–31

425451754505

دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
تاریخ:
شماره:

تعهد نامه اصالت رساله یا پایان
اینجانب الهام صوفی کاکیهانی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد رشته مشاوره که در تاریخ 27/11/92 از پایان نامه خود تحت عنوان” رابطه هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی در کارکنان دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه”
با کسب نمره 76/17 و درجه عالی دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاورهای علمی و پژوهشی دیگران ( اعم از پایان نامه ، کتاب ، مقاله و ….) استفاده نموده ام ، مطابق ضوابط و رویه موجود ، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام .
این پایان نامه قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل ، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب ، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم ، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و دانشگاه علوم و تحقیقات مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی: الهام صوفی کاکیهانی
تاریخ و امضاء:

-19050-152400

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم تحقیقات
پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مشاوره (M.A)
عنوان:
رابطه هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی
در کارکنان دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه
استاد راهنما:
دکتر حمزه احمدیان
استاد مشاور:
دکتر کریم افشاری نیا
نگارش:
الهام صوفی کاکیهایی
زمستان 1392
5105400-152400
Eslamic University of Azad
Sciences investigations Kermanshah
Thesis for masters degree M.A Field of Counseling and Guidance
Subject:
The relation between emotion intelligence and accupational stress with resiliency and happiness among employees of Kermanshah unirersity of medical
Thesis Advisor:
Hamzeh Ahmadian Ph.D
Consulting Advisor:
Karim Afshari Nia Ph.D
By:
Elham Sufi Kakihai
Winter 2013
سپاسگزاری
سپاس خدایی را که سخنش عبرت است و لطفش مستدام
با سپاس فراوان از
جناب آقای دکتر حمزه احمدیان (استاد محترم راهنما)
جناب آقای دکتر کریم افشاری نیا (استاد محترم مشاور)
و دیگر بزرگوارانی که این شاگرد کمترین را روحی دوباره دمیدند و نواختند، بلکه ایرانی همچنان سربلند بماند.
تقدیم به :
مادرم
و
فرزند دلبندم

فهرست مطالب
عنوان صفحه

چکیده ………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول: معرفی پژوهش
1-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………….3
1-2- بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………5
1-3- اهمیت و ضرورت انجام پژوهش……………………………………………………………………………….. 8
1-4- اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………..10
1-4-1- هدف کلی…………………………………………………………………………………………………………..10
1-4-2- اهداف اختصاصی…………………………………………………………………………………………………10
1-5-فرضیه‏های پژوهش……………………………………………………………………………………………………10
1-6-متغیر های پژوهش…………………………………………………………………………………………………….11
1-6-1- تعریف مفهومی متغیرها…………………………………………………………………………………………11
1-6-2- تعریف عملیاتی متغییرها……………………………………………………………………………………….11
2-1- هوش هیجانی …………………………………………………………………………………………………………13
2-1-1- هیجان چیست؟……………………………………………………………………………………………………13
2-1-2-مبانی فیزیولوژیکی هیجان………………………………………………………………………………………15
2-1-3-تاریخچه هوش هیجانی………………………………………………………………………………………….16
2-1-4- تعاریف هوش هیجانی………………………………………………………………………………………….21
2-1-5- دیدگاه های موجود در باب هوش هیجانی………………………………………………………………21
2-1-5-1- دیدگاه توانایی (پردازش اطلاعات) ……………………………………………………………………21
2-1-5-2- دیدگاه ترکیبی (شخصیتی- اجتماعی- هیجانی) هوش هیجانی……………………………….23
2-1-6- مدل مختلط هوش هیجانی بار- آن…………………………………………………………………………24
2-1-6-1- مقیاسهای کلی یا ترکیبی EQ-I بار- آن (1997) ………………………………………………..24
2-1-7- مدل مختلط هوش هیجانی گلمن……………………………………………………………………………26
2-1-8- مقایسه مدلهای توانایی و ترکیبی هوش هیجانی……………………………………………………….28
2-1-9- اهمیت هوش هیجانی ………………………………………………………………………………………….28
2-2- استرس شغلی………………………………………………………………………………………………………….30
2-2-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………..30
2-2-2- تاریخچه استرس …………………………………………………………………………………………………31
2-2-3- تعریف استرس…………………………………………………………………………………………………….32
2-2-4- تعاریفی در طبقه بندی اصطلاح استرس………………………………………………………………….33
2-2-5- وضع فعلی استرس…………………………………………………………………………………………….. 35
2-2-6- عوامل ایجاد کننده استرس…………………………………………………………………………………….36
2-2-6-1-فشار ………………………………………………………………………………………………………………36
2-2-6-2- ناکامی ……………………………………………………………………………………………………………37
2-2-6-3- واکنش در برابر ناکامی (پرخاشگری) …………………………………………………………………37
2-2-6-4- تعارض…………………………………………………………………………………………………………. 38
2-2-7- استرس شغلی …………………………………………………………………………………………………….39
2-2-8- نشانه های استرس شغلی ……………………………………………………………………………………..42
2-2-8-1- نشانه های روانی……………………………………………………………………………………………..42
2-2-8-2- نشانه های جسمانی………………………………………………………………………………………….42
2-2-8-3- نشانه های رفتاری……………………………………………………………………………………………43
2-2-9- ویژگی های شغل ………………………………………………………………………………………………..44
2-2-9-1- آهنگ کار ……………………………………………………………………………………………………..44
2-2-9-2- تکرار کار ……………………………………………………………………………………………………..44
2-2-9-3- نوبت کاری……………………………………………………………………………………………………..44
2-2-10- بررسی اثرات استرس شغلی………………………………………………………………………………..45
2-2-11- سه خصلت شخصیتی افراد مستعد استرس …………………………………………………………..48
2-2-12- عوامل استرس شغلی در محیط کار ……………………………………………………………………..49
2-2-12-1- شرایط کاری ………………………………………………………………………………………………..49
2-2-12-2- تراکم کاری…………………………………………………………………………………………………. 50
2-2-12-3- ابهام نقش …………………………………………………………………………………………………….50
2-2-12-4- عدم امنیت شغلی……………………………………………………………………………………………50
2-2-12-5- مسئولیت ……………………………………………………………………………………………………..51
2-2-12-6- روابط با زیر دستان ……………………………………………………………………………………….51
2-2-12-7- روابط با همکاران ………………………………………………………………………………………….51
2-2-12-8-ارزشیابی شدن به وسیله دیگران………………………………………………………………………..52
2-2-12-9- فناوری و خصیصه های مادی …………………………………………………………………………52
2-3- تاب آوری……………………………………………………………………………………………………………….53
2-3-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………..53
2-3-2- تاریخچه تاب آوری……………………………………………………………………………………………..54
2-3-3- حوزه های عملکردی تاب آوری……………………………………………………………………………55
2-3-4- تاب آوری از نظر تاریخی……………………………………………………………………………………..56
2-3-5- مدل های تاب آوری…………………………………………………………………………………………….58
2-3-5-1-مدل جبرانی……………………………………………………………………………………………………..59
2-3-5-2-مدل چالش………………………………………………………………………………………………………59
2-3-5-3-مدل عامل حفاظتی…………………………………………………………………………………………….60
2-4- شادکامی………………………………………………………………………………………………………………….62
2-4-1- تعاریف و مفاهیم شادکامی…………………………………………………………………………………….62
2-4-2- تاریخچه شادکامی ……………………………………………………………………………………………….64
2-4-3- جایگاه شادی در چهار چوب هیجانها ……………………………………………………………………66
2-4-4- شاخص های شادکامی …………………………………………………………………………………………67
2-4-4-1-حالت چهره – قیافه …………………………………………………………………………………………67
2-4-4-2-بیان احساسات شاد توسط خود فرد…………………………………………………………………….68
2-4-4-3-توجه به محتوی گفتار فرد …………………………………………………………………………………68
2-4-5- دیدگاه شناختی و شادکامی …………………………………………………………………………………..68
2-4-6- صفات شخصیتی و روان شناختی مرتبط با شادمانی………………………………………………….69
2-4-6-1-برون گرایی و روان نژندی ………………………………………………………………………………..70
2-4-6-2- مطلوبیت اجتماعی و وظیفه شناسی…………………………………………………………………..70
2-4-6-3-انعطاف پذیری …………………………………………………………………………………………………71
2-4-6-4-عزت نفس ………………………………………………………………………………………………………71
2-4-6-5- خوش بینی …………………………………………………………………………………………………….72
2-4-6-6-تداوم شادی …………………………………………………………………………………………………….73
2-4-7- جنبه های پنهان شادی …………………………………………………………………………………………75
2-4-8- دیدگاه های نظری در مورد شادکامی ……………………………………………………………………..78
2-4-8-1- دیدگاه لذت گرایی…………………………………………………………………………………………..78
2-4-8-2- دیدگاه معنوی………………………………………………………………………………………………….79
2-4-8-3- نظریه ی داینر و همکاران………………………………………………………………………………….81
2-4-8-4- نظریه ی آرگایل و همکاران ……………………………………………………………………………..81
2-4-9-دیدگاه های شناختی و شادی …………………………………………………………………………………82
2-4-10- دیدگاههای زمینه ای در مورد شادی ……………………………………………………………………84
2-4-10-1- نظریه روابط و فعالیتهای اجتماعی …………………………………………………………………..84
2-4-10-2- شادی در نظریه فروید…………………………………………………………………………………….85
2-4-10-3- نظریه تعادل حالات هیجانی …………………………………………………………………………..85
2-4-10-4- شادی در نظریه الیس …………………………………………………………………………………….86
2-4-10-5- نظریه زیست شناختی در مورد شادی……………………………………………………………….86
2-4-10-6- شادی در نظریه فاوا ………………………………………………………………………………………87
2-4-10-7- شادی در نظریه مزلو ……………………………………………………………………………………..88
2-4-10-8- شادکامی از دیدگاه دنیل گیلبرت………………………………………………………………………88
2-4-10-9- شادی از دیدگاه مارتین سلیگمن ……………………………………………………………………..92
2-4-10-10- شادی درنظریه فوردایس……………………………………………………………………………….94
2-4-11- عوامل تأثیر گذار بر شادکامی……………………………………………………………………………….96
2-4-11-1- تفاوت های جنسیتی ……………………………………………………………………………………..96
2-4-11-2- درآمد ………………………………………………………………………………………………………….97
2-4-11-3- ازدواج …………………………………………………………………………………………………………97
2-4-11-4- تحصیلات ……………………………………………………………………………………………………98
2-4-11-5-رضایت شغلی ……………………………………………………………………………………………….98
2-4-11-6- سلامتی ………………………………………………………………………………………………………..99
2-4-11-7- مذهب …………………………………………………………………………………………………………99
2-4-11-8- اوقات فراغت و تفریح …………………………………………………………………………………100
2-4-11-9- موفقیت و تأیید اجتماعی ……………………………………………………………………………..100
2-4-11-10- حوادث زندگی …………………………………………………………………………………………100
2-4-11-11- توانایی ها………………………………………………………………………………………………….101
2-4-11-12- سن …………………………………………………………………………………………………………101
2-4-12- راهکارهای افزایش شادکامی……………………………………………………………………………..102
2-5- پیشینه تحقیقات انجام شده………………………………………………………………………………………109
2-5-1- تحقیقات داخلی…………………………………………………………………………………………………109
2-5-1-1- رابطه هوش هیجانی و شادکامی……………………………………………………………………….109
2-5-1-2- رابطه هوش هیجانی و تاب آوری…………………………………………………………………….110
2-5-1-3- رابطه استرس شغلی و تاب آوری ……………………………………………………………………111
2-5-1-4- رابطه استرس شغلی و شادکامی……………………………………………………………………….112
2-5-2- تحقیقات خارجی ……………………………………………………………………………………………..113
2-5-2-1- رابطه هوش هیجانی و شادکامی……………………………………………………………………….113
2-5-2-2- رابطه هوش هیجانی و تاب آوری…………………………………………………………………….114
2-5-2-3- رابطه استرس شغلی و تاب آوری ……………………………………………………………………115
2-5-2-4- رابطه استرس شغلی و شادکامی……………………………………………………………………….116
فصل سوم: روش پژوهش
3-1- طرح پژوهش ………………………………………………………………………………………………………123
3-2- طبقه بندی متغیر ها…………………………………………………………………………………………………123
3-3- جامعه آماری پژوهش …………………………………………………………………………………………….123
3-4- نمونه آماری پژوهش و روش نمونه‌گیری …………………………………………………………………123
3-5- روش اجرا ……………………………………………………………………………………………………………123
3-6- ابزار سنجش …………………………………………………………………………………………………………124
3-6-1-پرسشنامه هوش هیجانی بار آن……………………………………………………………………………..124
3-6-2- پرسشنامه استرس شغلی HES …………………………………………………………………………..124
3-6-3- پرسشنامه تاب آوری کانر و دیوید سون (CD-RISC) ………………………………………..125
3-6-4- پرسشنامه شادکامی آکسفورد………………………………………………………………………………..125
3-7- روشهای آماری تحلیل داده‌ها ………………………………………………………………………………….126
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
4-1- تحلیل داده‌های کمی از زاویه توصیفی …………………………………………………………………….129
4-2- تحلیل داده‌های کمی از زاویه استنباطی …………………………………………………………………..130
4-2-1- یافته‌های مربوط به فرضیه اول……………………………………………………………………………..130
4-2-2- یافته‌های مربوط به فرضیه دوم…………………………………………………………………………….131
4-2-3- یافته‌های مربوط به فرضیه سوم……………………………………………………………………………133
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1-بحث و تفسیر نتایج ………………………………………………………………………………………………..136
5-2- محدودیت‌ها …………………………………………………………………………………………………………139
5-3- پیشنهادات ……………………………………………………………………………………………………………139
5-3-1- پیشنهادات کاربردی……………………………………………………………………………………………139
5-3-2- پیشنهادات پژوهشی…………………………………………………………………………………………….139
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………….140
فهرست منابع فارسی………………………………………………………………………………………………………..140
فهرست منابع لاتین………………………………………………………………………………………………………….142
ضمائم……………………………………………………………………………………………………………………………146
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………………….. 156

فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1) ظهور مفهوم هوش عاطفی (مایر، 2001) …………………………………………………………….20
جدول 2-2) مؤلفه های هوش هیجانی (به نقل از مایر، 2001) …………………………………………………27
جدول 2-3) توصیف مختصر سه موج بررسی تاب آوری (ریچاردسون، ٢٠٠٢)………………………….58
جدول 2-4) خلاصه پیشینه های انجام شده………………………………………………………………………….117
جدول 4-1)فراوانی ودرصد فراوانی جنسیت،وضعیت تاهل ونوع استخدام در بین پاسخگویان….. 129
جدول 4-2 )فراوانی ودرصد فراوانی سنوات خدمت وسطح تحصیلات در بین پاسخگویان………..129
جدول 4-3) آمار توصیفی متغییر های تحقیق……………………………………………………………………….130
جدول 4-4) تحلیل واریانس……………………………………………………………………………………………….130
جدول 4-5) رگرسیون برای رابطه تاب آوری با هوش هیجانی و استرس شغلی………………………..130
جدول 4-6) تحلیل واریانس……………………………………………………………………………………………….131
جدول 4-7) رگرسیون برای رابطه شادکامی با هوش هیجانی و استرس شغلی…………………………..132
جدول 4-8) همبستگی پیرسون…………………………………………………………………………………………..133

فهرست اشکال
عنوان صفحه

شکل 2-1) مدل جبرانی……………………………………………………………………………………………………….59
شکل2-2) مدل چالش…………………………………………………………………………………………………………60
شکل2-3) مدل عامل حفاظتی……………………………………………………………………………………………….61
چکیده
تحقیق حاضر با هدف بررسی ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی انجام شد. طرح پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش و ماهیت توصیفی ، پیمایشی از نوع همبستگی بود. جامعه آماری این تحقیق شامل کارکنان مشغول به خدمت دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه در سال 1392 برابر 1150 نفر بودند. حجم نمونه براساس فرمول کوکران برابر 288 نفر انتخاب شد که از روش نمونه گیری تصادفی ساده از بین جامعه آماری برگزیده شدند. برای جمع آوری داده هااز پرسشنامه های سنجش هوش هیجانی بارآن ، پرسشنامه استرس شغل HESو پرسشنامه تاب آوری کانر و دیویدسون و پرسشنامه شادکامی آکسفورد استفاده شد. نتایج این پژوهش نشان داد که بین هوش هیجانی و تاب آوری رابطه مثبت و معناداری وجود دارد یعنی با افزایش نمره هوش هیجانی میزان تاب آوری افزایش می یابد. همچنین مشاهده شد که با افزایش استرس شغلی تاب آوری کاهش می یابد. از طرفی مشخص شد که بین تاب آوری و شادکامی نیز رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
واژگان کلیدی: هوش هیجانی، استرس شغلی، تاب آوری، شادکامی.

معرفی پژوهش

فصل
اول

1-1- مقدمه
روانشناسی صرفا یک شاخه پزشکی علاقه‏مند به بیماری یا بهداشت نیست بلکه گسترده‏تر است و موضوعاتی از قبیل کار، تحصیلات، بینش، عشق، رشد و بازی را نیز دربرمی‏گیرد. روانشناسان اکنون به تحقیقات جامعی در مورد نقاط قوت و فضیلت‏های انسانی نیازمندمند. روانشناسانی که با خانواده‏ها، مدارس، انجمن‏های مذهبی و شرکت‏ها کار می‏کنند نیازمند توسعه جوی هستند که بر این نقاط قوت تاکید نماید. امروزه نظریه‏های روانشناسی عمده به سمت دیدگاهی نوین مبتنی بر پرورش نقاط قوت تغییر مسیر داده‏اند. دیگر نظریه روانشناسانی برجسته‏ای وجود ندارد که افراد انسانی را به عنوان کالبدهای منفعل پاسخ به محرک‏ها تعریف نماید و امروزه انسان‏ها بیشتر به عنوان افرادی تصمیم گیرنده با امکان انتخاب گزینه‏های متعدد و امکان چیره‏دست شدن و کار آمد شدن تعریف می‏شوند. موضوعات روانشناسی مطرح شده در آغاز قرن بیست و یکم عمدتا بر تجربه مثبت انسانی و آن‏چه که لحظه‏ای را بهتر از لحظه دیگر می‏کند تمرکز کرده‏اند.به گفته دانیل خانمن، کیفیت عاطفی تجربه جاری اساس و بلوک یا روانشناسی مثبت‏نگر است(خانمن، 1999).
مثبت نگری حاصل تعامل آرام و بدون مشکل با محیط اجتماعی است که پیامد آن مجموعه ای از تمایلات مبتنی بر رضایت مندی، خوش بینی، امید، اعتماد و اطمینان خاطر در فرد است. نقطه مقابل آن وجود بیزاری، ترس، عصبانیت، ناامیدی و نگرانی خواهد بود. مثبت نگری زمانی بوجود می آید که افراد احساس نمایند درکشان از خودشان تأیید شده است. مثبت نگری نوعی خیر عمومی است که پیامد و حاصل آن را باید در تشریک مساعی، طراوت اجتماعی، وفاق اجتماعی، عواطف مثبت، زندگی انجمنی و مشارکت اجتماعی جستجو کرد. مثبت نگری نوعی سرمایه عاطفی است که هزینه های کنترل و نظارت رسمی را کاهش می دهد و افراد را متقاعد به رفتار مطابق با ارزش ها و هنجارهای اجتماعی پذیرفته شده می نماید. سرمایه ای که به واسطه استفاده از آن زایش تازه ای پیدا می کند، زیرا وقتی افراد از عواطف مثبتی که دیگران ابراز می دارند استفاده می کنند به نوعی عواطف مثبت تازه ای را تولید می کنند. مهمترین تأثیر مثبت نگری بر زندگی عادی یا روزمره این است که در صورت وجود مثبت نگری زندگی روزمره معطوف به آینده خواهد بود و افراد جامعه از گذشته نگری منفی و داشتن کنش های آنی و لحظه ای رهایی پیدا خواهند کرد. آنها پذیرای برنامه داشتن و کنش های عقلانی معطوف به هدف خواهند شد؛ کنش هایی که آنها را وادار به تلاش و کوشش مضاعف و نیل به اهداف متعالی تر می نماید به گونه ای که نوعی آینده گرایی و آینده اندیشی را در افراد جامعه تقویت می نماید که خود می تواند پیامدهای مثبت متعددی را به دنبال داشته باشد.
روانشناسی مثبت نگر به عنوان رویکردی تازه در روانشناسی، بر فهم و تشریح شادمانی و احساس ذهنی بهزیستی و همچنین پیش بینی دقیق عواملی که بر آ نها مؤثرند، تمرکز دارد. این رویکرد از منظری مثبت گرایانه با ارتقای احساس ذهنی بهزیستی و شادمانی، در عوض درمان نواقص و اختلالات سروکار دارد. بنابراین، روان شناسی مثبت نگر تکمیل کننده روان شناسی بالینی سنتی است. فهم، درک و شفاف سازی شادمانی و احساس ذهنی بهزیستی، موضوع محوری روا نشناسی مثبت نگراست (سلیگمن، ۲۰۰۵)
مارتین سلیگمن، (پدر روان‌شناسی مثبت) می‌گوید: این روان‌شناسی، روان‌شناسی قرن بیست و یکم است؛ علمی که به جای توجه به ناتوانی‌ها و ضعف‌های بشری، متمرکز شده است روی توانایی‌های آدم‌ها؛ توانایی‌هایی از قبیل شاد زیستن‏، لذت بردن، قدرت حل مسأله و خوش‌بینی .
مازلو هم در سلسله مراتبی که برای نیازها در نظر گرفته بود «نیاز به خودشکوفایی» را در بالاترین مرتبه قرار داده بود. او می‌گفت افراد در مرحله خودشکوفایی، یک حس شادی را تجربه می‌کند، توأم با آرامش.
حتی قبل از انسان‌گراها، یک روان‌شناس آمریکایی به نام ویلیام جیمز، نگرانی اصلی روان‌شناسی را «شادی و بهزیستی انسان‌ها» می‌دانست. «مارتین سلیگمن» بنیانگذار جنبش روانشناسی مثبت در دهه قبل می گوید؛ «تصور کنید دارویی کشف شده است که می تواند طول عمر شما را هشت الی ۹ سال بیشتر کند. احساس خوشبختی همان دارو است.»
محققان در زمینه خوشبختی به پشتوانه هزاران تحقیق در این مورد می گویند «خوشبختی ساختنی است».(دینر، 1984).
اغلب مردم آن‏چه را که در رابطه با زندگی‏شان اتفاق می‏افتد خوب یا بد ارزیابی می‏کنند و طبیعتا آن‏ها قادر به قضاوت در مورد زندگی خود هستند.آن‏ها تقریبا همیشه هیجانات و خلقیاتی را تجربه می‏کنند که یا مؤلفه‏ای خوشایند دارد که منجر به یک واکنش مثبت می‏شود و یا مؤلفه‏ای ناخوشایند دارد و واکنشی منفی را می‏طلبد. بنابراین همواره سطحی از شادمانی ذهنی بر زندگی مردم حاکم است، حتی اگر به طور هشیارانه به آن نپردازند.
سلیگمن ( ۲۰۰۲ ) در کتاب خود با عنوان شادمانی اصیل هیجان های مثبت را در سه مقوله آن هایی که با گذشته، حال و آینده پیوند دارند، طبقه بندی می کند. هیجان های مثبت مرتبط با آینده، خوش بینی، امید، اعتماد، ایمان و اعتقاد را شامل می شوند. رضامندی، خشنودی، تحقق، غرور و آرامش خاطر هیجان های مثبت عمده ای هستند که با گذشته پیوند دارند. در ارتباط با هیجان های مثبت حال دو طبقه متمایزوجود دارد: لذت های آنی و رضامندی های پایدارتر. لذت ها، هم لذت های جسمانی و هم لذت های عالی تر را شامل می شوند. لذت های جسمانی از طریق حواس حاصل می شوند. احساس هایی که از امر جنسی، عطرهای خوش و چاشنی های خوشمزه بروز می کنند، در این مقوله قرار می گیرند. برعکس، لذت های عالی تر از فعالیت های پیچیده تر به دست می آیند و احساس هایی مانند سعادت، شعف، راحتی، سرخوشی و شادمانی را شامل می شوند. رضامندی ها که حالت های شیفتگی یا جذبه را شامل می شوند و حاصل فعالیت هایی هستند که به کارگیری نیرومندی های یکتا و التزامی را می طلبند، با لذت ها تفاوت دارند. قایق رانی، تدریس و کمک به دیگران مصداق های چنین فعالیت هایی هستند. نیرومندی های التزامی آن دسته ازصفات شخصی هستند که با فضیلت های خاصی رابطه دارند و در ارزش های عملی طبقه بندی نیرومندی ها تعریف می شوند.در مطالعه هیجان های مثبت و شادمانی، نکته حساس یافتن یک راه موشکافانه برای تشخیص دادن حالت های عاطفی مثبت و منفی است (سلیگمن، 2002).
1-2- بیان مسئله
درسال های اخیر رویکرد روانشناسی مثبت با شعار توجه به استعدادها و توانمندی های انسان مورد توجه پژوهشگران حوزه های مختلف روانشناسی قرار گرفته است. این رویکرد بر شناسایی سازه ها و پرورش توانمندیهایی تأکید می کند که ارتقاء سلامت و شادکامی انسان را فراهم می کند. تاب آوری مهمترین راهبردی است که در این رویکرد مورد توجه پژوهشگران است(کیانی دهکردی، 1383).
از نظر تاریخی در علوم رفتاری و اجتماعی از یک رویکرد مشکل مدار برای مطالعه رشد انسان و جامعه پیروی می کردند. این رویکرد آسیب شناختی، بر مشکلات، بیماریها و اختلالات، ناسازگاری ها، کجروی و عدم شایستگی تمرکز داشت. تأکید این رویکرد بر شناسایی عوامل خطر مربوط به اختلالات گوناگون مثل بیماریهای روانی، بزهکاری، الکلیسم و سوء مصرف مواد بوده است. در مطالعات طولی که در چارچوب این رویکرد در جمعیت های پرخطر انجام گرفته، درصدی از افراد در معرض خطر به مشکلات و آسیبهایی مبتلا می شدند، اما درصد بیشتری نیز سالم می ماندند. محققان برای این افراد که در شرایط ناگوار و پرخطر، پیامدهای نامطلوب را نشان نمی دادند، اصطلاحات گوناگونی مثل آسیب ناپذیر، مقاوم در برابر استرس، سرسخت و شادکام به کار بردند. اخیراً نیز اکثر محققان واژه تاب آور در برابر شرایط پرخطر و ناگوار را به کار می برند(بنارد ، 1991)
گارمزی و ماستن (1991، نقل از محمدی، 1384) تاب آوری را فرایند یا توانایی سازگاری موفقیت آمیز به رغم شرایط چالش انگیز و تهدید کننده تعریف کرده اند.
از جمله مسایلی که در حوزه عوامل مؤثر بر تاب آوری مطرح است، نقش هوش بر تاب آوری است. برخی یافته ها حکایت از آن دارد که هوش یک عامل تعیین کننده تاب آوری است (اگلند و سروف، 1993، رادک- یارو و شرمن، 1990). و برخی هم خلاف این نظر را تأیید کردند(فرایبورگ، بارلوگ، مارتینیوسن، رزنوینگ و هجمدال 2005). لازم به ذکر است که این محققان، هوش عمومی را که توسط آزمونهای سنتی هوش سنجیده می شود، مد نظر قرار می دادند. اما امروزه گونه ای دیگر از هوش تحت عنوان هوش هیجانی مطرح است که در سال 1990 توسط سالوی و می یر مطرح شد.
هوش هیجانی شامل درک، فهم و استدلال و اداره هیجان در خود و دیگران است ( سالوی و همکاران، 2000 ) و مجموعه ای از تواناییها، کفایت ها و مهارتهای غیرشناختی است که توانایی فرد برای کسب موفقیت در مقابله با اقتضائات محیطی را تحت تأثیر قرار می دهدوباعث فائق آمدن فردبر فشارها و نیازهای محیط می گردد (بار- اون، 1997).
نظریه پردازان هوش هیجانی براین باورند که بین هوش هیجانی و قدرت مقابله با موقعیتهای مخاطره آمیز رابطه مثبت وجود دارد (سالوی، بدل، دیتویلر و مایر، 2000 ) و بالا بودن هوش هیجانی را به عنوان یک عامل محافظت کننده مطرح نمودند.
رابطه هوش هیجانی و تاب آوری به وسیله جوکار( 1386 )، زارعان، اسدالله پور و بخشی پور(1387)، شاکری نیا و محمد پور (1389)، خدایاری(1389)، انگلبرگ و سجوبرگ (2004)، (سالوی، بدل، دیتویلر و مایر، 2000) مورد بررسی قرار گرفته است.
ارگان (به نقل از فرسه و زاف ،1999) معتقد است که وقتی فرد در شرایطی قرار می گیرد که تحت فشار است و احساس ناراحتی و ناکامی می کند، گفته می شود که وی تحت استرس می باشد . در تعریفی دیگر، استرس به عنوان فرسودگی بدنی و عاطفی درنظر گرفته می شود که بر اثر مسائل و مشکلات واقعی یا خیالی به وجود می آید (کویل ، ادواردز، هاننیگان، فوترگیل و بورنارد، 2005 ). برای فهم بهتر استرس بایستی به سه جز توجه نمود : 1- بعد فیزیولوژیکی 2- بعد وقایع و محرک هایی که استرس را به وجود آورده اند 3- بعد ارزیابی شناختی از موقعیت یا استرس های موجود . در اصل امروزه اعتقاد براین است که استرس ، ارزیابی شناختی از محرک های پیرامو نی و جنبه های فیزیولوژیکی است (بیکر ، دمر وتی، دی بوئر وشائوفلی، 2003) استرس شغلی یکی از رایج ترین پدیده ها در محیط های شغلی دارای روابط فردی است (گواریتالت – چالوین ، کالیچ من، دمی و پیترسون،2000 )
همچنین رابطه استرس و تاب آوری نیز توسط میچل کریپل و دونا هندرسون یکنگ (2010)، کوترل (2001)، گیللسپی ، والش، وینفیلد، استاف و دئوا (2001)، جکسون و روت من (2006)، تافت (1989) و … مورد بررسی قرار گرفته است.
کانت ، شادی را ارضای تمامی امیال می داند (آیزنک ،1990،نقل از فیروز بخت و بیگی ، 1375 ). به اعتقاد لاما مهمترین هدف زندگی ما رسیدن به شادی است ، چه انسان معتقد به اصول مذهبی باشد، چه نباشد. حرکت وفعالیت انسان در هر مذهبی که باشد برای دست یافتن به شادی است (لاما و کاتلر، نقل از انوشیروانی ،1382).شادی نه تنها به سطح بالایی از عاطفه یا هیجان مثبت بستگی دارد بلکه به سنجش عمیق تر رضایت کلی از زندگی نیز وابسته است.
رجبی و شیرعلی پور( 1388 )، شریعتی و رمضانی( 1388 )، کاظمی، نیک منش و میناخانی ( 1388 )، پورزارعی( 1382 ) گالاگر و ولا – برودیک( 2008 )، جوده (2007)، فورنهام و کریستفور (2007) به بررسی رابطه بین هوش هیجانی و شادکامی پرداخته اند.
با توجه به مطالب ذکر شده هدف اصلی پژوهش این است که چه رابطه ای بین هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی وجود دارد؟
1-3- اهمیت و ضرورت انجام پژوهش
کار و شغل، نقش مهمی در زندگی افراد داشته، تأثیرات قابل توجهی در بهزیستی و شادکامی آنها دارد. از دهه 1960 تاکنون، توجه به شغل، سهم عمده ای از زندگی افراد را تشکیل داده و اگر چه اشتغال یک چالش هیجان آور برای افراد است، ولی همین شغل می تواند به عنوان یک منبع عمده استرس زا در زندگی افراد مطرح باشد (لانگ، 1995) استرس های شغلی بر سلامت افراد تأثیر می گذارد، کیفیت زندگی را کاهش می دهد.
در حال حاضر دانشگاه ها به عنوان عامل کلیدی توسعه اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جوامع بشری، نقشی حیاتی در امر آموزش سرمایه انسانی ایفا می کنند. تجزیه و تحلیل عوامل موثر در رشد و توسعه جوامع بشری اعم از پیشرفته و در حال رشد، بیانگر آن است که کارآمد و اثر بخش بودن نظام آموزشی در هر کشور، به رشد و توسعه همه جانبه آن کشور کمک شایانی می کند. نهاد های آموزشی به این نکته پی برده اند که بدون داشتن نیروی انسانی متعهد و متخصص، قادر نخواهند بود که پاسخگوی نیازهای روزافزون آموزش جامعه خود باشند(مشبکی، 1999).
روانشناسی تاکنون بر بیماری بیشتر از سلامت، بر ترس بیشتر از شهامت و بر پرخاشگری بیشتر از عشق تکیه داشته است.به عبارتی روانشناسان علاقه چندانی در کمک به مردم برای شادتر بودن، متکامل‏تر بودن، نوع دوست‏تر بودن و…نداشته‏اند و این در حالی است که مردم سرتاسر دنیا احساس روز افزونی به شادی و شادمانی در زندگی خود احساس می‏کنند
در مطالعه‏ای توسط سو و همکاران(1998) از نمونه‏ای دانشگاهی به حجم 7204 نفر در 42 کشور مختلف خواسته شد که نشان دهند در مورد شادمانی ذهنی چه مقدار فکر می‏کنند و شادمانی ذهنی برای آنها چقدر اهمیت دارد.نتایج نشان داد حتی در جوامعی که کاملا غرب‏زده 2 نیستند دانشجویان گزارش کردند که شادمانی و رضایت از زندگی برای آنها خیلی مهم است و آنها اغلب اوقات در مورد آن فکر می‏کنند.سطوح میانگین‏های علاقه به شادمانی در همه کشورهای مورد تحقیق بالا بود (دینر، 2000).محققین معتقدند، هرچند شادمانی به تنهایی برای زندگی خوب کافی به نظر نمی‏رسد(مثلا دینر و همکاران، 1998)، ولی به نظر می‏رسد که شناخت آن می‏تواند گامی در راستای زندگی خوب باشد.
از طرفی روانشناسان اکنون به تحقیقات جامعی در مورد نقاط قوت و فضیلت‏های انسانی نیازمندمند. روانشناسانی که با خانواده‏ها، مدارس، انجمن‏های مذهبی و شرکت‏ها کار می‏کنند نیازمند توسعه جوی هستند که بر این نقاط قوت تاکید نماید. امروزه نظریه‏های روانشناسی عمده به سمت دیدگاهی نوین مبتنی بر پرورش نقاط قوت تغییر مسیر داده‏اند بر این اساس با توجه به اینکه تاکنون در موردرابطه بین هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی در دانشگاه علوم پزشکی انجام نشده است لذا این نیاز احساس می شود که در این زمینه تحقیقات بیشتری انجام شود.
علاوه براین نتایج این نوع تحقیقات می تواند راهگشایی باشد برای پژوهشگران و دانشجویان روانشناسی که در این زمینه به تحقیق خواهند پرداخت.
1-4- اهداف پژوهش
1-4-1- هدف کلی
هدف کلی این پژوهش تعیین میزان ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی است.

1-4-2- اهداف اختصاصی
1- تعیین میزان ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری
2- تعیین میزان ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با شادکامی
3- تعیین میزان ارتباط تاب آوری با شادکامی
فرضیه‏های پژوهش
1- بین هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری رابطه وجود دارد.
2- بین هوش هیجانی و استرس شغلی با شادکامی رابطه وجوددارد.
3- بین تاب آوری با شادکامی رابطه وجود دارد.
1-6-متغیر های پژوهش
1-6-1- تعریف مفهومی متغیرها
هوش هیجانی: هوش هیجانی شامل درک، فهم، استدلال و اداره هیجان در خود و دیگران (سالووی و همکاران، 2000) و مجموعه ای از توانایی ها، کفایت ها و مهارتهای غیر شناختی است که توانایی فرد را برای کسب موفقیت در مقابله با اقتضائات و فشارهای محیطی تحت تأثیر قرار می دهد (بار- آن، 1997).
استرس شغلی: موسسه بین المللی ایمنی و سلامت شغلی (2002) استرس شغلی را بصورت پاسخ مضر جسمی و روحی تعریف می کند که در زمانی رخ می دهد که نیازمندی های شغلی با توانایی ها، منابع حمایتی و نیازهای فرد شاغل همخوانی و هماهنگی نداشته باشد (جانگوی، 2007به نقل ازخاتونی و همکاران، 1389).
تاب آوری: تاب آوری صرف مقاومت منفعل در برابر آسیبها یا شرایط تهدید کننده نیست. بلکه فرد تاب آور، مشارکت کننده فعال و سازنده محیط پیرامونی خود است. تاب آوری قابلیت فرد در برقراری تعادل زیستی- روانی-معنوی، در مقابل شرایط مخاطره آمیز می باشد. (کانر و دایویدسون،2003)
شادکامی: شادکامی نگرشی است که افراد را در رویارویی با رویدادهای دشوار درمقابل افتادن درگرداب بی‌تفاوتی، ناامیدی و افسردگی مقاوم می‌سازد.( اشنایدر، 1991)
1-6-2- تعریف عملیاتی متغییرها
هوش هیجانی: در این پژوهش به منظور بررسی هوش هیجانی از پرسشنامه هوش هیجانی بارآن (1997) که شامل 90 سوال می باشد استفاده می شود.
استرس شغلی: در این پژوهش منظور از استرس شغلی میزان نمراتی است که پاسخگویان از پرسشنامه استرس شغلی HES (1979) بدست می آورند.
تاب آوری: در این پژوهش به منظور بررسی تاب آوری از پرسشنامه کونور و دیویدسون (2003) استفاده می شود.
شادکامی: در این پژوهش جهت بررسی شادکامی از پرسشنامه شادکامی آکسفورد(2002) استفاده می شود.
فصل
دوم
مفاهیم، نظریه ها و سابقه پژوهش

2-1- هوش هیجانی
2-1-1- هیجان چیست؟
واژه هیجان، اصطلاحی است که روانشناسان و فلاسفه بیش از یک قرن درباره معنای دقیق آن به بحث و جدل پرداخته اند. ریشه واژه هیجان کلمه ی لاتین «موتر» است. به معنی (حرکت و جنبش) به اضافه پیشوند «را» به معنی (دور شدن) و نشان دهنده میل به عمل در هر هیجان است (گلمن، 2003). در فرهنگ های لغات تعاریف گوناگون و متناقضی از عواطف وجود دارد. که در اینجا به دو تعریف آن اشاره می شود. در فرهنگ لغت آکسفورد (1992) معنای لغوی هیجان چنین تعریف شده است: «هر تحریک یا اغتشاش در ذهن، احساس، فکر، حالت روانی و بیولوژیکی مختص آن، و دامنه ای از تمایلات شخصی برای عمل کردن بر اساس آن به کار می رود». در فرهنگ لغت راندوم هاووس، هیجان را «نوعی حالت احساسی یا عاطفی می داند که خودآگاه و ارادی است و طی آن حالت هایی چون شناخت یا انگیزش و اراده تفاوت دارد (مایر و همکاران، 2001).
تعداد هیجان های شناخته شده با درنظر گرفتن ترکیبات گوناگونی ها، تحولات و اختلافات جزئی میان آنها به صدها نوع می رسد. در واقع هیجان های ظریف بی شماری وجود دارد که برای آنها واژه ای نداریم (گلمن، 1995). درباره تظاهرات صوری شناخته شده و چهار حالت هیجان، ترس، خشم، ناراحتی و لذت بحث های زیادی صورت گرفته است. جهان شمول بودن تظاهرات صوری شاید بدواً توسط داروین (1965؛ به نقل از گلمن، 1995) مطرح شده باشد. داروین شواهدی را یافت که در آنها همراه با تکامل سیستم عصبی مرکزی این حالات هیجانی جلوه گر می شد. از نظر برخی از نظریه پردازان مجموعه هیجانات زیر جهان شمول هستند:
خشم: تهاجم، حتک حرمت، تنفر، غضب، اوقات تلخی، غیظ،آزردگی، پرخاش،خصومت، اذیت، تند مزاجی، دشمنی و شاید در بدترین حالت تنفر و خشونت آسیب شناختی.
اندوه: غصه، تأثر،دلتنگی، عبوسی، مالیخولیا، دلسوزی به حال خود، احساس تنهایی،دل شکستگی، نا امیدی، و در سطح آسیب شناختی افسردگی شدید.
ترس: اضطراب، بیم، نا آرامی، دلواپسی، بهت، نگرانی، توهم، ملاحظه کاری، تردید، زودرنجی، ترسیدن، ترس ناگهانی (شوک)، وحشت و از نظر آسیب شناختی هراس (خوبی) و وحشت زدگی.
شادمانی: شادی، لذت، آسودگی،خرسندی، سعادت، شوق، تفریح، احساس غرور، لذت جسمانی، به هیجان آمدن، وجد،خشنودی، شنگولی، بوالهوسی، از خود بی خود شدن و در نهایت شیدایی(مانی)
عشق: پذیرش، رفاقت، اعتماد، مهربانی، هم ریشگی، صمیمیت، پرستش، شیفتگی، مبهوت شدن.
شگفتگی: جا خوردن، حیرت، بهت، تعجب.
نفرت: تحقیر، اهانت، خوار شمردن، اکراه، بیزاری، بی رغبتی.
شرم: احساس گناه، دستپاچگی،حسرت، احساس پشیمانی، احساس حقارت،افسوس،دل شکستگی و توبه. (گلمن، 1995).
هریک از این طبقه ها در مرکزش دارای هسته ای هیجانی است که به اشکال مختلف ظهور می کند. در میان پژوهشگران بحث بر سر اینکه آیا اصولاً می توان بعضی از هیجان ها را اصلی تلقی کرد، هیجان هایی که به مثابه الفبا باشند که کلمات از ترکیب آنها به وجود می آیند، فراوان است. نظریه هیجانات اساسی که قسمت اصلی آن از تامکین بوده و اکمن و ایزارد نیز به بسط آن کمک کرده اند، اصول اساسی معدودی دارد که عبارتند از:
هیجانات اساسی، بنیادی یا اولیه ای وجود دارد که همگانی هستند.
هیجانات همگانی اشکال یگانه ای دارند. هریک از عواطف با الگویی از حرکات چهره ای مربوط به عضلات خاصی از چهره در ارتباط است و در کودکان از بزرگسالان و اعضای فرهنگ های مختلف یکسان است.
نظام عواطف یک نظام انگیزشی ابتدایی است. گفته می شود هیجان ها نسبت به سائق ها اثر انرژی زایی و انگیزشی بیشتری دارند، بدین ترتیب که بسیاری از افکار و حافظه ها بر حسب ارتباطی که با یک عاطفه دارند سازمان می یابند. چنانچه این مطلب در مورد بسیاری از پاسخ های رفتاری نیز صحت دارد (باور، 1981، پروین، 1996).
با توجه به عوامل سرشتی و تجربه، افراد از جهت فراوانی و شدت هیجانی که تجربه می کنند متفاوتند. طبق نظر ایزارد در سال 1993 یک کارکرد عمده هیجانات و نظام هیجانی در سازمان صفات و ابعاد شخصیت منعکس است. هرچند ماهیت اساسی هر پاسخ عاطفی ذاتی و همگانی است، اما ارتباط بین هر هیجان تحرک خاص و نیز قواعد فرهنگی که مربوط به چگونگی محل بیان هر عاطفه است، مربوط به یادگیری است (پروین، 1996).
2-1-2-مبانی فیزیولوژیکی هیجان
مهمترین ساختار مغزی که هیجان را ایجاد می کند، سیستم لیمبیک (دستگاه کناری) است. این دستگاه مغز حیوانی نامیده می شود. زیرا قسمت ها و عملکردهای آن در همه پستانداران به طور اساسی مشابه می باشد. دستگاه لیمبیک در بالای پایه مغزی و در زیر قشر مخ واقع شده است. تعدادی از ساختها در پایه مغزی و قسمتهایی از قشر مخ نیز در به وجود آوردن هیجان دخالت دارند.
دستگاه لیمبیک با ساختهای پایه ای مغزی قشر مخ به وسیله راههای عصبی مرتبط می باشد. عمق مغز جلوی جانبی یک توده سلولهای خاکستری به اندازه یک گردو به نام آمیگدال یا بادامه قرار دارد. آمیگدال مغز جایگاه اصلی و نخستین حافظه هیجانی است. آزمایشات حیوانی نشان داده است که بادامه در به وجود آوردن پرخاشگری و واکنش به ترس نقش فعالی دارد. همچنین بادامه نقش کلیدی در توانایی یک حیوان برای تشخیص هیجانات چهره، به ویژه هیجانات منفی مثل ترس و حافظه هیجانی بازی می کند. در کنار بادامه، هیپوکامپ واقع شده است که نقش مهمی را در حافظه و حافظه هیجانی بازی می کند (بلوم، نلسون، لازارسن، 2001).
مدار پاپز. لین در سال 1970 با تغییراتی در مدار لیمبیک مطرح نمود که در دستگاه کناری سه مدار از همدیگر متمایزند: اولین مدار شامل بادامه و هیپوکامپ است که بر رفتارهای مرتبط با صیانت ذات تأثیر می گذارد و آسیب در بخش بادامه می تواند یک حیوان رابه شدت رام، غیر پرخاشگر و از لحاظ هیجانی پاسخ ده سازد. دومین مدار در دستگاه کناری مشتمل بر شکنج زاویه ای، دیواره و چند ساختار دیگر است که این مدار با لذت جنسی مرتبط است و سومین مدار شامل بخشهایی از هیپو تالاموس جلویی است که برای همکاری اجتماعی و جنبه های خاصی از رفتار جنسی اهمیت دارد (خداپناهی،1381). افزون بر این در سائقه ی مغز دستگاه شبکه ای نقش مهمی ایفا می کند. رشته های دستگاه عصبی، هسته های سرلئوس(محل ترشح نوراپی نفرین)، راههای عصبی نزولی و صعودی اجسام سیاه (محل ترشح دوپامین) برای هیجانات نقش مهمی دارند (بلوم، نلسون و لازارسن، 2001).
همچنین با توجه به مطالعات متعدد، اکثر محققان عقیده دارند که هیپوتالاموس در پدیدآیی رفتار هیجانی نقش مهمی ایفا می کند. مسمرمن در سال 1941 در مطالعاتی مطرح می کند که تحریک هیپوتالاموس سبب خشم واقعی نمی گردد بلکه موجب خشم ساختگی می شود. وی با آسیب زدن به قشر مخ قسمت اعظم- تالاموس و به عبارت دیگر قسمت جلویی مغز تا هیپوتالاموس خشم ساختی ایجاد کرد (خداپناهی، 1381).
بخش دیگر از قشر مخ که در هیجانات بسیار فعال است قطعه های پیشانی می باشدکه بطور مستقیم پیام های ارسالی از تالاموس و آمیگدال را دریافت می نمایند. قطعه های گیجگاهی احتمالاً در شکل گیری هیجان زیاد مؤثرند ولی هنوز درمورد چگونگی ارتباط مکانیزم های ارتباط تفکر و تعامل هیجان دانسته های زیادی در دست نمی باشد (بلوم، نلسون و لازارسن، 2001).
2-1-3-تاریخچه هوش هیجانی
امروزه ما از انواع مختلف هوش صحبت می کنیم. در هر موردی، هوش به توانایی درک، فهم و استفاده از سمبولها یعنی پاسخگویی انتزاعی اشاره دارد. بعنوان مثال، ما از هوش کلامی، هوش فضایی، هوش اجتماعی و انواع دیگر هوش وابسته به هم صحبت می کنیم. مشخص کننده ها – کلامی، فضایی یا اجتماعی- هوش و آنچه به آن اشاره دارد را معین می کنند.
بنابراین هوش کلامی بر ظرفیت درک و به کارگیری لغات اشاره دارد، هوش فضایی بر ظرفیت درک و استفاده از اشیاء در فضا و هوش اجتماعی بر ظرفیت درک و استفاده از اطلاعات اجتماعی دلالت دارد. در روانشناسی، هوش اجتماعی به گروهی از هوش های وابسته به هم و بر ظرفیت درک و استفاده از اطلاعات هیجانی اشاره دارد. بعلاوه هوش هیجانی به گونه ای موجز ظرفیت سیستم هیجانی را برای افزایش هوش منعکس می کند (سیاروچی، فورگاس و مایر، 2001).
سالهاست نظریه پردازان هوش تلاش کرده اند به جای آنکه عواطف و هوش را دو مفهوم متضاد در نظر بگیرند، عواطف را به حیطه هوش وارد کنند. از این رو ای.ال.ثرندایک روانشناس برجسته ای که در همگانی کردن نظریه هوشبهر در دهه های 1920 و 1930 نقش مؤثری داشت عنوان کرد که هوش اجتماعی – یعنی توانایی درک دیگران و عمل کردن عاقلانه در ارتباط های بشری که جنبه ای از هوش هیجانی است- به خودی خود جنبه ای از هوشبهر را تشکیل می دهد. ثرندایک معتقد بود از آنجا که با یک هوش نمی توان توانایی های انسان را سنجید بنابراین هوش از یک مؤلفه تشکیل نشده است. به همین دلیل او سه نوع هوش را مطرح می کند: 1- هوش عینی (مهارت های ساختن و به کار بردن ابزار و وسایل)، 2- هوش انتزاعی (توانایی کاربرد کلمات، اعداد و اصول علمی)، 3- هوش اجتماعی (شناخت افراد و توانایی عمل خلاقانه در روابط انسانی است). به نظر او هوش اجتماعی توانایی درک دیگران و برقراری رابطه مناسب با آنهاست (وکسلر، 1990، به نقل از بار- آن، 1999).
سرآغاز مطالعه هوش هیجانی به دیدگاه دیوید وکسلر که بر ابعاد غیر عقلانی «هوش عمومی» تأکید کرده است به سال 1940 باز می گردد. عبارت زیر بیانگر تأکید وکسلر بر مفهوم هوش هیجانی است: «پرسش اصلی این است که آیا توانایی های غیر عقلانی، یعنی عاطفی و فطری عوامل قابل قبولی برای هوش عمومی هستند؟ این نکته قابل تأکید است که این عوامل نه تنها پذیرفتنی اند، بلکه ضروری نیز می باشند. من کوشیده ام نشان دهم که علاوه بر عوامل عقلانی، عوامل غیر عقلانی که تبیین کننده رفتار هوشمندانه هستند وجود دارد. چنانچه مشاهدات آتی تأیید کننده این فرض باشند،نمی توان فرض کرد که بتوان هوش کلی را بدون لحاظ کردن عوامل غیر عقلانی محاسبه کرد» (وکسلر، 1943، به نقل از بار- آن، 1999).
در همین راستا، لیپر در سال 1948 اظهار کرد که «تفکر هیجانی» قسمتی از «تفکر منطقی» و هوش کلی است و به آنها کمک می کند. این فرضیات اولیه پس از نیم قرن در اندیشه هوارد گاردنر متبلور شد. وی دیدگاه سنتی متخصصان مربوط به اوایل قرن بیستم از هوش شناختی را وسعت بخشید. او معتقد بود که هوش ابعاد متعددی دارد که ترکیبی از ابعاد شناختی و عناصر هیجانی (یا به نقل از خود او هوش شخصی) است. بعد هیجانی (یا شخصی) مفهوم چند وجهی وی شامل دو جزء کلی است که تحت عنوان «قابلیتهای درون روانی» (هوش درون روانی) و «مهارتهای بین فردی» (هوش بین فردی) مطرح شده اند؛ هوش درون روانی، هوشی است که به ما کمک می کند تا به آنچه انجام می دهیم، به افکارمان و احساساتمان و روابطی که بین تمام این امور وجود دارد معنی بخشیم. با این هوش، می توانیم یاد بگیریم که خود و هیجاناتمان را در خدمت بگیریم. هوش بین فردی، عنوان هوشی است که به امکان تنظیم روابطمان با دیگران، همدلی با آنها، برقراری ارتباطات شفاف با آنها، برانگیختن آنها و فهم ارتباط بین آنها فراهم می سازد. با این هوش می توانیم به دیگران الهام ببخشیم و اعتمادشان را به خودمان خیلی سریع جلب کنیم. روانشناسان دیگری نیز دیدگاه متعارف هوش را مورد مناقشه قرار داده اند. جان مایر و پیتر سالووی اولین کسانی هستند که در سال 1990 مدل جامع هوش هیجانی را معرفی و پژوهش های خود را بر جنبه «هیجانی» هوش معطوف نمودند. آنها رویکرد گاردنر را بسط داده و نظریه هوش هیجانی خود را بر پایه نظریات گاردنر درباره استعدادهای فردی بنا کردند و بر این فرض بودند که افراد در توانایی درک و شناسایی هیجان های خود و دیگران تفاوت دارند(بار- آن،1997). با این وجود می توان گفت که واژه هوش هیجانی برای اولین بار توسط واین پاین در رساله دکترا استفاده شده است. ولی در سال 1990 مایر و سالووی معنای آن را توسعه داده اند (حدادی کوهسار، 1383).
یافته های مایر و سالووی همراه با بخش اعظم نظریه آنها در زمینه هوش هیجانی، دستمایه تألیف کتاب معروف «هوش هیجانی» توسط دانیل گلمن در سال 1995 گردید. گلمن (1999؛ به نقل از مایر، 2001) در نوشته هایش بر این موضوع اشاره داشت که احتمالاً هوش هیجانی بهترین پیش بینی کننده موفقیت در زندگی است. نهایتاً، دیدگاه چند عاملی رون بار- آن در زمینه مطالعه هوش هیجانی افق تازه ای در پژوهش های مربوط به این حوزه پیش روی محققان گشود. نتایج پژوهش های بار- آن که ریشه در فعالیتهای او به عنوان روانشناس بالینی داشت از سال 1980 آغاز و در سال 1997 با تهیه پرسشنامه هیجانی بار- آن(EQ-I) معرفی گردید (بار- آن،1997، به نقل از تیرگری، 1383). علم به قدرت و نفوذ عواطف و هیجانات در حیات ذهنی انسان پی برده است و در حال کشف و تعیین جایگاه هیجانات و عواطف در فعالیتها، رفتارها و حرکات و سکنات انسانی است. در حوزه ی مطالعات هوش، سیر مطالعات، از هوش منطقی که بر پایه شناخت استوار است، به سمت هوش هیجانی حرکت کرده است. هوش هیجانی، موضوعی است که سعی در تشریح و تفسیر جایگاه هیجانات و عواطف در توانمندی های انسانی دارد.
یکی از مسائلی که در سالهای اخیر از مهمترین حوزه های تحقیق در روانشناسی تربیتی بوده و هست، حوزه ی هوش هیجانی و نقش مهمی است که این نوع از هوش در چگونگی سازگاری و موفقیت افراد ایفا می کند. نظریه هوش هیجانی بر حسب نظر سالووی و مایر 1990، حوزه ی وسیعی از تواناییهای مرتبط با شناخت و به کارگیری هیجانات را در بر می گیرد، اساساً در ارتباط با جوانب مختلف هوش و رفتار افراد مورد مطاعه قرار گرفته است. این سازه ی روانی، که بیش از همه توسط بار- آن،1997 و گلمن،1995 مطالعه شده است، از جهات انگیزشی،مناسبات درون فردی و مناسبات بین فرد مورد تحقیق قرار گرفته و برخی از روانشناسان از جمله بار- آن و پارکر (2000)، رابطه ی هوش هیجانی با پنج مؤلفه شخصیتی (روان نژندی، برون گرایی، گشادگی رویی، سازگاری و وظیفه شناسی) را نیز بررسی کرده اند.
جدول 2-1) ظهور مفهوم هوش عاطفی (مایر، 2001)
1- سالهای 1969- 1900 هوش و عواطف به عنوان حوزه های جداگانه و محدود مطالعه هوش: طی این دوره قلمرو روان آزمایی هوش توسعه یافت و فناوری پیچیده و پیشرفته آزمون های هوش به وجود آمد.
مطالعه عواطف: در حوزه ی عواطف، مباحث پیرامون مسئله مرغ و تخم مرغ بود که کدام ابتدا به وجود آمده است، اول واکنش های فیزیولوژیکی به وجود می آیند بعد هیجان یا بالعکس. در حیطه های دیگر داروین روی موضوع وراثت و تکامل و پاسخ های هیجانی بحث می کرد، اما طی این دوره، اغلب عاطفه به عنوان موضوعی که تحت تأثیر عوامل فرهنگی قرار می گیرد، مورد توجه بود. مطالعه های مربوط به هوش اجتماعی، در همان زمان که ارزیابی هوش مطرح شد و فعالیت های علمی در مورد هوش کلامی و استدلالی در جریان بود، تعدادی از روانشناسان جهت شناسایی هوش اجتماعی تلاش می کردند. اما در کل می توان گفت تلاش ها در این مسیر تا حد زیادی دلسرد کننده و مفاهیم هوش محدود به شناخت بود.
2- سالهای 1989- 1970 مطالعات اولیه پیرامون هوش عاطفی مطالعه های اولیه در مورد هوش عاطفی طی این دو دهه صورت پذیرفت. در این دوره حوزه های شناخت و عاطفه مورد بررسی قرار گرفتند تا مشخص شود که عواطف و شناخت چگونه روی یکدیگر تأثیر متقابل دارند. اعتقاد بر این بود که افراد افسرده نسبت به سایرین ممکن است واقع بین تر و دقیق تر باشند و نوسان های خلقی ممکن است خلاقیت را افزایش دهند همچنین در این دوره حوزه ی ارتباطات غیر کلامی توسعه یافت و مقیاس هایی برای دریافت اطلاعات غیر کلامی (که گاهی عاطفی هستند) از چهره و قیافه ی افراد، اختصاص یافت. در حوزه ی هوش مصنوعی بررسی ها و آزمایش ها در مورد این موضوع بود که رایانه ها چگونه می توانند حالت های عاطفی را درک نمایند.
نظریه جدید گاردنر در مورد هوش چندگانه، از هوش درون فردی نام می برد که به توانایی دریافت و نمادپردازی عواطف اشاره داشت. کار آزمایش در مورد هوش اجتماعی به درک این موضوع منجر شد که هوش اجتماعی شامل مهارت های اجتماعی، مهارت همدلی، نگش های جامعه پسند، اضطراب اجتماعی و عاطفی بودن می باشد.
3- سالهای 1993- 1990 ظهور هوش عاطفی در این دوره ی چهار ساله که از ابتدای دهه ی 1990 شروع می شد مایر و سالووی چند مقاله در زمینه هوش عاطفی منتشر کردند. مقاله ها زمینه ی مناسبی را برای مطرح شدن مفهوم هوش عاطفی فراهم نمودند. در همین زمان نتیجه مطالعه ای که شامل معرفی اولین مقیاس ارزیابی توانایی هوش عاطفی بود با همین نام منتشر شد. همچنین در این دوره زیربناها و مفاهیم بنیادی هوش عاطفی به ویژه در زمینه علوم عصبی، توسعه پیدا کرد.
4- سالهای 1997- 1994 رواج و گسترش مفهوم هوش عاطفی با انتشار کتاب هوش عاطفی توسط گلمن (روزنامه نگار) آثار و نوشته های علمی در این حوزه گسترش پیدا کرد. این کتاب پر فروش در سطح دنیا در تیراژ بالا انتشار یافت. مجله ی تایمز برای نامیدن مفهوم هوش عاطفی از EQ استفاده کرد. تعدادی از مقیاس های شخصیت تحت عنوان هوش عاطفی منتشر شدند.
5- از سال 1998 تاکنون. تحقیق بر روی هوش عاطفی و نهادینه شدن آن در محافل علمی به موازات ابداع آزمون های جدید برای سنجش هوش عاطفی و چاپ مقاله های پژوهشی در این زمینه، چندین تحقیق جهت شفاف ساختن مفهوم هوش عاطفی در حال انجام می باشند.
2-1-4- تعاریف هوش هیجانی
هوش هیجانی به وسیله مایر و سالووی به این صورت تعریف شده است: «هوش هیجانی عبارتست از توانایی ادراک عواطف، جهت دستیابی به عواطفی سازنده که به کمک آنها بتوان به ارزیابی افکار، فهم عواطف و دانش عاطفی خود پرداخت و با استفاده از آن بتوان موجبات پرورش احساسات و رشد هوشی خود را فراهم ساخت(مایر و سالووی،1997). به نظر مارتینز(1997)، هوش هیجانی یک سری مهارتهای غیر شناختی، توانایی ها و ظرفیت هایی است که توانایی فرد را در مقابل مطالبات و فشارهای بیرنی مقاوم می سازند. ویسینگر،هوش هیجانی را هوش به کارگیری عاطفه و احساس در جهت هدایت رفتار، افکار، ارتباط مؤثر با همکاران، سرپرستان، مشتریان و استفاده از زمان در چگونگی انجام دادن کار برای ارتقاء نتایج تعریف می کند (ویسینگر، 1998).
هوش هیجانی طبق نظر گاروی (1997) شامل چندین توانایی است که عبارتند از: توانایی پیگیری و با انگیزه بودن، توانایی کنترل تکانه ها، توانایی کنترل هیجانات و همدلی کردن. بار- آن نیز معتقد است که هوش هیجانی مجموعه ای از توانایی ها و قابلیتها و مهارتهایی است که فرد را برای سازگاری با محیط و کسب موفقیت در زندگی تجهیز می کند و صفت هیجانی در این نوع هوش رکن اساسی است که آن را از هوش شناختی متمایز می کند (بار- آن، 1999).
2-1-5- دیدگاه های موجود در باب هوش هیجانی
نگاهی به تعاریف متعدد هوش هیجانی دو خط نظری کلی را در این زمینه نشان می دهد: یکی دیدگاه اولیه از هوش هیجانی است که آن را بعنوان نوعی از هوش تعریف می کند که هیجان و عاطفه را نیز در بر می گیرد. دوم دیدگاه ترکیبی که هوش هیجانی را با سایر توانایی ها و ویژگیهای شخصیتی نظیر انگیزش ترکیب می کند.
2-1-5-1- دیدگاه توانایی (پردازش اطلاعات)
اصطلاح هوش هیجانی، اولین بار از سوی سالووی و مایر(1990)، بعنوان شکلی از هوش اجتماعی مطرح شد. الگوی اولیه آنها از هوش هیجانی سه حیطه از توانایی ها را شامل می شود:
ارزیابی و ابراز هیجان: ارزیابی و ابراز هیجان در خود با دو مؤلفه کلامی و غیرکلامی،همچنین ارزیابی هیجان در دیگران با مؤلفه های فرعی ادراک غیر کلامی و همدلی مشخص می شود.
تنظیم هیجان در خود و دیگران: تنظیم هیجان در خود به معنی تجربه فراخلقی،کنترل، ارزیابی و عمل به خلق خویشتن است و تنظیم هیجان در دیگران یعنی تعامل مؤثر با سایر افراد (برای مثال: آرام کردن هیجانات درمانده کننده در دیگران) می باشد.
بهره برداری از هیجان: استفاده از اطلاعات هیجانی در تفکر، عمل و مسئله گشایی است. به عنوان مثال افراد همواره از اثر بخشی و ارزش اجتماعی کمک به کسانی که دوستشان دارند، آگاه هستند و نسبت به آن احساس خوبی نشان می دهند. لذا افرادی که توانایی کنترل هیجانات دیگران را دارند به گونه مؤثر و فرا اجتماعی عمل می کنند و می توانند شبکه های حمایت اجتماعی محکم تری بسازند (سیاروچی، فورگاس و مایر، 1383).
مایر، سالووی و کارسو (2000) مدل اصلاح شده ای از هوش هیجانی تدوین کردند که بر مؤلفه های شناختی رشد هوشمندانه و هیجانی تأکید بیشتری داشت. این مدل هوش هیجانی را به صورت عملیاتی در دو سیستم شناختی و هیجانی بررسی می کنند: سیستم استعداد تشخیص یا وارد کردن اطلاعات و توانایی پردازش اطلاعات هیجانی در تمام مدت و دستکاری سریع نمادها و ارجاع به دانش تخصصی. هر دو سیستم در یک الگوی کاملاً یکپارچه عمل می کنند. مدل مورد نظر از چهار شاخه یا مؤلفه تشکیل می شود (مایر و سالووی،1997) که هریک طبقه ای از توانایی ها را که بر اساس پیچیدگی و به صورت سلسله مراتبی مرتب شده اند، نشان می دهد. مهارت های فرعی هر شاخه مطابق با پیچیدگی هر شاخه سازمان یافته است که میزان این پیچیدگی به طور چشم گیری با مهارتهای شاخه های دیگر مدل بستگی دارد.
نظریه توانایی (تجدید نظر شده در سال 1998) مایر، سالووی و کارسو، هوش هیجانی را به چهار حوزه تقسیم می نماید:
توانایی آگاهی عاطفی به منظور دریافت صحیح عواطف: این حوزه شامل ادراک و ابراز عواطف می باشد که در بر گیرنده ی ارزیابی صحیح عواطف در خود و دیگران است.
توانایی کاربرد عواطف جهت تسهیل جریان تفکر: این حوزه از هوش هیجانی شامل توانایی کاربرد عواطف جهت تسهیل تفکر است که در بر گیرنده ی پیوند و ارتباط صحیح عواطف با سایر احساسات و نیز توانایی کاربرد عواطف برای بهبود و افزایش تفکر می باشد.
توانایی فهم و درک عواطف و معانی آنها: این حیطه از هوش هیجانی،شامل تجزیه کردن عواطف به اجزای مختلف، فهمیدن و درک تغییر احتمالی از یک حالت احساسی به حالت احساسی دیگر و فهم احساسات پیچیده در موقعیت های اجتماعی می باشد.
توانایی مدیریت عواطف: حوزه چهارم از هوش هیجانی مدیریت عواطف است که شامل توانایی اداره ی احساسات خود و دیگران می باشد.
2-1-5-2- دیدگاه ترکیبی (شخصیتی- اجتماعی- هیجانی) هوش هیجانی
هوش هیجانی از سوی برخی محققان برای توصیف اسنادها یا توانایی هایی که برخی از جنبه های شخصیتی را نشان می دهد، به کار رفته است. مایر، سالووی و کارسو (2000) مدل توانایی را از مدل مختلط هوش هیجانی متمایز کردند. مدل مختلط شامل طیف وسیعی از متغیرهای شخصیتی است که مخالف با مدل توانایی مایر و سالووی می باشد که کاملاً شناختی است. یک وجه کاملاً متفاوت این دو مدل متفاوت میان مفهوم «صفت» و «پردازش اطلاعات» هوش هیجانی است. این وجه تفاوت در دیدگاه های مختلف سنجشی و تعاریف عملیاتی از سوی نظریه پردازان مدل مختلط و توانایی نمایان است. مفهوم «صفت» هوش هیجانی با شاخص های بین موقعیتی رفتار نظیر همدلی، جرأت و خوش بینی ارتباط دارد، در حالیکه مفهوم «پردازش اطلاعات» مربوط به توانایی هایی نظیر توانایی تشخیص، ابراز و برچسب زدن هیجان می باشد. مفهوم «صفت» ریشه در چارچوب شخصیتی دارد که از طریق پرسشنامه های خودسنجی که رفتار خاصی را می سنجند، اندازه گیری می شود (بار- آن، 1997). این دیدگاه در بررسی هوش هیجانی تحت الشعاع متغیرهای شخصیتی (نظیر همدلی و تکانشی بودن) و ساختارهایی که همبستگی بالقوه با آنها دارند (مانند انگیزش، خودآگاهی و امیدواری) قرار می گیرند. برعکس دیدگاه پردازش اطلاعات بیشتر بر بخش های سازنده و رابطه آن با هوش سنتی متمرکز می شود. از نظریه پردازان مدل فوق، می توان از بار- آن و گلمن نام برد.
2-1-6- مدل مختلط هوش هیجانی بار- آن
یکی از نظریه پردازان مدل مختلط هوش هیجانی بار- آن (1997) است که مدلی از توانش های هیجانی را ارائه داده است. بار- آن هوش هیجانی را در پانزده خرده مقیاس پرسشنامه بهر هیجانی بار- آن معرفی کرده است. هوش هیجانی و مهارتهای هیجانی طی زمان رشد می کنند، طی زندگی تغییر می کنند و می توان با آموزش و برنامه های اصلاحی مانند تکنیک های درمانی آنها را بهبود بخشید. پانزده عاملی که توسط بار- آن به عنوان عاملهای هوش هیجانی در نظر گرفته شده اند عبارتند از:
1- آگاهی، 2- جرأت ورزی، 3- حرمت نفس، 4- خود شکوفایی، 5- استقلال، 6- همدلی، 7- روابط بین فردی، 8- مسئولیت پذیری اجتماعی، 9- حل مسئله، 10- واقعیت آزایی، 11- انعطاف پذیری، 12- تحمل استرس، 13- کنترل تکانه، 14- شادکامی، 15- خوش بینی (بار- آن، 1997).
2-1-6-1- مقیاسهای کلی یا ترکیبی EQ-I بار- آن (1997)
1- هوش عاطفی درون فردی: این حیطه شامل 5 خرده مقیاس است: خودآگاهی هیجانی، ابراز وجود (جرأت ورزی)، حرمت نفس، خود شکوفایی و استقلال. کسانی که دارای هوش درون فردی بالا هستند، در تماس با عواطف خود هستند. در بیان عقاید و باورهای خود مطئمن و قوی هستند. سطح بالای توانایی درون فردی می تواند مزیت به حساب آید، مثلاً متصدی فرشندگی، روابط عمومی و بازاریابی از این جهت می توانند موفق عمل کنند. این افراد درباره خودشان احساس مثبتی دارند.
2- هوش عاطفی بین فردی: این حیطه شامل سه خرده مقیاس است: همدلی، مسئولیت پذیری اجتماعی و روابط بین فردی. افرادی که دارای هوش بین فردی بالا هستند در موقعیت هایی که احتیاج به کار گروهی و تعامل با دیگران است، خوب می باشند. مهارتهای بین فردی برای افرادی که در خدمات فروش، مدیریت و رهبری مشغول هستند و دارای مهارتهای اجتماعی خوبی هستند و در روابط و تعامل و درک با دیگران خوب عمل می کنند، یک ویژگی مهم است.
3- توان سازگاری (سازش پذیری): این حیطه از هوش هیجانی شامل سه خرده مقیاس است: حل مسئله، آزمون واقعیت و انعطاف پذیری. این مؤلفه از هوش هیجانی بیانگر توانایی فرد در کنار آمدن موفقیت آمیز با مقتضیات محیطی و کنار آمدن با موقعیت های دشوار است. میزان بالای سازش پذیری نشان دهنده انعطاف پذیری عمومی، واقع گرایی، توانایی درک موقعیت های دشوار و کفایت لازم در پیدا کردن راه حل مناسب است، به طور کلی این افراد قادر به یافتن راه حلهای خوب در مواجهه و مقابله با مشکلات روزمره هستند.
4- مدیریت استرس : این حیطه از هوش هیجانی از خرده مقیاسهای کنترل تکانه و تحمل استرس تشکیل شده است (مایر، 2001). افرادی که دارای میزان بالایی از تحمل تنیدگی و کنترل تکانه می باشند، اشخاصی هستند که قادر به مشاهده و تحمل استرس، بدون اینکه از آن اجتاب کنند یا کنترل خود را از دست بدهند و در شرایط تحت فشار روانی خوب کار می کنند. این اشخاص قادر به کنار آمدن با وظایف پر تنش بوده و در موقعیت های اضطراب برانگیز یا موقعیت های خطرناک از تسلط برخوردارند.
5- خلق و خوی عمومی: این حیطه از هوش هیجانی دارای دو خرده مقیاس شادکامی و خوش بینی است، این مؤلفه از هوش هیجانی،توانایی فرد را در لذت بردن از زندگی و دید او نسبت به زندگی و احساس کلی رضایت خاطر را اندازه می گیرد. توانایی بالا در این میزان نشان دهنده ی افرادی است بشاش، مثبت، امیدوار و خوش بین که می دانند چگونه از زندگی لذت ببرند. این صفت علاوه بر اینکه در تعامل با دیگران یک عنصر اساسی است، همچنین یک مؤلفه انگیزشی مؤثر در حل مسئله و تحمل فشار است (بار- آن، 1997).
2-1-7- مدل مختلط هوش هیجانی گلمن
یکی دیگر از نظریه پردازان رویکرد التقاطی (ترکیبی)، دانیل گلمن است. گلمن در کتاب هوش هیجانی به نقل از مایر و سالووی مهارت های هوش هیجانی را به پنج دسته تقسیم می کند (گلمن، 1995):
شناخت احساسات خود: خوداگاهی یا تشخیص احساس در همان زمان که در حال وقوع است، بخش مهم و کلیدی هوش هیجانی را تشکیل می دهد. توانایی کنترل و اداره لحظه به لحظه احساسات، نشان از درک خویشتن و بصیرت روان شناسانه دارد. ناتوانی در توجه به احساسات واقعی باعث محرومیت از خاصیت رهایی بخش آن میشود.کسانی که به احساسات و عواطف خود اطمینان بیشتری دارند، زندگی را با مهارت بهتری هدایت می کنند و شناخت عمیق تری از احساس واقعی خود نسبت به شغلی که می خواهند انتخاب کنند، به دست می آورند.
کنترل احساسات: کنترل و اداره ی احساسات (مناسب بودن آنها در هر موقعیت) مهارتی است که بر پایه خودآگاهی شکل می گیرد. کسانی که از اداره و کنترل احساسات خود عاجزند، دائماً در وضعیت اضطراب و افسردگی قرار دارند.
برانگیختن و به هیجان آوردن: هدایت احساسات در جهت هدف خاصی برای تمرکز توجه، ایجاد انگیزه در خود برای تسلط خویشتن و خلاقیت، بسیار مهم است. کنترل احساسات زمینه ساز هر نوع مهارت و موفقیت است و کسانی که قادرند احساسات خود را به موقع برانگیزانند، در هر کاری که به آنان واگذار شود، سعی می کنند مولد و مؤثر باشند.
شناخت احساسات دیگران: توانایی دیگری که بر اساس خودآگاهی عاطفی شکل می گیرد، همدلی با دیگران است (بلیز، 2002) که نوعی مهارت مردمی است. کسانی که همدل و غمخوار دیگران هستند، با پیامهای اجتماعی مشخصی که بیانگر نیاز و خواسته دیگران است، آشناترند. این گونه اشخاص برای مشاغلی چون پرستاری، آموزگاری، فروشندگی و مدیریت مناسب ترند.
تنظیم روابط دیگران: هنر مراوده و ارتباط با مردم، به مقدار زیاد، مهارت کنترل و اداره ی احساسات دیگران است. این مهارت، نوعی توانایی است که محبوبیت، قوه رهبری و نفوذ شخصی را تقویت می کند ( لن گلی، 2000). کسانی که در این مهارتها برتری داشته باشند، در هر گونه فعالیت اجتماعی موفق خواهند بود و در زمره ستارگان اجتماعی قرار خواهند گرفت.
در جدول 2-2 مؤلفه های هوش هیجانی، از دیدگاه دو رویکرد توانایی و التقاطی(ترکیبی) نشان داده شده است.
جدول 2-2) مؤلفه های هوش هیجانی (به نقل از مایر، 2001)
رویکرد توانایی رویکرد التقاطی (ترکیبی)
مایر، کارسو و سالووی
(به نقل از مایر و سالووی) بار- آن Baron گلمن (به نقل از گلمن، سالووی و مایر)
1- توانایی آگاهی عاطفی به منظور دریافت صحیح عواطف
عواطف موجود در صورت افراد، موسیقی و طرح ها 1- عواطف موجود در صورت افراد، موسیقی و طرح ها 1- هوش عاطفی (درون فردی) – آگاهی
– حرمت نفس
– خودشکوفایی
– جرأت ورزی
– استقلال 1- خودآگاهی عاطفی درونی – خودارزیابی صحیح
– اعمتاد به نفس
2- توانایی کاربرد عواطف جهت تسهیل جریان تفکر – برقراری ارتباط صحیح بین عواطف و احساس های دیگر (رنگ، زمینه)
– کاربرد عواطف برای تغییر چشم اندازها 2- هوش عاطفی (بین فردی) – همدلی
– مسئولیت پذیری اجتماعی
– روابط بین فردی 2- خود نظم دهی – کنترل خود
– قابل اعتماد بودن
– هشیاری
– نوآوری
– توان سازگاری
3- توانایی درک و فهم عواطف و معانی آنها – توانایی تجزیه عواطف به اجزا
– توانایی فهم تغییر احتمالی از یک حالت به حالت دیگر احساسی
– توانایی درک
– احساسات پیچیده در داستان ها 3- توان سازگاری (EQ) – حل مسئله
واقعیت آزمایی 3- انگیزش – انگیزه پیشرفت
– ابتکار
– خوش بینی
– تعهد
4- توانایی مدیریت عواطف – توانایی اداره عواطف خود
– توانایی اداره عواطف دیگران 4- مدیریت استرس – تحمل استرس
– کنترل تکانه 4- همدلی – درک دیگران
– رشد دادن دیگران
– متنوع بودن در شیوه نفوذ
– آگاهی سیاسی
5- خلق و خوی عمومی (کلی) – شادکامی
– خوش بینی 5- مهارتهای اجتماعی – نفوذ
– ارتباط
– مدیریت تعارض
– رهبری
– ایجاد پیوند
– همکاری و مشارکت
– قابلیت های گروهی
2-1-8- مقایسه مدلهای توانایی و ترکیبی هوش هیجانی
علیرغم وجود سه مدل متمایز و مشخص در ارتباط با هوش هیجانی، تشابهات نظری و آماری بین مفاهیم مختلف آنها وجود دارد. در یک سطح کلی تر، هدف تمام مدلها، درک و ارزیابی عناصری است که در بازشناسی و تنظیم عواطف خود و عواطف دیگران به کار می روند (گلمن، 2001)
تفاوت بین رویکردهای ترکیبی و رویکردهای مبتنی بر توانایی در حوزه‌ی هوش هیجانی تفاوتی اساسی و مهم است. رویکردهای ترکیبی هوش هیجانی از این جهت ارزش بالقوه دارند که می توانند جنبه های چندگانه شخصیت را به صورت کامل بررسی نمایند. به هرحال هیچکدام از این رویکردها به طور ویژه با مفاهیم جدید هوش هیجانی یا حتی با هوش و عاطفه، مرتبط نیستند(سیاروچی، فورگاس و مایر، 2001).
برخی پژوهشگران رویکرد مفاهیم مختلط(ترکیب مفهوم) بر این نکته اذعان دارندکه مفهوم هوش هیجانی موضوع کاملاً جدیدی نیست. شاید درست تر این باشد که مقیاس های خصیصه های ترکیبی را بیشتر نسخه ی دیگری از پژوهش در مورد شخصیت، اما تحت ظرایطی، متفاوت بدانیم. ارتباط دقیق و معنی دار رویکردهای ترکیبی با حوزه شخصیت موجب ساخته شدن آزمونهای بهتری جهت تفسیر و درک موضوع می شوند، زیرا هم پوشی قابل ملاحظه ای بین مقیاس های جدید و قدیمی وجود دارد. در مقابل هوش هیجانی به عنوان یکی از هوش های جدید شناخته می شود که در بر گیرنده ی هوش عملی و مفاهیم تجدید نظر شده ی هوش اجتماعی می باشد. اما علت اینکه رویکرد ترکیبی از کارآیی بیشتری برخوردار است، این است که در چنین رویکردی می توان توانایی هوش هیجانی را به طور غیر مستقیم اندازه گیری کرد. بر این اساس می توان گفت که افرادی که هوش هیجانی بالاتری دارند، بایستی در اکثر اوقات شادتر و خوش بین تر از دیگران باشند (مایر، 2001).
2-1-9- اهمیت هوش هیجانی
برای تبیین اهمیت وکاربرد هوش هیجانی راههای گوناگونی وجود دارد.عده ای راه اغراق وگزافه گویی اختیار نموده اند، عده ای به انکار اهمیت آن پرداخته اند و عده ی زیادی هم راه علمی و مناسبی برگزیده اند. عده ای معتقدند که هوش هیجانی همه چیز است و یکی از موضوع های کلیدی زندگی بشر است که اگر کسی صاحب آن باشد، میتواند سعادتمند گردد و خوشبختی را بصورت کامل تجربه نماید. این ادعاهای اغراق آمیز اغلب توسط برخی از روزنامه نگاران یاگزارشگران مطبوعات مطرح می گردد که: برای داشتن یک زندگی خوشبخت، هوش شناختی چندان راهگشا نیست و هوش هیجانی می تواند جانشین خوبی برای آن باشد. بعضی هوش هیجانی را بعنوان یک قایق نجات یا دستاویز بسیار محکمی می پندارند که به کمک آن می توان از رنج ها و ناراحتی های زندگی عادی خلاص شد. عده ای هم به انکار اهمیت آن پرداخته و معتقدند که به یک مفهوم کهنه و قدیمی لباس تازه و پرزرق وبرق پوشانده اند. اما واقعیت هوش هیجانی چیزی فراتر از این ادعاها و گزافه گویی هاست. صاحب نظران و پژوهشگرانی که به بررسی و مطالعه علمی هوش هیجانی می پردازند معتقدند که هوش هیجانی میتواند کاربردها و تأثیرات مهمی بر فعالیت های گوناگون آدمی چون رهبری و هدایت دیگران، توسعه حرفه ای یا شغلی، زندگی شغلی، زندگی خانوادگی و زناشویی، تعلیم و تربیت، سلامت و بهزیستی روانی و… داشته باشد. از هوش هیجانی نباید به عنوان یک رقیب یا جانشین برای «توانایی»، «دانش و آگاهی» و «مهارتهای شغلی» نام برد. فرض می شود که هوش هیجانی می تواند سبب بهبود و اصلاح فعالیتهای حرفه ای، موقعیتهای شغلی و کسب مهارتهای لازم و مطلوب گردد. تحقیق و مطالعه راجع به هوش هیجانی تازه آغاز گردیده است. هوش هیجانی نمی تواند برای داشتن یک زندگی شاد و مرفه هم شرط لازم باشد، هم شرط کافی. شرط لازم هست، اما شرط کافی نیست. برای بسیاری از مردم، هوش هیجانی نقش لکه های جوهر در آزمون رور شاخ را بازی می کند که هرکسی از آن برداشت خاصی دارد و آن را به گونه ای متفاوت از دیگران استنباط می نماید. (سیاروچی، فورگاس و مایر، 2001).

2-2- استرس شغلی
2-2-1- مقدمه

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *