خاکی، کرم‌های، جانوران، خاک،، گیاهی، جانداران

بر روی بعضی از فرآیندهای خاک‌سازی تاثیر می‌گذارد و نقش مهمی در تسریع آن دارد.
در مناطقی که درجه حرارت و بارندگی مناسب می‌باشد، رشد انواع گونه‌های گیاهی به نحو مطلوب انجام می‌شود که از این طریق از فرسایش بیش از حد خاک جلوگیری شده و بازمانده‌های گیاهی به سطح خاک اضافه شده و سبب می‌شود که مواد آلی خاک افزایش پیدا کند.
1-1-4 نقش توپوگرافی در پیدایش خاک
عامل پستی و بلندی تاثیر قابل توجهی بر روی مشخصات خاک‌های هر منطقه دارد. این عامل به وسیله شیب، جهت و ارتفاع از سطح دریای آزاد بر روی مشخصات خاک‌ها تاثیر می‌گذارد و از طرف دیگر اقلیم و پوشش گیاهی را نیز متاثر می‌سازد (جعفری و سرمدیان، 1387).
در مناطق هموار و جلگه‌ای تغییرات جوامع گیاهی با تغییرات مشخصات خاک‌ها در ارتباط مستقیم است. ولی در مناطق کوهستانی عواملی مانند ارتفاع از سطح دریا، جهت، شیب، درصد شیب و شکل شیب(محدب یا مقعر بودن شیب) و موقعیت شیب(از روی قله تا پای شیب و یا دره) از عوامل مهمی می‌باشند که شرایط بسیار پیچیده‌ای را در ارتباط با زیست گیاه و تغییرات خصوصیات خاک‌ها ایجاد می‌نماید(بیرکلند، 1999).
1-1-5 نقش زمان در پیدایش خاک
عامل زمان در تشکیل خاک‌ها با توجه به تاثیر یا عدم تاثیر بر فرآیندهای خاک سازی اهمیت دارد. در بررسی عامل زمان می توان سن مطلق یا نسبی مواد خاکی را مورد بررسی قرار داد که معمولا سن نسبی خاک‌ها جهت مقایسه زمان تشکیل خاک مورد بررسی قرار می‌گیرد. خاک‌هایی که دارای زمان کافی برای تاثیر فرآیندهای خاک سازی بوده اند، سکون و پایداری آنها بیشتر می باشد و خاک‌هایی با تحول نسبی بیشتری را به وجود می‌آورند (باقرنژاد، 1381).
1-1-6 نقش جانداران در پیدایش خاک
وزن کل تمام موجودات زنده را در واحد سطح زی‌وزن (بایومس) می‌نامند. زی‌وزن را می‌توان به دو گروه تقسیم نمود که عبارتند از زی‌وزن گیاهی و زی‌وزن جانوری. زی‌وزن گیاهی به گیاهان مربوط می‌گردد و زی‌وزن جانوری شامل تمام جانوران، پستانداران و غیره می‌شود. معمولا” در مناطق جنگلی هنگامی که صحبت از زی‌وزن می‌نمایند، هدف همان وزن کل پوشش گیاهی به ویژه درختان می‌باشد (زرین کفش، 1380).
1-2 خاکزیان
پژوهش‌گران، جانداران خاک را بسته به اندازه آنها به دو گروه بخش می‌کنند.
1)ریز جانداران : جانداران بسیار ریزی هستند که تنها با میکروسکوپ آنها را می‌توان دید. میکروفلورا یا گیاهان میکروسکوپی(مانند باکتری‌ها، قارچ‌ها و جلبک‌ها)، میکروفونا یا جانوران میکروسکوپی (مانند نماتدها و پروتوزوئرها) از این گروه جانداران هستند.
2)درشت جانداران : جاندارانی هستند که با چشم و بدون میکروسکوپ به آسانی دیده می‌شوند. گیاهان (مانند گیاهان بی‌گل و گلدار) و جانوران (مانند کرم‌‌های حلقوی،بند پایان و…) از گروه جانداران درشت هستند.
باشلیر جانوران را بر پایه اندازه بدن بالغ آنها در چهار گروه رده‌بندی کرده است.
1)میکروفون : جانورانی هستند که اندازه‌ای کوچکتر از 2/0 میلی‌متر دارند. این گروه از جانوران خاک نیاز به آب فراوان دارند و بیشتر در لوله‌های مویین خاک بسر می‌برند. بیشتر آنها هنگامی که خاک خشک می‌شود به ریخت خفته با پایین آوردن سوخت و ساز خود زندگی را می‌گذرانند. پروتوزوئرها و نماتدها نمونه‌هایی از میکروفانای خاک هستند.
2)مزوفون یا میوفون: جانورانی هستند که اندازه‌ای بزرگتر از 2/0 و کوچکتر از 4 میلی‌متر دارند. بیشتر این جانوران نم‌پسند بوده و شمار اندکی از آنها خشکی پسند هستند. مهمترین انها از شاخه بندپایان، راسته‌های کنه‌ها و پادمان است. از جانوران دیگر این گروه حشرات بی‌بال مانند بی‌شاخکان و دم چنگالان است که در خاک اهمیت کمتری دارند.
3)ماکروفون: میانگین اندازه این جانوران از 4 تا 80 میلی‌متر است. برخی از کرم‌های حلقوی، حشرات بالدار، هزارپایان، عنکبوت مانندها و نرم تنان در این گروه جای دارند.
4)مگافون: جانورانی درشت که اندازه بدن بالغ آنها بزرگتر از 8 سانتیمتر تا 6/1 متر است. کرم‌های خاکی غول آسا و خرچنگهای سرزمینهای گرم و نمناک، برخی از دوزیستان، خزندگان و پستانداران از این گروه جانوران هستند.
وال ورک جانوران خاک را در سه گروه جا داده است.
1)میکروفون: که اندازه آنها 20 تا 200 میکرون
2)مزوفون: که اندازه آنها 200 میکرون تا 1 سانتیمتر
3)ماکروفون: که اندازه آنها بیشتر از 1 سانتیمتر است.
جانوران خاک را بر پایه توان آنها در کندن زمین و ژرفای فرو رفتن آنها در خاک، نیاز رطوبتی و… نیز گروه بندی کرده‌اند. از آنجایی که این گروه بندی‌ها جانوران خاک را بخوبی از یکدیگر جدا نمی‌سازند، از گروه‌بندی سیستماتیک برای شناسایی و بررسی گونه‌های جانوری در خاک بهره‌گیری می‌کنند. بیشتر جانوران چند یاخته‌ای (متازوا) خاک از گروه بی‌مهرگان هستند. گفته می‌شود که نزدیک 95% از متازوای خاک از گروه بی‌مهرگان یا چهار شاخه کرم‌های حلقوی، کرم‌های لوله‌ای، بندپایان و نرم تنان هستند. هر یک از این شاخه‌ها جانورانی خاکزی دارند که بسته به ویژگی‌های خاک، فراوانی گوناگونی دارند. برخی از آنها مانند صدپا زنده‌خوار و گوشت خوار هستند. گروهی دیگر مانند نماتدها، سوسک‌ها، کنه‌ها، لارو و مگس‌ها و… همه چیز خوار هستند و برخی مانند کرم‌های خاکی، خرخاکی، هزارپا، و… بیشتر از مانده‌های گیاهی بهره می‌گیرند.
در پژوهش‌های بیولوژی خاک بیشتر به بررسی و شناخت گونه‌های زنده، فراوانی و گسترش آنها در خاکهای گوناگون، اثرات زندگی هر یک از گونه‌ها بر خاک و اثرات ویژگیهای خاکها بر کارکرد و زندگی هر یک از گونه‌ها پرداخته می‌شود. بررسی های مورفولوژیک (ریخت شناسی)، فیزیولوژیک و رده بندی (سیستماتیک) جانداران از اهمیت کمتری برخوردار است. بهر گونه، آرمان این پژوهش‌ها افزایش توان بارآوری خاکها و کاهش آلودگی زیستگاه‌ها از راه افزایش فراوانی و یا کارکرد گونه‌های سودمند خاکزیان است(صفری سنجابی، 1382).
1-2-1 کرم خاکی
کرم‌های خاکی که همه مراحل زندگی خود را در خاک می‌‌گذرانند، ژئوبیونت نام دارند، رویهم رفته جانورانی که در خاک یافت می‌شوند بیشتر از شاخه‌های کرم حلقوی، کرم‌های لوله‌ای، بندپایان، نرم تنان و مازه‌داران هستند. زی‌توده جانوران در خاک‌های گوناگون یکسان نیست و بستگی به ویژگی‌های خاک، آب و هوا، پوشش گیاهی و… دارد و بیشتر از 5/0 تن در هکتار گزارش شده است. رویهم رفته فراوانی و گوناگونی جانوران در خاک‌های دست نخورده و یا کمتر به هم خورده مانند خاک چراگاه‌ها، علفزارهای دائمی و جنگل‌ها بالاتر از خاک‌های دست خورده و کشتزارها است. بنابراین در چرخه عناصر غذایی، جانوران در این خاک‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند. جانوران با خرد کردن و تجزیه نسبی مواد آلی و همچنین آمیخته کردن مواد آلی و کانی در خاک، از راه آماده سازی مواد آلی برای گوارش میکربی به چرخه عناصر غذایی کمک می‌کنند. بنابراین در فرآیند دگرگونی و گوارش مواد آلی در خاک، جانوران خاکزی و میکروب‌ها سینرجیسم و همکردار هستند و کارکرد آنها در کنار یکدیگر بیشتر از مجموع کارکرد جداگانه آنها است.
در میان کرم‌های خاکی که در سرزمین‌های معتدله زندگی‌می‌کنند‌خانواده لومبریسیده مهم‌ترین آنها است که جنس لومبریکوس با درازای 3 تا 30 سانتیمتر و آلولوبوفورا با درازی 4 تا 20 سانتیمتر از جنس‌های مهم آن هستند.
کرم‌های خاکی خانواده لومبریسیده در سه گروه اکولوژیکی جای دارند.
1)اپی جیوس : این کرم‌ها درون خاک و درون لاشبرگ‌ها زندگی می‌کنند. آنها توانایی سوراخ کردن و کندن دالان در خاک را ندارند. آنها اندازه کوچکی داشته و قرمز رنگ هستند.
2)آنسیک: این گروه از کرم‌های خاکی در شب به روی خاک می‌آیند و در روز به زیر خاک فرو می‌روند. آنها توان سوراخ کردن و کندن دالانهای عمودی در خاک را دارند. اندازه آنها میانه و رنگ آنها قهوه‌ای است.
3)اندوجیوس: این گروه از کرم‌ها هیچگاه در روی خاک دیده نمی‌شوند و در دالان‌های افقی خاک زندگی می‌کنند. آنها از ریشه گیاهان مرده تغذیه می‌کنند. این گروه اندازه‌ای بزرگ دارند و بدون پیگمان هستند. رویهم رفته رنگ تن کرم‌های خاکی به ویژه آنهایی که در لاشبرگ‌های روی خاک زندگی می‌کنند سرخ و آنهایی که در لایه‌های زیرین خاک زندگی می‌کنند و مواد کانی خاک را بیشتر فرو می‌دهند، خاکستری و یا خاکستری مایل به سبز یا آبی است(صفری سنجابی، 1382)
کرم‌های خاکی در سرزمین‌های بیابانی، خشک و بدون پوشش گیاهی به دلیل کمی آب و مواد آلی و سرزمین‌های کوهستانی سرد و جنگل‌های سوزنی برگ به دلیل یخ زدن و کمبود کلسیم و یا اسیدی بودن خاک شمار اندکی دارند و فراوانی آنها را 10 عدد در هر متر مربع گزارش کرده اند. شمار آنها در جنگلهای پهن برگ، علفزارها و چراگاه‌ها غنی و فراوان است و فراوانی آنها را 1000 عدد در متر مربع گزارش کرده‌اند. پ-اچ بهینه زیستگاه کرم‌های خاکی خنثی(7 – 5/7) است. آنها نیاز بالایی به کلسیم دارند و در خاکهای آهکی فراوان تر هستند.
1-2-2 تاثیر کرم خاکی بر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک
کرم‌های خاکی با فعالیت خود بر ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی خاک تأثیر گذار هستند. در زیر برخی از این ویژگی‌ها ذکر شده اند.
1-2-2-1 چرخه عناصر غذایی و حاصلخیزی خاک
میکروارگانیسم‌های خاک نقش بسیار مهمی را در باروری خاک و همین‌طور توانایی تغییرات بیوشیمیایی و بازگرداندن مواد غذایی بازی می‌کنند(لی و فوستر، 1991).
داروین، (1837) برای نخستین بار اثر برخی از کرم‌های خاکی را بر حاصلخیزی خاک اعلام کرد. سهم کرم‌های خاکی درحاصلخیزی خاک بسیار قابل توجه می‌باشد.آنها در تجزیه ماده آلی خاک، تهویه خاک، افزایش نفوذپذیری خاک و دانه بندی ذرات خاک دخالت دارند. کانالهای ایجاد شده بوسیله کرم‌های خاکی نفوذپذیری آب باران را در خاک افزایش می‌دهند و برحرکت مواد غذایی در خاک نیز اثر خواهند داشت. کرم‌های خاکی از طریق مخلوط کردن، خرد کردن و تجزیه بقایای گیاهی سهم زیادی در باروری اکوسیستم خاک دارند(ادواردز، 2004). تاثیر کرم خاکی بر چرخه مواد غذایی بسیار مهم است. آنها با زیر و رو کردن میزان زیادی از خاک و موادآلی علاوه بر بهبود ساختمان خاک، سرعت معدنی شدن را افزایش می دهند و مواد غذایی را به صورت معدنی که برای گیاه قابل جذب است تبدیل می‌کنند. سرعت تجزیه مواد آلی به ویژه بخش‌های سخت تر برگ، ساقه و ریشه گیاه پس از گذر از دستگاه گوارش کرم‌های خاکی افزایش می‌یابد(ایران نژاد، 1384).
1-2-2-2 ساختمان خاک
ساختمان خاک براساس اندازه و آرایش ذرات و منافذ خاک تعریف شده است. استحکام واحدهای ساختمانی با پایداری و دوام پیکره ساختمانی که در داخل آن واکنشهای شیمیایی، بیولوژیکی و فیزیکی روی می‌دهد کمک می‌کند(حاج عباسی، 1378).
جانوران خاکزی به ویژه کرم‌های خاکی به طور کلی ساختمان خاکی را اصلاح کرده و می‌توانند تأثیر مثبتی بر روی ساختمان خاک بگذارند، که این امر به گونه کرم خاکی و طبیعت خاک محل زیست آن بستگی دارد. کرم‌های خاکی قادرند سالیانه بیش از هزار تن خاک در هکتار در شرایط مناسب را از عمق به سطح بیاورند و همانند یک شخم عمیق عمل کرده و با ایجاد و ترشحات مواد چسبنده و جابجائی مواد آلی ساختمان خاک را بهبود می‌بخشند(جعفری و همکاران، 1388) و (حاجی زاده، 1369). این موجودات نقش چشمگیری در تشکیل و تحول ساختمان خاک و توزیع اندازهای خلل و فرج خاک دارند. کانال‌های ایجاد شده توسط این موجودات خاک تأثیر شگرفی بر رشد ریشه، پراکنش گازها، انتقال آب و مواد شیمیایی از سطح به افقهای زیرین خاک و در آبهای زیرزمینی دارند(حاج عباسی، 1378).
کرم‌های خاکی از طریق بلعیدن و تکه تکه کردن، هضم و دفع خاک به صورت فضولات، حفر دالان در خاک و بالا آوردن خاک لایه‌های زیرین و زیرو رو کردن خاک و تشکیل خاکدانه‌ها بر ساختمان خاک اثر می‌گذارند(ادواردز و بهلن، 1996).
اتصال ذرات اولیه شن، سیلت و رس سبب ایجاد ذرات ثانویه یعنی خاکدانه‌ها می‌شود. کرم‌های خاکی فقط از طریق عبور دادن خاک از روده خود بر خاکدانه‌ها تأثیر نمی‌گذارند، بلکه آنها قادر هستند کانالهای زیرزمینی زیادی تشکیل دهند که بر ریخت شناسی و خصوصیات فیزیکی خاک اثر خواهند گذاشت. همچنین کرم‌های خاکی می‌توانند از طریق فعالیت‌های زیستی خود، برگشت مواد آلی خاک، رها کردن عناصر غذایی و خاکدانه سازی تأثیرگذار باشند(موسوی و رئیسی، 1389).
1-2-2-3 بافت خاک
فراوانی نسبی ذرات شن، سیلت و رس را در نمونه خاک، بافت خاک می‌گویند. باف خاک عامل عمده نگهداری رطوبت و تنظیم کننده غلظت محلول خاک حاوی عناصر غذایی و تغذیه گیاه است. به علاوه تعیین کننده ساختمان و میزان خلل و فرج موجود در خاک و تهویه نیز می‌باشد.کرم‌های خاکی با خوردن و برگرداندن مواد آلی همراه با خاک، بافت خاک را ریزتر می‌کنند(حاجی زاده، 1369). پس از خرد شدن ذرات خاک در دستگاه گوارش کرم خاکی دانه‌های کوچکتر و نرمتر با دانه بندی بهتر پدید می‌آید(صفری سنجابی، 1382).
1-2-2-4 تهویه و زهکشی
کرم‌های خاکی با حفر دالان‌های زیرزمینی مرتبط با سطح خاک موجبات افزایش نفوذپذیری و تهویه خاک را فراهم می‌آورند و نفوذ ریشه‌ها به عمق خاک را تسهیل می‌کنند. بنا به نوع خاک و میزان رطوبت آن و نیز مقدار مواد آلی و نوع کرم، عمق این مجاری از چند سانتیمتر تا چندین متر دیده شده است. کرم‌های خاکی قادرند در شرایط مناسب سالیانه بیش از هزار تن خاک در هکتار را از عمق به سطح بیاورند(حاجی زاده، 1369).
1-2-2-5 ورود آب به خاک
کرم‌های خاکی فقط در حضور آب فعال هستند. آب باعث ترشح مخاط می‌شود که حرکت آنها را در خاک تسهیل می‌کند. همچنین کرم‌های خاکی برای حرکت و سوراخ کردن زمین به بدنی آماس‌دار نیاز دارند(لکزیان و همکاران،1383). نفوذ آب در خاکهای دارای کرم خاکی 1 تا 4 برابر سریعتر است. افزایش نفوذ آب در خاک که حاصل فعالیت کرم خاکی است، می‌تواند باعث کاهش رواناب سطحی شود(ایران نژاد، 1384).

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *