی اینترنت است که از درون آن پدیدار شده‌است. ” شبکه مجموعه‌ای از نقاط اتصال یا گره‌های به هم پیوسته است. نقطه اتصال یا گره، نقطه‌ای است که در آن یک منحنی خود را قطع می‌کند. این که نقطه اتصال چه چیزی است مشخصاً به نوع شبکه‌های مورد نظر بستگی دارد. ” ( کاستلز؛ 1380: 544 ).
با توجه به تعاریف ارائه شده، اینترنت در بستر شبکه معنا و مفهوم می‌یابد و نمی‌توان این دو را به‌صورت مستقل و جدای از هم فرض و یا تصور کرد، چرا که ارتباط بین مجموعه‌ای از کاربران را فراهم می‌سازد و همین ویژگی جمع‌گرایی می‌تواند نقطه آغاز ورود به شبکه‌های اجتماعی و تفکر در این حوزه باشد.
شاید اینترنت بارزترین مثال از مفهوم دهکده‌ی جهانی باشد زیرا آن به کمک سه عنصر اساسی یعنی اطلاعات، ارتباطات و فناوری به ابزار اطلاعاتی، ارتباطی و فرا ملیتی تبدیل شده است که به زمان، مکان و گروه خاصی تعلق ندارد و هرکسی در هر نقطه‌ای از جهان و در هر زمانی می‌تواند از اطلاعات آن بهره‌مند شود ( خواجوی؛ ١٣٨۴ ).

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *