بهره‌برداران، آبیاری، سد، ستارخان، بهره‌برداری، شبکه‌های

ق راه‌حلی که اکثر کشورها از آن استفاده کرده و می کنند، مدیریت مشارکتی آبیاری است.
مدیریت مشارکتی را بايستي به عنوان يك فرايند ظرفيت سازي دانست كه جامعه محلي را قادر مي‌سازد براي توسعه برنامه‌ريزي و مديريت بهره‌برداري، مسئوليت‌هاي بيشتري را بپذيرد. مشارکت بهره‌برداران درمدیریت شبکه‌های توزیع آب در جهان از اهمیت بالایی برخوردار است به طوری که سازمانهای مسئول با بررسی زمینه‌های همکاری و مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری وشناسایی و تقویت عواملی که موجب افزایش تمایل و انگیزه آنها در این امر می‌شود موجبات مشارکت هر چه بهتر بهره‌برداران را فراهم می‌کنند. در کشور ما نیز طی برنامه‌های پنج ساله دوم، سوم،‌چهارم و پنجم توسعه کشور به این امر تأکید خاص گردیده است .
یکی از طرح‌های آبی که در استان آذربایجان‌شرقی اجرا شده است طرح سد و شبکه ستارخان شهرستان اهر می‌باشد که در راستای سیاست کلی سازمان آب استفاده از مشارکت بهره‌برداران در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه از اهمیت بسیاری برخوردار است . با توجه به وجود مشکلات متعدد در این شبکه تحقیق حاضر به تبیین عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان پرداخته تا با شناسایی عوامل موثر بر تمایل بهره‌برداران به مشارکت و جلب مشارکت بهره‌برداران در مدیریت شبکه‌های آبیاری از مشکلات عدیده‌ای که در این شبکه‌ها وجود دارد کاسته شده و شاهد بهبود بهره‌وری آنها باشیم.
1-2-بیان مساله
مسئله اصلی این پژوهش مشارکت و تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت آبیاری می باشد. تجارب جهانی مشارکت کشاورزان در مديريت شبکه‌های آبياری در دهه‌های اخير در سطح جهانی و به ويژه درکشورهای درحال توسعه نشانگر این است که به امرگسترش توسعه فيزيکی شبکه‌های آبياری توجه زيادی مبذول گرديده ولی مسئله بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌ها و مشارکت زارعين در امر مديريت، نگهداری و بهره‌برداری از شبکه‌ها کمتر مدنظر قرارگرفته است. حاصل اين عدم توجه در کشورهای درحال توسعه کاهش راندمان کلی آبياری تا ميزان 25 تا 30% و تخريب وفرسودگی ساختار فيزيکی شبکه‌ها می‌باشد. به طورکلی بکارگيری تمهيدات لازم برای بهره‌وری مؤثر از منابع آب دردسترس در راستای بالا بردن راندمان شبکه‌های آبياری برای آينده‌ای که درآن رقابت برای مصرف آب درحال افزايش است و دولت‌ها يارانه عمليات بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبياری را محدود و يا حذف خواهند نمود، از طريق مديريت کارا در قالب تشکل‌های قانونمند آب‌بران(تشکل کشاورزان مصرف کننده آب) قابل حصول می‌باشد(امید و همکاران، 1388).
سياست واگذاری يا مشارکت کشاورزان در امر مديريت، بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبياری از اواخر دهه 80 ميلادی و عمدتاً به لحاظ ناتوانی سازمان‌های دولتی مسئول بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها در امر جمع آوری آب‌بها و بالطبع عدم تأمين هزينه‌های نگهداری و بهره‌برداری سيستم‌های آبياری مورد توجه خاص قرار گرفته است(همان منبع). با وجود این، انتقال مدیریت آبیاری به کشاورزان به معنی رها کردن مسئولیت‌ها و از سرباز کردن مسا‌ئل و مشکلات آبیاری از سوی دولت نیست بلکه رویکردی مشارکت مدار و مردم مدار برای افزایش بهره‌وری منابع آب و خاک و توسعه پایدار مناطق کشاورزی و روستایی می باشد.
در کشور ما اگرچه موضوع مشارکت کشاورزان در امور بهره‌برداری و مدیریت شبکه‌ها در قالب ایجاد تشکل‌های متناسب باکشاورزی مورد توجه بوده لیکن در جهت اجرایی کردن آن، آئین‌نامه عملیاتی خاصی تدوین نشده است. از مرداد ماه سال 1378 کمیته مشترک وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی جهت کمک به شکل‌گیری تشکل‌های کشاورزی به وجود آمده لیکن توفیق چندانی در این رابطه حاصل نشده است.عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی در این عدم موفقیت نقش دارند از عوامل فرهنگی و اجتماعی که مانعی در برابر موفقیت شبکه های آبیاری و انتقال مدیریت محسوب می‌شود این است که متأسفانه در اکثر شبکه‌های آبیاری مدرن کشور، کشاورزان حفظ و نگهداری آن را از وظایف محرز بخش دولتی می‌دانند وبه نظر می‌رسد این طرزتفکر یکی از دلایل جدایی بهره‌برداران از بدنه مدیریت دولتی و مانعی درجهت مشارکت بهره‌برداران باشد بایستی توجه داشت طراحی و اجرای برنامه‌های مدیریت مشارکت مدار آبیاری زمانی به مخاطره افتاده و به شکست می‌انجامدکه به علایق و نیاز‌های کشاورزان توجه کافی نشود. مسایل و مشکلات اقتصادی معمولاپررنگ‌تراز سایر عوامل به چشم می‌خورد وافزایش هزینه‌های نگهداری سد و شبکه به عنوان مهمترین عامل و مشکل نگهداری ضعیف و کارایی پایین این شبکه‌ها قلمداد می‌شود در صورتی‌که
بررسی‌ها نشان می‌دهد نگهداری ضعیف شبکه‌های آبیاری فقط یک مشکل مالی نیست بلکه ریشه در مسایل مدیریتی دارد.
با توجه به اینکه توسعه فیزیکی شبکه‌های آبیاری در کشورمان بدون توجه به بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها و مشارکت بهره‌برداران در این مورد صورت گرفته، درحال حاضر کارایی این شبکه‌ها پایین و حدود 30 درصد می‌باشد(امید و همکاران، 1388). دولت نیز علی رغم اینکه در برنامه‌های مختلف توسعه به جلب مشارکت بهره‌برداران تاکید داشته و وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی و نیرو به دنبال تحقق این امر هستند، جلب مشارکت بهره‌برداران به کندی صورت گرفته و کارایی شبکه‌های آبیاری همچنان پایین است.
سد ستارخان شهرستان اهر نیز یکی از طرح‌هایی است که در استان آذربایجان‌شرقی اجرا شده و درمرحله بهره‌برداری می‌باشد و سازمان آب استان نیز به جلب مشارکت بهره‌برداران پایاب سد جهت ارتقای کارایی سد و شبکه و کاهش بار مالی دولت جهت نگهداری شبکه تاکید دارد. سوال اصلی این است که چه عواملی بر نظر موافق یا مخالف بهره‌برداران در مورد مشارکت در مدیریت و نگهداری شبکه آبیاری تاثیر می‌گذارند و این پژوهش به دنبال تبیین این عوامل است تا با تقویت نقاط مثبت و رفع محدودیت‌ها موجبات مشارکت بیشتر بهره‌برداران را فراهم آورد.
با توجه به مطالعاتی که در منطقه مورد مطالعه انجام شده و طرحهای آبی اجرا شده نشان می‌دهد که میزان مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری در حد مطلوب و بالایی قرار دارد. در‌مطالعه‌ای که در منطقه مورد مطالعه یعنی اراضی پایاب سد ستارخان اهرتوسط دفتر مطالعات سازمان آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی صورت گرفته این موضوع را تایید می‌کند( دفتر مطالعات سازمان آب آذربایجانشرقی 1374) در طرحهای مشابه در دیگر نقاط منطقه نیز همین امر مورد تایید است . در طرح سد و شبکه قیصرق سراب که توسط سازمان آب منطقه‌ای آذربایجان ‌شرقی به اجرا درآمده ، مطالعات نشان دهنده مشارکت بیش از 90 درصدی بهره‌برداران درمدیریت آبیاری شبکه می باشد(دباغی، 1390).
1-3-اهمیت و ضرورت موضوع
مهمترين ضرورتهای ظهور مديريت مشاركتي آبياري در كشورهاي مختلف شامل؛كمبود سرمايه- گذاري دولت در بخش آبياري، نگهداري نامناسب سيستم‌هاي آبياري، عدم توانايي دولت درجمع کردن پول كافي از مصرف‌كنندگان آب و عملكرد ضعيف سيستم‌هاي آبياري مي‌باشند(تبرایی و همکاران،1390). در این رابطه تلاش‌هاي زيادي دركشورهاي مختلف جهت انتقال مديريت سيستم‌هاي آبياري از دولت به بخش خصوصي يا سازمان‌هاي محلي صورت گرفته است.
انتقال مسئوليت‌ها از سوي سياست‌گذاران به عنوان روشي براي كاهش فشار بر منابع مالي دولتها، بهبود عملكرد كشت آبي و اطمينان ازپايداري بلندمدت سيستم‌هاي آبياري در نظرگرفته شده و برای بهره‌برداران نیز مشارکت درمدیریت آبياري پيامدهايي نظير: كاهش مشكلات كم آبي، تأمين آب در طول مراحل رشد گياه، افزايش عملكرد محصولات ومازاد عرضه آب و در نتيجه بهره‌برداري بهينه از منابع آب و افزايش درآمد و عملكرد، افزايش بهره‌وري محصولات كشاورزي، افزايش تراكم كشت، كسب اطمينان كشاورز از نظرتأمين غذا و درآمد، كاهش مهاجرت، بهبود شرايط اقتصادي مردم، افزايش فعاليتهاي اقتصادي، توزيع عادلانه آب و كاهش فقر ، كاهش هزينه‌هاي بهره‌برداري و نگهداري وپرسنلي، افزايش روحيه همكاري و تعاون بين كشاورزان وكشاورزان و دولت، افزايش احساس مسئوليت و مالكيت كشاورزان نسبت به استفاده از شبكه آبياري و حفاظت از آن‌ها و توزيع بهتر آب را در پي دارد(تبرایی و همکاران،1390).
با توجه به اهمیت موضوع، در کشور ما نیز از سال 1370 مسئله جلب مشارکت بهره‌برداران در دستورکار بخشهای آب و کشاورزی قرار گرفته و در برنامه‌های توسعه کشور نیز بر آن تاکید شده است لیکن تا کنون توفیق چندانی حاصل نشده است. بهره‌برداران تمایل چندانی برای مشارکت در مدیریت آبیاری نداشته و نگهداری و مدیریت شبکه‌ها را از وظایف دولت می‌دانند. با وجود اینکه مشارکت منسجم واصولی تشکل‌های بهره‌برداران در مدیریت آب که در نهایت به انتقال مدیریت آب می انجامد، نیازمند تدوین قوانین لازم و حمایت‌های دولتی متعدد است اما تمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت منابع آب از مهمترین ضروریات است چرا که مشارکت به هر صورتی که باشد باید ناشی از تمایل درونی افراد بوده و چنانچه افراد دریابند که همکاری و مشارکت آنها می‌تواند مشکلی از مشکلات زندگی اجتماعی و اقتصادی آنها را برطرف سازد، در مشارکت درنگ نخواهند کرد(سالکی، 1369).
با توجه به اهمیت مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری و نگهداری شبکه ضرورت انجام تحقیق از جهات زیرقابل ذکر می باشد.
1-افزودن بر غنای ادبیات مشارکت در منطقه مورد مطالعه در زمینه مدیریت شبکه‌های آبیاری
2-تبیین جایگاه مطالعات اجتماعی در طرحهای منابع آب قبل از اجرا و نگهداری این طرحها
3-آگاهی از دیدگاههای بهره‌برداران در خصوص مشارکت و ارائه آن به سازمان‌های ذیربط جهت بهره‌گیری در جریان انتقال مدیریت آبیاری به بهره‌برداران
در این راستا شناسایی و تقویت عوامل موثر برتمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت آبیاری به منظور ارائه راهکارهای مناسب برای حضورگسترده و همه جانبه مردم روستاها و جوامع محلی در مدیریت نگهداری و بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری ضروری است.
1-4-اهداف تحقیق
با توجه به مطالب فوق تحقیق حاضردارای دو هدف اصلی و فرعی به شرح زیر می باشد:
1-4-1-هدف اصلی
تبیین عوامل موثر برتمایل بهره‌برداران به مشارکت در مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان شهرستان اهر
1-4-2-اهداف فرعی
1-شناسایی ویژگیهای فردی بهره‌برداران شبکه آبیاری اراضی پایاب سد ستارخان اهر
2-شناسایی ویژگیهای اقتصادی بهره‌برداران شبکه آبیاری اراضی پایاب سد ستارخان اهر
3-شناسایی ویژگیهای شخصیتی بهره‌برداران شبکه آبیاری اراضی پایاب سد ستارخان اهر
4-بررسی تمایل بهره‌برداران منطقه مورد مطالعه نسبت به مشارکت در مدیریت شبکه آبیاری
5- بررسی رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان اهر
6-بررسی تاثیر وجود زمینه مشارکت بر تمایل به مشارکت بهره‌برداران در مدیریت آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان اهر
7- بررسی رضایت بهره‌برداران از وضعیت فعلی مدیریت آبیاری در اراضی پایاب سد ستارخان اهر
1-5-ویژگیهای منطقه مورد مطالعه
1-5-1-موقعیت جغرافیایی
شهرستان اهر با وسعت 3074 كیلومتر مربع (7/ 6درصد مساحت استان) در 110 كیلومتری تبریز واقع شده است. این شهرستان از سمت شمال با شهرستان کلیبر، از سمت شرق با استان اردبیل، از سمت غرب با شهرستان ورزقان و از سمت جنوب با شهرستان هریس هم‌مرز است.
طبق آخرین تقسیمات کشوری شهرستان اهر دارای دو بخش به نام‌های مرکزی (شامل دهستان‌های قشلاق، گویجه‌بل، اوچ‌هاچا، آذغان، بزکش و ورگهان) و هوراند (شامل دهستان‌های دودانگه، چهاردانگه و دیکله)، دو نقطه شهری به نام‌های اهر و هوراند و 344 آبادی می‌باشد.
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسكن در سال 1390، جمعیت شهرستان اهر در حدود 150111 نفر (4 درصد جمعیت استان) و جمعیت مرکز این شهرستان 92608 نفر برآورد شده است. جمعیت شهری این شهرستان 97053 نفر و جمعیت روستایی آن 53058 نفر و تعداد خانوار آن 39748 خانوار است.

نقشه ( 1-1 ) موقعیت جغرافیایی شهرستان اهر
جدول ( 1-1 ) جمعیت شهرستان اهر ( سرشماری سال 1390 )
جمعیت شهرستان مرکز شهرستان جمعیت شهری جمعیت روستایی تعداد خانوار
150111 92608 97053 53058 39748
سد ستارخان در استان آذربایجان‌شرقی در 750 کیلومتری شمال غرب تهران ، 120 کیلومتری شمال‌شرقی تبریز و 15 کیلومتری غرب شهرستان اهر با ظرفیت اسمی 135 میلیون متر مکعب بر روی رودخانه اهر چای احداث شده است که با اتمام عملیات ساختمانی بهره‌برداری از آب سد عملا از سال 1380 شروع گردیده است. اراضی پایاب سد در گستره ای در شمال، جنوب وشرق شهرستان قرار دارد که شامل 32 روستا با حدود 9350 هکتار اراضی توسعه می باشد.
1-5-2- معرفی سد ستارخان اهر
سد ستارخان اهر جهت تامین آب شرب، کشاورزی و صنعتی شهرستان اهر بر روی رودخانه اهر چایی که از ارتفاعات پیر سقا سرچشمه می‌گیردو در قسمت جنوبی شهرستان اهر به سوی شرق جریان می‌یابد احداث گردیده است. شروع مطالعات و سپس اجرای طرح از سال 1367 شروع شده و از سال 1380 بهره‌برداری از آن آغاز گردیده و دارای سه واحد عمرانی جنوب، شمال و شرق می‌باشد.
1-6-محدودیت‌های مطالعه
همانند سایر تحقیقات این پژوهش نیز با مشکلات و محدودیت‌هایی مواجه بود که برخی از آنها به شرح زیر می باشد:
با توجه به وجود زلزله اخیر شهرستان اهر و مشکلات ناشی از آن اشتیاق مردم برای پاسخگویی به سوالات پایین بود
دریافت اطلاعات در مورد منطقه مورد مطالعه از سازمان‌ها و ادارات مرتبط، به خاطر مراحل اداری سخت و زمان بر بود
گردآوری اطلاعات به خاطر پراکنده بودن روستاها به دشواری صورت گرفت
به خاطر وجود واحدهای عمرانی مختلف در محدوده سد ستارخان و دسترسی بیشتر و کمتر این واحدها به منابع آب،

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *