تبیین عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر

دانشکده کشاورزی
گروه ترویج و توسعه روستایی
پایان نامه:
برای دریافت درجه کارشناسی ارشد رشته مهندسی کشاورزی ـ توسعه روستایی
تبیین عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و
نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر
استاد راهنما:
دکتر حسین کوهستانی
استادان مشاور:
دکتر حسین راحلی دکتر حسین جباری
پژوهشگر:
سعید جعفرزاده
دیماه 1392

تقدیم
به
همسر گرامی و دختر عزیزم
تشکر و سپاس
“من لم یشکر المخلوق ، لم یشکر الخالق”
شکر‌شایان نثار ایزدمنان که توفیق را‌رفیق راهم‌‌ ساخت تا این پایان‌نامه را به پایان برسانم. بدون شک طی این مسیر بدون راهنمایی و مساعدت استاد فاضل و اندیشمند جناب آقای دکتر حسین کوهستانی به عنوان استاد راهنما که همواره نگارنده را مورد لطف و محبت خود قرار داده‌اند،امکان پذیر نبود .
از استاد با کمالات و شایسته؛ جناب آقای دکتر حسین راحلی که در کمال سعه‌صدر، با حسن خلق و فروتنی، از هیچ کمکی در این عرصه بر من دریغ ننمودند و زحمت مشاوره این پایان‌نامه را بر عهده گرفتند.
از استاد صبور و با تقوا، جناب آقای دکتر حسین جباری معاون محترم آموزش گروه آمار دانشگاه تبریز که زحمت مشاوره این پایان‌نامه را در حالی متقبل شدند که بدون مساعدت ایشان، این پروژه به نتیجه مطلوب نمی‌رسید.
از همراهی و همکاری بزرگوارانه جناب آقای مهندس محمد حسین دباغی مسئول مطالعات اجتماعی سازمان آب استان آذربایجان‌شرقی که تجارب ارزشمند خویش را در زمینه مطالعات طرحهای آبی و مشارکت بهره‌برداران در طرحهای آبی استان در اختیار بنده قرار دادند قدردانی می‌نمایم.
از همکاری صمیمانه جناب آقای مهندس فریان مسئول قسمت بهره‌برداری سد ستارخان شهرستان اهر که مراجعات مکرر اینجانب را جهت دریافت اطلاعات تحمل نموده وبا سعه صدر و حسن خلق در این راه بنده را یاری نمودند کمال تشکر را دارم.
از سایر اساتید محترم، آقایان دکتر شاپورظریفیان، دکتر رسول محمدرضایی و مدیر گروه محترم آقای دکترقادردشتی که در طول تحصیل از محضرشان بهره‌برده‌ام صمیمانه تشکر و قدردانی نموده و امیدوارم خداوند حسن عاقبت، سلامت و سعادت را برای آنان مقدر نماید.
این پایان نامه را ضمن تشکر و سپاس بیکران و در کمال افتخار و امتنان تقدیم می نمایم به:
دختر عزیز وهمسر مهربانم که سایه مهربانیش سایه سار زندگیم می باشد، او که مشکلات مسیر را برایم تسهیل نموده در تمام طول تحصیل همراه و همگام من بوده است.
محضر ارزشمند پدر‌و‌مادر عزیزم به خاطر همه تلاشهای محبت‌آمیزی که در دوران مختلف زندگیم انجام داده‌اند و بامهربانی چگونه زیستن را به من آموخته اند. سعید جعفرزاده – دیماه 92
نام خانوادگی دانشجو: جعفرزاده نام : سعید
عنوان پایان نامه: تبیین عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر
استاد راهنما : دکتر حسین کوهستانی
استاد مشاور اول: دکتر حسین راحلی استاد مشاور دوم: دکتر حسین جباری
مقطع تحصیلی : کارشناسی ارشد رشته : مهندسی کشاورزی گرایش: توسعه روستایی
دانشگاه : تبریز دانشکده : کشاورزی تاریخ فارغ التحصیلی : 30/10/1392 تعداد صفحه:87
کلید واژه ها : آب، بهره‌برداران، تمایل، مشارکت، شبکه آبیاری و سد ستارخان اهر
چکیده :
آب از جمله مهمترین عوامل در بقای بشر محسوب می‌شود. محدودیت مطلق این ماده حیاتی به عنوان یک منبع تجدید شونده و قرار گرفتن بخش قابل توجهی از اراضی کشور در مناطق خشک و نیمه خشک، موجب گردیده بخش کشاورزی هر‌روز با محدودیت بیشتر منابع آبی مواجه باشد لذا مدیریت منابع آبی و حفظ و نگهداری آن برای کشور حیاتی محسوب می‌شود. برای تحقق این امر، مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری بسیار ضروری است. تحقیق حاضر در اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر صورت گرفته و هدف اصلی آن تبیین عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری بود. جامعه آماری تحقیق شامل کلیه بهره‌برداران اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر با 1624نفر بهره‌بردار می‌باشد که تعداد بهره‌برداران مورد نیاز برای حجم نمونه با استفاده از فرمول تصحیح شده کوکران محاسبه شده و از طریق نمونه‌گیری طبقه‌ای و انتساب متناسب تعداد 260 بهره‌بردار انتخاب شدند. این تحقیق به روش پیمایشی انجام شد. ابزارگرد‌آوری داده‌ها پرسشنامه و مصاحبه بود. پایایی پرسشنامه تحقیق با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ(78/0) قابل قبول بود. نتایج مطالعه نشان‌داد که 5/77 درصد از بهره‌برداران دارای تمایل به مشارکت در مدیریت آبیاری بوده و 5/22 درصد فاقد تمایل بودند. بین تمایل به مشارکت و متغیرهای میزان مالکیت اراضی، میزان درآمد کشاورزی، تعداد فرزندان، شغل اصلی و جنسیت رابطه معنی‌دار وجود دارد. نتایج رگرسیون لاجیت نشان داد که نزدیک 80 درصد از تغییرات متغیر وابسته را نگرش بهره‌برداران در زمینه مشارکت، فردگرایی، میزان رضایت از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری و اعتماد به نفس تبیین کردند.

فصل اول : کلیات تحقیق
1-1-مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
1-2- بیان مساله…………………………………………………………………………………………………………………………………….3
1-3-اهمیت و ضرورت تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….5
1-4- اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………..7
1-4-1- هدف اصلی……………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-4-2- اهداف فرعی……………………………………………………………………………………………………………………………..7
1-5- ویژگیهای منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………………..8
1-5-1- موقعیت جغرافیایی…………………………………………………………………………………………………………………..8
1-5-2- معرفی سد ستارخان اهر………………………………………………………………………………………………………..10
1-6- محدودیتهای مطالعه…………………………………………………………………………………………………………………..10
1-7- تعریف عملیاتی واژگان……………………………………………………………………………………………………………….11
فصل دوم : مبانی نظری و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………….14
2-2- مبانی نظری………………………………………………………………………………………………………………………………..14
2-2-1- مفهوم تمایل…………………………………………………………………………………………………………………………..14
2-3-مفاهیم و تعاریف مشارکت…………………………………………………………………………………………………………..14
2-3-1-انواع مشارکت………………………………………………………………………………………………………………………….18
2-3-2-انواع مشارکت از لحاظ موضوع ………………………………………………………………………………………………19
2-3-3- رابطه مشارکت با توسعه………………………………………………………………………………………………………..22
2-3-4- مشارکت در توسعه طرح های آبی………………………………………………………………………………………..23
2-3-5-کارکردهای مشارکت……………………………………………………………………………………………………………….23
2-3-6- ضرورت مشارکت در توسعه پایدار روستایی………………………………………………………………………….24
2-3-7- نقش مشارکت مردمی در توسعه پایدار روستایی………………………………………………………………….25
2-3-8- انواع مشارکت محلی در توسعه روستایی………………………………………………………………………………25
2-3-9- موانع و محدودیت های مشارکت در توسعه پایدار روستایی…………………………………………………27
2-3-10- نقاط قوت مشارکت مردمی در پیشبرد اهداف توسعه روستایی پایدار………………………………28
2-3-11- نظریه های اندیشمندان در مورد مشارکت………………………………………………………………………..29
2-4- پیشینه مشارکت در ایران…………………………………………………………………………………………………………..31
2-4-1-مشارکت در مدیریت آبیاری قبل از اصلاحات ارضی در ایران……………………………………………….31
2-4-2- روند مشارکت بعد از اصلاحات ارضی……………………………………………………………………………………31
2-4-3-روند مشارکت در مدیریت آبیاری بعد از انقلاب…………………………………………………………………….32
2-4-4- روند اصلاحات مدیریت آبیاری مشارکتی …………………………………………………………………………….33
2-5- پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………35
2-5-1 – مطالعات داخلی…………………………………………………………………………………………………………………….35
2-5-2-مطالعات خارجی……………………………………………………………………………………………………………………..39
2-5-3- جمع بندی……………………………………………………………………………………………………………………………..40
فصل سوم : مواد و روشها
3-1-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………. 43
3-2- نوع و روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………..43
3-3-جامعه آماری ……………………………………………………………………………………………………………………………….43
3-4- تعیین حجم نمونه و روش نمونه گیری……………………………………………………………………………………..44
3-5- ابزار و تکنیک های جمع آوری اطلاعات……………………………………………………………………………………46
3-6- ابزار پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………..46
3-7- متغیرهای تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………….47
3-7-1- متغیر وابسته………………………………………………………………………………………………………………………….47
3-7-2-متغیرهای مستقل……………………………………………………………………………………………………………………47
3-8- فرضیات تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………49
3-9- قابلیت اعتماد و اعتبار ابزار اندازه گیری (پایایی و روایی)…………………………………………………………49
3-9-1-قابلیت اعتماد ابزار اندازه گیری………………………………………………………………………………………………49
3-9-2-اعتبار اندازه گیری (روایی) ابزار اندازه گیری ………………………………………………………………………..50
3-9-3- اعبتار محتوا……………………………………………………………………………………………………………………………50
3-10- تجزیه و تحلیل داده ها……………………………………………………………………………………………………………51
3-11- انتخاب مدل رگرسیونی…………………………………………………………………………………………………………..51
فصل چهارم : یافته های تحقیق
4-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………..52
4-2 – نتایج توصیفی……………………………………………………………………………………………………………………………52
4-2-1-وضعیت سنی بهره‌برداران……………………………………………………………………………………………………….53
4-2-2- سابقه کشاورزی بهره‌برداران………………………………………………………………………………………………….53
4-2-3- وضعیت تحصیلی بهره‌برداران………………………………………………………………………………………………..54
4-2-4- تعداد فرزندان بهره‌برداران……………………………………………………………………………………………………..55
4-2-5- وضعیت جنسیت بهره‌برداران…………………………………………………………………………………………………55
4-2-6-شغل اصلی بهره‌برداران……………………………………………………………………………………………………………56
4-2-7- میزان مالکیت اراضی بهره‌برداران………………………………………………………………………………………….56
4-2-8- میزان درآمد کشاورزی بهره‌برداران……………………………………………………………………………………….57
4-2-9- رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری………………………………………………..58
4-2-10- نگرش افراد در خصوص مشارکت در مدیریت آبیاری………………………………………………………..59
4-2-11- ویژگیهای شخصیتی بهره‌برداران……………………………………………………………………………..63
4-2-12- وجود زمینه مشارکت در مدیریت آبیاری ………………………………………………………………………….67
4-3-نتایج استنباطی………………………………………………………………………………………………………………….69
4-3-1-فرضیه شماره یک- ویژگیهای فردی بهره‌برداران…………………………………………………………………..69
4-3-2-فرضیه شماره دو- ویژگیهای اقتصادی بهره‌برداران………………………………………………………………..72
4-3-3-فرضیه شماره سه- رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری……………………………. 73
4-3-4- فرضیه شماره چهار- نگرش افراد در خصوص مشارکت در مدیریت آبیاری…………………………74
4-3-5-فرضیه شماره پنج- ویژگی‌های شخصیتی بهره‌برداران……………………………………………….75
4-3-6-فرضیه شماره شش- وجود زمینه مشارکت در مدیریت آبیاری…………………………………….76
4-4- نتایج برآورد مدل لاجیت…………………………………………………………………………………………………………..77
4-5-نتایج آزمون فرضیه‌ها …………………………………………………………………………………………………………………84
فصل پنجم : خلاصه ، نتیجه گیری و پیشنهادات
5-1-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………..85
5-2- خلاصه…………………………………………………………………………………………………………………………………………85
5-3- نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………………………………..86
5-4- پیشنهادات………………………………………………………………………………………………………………………………….89
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………………………………..91
ضمائم……………………………………………………………………………………………………………………………………………………96
فهرست جداول
جدول 1-1- جمعیت شهرستان اهر…………………………………………………………………………………………………….9
جدول 3-1- مشخصات نواحی عمرانی و تعداد روستاهای پایاب سد ستارخان………………………………..44
جدول 3-2- روستاها و واحدهای عمرانی پایاب سد ستارخان وروستاهای منتخب نمونه گیری……. 45
جدول3-3- متغیرهای مستقل و نوع آزمون استفاده شده………………………………………………………………….48
جدول 4-1 : وضعیت سنی بهره‌برداران………………………………………………………………………………………………53
جدول 4-2- سابقه کشاورزی بهره‌برداران………………………………………………………………………………………….54
جدول 4-3- وضعیت تحصیلی بهره‌برداران………………………………………………………………………………………….54
جدول 4-4- تعداد فرزندان بهره‌برداران………………………………………………………………………………………………55
جدول4-5- وضعیت جنسیت بهره‌برداران……………………………………………………………………………………………55
جدول 4-6- وضعیت شغل اصلی بهره‌برداران……………………………………………………………………………………..56
جدول 4-7- میزان مالکیت اراضی بهره‌برداران……………………………………………………………………………………57
جدول 4-8- میزان درآمد کشاورزی بهره‌برداران………………………………………………………………………………..57
جدول 4-9- رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری…………………………………………………….58
جدول 4-10- نگرش بهره‌برداران در خصوص مشارکت در مدیریت آبیاری………………………………………61
جدول 4-11- ویژگیهای شخصیتی بهره‌برداران………………………………………………………………………………….64
جدول 4-12- وجود زمینه مشارکت در مدیریت آبیاری…………………………………………………………………….68
جدول 4-13- آزمون همبستگی بین تمایل به مشارکت و سن………………………………………………………….70
جدول 4-14- آزمون همبستگی بین تمایل به مشارکت و سابقه کشاورزی………………………………………70
جدول 4-15- آزمون همبستگی بین تمایل به مشارکت وتعداد فرزندان…………………………………………..71
جدول 4-16-آزمون همبستگی بین شغل اصلی و تمایل به مشارکت……………………………………………….71
جدول 4-17-آزمون همبستگی بین جنسیت و تمایل به مشارکت……………………………………………………71
جدول 4-18-آزمون همبستگی بین تحصیلات و تمایل به مشارکت…………………………………………………72
جدول 4-19- آزمون همبستگی بین تمایل به مشارکت و مالکیت اراضی…………………………………………72
جدول 4-20- آزمون همبستگی بین تمایل به مشارکت و درآمد کشاورزی……………………………………..73
جدول 4-21- همبستگی بین رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری وتمایل …………….74
جدول 4-22- همبستگی بین نگرش افراد در خصوص مشارکت در مدیریت آبیاری وتمایل ………………74
جدول 4-23- آزمون همبستگی بین ویژگیهای شخصیتی بهره‌برداران وتمایل به مشارکت…………….75
جدول 4-24- آزمون همبستگی بین وجود زمینه مشارکت در مدیریت آبیاری و تمایل………………….77
جدول (4-25 ) نتایج رگرسیون لاجیت……………………………………………………………………………………………..82
جدول 4-26- نتایج آزمون فرضیه‌ها……………………………………………………………………………………………………84
فهرست نقشه ونمودارها‌ی مورد استفاده
نقشه ( 1-1 ) : موقعیت جغرافیایی شهرستان اهر…………………………………………………………………………………9
نمودار ( 2-1 ) : مدل تجربی تحقیق…………………………………………………………………………………………………..42
نمودار ( 4-1 ) : در صد فراوانی بهره برداران دارای تمایل به مشارکت و فاقد تمایل به مشارکت …..52

فصل اول
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه
آب از جمله موثرترین و کاراترین عوامل در بقای بشر محسوب می‌شود که اهمیت آن در نگرش جدید جهانی به عنوان یک کالای مهم اقتصادی- اجتماعی و نیاز اولیه انسان مرتباً درحال افزایش است. محدودیت مطلق این ماده حیاتی به عنوان یک منبع تجدید شونده و قرار گرفتن بخش قابل توجهی از اراضی کشور در مناطق خشک و نیمه خشک، موجب گردیده بخش کشاورزی هر روز با محدودیت بیشتر منابع آبی مواجه باشد. لذا با توجه به شرایط اقلیمی خشک ایران، پژوهش و برنامه‌ریزی در زمینه حفظ و نگهداری از منابع آب برای توسعه کشور امری حیاتی محسوب می شود.
ایران با متوسط سالانه نزولات جوی 260 میلی لیتراز کشورهای خشک جهان و با منابع آب محدود می‌باشد. بر اساس آمارهای موجود، بخش کشاورزی با 92 درصد مصرف از 93 میلیارد متر مکعب آب استحصالی به عنوان بزرگترین مصرف کننده آب کشور محسوب می شود(زارعی‌دستگردی، ‌1388). مطالعات نشان می دهد که متاسفانه کارایی آبیاری در بخش کشاورزی 30 درصد می‌باشد به عبارت دیگر از 90 میلیارد متر مکعب آبی که در اختیار این بخش قرار می‌گیرد فقط 27 میلیارد متر مکعب آن مورد استفاده قرار می‌گیرد(اسفندیاری و بیات، 1387) .
در ایران نظام بهره‌برداری و تشکل و مشارکت مصرف کنندگان آب در بهره‌برداری از منابع آب، از پیشینه غنی برخوردار است. به این ترتیب که تشکل‌های مصرف کنندگان آب در چارچوب بنه‌ها، خیش‌ها و ساختارهای مشابه آن تشکیل شده و افزون بر مدیریت مصرف آب، به عنوان قوی‌ترین نظام اجتماعی تولیدی، عملا دیگر فعالیت‌های جمعی را نیز رهبری می نمودند(پورزند، 1387). پس از اصلاحات ارضی که موجب از بین رفتن تشکل‌های یاد شده و نظام ارباب رعیتی شد مشکلاتی در توسعه و مدیریت منابع آب بوجود آمد که جای خالی این تشکل‌ها احساس گردید. به دنبال این مشکلات دولت جهت پر کردن جای خالی این تشکل‌ها اقدام به ایجاد شرکت‌های متعددی مانند شرکت‌های تعاونی روستایی، شرکت‌های سهامی زراعی و شرکت‌های تعاونی تولید روستایی نمود. این شرکت‌ها در عمل موفقیت چندانی بدست نیاوردند و دولت به ناچار مدیریت توزیع و مصرف آب را به عهده گرفت. با اجرای پروژه‌های عمرانی و بدست گرفتن وظایف نگهداری و بهره‌برداری پروژه‌ها توسط دولت و کنارگذاشته شدن کارگزاران محلی و بها ندادن و بی‌توجهی به نیروهای فعال منطقه که به راحتی می‌توانستند نگهداری و بهره‌برداری این تأسیسات را انجام دهند، دولت ناچار شد بار سنگین هزینه‌های سرمایه‌گذاری، نگهداری و بهر ه‌برداری آنها را تحمل نماید. این فرآیند اگرچه اقتدار دولت را به همراه داشت اما مشکلات فراوانی گریبان‌گیر شبکه‌های آبیاری و زهکشی شد(عربی و محبی، 1387). از جمله این مشکلات که در شبکه‌های آبیاری و زهکشی وجود دارد می توان نگهداری ضعیف سیستم آبیاری، اتلاف آب و فقدان انگیزه جهت صرفه‌جویی در مصرف آب را نام برد(حیدریان، 1384). لذا جهت رفع مشکلات فوق راه‌حلی که اکثر کشورها از آن استفاده کرده و می کنند، مدیریت مشارکتی آبیاری است.
مدیریت مشارکتی را بایستی به عنوان یک فرایند ظرفیت سازی دانست که جامعه محلی را قادر می‌سازد برای توسعه برنامه‌ریزی و مدیریت بهره‌برداری، مسئولیت‌های بیشتری را بپذیرد. مشارکت بهره‌برداران درمدیریت شبکه‌های توزیع آب در جهان از اهمیت بالایی برخوردار است به طوری که سازمانهای مسئول با بررسی زمینه‌های همکاری و مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری وشناسایی و تقویت عواملی که موجب افزایش تمایل و انگیزه آنها در این امر می‌شود موجبات مشارکت هر چه بهتر بهره‌برداران را فراهم می‌کنند. در کشور ما نیز طی برنامه‌های پنج ساله دوم، سوم،‌چهارم و پنجم توسعه کشور به این امر تأکید خاص گردیده است .
یکی از طرح‌های آبی که در استان آذربایجان‌شرقی اجرا شده است طرح سد و شبکه ستارخان شهرستان اهر می‌باشد که در راستای سیاست کلی سازمان آب استفاده از مشارکت بهره‌برداران در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه از اهمیت بسیاری برخوردار است . با توجه به وجود مشکلات متعدد در این شبکه تحقیق حاضر به تبیین عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان پرداخته تا با شناسایی عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت و جلب مشارکت بهره‌برداران در مدیریت شبکه‌های آبیاری از مشکلات عدیده‌ای که در این شبکه‌ها وجود دارد کاسته شده و شاهد بهبود بهره‌وری آنها باشیم.
1-2-بیان مساله
مسئله اصلی این پژوهش مشارکت و تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت آبیاری می باشد. تجارب جهانی مشارکت کشاورزان در مدیریت شبکه‌های آبیاری در دهه‌های اخیر در سطح جهانی و به ویژه درکشورهای درحال توسعه نشانگر این است که به امرگسترش توسعه فیزیکی شبکه‌های آبیاری توجه زیادی مبذول گردیده ولی مسئله بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌ها و مشارکت زارعین در امر مدیریت، نگهداری و بهره‌برداری از شبکه‌ها کمتر مدنظر قرارگرفته است. حاصل این عدم توجه در کشورهای درحال توسعه کاهش راندمان کلی آبیاری تا میزان 25 تا 30% و تخریب وفرسودگی ساختار فیزیکی شبکه‌ها می‌باشد. به طورکلی بکارگیری تمهیدات لازم برای بهره‌وری مؤثر از منابع آب دردسترس در راستای بالا بردن راندمان شبکه‌های آبیاری برای آینده‌ای که درآن رقابت برای مصرف آب درحال افزایش است و دولت‌ها یارانه عملیات بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری را محدود و یا حذف خواهند نمود، از طریق مدیریت کارا در قالب تشکل‌های قانونمند آب‌بران(تشکل کشاورزان مصرف کننده آب) قابل حصول می‌باشد(امید و همکاران، 1388).
سیاست واگذاری یا مشارکت کشاورزان در امر مدیریت، بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری از اواخر دهه 80 میلادی و عمدتاً به لحاظ ناتوانی سازمان‌های دولتی مسئول بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها در امر جمع آوری آب‌بها و بالطبع عدم تأمین هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری سیستم‌های آبیاری مورد توجه خاص قرار گرفته است(همان منبع). با وجود این، انتقال مدیریت آبیاری به کشاورزان به معنی رها کردن مسئولیت‌ها و از سرباز کردن مسا‌ئل و مشکلات آبیاری از سوی دولت نیست بلکه رویکردی مشارکت مدار و مردم مدار برای افزایش بهره‌وری منابع آب و خاک و توسعه پایدار مناطق کشاورزی و روستایی می باشد.
در کشور ما اگرچه موضوع مشارکت کشاورزان در امور بهره‌برداری و مدیریت شبکه‌ها در قالب ایجاد تشکل‌های متناسب باکشاورزی مورد توجه بوده لیکن در جهت اجرایی کردن آن، آئین‌نامه عملیاتی خاصی تدوین نشده است. از مرداد ماه سال 1378 کمیته مشترک وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی جهت کمک به شکل‌گیری تشکل‌های کشاورزی به وجود آمده لیکن توفیق چندانی در این رابطه حاصل نشده است.عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی در این عدم موفقیت نقش دارند از عوامل فرهنگی و اجتماعی که مانعی در برابر موفقیت شبکه های آبیاری و انتقال مدیریت محسوب می‌شود این است که متأسفانه در اکثر شبکه‌های آبیاری مدرن کشور، کشاورزان حفظ و نگهداری آن را از وظایف محرز بخش دولتی می‌دانند وبه نظر می‌رسد این طرزتفکر یکی از دلایل جدایی بهره‌برداران از بدنه مدیریت دولتی و مانعی درجهت مشارکت بهره‌برداران باشد بایستی توجه داشت طراحی و اجرای برنامه‌های مدیریت مشارکت مدار آبیاری زمانی به مخاطره افتاده و به شکست می‌انجامدکه به علایق و نیاز‌های کشاورزان توجه کافی نشود. مسایل و مشکلات اقتصادی معمولاپررنگ‌تراز سایر عوامل به چشم می‌خورد وافزایش هزینه‌های نگهداری سد و شبکه به عنوان مهمترین عامل و مشکل نگهداری ضعیف و کارایی پایین این شبکه‌ها قلمداد می‌شود در صورتی‌که
بررسی‌ها نشان می‌دهد نگهداری ضعیف شبکه‌های آبیاری فقط یک مشکل مالی نیست بلکه ریشه در مسایل مدیریتی دارد.
با توجه به اینکه توسعه فیزیکی شبکه‌های آبیاری در کشورمان بدون توجه به بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها و مشارکت بهره‌برداران در این مورد صورت گرفته، درحال حاضر کارایی این شبکه‌ها پایین و حدود 30 درصد می‌باشد(امید و همکاران، 1388). دولت نیز علی رغم اینکه در برنامه‌های مختلف توسعه به جلب مشارکت بهره‌برداران تاکید داشته و وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی و نیرو به دنبال تحقق این امر هستند، جلب مشارکت بهره‌برداران به کندی صورت گرفته و کارایی شبکه‌های آبیاری همچنان پایین است.
سد ستارخان شهرستان اهر نیز یکی از طرح‌هایی است که در استان آذربایجان‌شرقی اجرا شده و درمرحله بهره‌برداری می‌باشد و سازمان آب استان نیز به جلب مشارکت بهره‌برداران پایاب سد جهت ارتقای کارایی سد و شبکه و کاهش بار مالی دولت جهت نگهداری شبکه تاکید دارد. سوال اصلی این است که چه عواملی بر نظر موافق یا مخالف بهره‌برداران در مورد مشارکت در مدیریت و نگهداری شبکه آبیاری تاثیر می‌گذارند و این پژوهش به دنبال تبیین این عوامل است تا با تقویت نقاط مثبت و رفع محدودیت‌ها موجبات مشارکت بیشتر بهره‌برداران را فراهم آورد.
با توجه به مطالعاتی که در منطقه مورد مطالعه انجام شده و طرحهای آبی اجرا شده نشان می‌دهد که میزان مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری در حد مطلوب و بالایی قرار دارد. در‌مطالعه‌ای که در منطقه مورد مطالعه یعنی اراضی پایاب سد ستارخان اهرتوسط دفتر مطالعات سازمان آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی صورت گرفته این موضوع را تایید می‌کند( دفتر مطالعات سازمان آب آذربایجانشرقی 1374) در طرحهای مشابه در دیگر نقاط منطقه نیز همین امر مورد تایید است . در طرح سد و شبکه قیصرق سراب که توسط سازمان آب منطقه‌ای آذربایجان ‌شرقی به اجرا درآمده ، مطالعات نشان دهنده مشارکت بیش از 90 درصدی بهره‌برداران درمدیریت آبیاری شبکه می باشد(دباغی، 1390).
1-3-اهمیت و ضرورت موضوع
مهمترین ضرورتهای ظهور مدیریت مشارکتی آبیاری در کشورهای مختلف شامل؛کمبود سرمایه- گذاری دولت در بخش آبیاری، نگهداری نامناسب سیستم‌های آبیاری، عدم توانایی دولت درجمع کردن پول کافی از مصرف‌کنندگان آب و عملکرد ضعیف سیستم‌های آبیاری می‌باشند(تبرایی و همکاران،1390). در این رابطه تلاش‌های زیادی درکشورهای مختلف جهت انتقال مدیریت سیستم‌های آبیاری از دولت به بخش خصوصی یا سازمان‌های محلی صورت گرفته است.
انتقال مسئولیت‌ها از سوی سیاست‌گذاران به عنوان روشی برای کاهش فشار بر منابع مالی دولتها، بهبود عملکرد کشت آبی و اطمینان ازپایداری بلندمدت سیستم‌های آبیاری در نظرگرفته شده و برای بهره‌برداران نیز مشارکت درمدیریت آبیاری پیامدهایی نظیر: کاهش مشکلات کم آبی، تأمین آب در طول مراحل رشد گیاه، افزایش عملکرد محصولات ومازاد عرضه آب و در نتیجه بهره‌برداری بهینه از منابع آب و افزایش درآمد و عملکرد، افزایش بهره‌وری محصولات کشاورزی، افزایش تراکم کشت، کسب اطمینان کشاورز از نظرتأمین غذا و درآمد، کاهش مهاجرت، بهبود شرایط اقتصادی مردم، افزایش فعالیتهای اقتصادی، توزیع عادلانه آب و کاهش فقر ، کاهش هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری وپرسنلی، افزایش روحیه همکاری و تعاون بین کشاورزان وکشاورزان و دولت، افزایش احساس مسئولیت و مالکیت کشاورزان نسبت به استفاده از شبکه آبیاری و حفاظت از آن‌ها و توزیع بهتر آب را در پی دارد(تبرایی و همکاران،1390).
با توجه به اهمیت موضوع، در کشور ما نیز از سال 1370 مسئله جلب مشارکت بهره‌برداران در دستورکار بخشهای آب و کشاورزی قرار گرفته و در برنامه‌های توسعه کشور نیز بر آن تاکید شده است لیکن تا کنون توفیق چندانی حاصل نشده است. بهره‌برداران تمایل چندانی برای مشارکت در مدیریت آبیاری نداشته و نگهداری و مدیریت شبکه‌ها را از وظایف دولت می‌دانند. با وجود اینکه مشارکت منسجم واصولی تشکل‌های بهره‌برداران در مدیریت آب که در نهایت به انتقال مدیریت آب می انجامد، نیازمند تدوین قوانین لازم و حمایت‌های دولتی متعدد است اما تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت منابع آب از مهمترین ضروریات است چرا که مشارکت به هر صورتی که باشد باید ناشی از تمایل درونی افراد بوده و چنانچه افراد دریابند که همکاری و مشارکت آنها می‌تواند مشکلی از مشکلات زندگی اجتماعی و اقتصادی آنها را برطرف سازد، در مشارکت درنگ نخواهند کرد(سالکی، 1369).
با توجه به اهمیت مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری و نگهداری شبکه ضرورت انجام تحقیق از جهات زیرقابل ذکر می باشد.
1-افزودن بر غنای ادبیات مشارکت در منطقه مورد مطالعه در زمینه مدیریت شبکه‌های آبیاری
2-تبیین جایگاه مطالعات اجتماعی در طرحهای منابع آب قبل از اجرا و نگهداری این طرحها
3-آگاهی از دیدگاههای بهره‌برداران در خصوص مشارکت و ارائه آن به سازمان‌های ذیربط جهت بهره‌گیری در جریان انتقال مدیریت آبیاری به بهره‌برداران
در این راستا شناسایی و تقویت عوامل موثر برتمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت آبیاری به منظور ارائه راهکارهای مناسب برای حضورگسترده و همه جانبه مردم روستاها و جوامع محلی در مدیریت نگهداری و بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری ضروری است.
1-4-اهداف تحقیق
با توجه به مطالب فوق تحقیق حاضردارای دو هدف اصلی و فرعی به شرح زیر می باشد:
1-4-1-هدف اصلی
تبیین عوامل موثر برتمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر
1-4-2-اهداف فرعی
1-شناسایی ویژگیهای فردی بهره‌برداران شبکه آبیاری اراضی پایاب سد ستارخان اهر
2-شناسایی ویژگیهای اقتصادی بهره‌برداران شبکه آبیاری اراضی پایاب سد ستارخان اهر
3-شناسایی ویژگیهای شخصیتی بهره‌برداران شبکه آبیاری اراضی پایاب سد ستارخان اهر
4-بررسی تمایل بهره‌برداران منطقه مورد مطالعه نسبت به مشارکت در مدیریت شبکه آبیاری
5- بررسی رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان اهر
6-بررسی تاثیر وجود زمینه مشارکت بر تمایل به مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان اهر
7- بررسی رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان اهر
1-5-ویژگیهای منطقه مورد مطالعه
1-5-1-موقعیت جغرافیایی
شهرستان اهر با وسعت 3074 کیلومتر مربع (7/ 6درصد مساحت استان) در 110 کیلومتری تبریز واقع شده است. این شهرستان از سمت شمال با شهرستان کلیبر، از سمت شرق با استان اردبیل، از سمت غرب با شهرستان ورزقان و از سمت جنوب با شهرستان هریس هم‌مرز است.
طبق آخرین تقسیمات کشوری شهرستان اهر دارای دو بخش به نام‌های مرکزی (شامل دهستان‌های قشلاق، گویجه‌بل، اوچ‌هاچا، آذغان، بزکش و ورگهان) و هوراند (شامل دهستان‌های دودانگه، چهاردانگه و دیکله)، دو نقطه شهری به نام‌های اهر و هوراند و 344 آبادی می‌باشد.
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1390، جمعیت شهرستان اهر در حدود 150111 نفر (4 درصد جمعیت استان) و جمعیت مرکز این شهرستان 92608 نفر برآورد شده است. جمعیت شهری این شهرستان 97053 نفر و جمعیت روستایی آن 53058 نفر و تعداد خانوار آن 39748 خانوار است.

نقشه ( 1-1 ) موقعیت جغرافیایی شهرستان اهر
جدول ( 1-1 ) جمعیت شهرستان اهر ( سرشماری سال 1390 )
جمعیت شهرستان مرکز شهرستان جمعیت شهری جمعیت روستایی تعداد خانوار
150111 92608 97053 53058 39748
سد ستارخان در استان آذربایجان‌شرقی در 750 کیلومتری شمال غرب تهران ، 120 کیلومتری شمال‌شرقی تبریز و 15 کیلومتری غرب شهرستان اهر با ظرفیت اسمی 135 میلیون متر مکعب بر روی رودخانه اهر چای احداث شده است که با اتمام عملیات ساختمانی بهره‌برداری از آب سد عملا از سال 1380 شروع گردیده است. اراضی پایاب سد در گستره ای در شمال، جنوب وشرق شهرستان قرار دارد که شامل 32 روستا با حدود 9350 هکتار اراضی توسعه می باشد.
1-5-2- معرفی سد ستارخان اهر
سد ستارخان اهر جهت تامین آب شرب، کشاورزی و صنعتی شهرستان اهر بر روی رودخانه اهر چایی که از ارتفاعات پیر سقا سرچشمه می‌گیردو در قسمت جنوبی شهرستان اهر به سوی شرق جریان می‌یابد احداث گردیده است. شروع مطالعات و سپس اجرای طرح از سال 1367 شروع شده و از سال 1380 بهره‌برداری از آن آغاز گردیده و دارای سه واحد عمرانی جنوب، شمال و شرق می‌باشد.
1-6-محدودیت‌های مطالعه
همانند سایر تحقیقات این پژوهش نیز با مشکلات و محدودیت‌هایی مواجه بود که برخی از آنها به شرح زیر می باشد:
با توجه به وجود زلزله اخیر شهرستان اهر و مشکلات ناشی از آن اشتیاق مردم برای پاسخگویی به سوالات پایین بود
دریافت اطلاعات در مورد منطقه مورد مطالعه از سازمان‌ها و ادارات مرتبط، به خاطر مراحل اداری سخت و زمان بر بود
گردآوری اطلاعات به خاطر پراکنده بودن روستاها به دشواری صورت گرفت
به خاطر وجود واحدهای عمرانی مختلف در محدوده سد ستارخان و دسترسی بیشتر و کمتر این واحدها به منابع آب، گردآوری اطلاعات و توجیه بهره‌بردار با مشکل مواجه بود.
چون تمایل واژه ای است که در حوزه روان شناسی وعلوم اجتماعی کاربرد دارد لذا شاخص‌سازی برای آن اندکی دشوار بود.
1-7- تعریف عملیاتی واژگان
تمایل به مشارکت:
در فرهنگ لغت معین تمایل به معنی اظهار میل و رغبت کردن، به سوی چیزی کج شدن، گرایش، میل، عاطفه و احساس آمده است.برای سنجش تمایل افراد مقیاسهای گوناگونی همچون طیف‌های بوگاردوس، لیکرت، گاتمن و ترستون صورت می‌گیردکه در هرکدام از این طیف‌ها گویه‌های مختلف باتوجه به درجه شدت و ضعف سنجش گویه‌ها به ترتیب قرار داده می‌شوند. طیف یا مقیاس سنجش فاصله‌ای یکی از قدیمی‌ترین مقیاس‌های سنجش است و با ابداع آن عملا فصل جدیدی در روش‌های علوم اجتماعی یعنی سنجش کیفیت ها آغاز گردید و بوسیله آن مسیر روش شناسی در علوم اجتماعی تا حدود زیادی تعیین گشت و اغلب فعالیتهایی که در زمینه سنجش کیفی پدیده‌های اجتماعی تا کنون انجام گرفته، در واقع در جهت کامل کردن و دقیق‌تر کردن طیف بوگاردوس است(رفیع پور 1382). این طیف‌ها تمایل افراد را در مورد موضوعات مختلف به صورت تمایل زیاد یا تمایل کامل، تمایل متوسط و عدم تمایل بیان می‌کنند. ما در این تحقیق تمایل افراد را در قالب طیف‌های یاد شده مورد سنجش قرار ندادیم چون در این پژوهش افراد یا در مدیریت آبیاری مشارکت می‌کنند یا مشارکت نمی کنند. در این مورد برای سنجش تمایل بهره‌برداران اراضی پایاب سد ستارخان اهر پنج گویه را در اختیار بهره‌برداران قرار دادیم که نظر خود را در قالب موافق و مخالف بیان کردند این گویه‌ها شامل نگهداری و حفاظت از ایستگاههای پمپاژ، تعمیر آنها، توزیع آب، حل و فصل اختلافات در مورد آب و تامین هزینه‌های نگهداری ایستگاهها می‌شدکه هر یک ازگویه‌ها دارای وزن مساوی بودند وهریک از بهره‌برداران که به سه گویه و بیشتر جواب مثبت داده بود به معنی بهره‌بردار دارای تمایل بوده ودو گویه وکمتر ازآن به منزله عدم تمایل قلمداد شد. با توجه به مطالب فوق تعریف عملیاتی تمایل به مشارکت در این پژوهش عبارت است از نظر مساعد یا مخالفت بهره‌برداران نسبت به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری.
زمینه مشارکت:
اصطلاح مشارکت را آلن بیرو به معنای سهمی در چیزی یافتن و از آن سود بردن و یا درگروهی شرکت جستن و با آن همکاری داشتن تعریف کرده است.
– مشارکت در مفهوم گسترده‌اش به معنی برانگیختن حساسیت ودرنتیجه به معنی افزایش درک وتوان روستاییان جهت پاسخگویی به طرحهای توسعه ونیز تشویق به ابتکارات محلی است(اوکلی ومارسدن1، 1370).
مشارکت فرایندی سیستمیک وسمپاتیک است که در آن کارکرد اجزا و عناصر متشکله و سیستم به بقا، دوام و تعادل کل سیستم منجر می شود(توسلی،1387).
با توجه به تعاریف متعددی که از مشارکت شده است تعریف عملیاتی وجود زمینه مشارکت در این پژوهش عبارت است از اعتقاد بهره‌برداران به همکاری و سهیم شدن بهره‌برداران در تامین منابع مالی و پرداخت حقابه، اعتقاد به هدر ندادن آب، شرکت در کلاسهای آموزشی واعتقاد به اینکه این کلاسها موجب افزایش مهارت بهره‌برداران در زمینه آبیاری می‌شود.
شبکه آبیاری :
به مجموعه تأسیساتی که نقش انتقال و توزیع آب را تا قطعه زراعی به عهده دارند شبکه آبیاری و زهکشی اطلاق میگردد. در این تحقیق منظور تمامی کانال‌ها اعم از اصلی و درجه 1 و 2 و 3 می‌باشد.
مدیریت بهره‌برداری شبکه :
خدمات مستمری که به منظور استفاده بهینه از سیستم‌های آبگیری، انتقال و توزیع آب برای دستیابی به برنامه توزیع سالیانه آب در اراضی زیر پوشش شبکه و همچنین جمع‌آوری و تخلیه روان آبها و زه‌آبها در طول عمر مفید پیش بینی شده شبکه و در مقابل دریافت آب‌بها صورت می گیرد، خدمات بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی نامیده می‌شود.
نگهداری شبکه :
خدمات نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی عبارت است از انجام عملیات مستمری از قبیل بازرسی، تعمیرات، لایروبی، تدارک مصالح و ماشین آلات و تجهیزات ایمنی و حفاظتی که امکان بهره‌برداری مناسب از تأسیسات شبکه را در طول عمر مفید آن فراهم می‌آورد.

فصل دوم
مبانی نظری و پیشینه پژوهش

2-1- مقدمه
در این فصل جهت دستیابی به یک چارچوب نظری دو بخش عمده شامل مبانی نظری ومرور پیشینه تحقیق مورد مطالعه قرار خواهدگرفت.اجزای این فصل به شرح زیر می باشند.
2-2-مبانی نظری
2-2-1-مفهوم تمایل
در فرهنگ لغت معین تمایل به معنی اظهار میل و رغبت کردن، به سوی چیزی کج شدن، گرایش، میل، عاطفه و احساس آمده است. بر اساس منابع روانشناختی و طبق نظر محققانی از جمله کیم و هانتر، بررسی تمایل به انجام رفتار، بهترین پیش بینی کننده انجام رفتار محسوب می‌شود (کراژر و همکاران،2000). مشهورترین و مهمترین نظریه ای که در این زمینه مطرح شده است، متعلق به آژن و فیش باین می‌باشد. به نظر آنها رفتار در حالتی قابل پیش بینی، درک و توضیح است که ما به قصد شخص در رفتار توجه نماییم. به عبارتی رفتار در پی زنجیره ای از عوامل بوجود می‌آید و حلقه ماقبل بروز رفتار، قصد و نیت رفتاری است.
2-3- مفاهیم و تعاریف مشارکت
مشارکت از نظر لغوی بر وزن مفاعله به معنای مشارکت دوجانبه و متقابل افراد برای انجام امری می‌باشد. مشارکت معادل(participation) انگلیسی است این کلمه از ریشه part به معنی قسمت، جزئی از بخش، گرفته شده است و به معنای سهیم شدن در چیزی و یا گرفتن قسمتی از آن است. اصطلاح مشارکت را آلن بیرو به معنای سهمی در چیزی یافتن و از آن سود بردن و یا در گروهی شرکت جستن و با آن همکاری داشتن تعریف کرده است.
امروزه واژه مشارکت کاربرد زیادی یافته و در زمینه‌های مختلف بکار گرفته می‌شود. بسیاری از برنامه‌ها هدف خود را جلب مشارکت سطح یا سطوحی از جامعه در اجرای طرحهای توسعه قرارداده است و بسیاری از برنامه‌ها بر مبنای مشارکت جامعه در اجرای تمام یا بخشی از آن طرح‌ریزی می‌شوند. کمتر کسی با این نکته مخالف است که مشارکت مردم اساس موفقیت هر طرح توسعه روستایی است. مساله تاکید بر اهمیت مشارکت نیست، بلکه در زمینه توسعه روستایی پایدار، دستیابی به یک توافق درباره مفهوم این واژه است. به شرطی که چنین عملی هم معتبر و هم امکان پذیر باشد. با وجود قدمت مشارکت در میان جوامع انسانی و عمل به آن، واژه مشارکت و مشارکتی برای اولین بار در اواخر دهه 1950 وارد فرهنگ توسعه گردید. و مدتها نیز طول کشید تا وارد عرصه روستایی شد. مساله مشارکت روستاییان در برنامه‌های توسعه روستایی موضوعی است که نقطه آغاز به دهه‌های 1970 و 1980 بر می‌گردد(باقری، 1389).
بنیادی‌ترین اندیشه زیرساز مشارکت پذیرش اصل برابری مردم است و هدف از آن‌، همفکری، همکاری و تشریک مساعی افراد در جهت بهبود کمیت و کیفیت زندگی در تمامی زمینه‌های اجتماعی‌، اقتصادی و سیاسی است. مشارکت فراگردی است که از راه آن مردم به دگرگونی دست می‌یابند و دگرگونی را در خود پدید می‌آورند. کرفت و بیراسفورد1 تحولاتی چون ظهور جنبش‌های اجتماعی جدید، تأمل و بازنگری در مورد نیاز انسان، ظهور مجدد ایده شهروندی و پست ‌مدرن را موجب توجه به ایده مشارکت دانسته‌اند(نیازی، 1383).
مشارکت بر این عقیده بنیادین استوار است که همه افراد حق دارند در مورد اموری که مربوط به خودشان است احساس مسئولیت نمایند، درباره آن فکر کنند، اندیشه خود را بدون ترس بیان کنند و بر تصمیم‌هایی که بر زندگی آنها اثر می‌گذارد دخالت داشته باشند.
تعاریف متعددی از مشارکت از سوی صاحبنظران ارائه شده که به برخی از آنها می‌پردازیم.
– در حقیقت مشارکت در نزد صاحبنظران از چنان اعتباری برخوردار است که بعضا توسعه را معادل مشارکت می‌دانند. لذا توسعه پایدار روستایی بدون اتخاذ روشهای که در آن به مشارکت مردمی به عنوان زیربنا نگریسته شود، میسر نمی‌باشد. مشارکت در حقیقت اهرمی است که انسانهای ناتوان را بسوی توانمندیها سوق داده و تواناییها بالقوه آنان را به بالفعل تبدیل می‌کند و بر قدرتشان برای بهره‌گیری از زندگی می افزاید.
– مشارکت را می‌توان فرایند توانمندسازی محرومان و طرد شدگان تلقی کرد. این نظر مبتنی بر شناسایی تفاوتهای طبقات اجتماعی گوناگون به لحاظ قدرت سیاسی واقتصادی است. مشارکت به این مفهوم مستلزم ایجاد سازمانهایی برای فقراست که دمکراتیک، مستقل وخود‌اتکا باشند(باقری ،1389).
– مشارکت در مفهوم گسترده‌اش به معنی برانگیختن حساسیت ودرنتیجه به معنی افزایش درک وتوان روستاییان جهت پاسخگویی به طرحهای توسعه ونیز تشویق به ابتکارات محلی است(اوکلی ومارسدن1، 1370).
– از دیدگاه جغرافیدانان مشارکت به مفهوم ساماندهی رابطه متقابل انسان روستایی با محیط جغرافیایی یا بهره‌وری بهینه در سطوح مختلف تولیدات کشاورزی می‌باشداین درگذشته از طریق نظامهای همکار گروهی در زمینه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی وتولید کشاورزی بوده است امروزه نیز برای دستیابی به یک توسعه درونزا ومتکی به خود پایدار روستایی، بازنگری در مورد سازمانهای همکاری گروهی وتولید گروهی سنتی که ریشه در فرهنگ جغرافیایی این سرزمین دارند اجتناب ناپذیر است.
– مشارکت درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیت‌های گروهی است که آنان را بر می‌انگیزد تا برای دستیابی به هدف‌های گروهی، یکدیگر را یاری دهند و در مسئولیت کار شریک شوند.
– مشارکت کنشی اجتماعی، آموختنی و ناشی از یادگیری و تربیت است.
– مشارکت فعالیتی است آگاهانه، آزادانه و گسترده.
– مشارکت امری تحمیلی یا دعوتی نیست، بلکه نوعی توان‌بخشی و اعطای قدرت فراگیر به گروههای ضعیف است تا در مقابله بامشکلات خود نقش داشته باشند. چنین مشارکتی نه فرمایشی است و نه وضع کردنی، بلکه باید آن را به دست آورد. از این رو نمی‌توان آن ر ا به مثابه‌ی امتیازی دانست که حکومت‌ها به اتباع خود می دهند.(باقری ، 1389 ).
– «استیگر1» مشارکت دادن مردم و گروه‌های محلی را در بهره‌برداری و احداث شبکه‌های آبیاری، برای حل این مشکلات یک راه حل قابل قبول می‌داند. همچنین، ظرفیت سازی برای اجرای چارچوب مدیریت مشارکتی منابع آب، به وسیله قدرت مشارکت عمومی رونق می‌گیرد. بنابراین، مشارکت می‌تواند مبنایی برای استفاده مؤثر از منابع آب، از طریق آگاهی عمومی ایجاد کند(همان منبع).
– مشارکت به معنای بها دادن به نقش و نظر مردم در تصمیم گیری‌های سیاسی و دسترسی آنان به منابع قدرت است(اوکلی ومارسدن،1370).
– مشارکت فرایندی سیستمیک و سمپاتیک است که در آن کارکرد اجزا و عناصر متشکله و سیستم به بقا، دوام و تعادل کل سیستم منجر می شود(توسلی،1387).
– در مکتب ماکس وبر، مشارکت با مفهوم شانس یا احتمال همراه می‌باشد، معنای این سخنان این نیست که مشارکت افراد در زندگی اجتماعی لزوماً خصلت ناپایدار و موقتی دارد بلکه منظور این است که امکان دارد از میزان این شانس در شرایط مختلف و بنا به عوامل مختلف کاسته شود یاحتی در مواردی کاملاً منتفی گردد.این شانس تا هنگامی غیبت دارد که افراد انتظارات معینی از رفتار دیگران داشته واین انتظار به طور عینی همواره تحقق یابد یا برآورده گردد بنا بر این تا زمانی که انتظارات افراد در بطن اجتماعی بر آورده گردد مشارکت افرادکه همان باورآنها به نظم مستقراست تداوم خواهد یافت(همان منبع).
– مشارکت از نظر میسرا عبارت است از: رشد توانایی‌های اساسی بشر از جمله شأن و منزلت انسانی و مسئول ساختن بشر در باروری نیروی تصمیم‌گیری و عملی که سنجیده و از روی فکر باشد(همان منبع).
با توجه به تعاریف متعددی که از مشارکت صورت گرفته و همچنین با در نظر گرفتن نظرات اندیشمندان مختلف صاحب نظر در این حوزه می توان گفت مشارکت عبارت است از اهرمی که انسانهای ناتوان را به سوی توانمندیها سوق داده و موجب توانمندی محرومان شده و درک و توان روستاییان را جهت پاسخگویی به طرحهای توسعه افزایش می دهد. مشارکت کنشی اجتماعی، آموختنی و ناشی از یادگیری و تربیت بوده و فعالیتی آگاهانه و آزادانه می باشد. مشارکت به معنای بها دادن به نقش و نظر مردم در تصمیم گیریها و دسترسی آنان به منابع قدرت بوده و موجب رشد تواناییهای اساسی بشر از جمله شان و منزلت انسانی آن می شود.
2-3-1-انواع مشارکت
مشارکت از لحاظ نوع، موضوع و کارکرد به قسمتهای مختلفی تقسیم می‌شود که شامل انواع مشارکت از لحاظ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی،فرهنگی،روانی و رابطه مشارکت با توسعه و طرحهای آبی و رابطه مشارکت با توسعه پایدار روستایی و موانع و محدودیتهای آن می‌باشدکه در ذیل به شرح آنها پرداخته می‌شود.
الف) مشارکت تحمیل شده
نوعی مشارکت است که از طریق نخبگان، دیگران را به این نوع مشارکت می‌کشانند که گاهی از تکنیکهای روانی –اجتماعی یا مکانیسمهای فرهنگی استفاده می‌شود، هدف مشارکت لزوماً رفع نیازهای واقعی وانتظارات مشارکت کنندگان نیست(مطیعی لنگرودی، 1382).
ب) مشارکت ابزاری
دراین نوع مشارکت ویا از دیدگاه طرفداران این نوع مشارکت انسانها وسیله هستند وغالباً ترجیح داده می‌شود که همه مردم براساس یک الگو رفتارکنند ومشابه هم باشند در این مشارکت هم می‌توان از همبستگی‌های فرهنگی واجتماعی استفاده نمود.(همان منبع )
ج) مشارکت توسعه ای
این نوع مشارکت فرایندی است اجتماعی، یکپارچه، جامع، پویا، همبسته، چندبعدی وچند فرهنگی به عبارت دیگر مشارکت توسعه ای می‌خواهد که همگان در همه مراحل توسعه درگیر شوند لذا توسعه روستایی براین نوع مشارکت تاکید می کند. در این راستا تئوریهای اخیر توسعه روستایی برای مشارکت دمکراتیک مردم یا خودیاری آنان به شرکت در تصمیم گیری، اجرا، بهره‌برداری از منابع و ارزیابی فعالیتها اشاره می کنند(همان منبع).
2-3-2-انواع مشارکت


تبیین عوامل موثر بر تمایل  بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر پایان نامه ها
قیمت: 11200 تومان

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *