*254

2097405-570230
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران شرق
دانشکده علوم انسانی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.A) گرایش ارتباطات
عنوان :
رابطه گرایش به استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست
و ویژگیهای کیفیت زندگی شهری (مطالعه موردی منطقه 13پستی)
استاد راهنما :
دکتر فیروز دیندار
استاد مشاور :
دکتر اسماعیل کاووسی
نگارش :
محسن وطن پرست
خرداد1392
با احترام به پدر بزرگوار و مادر عزیز
تقدیم به :
همسر عزیز و مهربانم
به پاس همراهی و صبر پایان ناپذیرش
ج

تشکر و سپاس

سپاس بیکران خدای را، که به ما قدرت فهم و نوشتن داد. ایزد یکتائی که در همه حال چراغ امیدی برای شکافتن قلب تیره ظلمت و جهل بوده و انسان را در راه رسیدن به کمال هدایت می نماید. بی گمان کسی که از لطف و مرحمت بندگان او غافل بماند، شکر خالق را تمام ننموده است. لذا بدین وسیله مراتب امتنان قلبی خود را از پدر و مادرم که همیشه مشوق و یاور من بوده اند، همسرم که در تمامی مراحل تحقیق با صبر و فداکاری خویش پشتیبان من بوده و سایر اعضای خانواده ام ابراز می دارم.
از اساتید محترم جناب آقایان دکتر فیروز دیندار، دکتر اسماعیل کاووسی و سرکار خانم دکتر کردی و دیگر اساتید محترمی که هر کدام به نوعی اینجانب را مورد راهنمائی و لطف خویش قرار دادند، سپاسگزارم.
از همکارانم در مجموعه شرکت پست جمهوری اسلامی ایران خصوصاً دوستان عزیزم مقصودی، مشهدی، جلیلی،عباسی، نوروزپور ، راثی، سید جواد هاشمی، شریفی، احمد پور، تاجیک، امیرکیانی، دهقان و نصراله صمیمانه قدردانی می نمایم.
در پایان تشکر ویژه خود را از دوست و همکاران بسیار عزیزم، آقایان صالح آچاک و محمد احمدی که علاوه بر ویراستاری این تحقیق در کلیه مراحل اینجانب را از دانش و تجربه خود بهره مند نمودند ابراز می دارم.
د

فهرست مطالب
صفحه عنوان
1 چکیده
2 فصل اول- کلیات پژوهش
– مقدمه
3 بیان مسئله پژوهش
4 اهمیت و ضرورت انجام پژوهش
7 اهداف پژوهش
8 سوالات تحقیق
8 فرضیات تحقیق
9 مفاهیم و واژگان
12 قلمرو تحقیق
12 مدل تحقیق
فصل دوم- ادبیات تحقیق
13 بخش اول
12 پیشینه و سابقه موضوع پژوهش
بخش دوم
16
16 مروری بر تئوری های مرتبط با پژوهش
مقدمه
پست و نظریه های توسعه
مفاهیم توسعه
توسعه
نوسازی
نوسازی و توسعه
مروری اجمالی بر تاریخچه نظریه های توسعه
17 18 19 20 21 فهرست مطالب
صفحه عنوان
22 – نظریه های کلاسیک توسعه
– نظریه های مدرن توسعه
23 نظریه های پسامدرن توسعه
27 نگرش سیستمی نسبت به توسعه
30 نظریه های ارتباطات و توسعه
30 نظریه های ارتباط برای توسعه
31 پارادیم نوسازی
32 نظریه ارتباطات و نوسازی
33 گذر از جامعه سنتی
34 موانع نوسازی و توسعه
34 – موانع ایدوئولوژیک
34 – موانع انگیزشی
35 موانع نهادی
35 موانع تشکیلاتی
36 تأثیر عوامل فرهنگی بر اداره امور توسعه
37 پست و توسعه
مقدمه
پست یک عامل توسعه اجتماعی
پست یک عامل توسعه فرهنگی
پست یک عامل توسعه اقتصادی
بخش سوم
خدمات ارتباطی پست
37 36 37 38 40 40 فهرست مطالب
صفحه عنوان
40 – مقدمه
– تاریخچه صنعت خدمات پستی در ایران
41 فرآیند های عملیاتی پست
43 کیفیت و امنیت خدمات
47 سطح دسترسی
48 تحولات جهانی و اثر آن بر پست
48 بررسی تحولات ارتباطات و فناوری اطلاعات و اثر آن بر روی پست
49 تأثیر فناوری های ارتباطی بر روی پست
50 اینترنت و پست
52 تأثیر فناوری ارتباطات بر روی پست
54 – علاقه مصرف کنندگان به استفاده از کاغذ
56 – نقش فناوری اطلاعات در جانشینی نامه
59 بررسی جهانی شدن و اثر آن بر پست
61 تأثیر جهانی شدن بر پست
بخش چهارم
63 پست به مفهوم یک نهاد ارتباطی
مقدمه
بررسی نقش و جایگاه پست در نظام اجتماعی
نقش پست در حفظ محیط زیست
نقش پست در کاهش سفرهای درون شهری
نقش پست در فرآیند های نظام اداری
نقش و جایگاه پست در نظام فرهنگی
63 65 68 70 71 73 فهرست مطالب
صفحه عنوان
73 – بررسی نقش پست در ارتقاء جایگاه فرهنگی عمومی
– بررسی نقش پست در ارتقاء جایگاه تخصصی جامعه
75 بررسی نقش پست در تسهیل ارتباطات فرهنگی
78 بررسی و نقش و جایگاه پست در نظام اقتصادی
79 نقش پست در صرفه جویی و بهره وری
81 بررسی نقش و جایگاه پست در نظام سیاسی
81 بررسی نقش پست در ارتباط دو سویه سازمان های غیر دولتی – مردم
86 بررسی نقش پست در ارتباط دو سویه بین المللی حکومت ها- مردم
87 تحلیل خدمات پستی
88 تحلیل تاریخ شناختی پست در ایران
89 – تحلیل فرهنگ شناختی پست در ایران
92 – تحلیل جامعه شناختی پست در ایران
93 مدل ارتباطی در پست
بخش پنجم
99 کیفیت زندگی شهری
99 مفهوم کیفیت زندگی
خاستگاه مفهوم کیفیت زندگی
تعریف کیفیت زندگی
کیفیت زندگی به مثابه رضایت از زندگی
تعاریف مبتنی بر وجوه چندگانه
رویکرد عاملیتی و کیفیت زندگی
99 100 100 101 103 فهرست مطالب
صفحه عنوان
103 – رویکرد مطلوبیت گرایی
– رویکرد ارزش های عام
108 رویکرد نیاز محور
117 رویکرد ساختاری و کیفیت زندگی
118 رویکرد دیالکیتیک دموکراتیک برنارد
120 کیفیت فراگیر زندگی برگر- اشمیت و نول
122 سرمایه اجتماعی و کیفیت زندگی
124 ابعاد کیفیت زندگی شهری
فصل سوم- روش شناسی پژوهش
مقدمه
125 – نوع و روش اجرای پژوهش
126 – روایی و پایایی ابزار سنجش
127 جامعه آماری و تعیین حجم نمونه
128 روش‌های نمونه‌گیری
128 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات
فصل چهارم- تجزیه و تحلیل پژوهش
مقدمه
تجزیه و تحلیل توصیفی (ویژگی های جامعه شناختی)
داده های توصیفی سوالات پرسشنامه
تجزیه و تحلیل استنباطی (بررسی و آزمون فرضیه ها)
125 125 132 فهرست مطالب
صفحه عنوان
142 فصل پنجم- نتیجه گیری و پیشنهادات
– بخش اول- نتایج
142 یافته های ناشی از ادبیات تحقیق
143 یافته های ناشی از گویه های تحقیق
144 یافته های ناشی از آزمون فرضیه ها
147 – بخش دوم – پیشنهادات
147 پیشنهادات ناشی از ادبیات تحقیق
148 پیشنهادات ناشی از فرضیه ها
150 پیشنهادات برای محققین آتی
150 – محدودیت و دشواری های تحقیق
152 فهرست منابع و مآخذ
فهرست جدول ها
صفحه عنوان
51 تاریخچه اختراع و شیوع نامه الکترونیکی جدول 2- 1
52 فنآوری ها جدید تأثیر گذار بر پست جدول 2- 2
70 بازار بالقوه فعالیت های پستی و سهم شرکت پست جدول 2- 3
102 حوزه های مختلف بکارگیری مفهوم کیفیت زندگی براساس مطالعه فرانس جدول 2- 4
116 فهرست قابلیت های کارکردی پایه ای ناسباوم جدول 2-5
121 کیفیت زندگی و تغییر اجتماعی در دو سطح فردی و اجتماعی جدول 2-6
127 ارزیابی پایایی ابزار اندازه گیری جدول 2-3
130 توزیع فراوانی به تفکیک جنسیت پاسخگویان جدول 4- 1
131 توزیع فراوانی به تفکیک میزان تحصیلات پاسخگویان جدول 4- 2
132 جدول توزیع فراوانی به تفکیک شغل جدول 4- 3
133 توزیع فراوانی به تفکیک وضعیت تأهل پاسخگویان جدول 4- 4
134 توزیع فراوانی به تفکیک سن پاسخگویان جدول 4- 5
136 مقایسه میانگین و انحراف معیار جدول 4-6
137 توزیع فراوانی و پاسخ به سوالات گرایش به استفاده از خدمات نوین پستی جدول 4-7
139 توزیع فراوانی و پاسخ به سوالات کیفیت زندگی شهری جدول 4-8
142 آزمون فرضیه رابطه استفاده از خدمات ارتباطی نوین و کیفیت زندگی شهری جدول 4-9
143 آزمون فرضیه رابطه استفاده از خدمات ارتباطی نوین و کیفیت اقتصادی شهری جدول 4-10
144 آزمون فرضیه رابطه استفاده از خدمات ارتباطی نوین و کیفیت اجتماعی زندگی شهری جدول 4-11
145 آزمون فرضیه رابطه استفاده از خدمات ارتباطی نوین و کیفیت محیطی زندگی شهری جدول 4-12
فهرست نمودارها
صفحه عنوان
50 زمان مورد نیاز (به سال) برای نفوذ رسانه در میان افراد جامعه آمریکا نمودار 2- 1
54 نرخ رشد نامه در مقایسه با سایر بدیل ها در بازار ارتباطات 2000- 2010 نمودار 2- 2
55 ترجیح استفاده کنندگان برای دریافت مطالب
نمودار 2- 3
130 توزیع فراوانی به تفکیک جنسیت پاسخگویان نمودار 4- 1
131 توزیع فراوانی به تفکیک میزان تحصیلات پاسخگویان نمودار 4- 2
132 توزیع فراوانی به تفکیک شغل پاسخگویان نمودار 4- 3
133 توزیع فراوانی به تفکیک وضعیت تأهل پاسخگویان نمودار 4- 4
134 توزیع فراوانی به تفکیک سن پاسخگویان نمودار 4- 5
136 مقایسه میانگین ها نمودار 4- 6
فهرست اشکال
صفحه عنوان
12 مدل تحقیق شکل 1- 1
44 نمایی شماتیک تز فرآیند عملیات پستی شکل 2- 1
59 ابعاد جهانی شدن شکل 2- 2
60 جنبه فرهنگی جهانی شدن شکل 2- 3
93 مدل ارتباطی ارسطو شکل 2- 4
94 مدل ارتباطی لاسول شکل 2- 5
94 مدل ارتباطی شانون و ویور شکل 2- 6
97 مدل ارتباطی در پست شکل 2- 8
114 بازسازی رویکرد قابلیتی سن در زمینه کیفیت زندگی شکل 2- 9
چکیده
«پست» از قدیمی ترین نهادهای بشری و اولین سازمان ارتباطی جهان است. مطالعات تجربی حاکی از آن است که پست عامل مهمی در امر توسعه ملت ها بوده و بین توسعه بخش پستی و پیشرفت و توسعه کشورها, رابطه همبستگی وجود دارد. همچنین «پست» به عنوان یک عامل زیربنایی در بسیاری از حوزه‌های زندگی جوامع پیشرفته، نقشی اساسی ایفا نموده است.نگاهی به وضعیت پست کشور حاکی از عدم توسعه و توانمندی مورد انتظار این سازمان در ایران است. متوسط سرانه ترافیک مرسولات پستی، به عنوان شاخص اصلی ارزیابی توسعه یافتگی پست، در کشورهای پیشرفته بیش از 500 مرسوله است، این آمار در کشور ایران به زحمت به عدد 12 مرسوله می رسد و عملاً پست ایران عملکرد موفق و مورد انتظار خود را ندارد. این در حالی است که بر اساس پیش بینی های صورت گرفته ترا از سوی دیگر مطالعات انجام شده حاکی از این نکته است که حجم ترافیک مرسولات پستی در کشور, سالانه در حدود 4 میلیارد فقره می باشد که تنها قریب به20 درصد آن جذب شبکه پستی کشور می شود و بقیه توسط عناصر و مؤسسات غیر رسمی, مثل پایانه های مسافربری یا توسط خود افراد که اصطلاحاً به «خود پستچی گری» تعبیر می شود، انجام می گیرد. در این تحقیق ضمن تبیین جایگاه پست به عنوان یک نهاد ارتباطی، بررسی رابطه گرایش به استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست بر روی ویژگیهای اقتصادی، اجتماعی و محیطی کیفیت زندگی شهری به عنوان اهداف تحقیق، تعریف و پژوهش کتابخانه ای و میدانی برای دستیابی به این اهداف انجام شده است.روش اجرای تحقیق «پیمایشی» بوده و برای گردآوری اطلاعات برای آزمون فرضیه ها از ابزار «پرسشنامه» استفاده شده است. عمده ترین نتایج تحقیق حاکی از آن است که بین گرایش به استفاده از خدمات و سرویس های نوین پست و کیفیت زندگی شهری ساکنان منطقه 13 پستی رابطه معنا داری وجود. جهت این رابطه عکس بوده و شدت آن متوسط می باشد.
1-1- مقدمه
اگر چه پیدایش شهر و شهرنشینی به چندین هزار سال پیش از میلاد مسیح، در دره های بزرگ بین النهرین، نیل و چین می رسد، لیکن انقلاب صنعتی تحولی جدید در عرصه شهرنشینی بود که منجر به پدید آمدن شهرهای قارچی،ظهور شهرهای میلیونی و پیدایش نواحی شهری گردید.نخستین شهرهای صنعتی در انگلستان ظاهر شدند چنانکه دود کارخانه ها و تأسیسات صنعتی به فضای شهری تصویری داد که تا آن زمان در تاریخ شهرنشینی دیده نشده بود. به تدریج شهرها دو قطبی شدند و مناطق فقیرنشین کارگری با واحدهای مسکونی آلوده و غیربهداشتی در پیرامون مراکز صنعتی و تجاری شهر ظاهر شدند (شکویی، 1383 : 171 ).
شهرها در سال 2020 جمعیتی معادل 75 درصد کل جهان را در خود جای خواهند داد که تقریبا 2 درصد از فضای جهان را تشکیل می دهد.شهرها و مناطق شهری با توجه به تمرکز جمعیت، زیرساخت ها، دانش، منابع و فعالیت های اقتصادی می توانند نقش بسزایی در تحقق توسعه پایدار و ریشه کن کردن فقر در چارچوب اقتصاد سبز داشته باشند. شهر به عنوان بستر زیست انسان شهرنشین، نیازمند تامین استاندارد هایی است که در یک مفهوم کلی می توان آن را استانداردهای «کیفیت زندگی» نامید. کیفیت زندگی در واقع مفهومی چند بعدی و پیچیده است که از سوی متفکران علوم شهری و سایر اندیشمندان علوم مختلف مطرح و مورد پژوهش قرار گرفته است. (منصوریان،ارزیابی کیفیت زندگی در نواحی روستایی، 1388:ص43)
مبحث کیفیت زندگی به تازگی در ادبیات توسعه پایدار و برنامه ریزی توسعه اجتماعی و مباحث اقتصاد نوین مطرح شده و جایگاه ویژه ای یافته است و دولت ها در سطح ملی و محلی و نیز موسسات متعددی بر روی سنجش و شاخص سازی آن کار می کنند و بر اساس مطالعات انجام شده و تحقیقات کارشناسان و محققان مختلف سه عامل فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی در کنار یکدیگر به عنوان مهمترین و اصلی ترین شاخص های مفهوم کیفیت زندگی شناسایی شده اند. کمپ و همکاران (Kamp et al., 2003) معتقدند که توافقی در ادبیات کیفیت زندگی وجود دارد که براساس آن مولفه های فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی، اساس اجتماع محلی را تشکیل می دهند و این مولفه ها به طور سیستماتیک برای معرفی محتوای مفاهیم قابلیت زیست پذیری، پایداری و کیفیت زندگی استفاده شده اند. کامانگی و همکاران (Camagni et al., 1998) نیز به مولفه های فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی کیفیت زندگی شهری اشاره کرده اند و معتقدند که تعادل این مولفه ها، کیفیت زندگی را در هر لحظه از زمان تحت تاثیر قرار می دهد. محققان دیگری از قبیل هاردی (Hardi, 2006) ، ونگ (Wong, 2006) ، رینر (Rinner, 2007) و تالن و همکاران (Talen et al., 2007) نیز اظهار داشته اند که محیط فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی هسته اصلی مطالعه کیفیت زندگی شهری را شکل می دهند. (رضوانی،توسعه و سنجش شاخص های کیفیت زندگی، 1388:ص21)
در واقع، شهر همانند یک موجود زنده است که خود را با احتیاجات زمان سازگار می کند. شهرهای اولیه به آن دلیل توسعه یافتند، که توانستند به احتیاجات ساکنان خود پاسخ مثبت دهند. با افزایش جمعیت و رشد و گسترش شهر نشینی، روحیات و شیوه زندگی مردم نیز به تناسب آن تغییر نموده و محدود شدن مردم در برورکراسی های موجود و چارچوب های خاص تعریف شده در زندگی شهری، طبیعتاً مشکلاتی را در زمینه مسائل مختلف از قبیل: سلامت جسمی و روانی شهروندان، ترافیک، آلودگی محیط زیست، اتلاف زمان و هزینه و … بوجود می آورد. تغییر در شکل و ساختار شهرها، با تغییرات خاص در نوع روابط انسان های ساکن در آن همراه بوده است کمرنگ شدن خرده فرهنگ ها و سنت ها و تغییر در مناسبات افراد در همه گروههای اجتماعی، از روابط بین فردی گرفته تا خانواده ها و کل جامعه، در یک تعامل مستمر با گسترش شهر نشینی، اثر گذاری و اثر پذیری متقابلی بر هم داشته و در حقیقت جریان ارتباطات نبض و شریان اصلی حرکت جامعه را تشکیل می دهد که در این راستا وسایل ارتباطی نقش مهمی در بهبود و تسهیل این امور ایفاء می نمایند و تأثیر به سزایی به صورت مستقیم و غیر مستقیم در کاهش مشکلات شهری دارند .(قبول درپست،1386:ص76)
2-1-بیان مسئله پژوهش
یکی از وسایل ارتباطی کارآمد برای تسهیل روابط شهری «پست»می باشد؛ اگرچه فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی با توجه به دسترسی آسان و جذابیت رنگ و بوی ملموس تری برای افراد جامعه دارند و حتی صنعت خدمات پستی را در معرض چالش قرار داده اند، اما همه این وسایل نوین ارتباطی به نوعی وابستگی مستقیم و غیر مستقیمی به شبکه توزیع فیزیکی دارند لذا پست به عنوان قدیمی ترین ابزار ارتباطی با بهره مندی از نقاط دسترسی فروان و شبکه مویرگی توزیع در اقصی نقاط دنیا می تواند نقش اساسی در زمینه ارتباطات فیزیکی و حل مسائل و مشکلات شهری ایفاء نماید . شبکه پست هنوز بزرگترین شبکه توزیع در جهان به شمار می‏رود و روزانه بیش از 600 هزار دفتر پستی در سطح دنیا وظیفه خدمات رسانی به میلیاردها نفر را بر عهده داشته و سالانه ضمن جابجایی بیش از 500 میلیارد نامه و 7 میلیارد امانت، طیف وسیعی از خدمات الکترونیکی، مالی و لجستیکی را ارائه می‌نمایند.وظیفه اصلی پست برقراری ارتباط است، این ارتباط در یکی از حالت های سه گانه زیر صورت می پذیرد:
1- ارتباط مردم با یکدیگر
2- ارتباط مردم با سازمان ها
3- ارتباط سازمان ها با یکدیگر (تحقیقات بنیاد صنعتی ایران،1385:ص 241)
روند بررسی ترافیک پستی و خدمات و فعالیت های ادارات پستی در کشورهای توسعه یافته و پیشرفته که طبیعتاً از نظر بهره برداری از آخرین فناوری و تکنولوژی های ارتباطی در سطح بالایی می باشند مبین این موضوع است که نه تنها خدمات و فعالیت های پستی در سایه تکنولوژی های جدید رو به فراموشی سپرده نشده اند بلکه همگام با آن ها با تغییر ماهیت به عنوان یک بازو توانا به نقش آفرینی در زمینه ارتباطات می پردازد. ادارات پست، به ‌منظور پاسخ‌گویی به نیازهای ارتباطاتی میلیاردها نفر از مردم و صاحبان مشاغل، هر روز، به ارائه طیف بی‌شماری از خدمات پستی، اعم از سنتی و نوین، مشغول می باشند. آن ها در واقع، به جای عقب‏نشینی در مقابل فناوری‌های نوین، که تقریبأ هر روز، تفکر موجود از ارتباطات را دستخوش تغییر می‌کنند، خودشان تغییر یافته و با این کار نشان می‌دهند که آنان نیز می‌توانند مبتکر ایده‌های جدید باشند.
بررسی های انجام شده از سوی اتحادیه جهانی پست(UPU) حاکی از آن است که هر سفر پستی که توسط موزعین صورت می پذیرد به طور متوسط از 100 سفر شهری جلوگیری می نماید و مردم و سازمان ها با واگذاری امور و فعالیت های خود به واحدهای پستی می توانند از انجام سفرهای غیر ضروری جلوگیری نموده و به صورت مستقیم و غیر مستقیم در کاهش مشکلات شهری نقش آفرینی نمایند.
شهر تهران با توجه به موقعیت خاص جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود به عنوان مرکز اداری کشور ایران محسوب شده و در نقش یک ابر شهر در میان سایر شهرهای مهم جهان مطرح شده است. شهر تهران در سال 1390 بالغ بر 8.4 میلیون نفر را در مساحتی حدود 751 کیلومتر مربع در خود جای داده است و بر اساس آمار اعلام شده از سوی شهرداری تهران روزانه حدود 15 میلیون سفر در شهر تهران انجام می شود. این سفرها را می توان در 4 حوزه اصلی شامل: اداری و شغلی، خرید، تفریحی و آموزشی طبقه بندی نمود . سفرهای درون شهری، بویژه در شهری همانند تهران، چالش ها و معضلات متعددی در پی دارد به عنوان نمونه و بر اساس آمار ارائه شده در گزارش عملکرد شهرداری تهران در سال 1389، در شهر تهران تعداد 824.417 تصادف خسارتی، 22452 تصادف جرحی و 218 منجر به فوت اتفاق افتاده است و هزینه جرایم تخلفات راهنمایی و رانندگی، بالغ بر 456 میلیارد ریال برآورد می شود و بیش از 3.557 میلیون لیتر بنزین و 950 میلیون لیتر گازوئیل به مصرف رسیده است و در نهایت 103 روز هوای ناسالم و یک روز وضعیت هوای خطرناک وجود داشته است (گزیده آمار حمل و نقل ترافیک تهران:1389). اما مهمتر از موضوعات ذکر شده مسئله اتلاف زمان شهروندان تهرانی است که در سفرهای درون شهری و در ترافیک معابر اتفاق می افتد این موضوع به دلیل هدر رفتن سرمایه های مادی و معنوی کشور و اثر مستقم آن در کاهش بهره وری ملی و همچنین مشکلات روحی و روانی ناشی از آن حائز اهمیت بوده و مورد توجه مسئولین شهری می باشد.
با توجه به ماهیت، قابلیت ها و کارکرد های شبکه پستی، خدمات پست می تواند در دو حوزه اصلی اداری و شغلی و خرید به صورت مستقیم و غیر مستقیم و در حوزه های تفریحی و تحصیلی به صورت غیر مستقیم نقش آفرینی نموده و به عنوان یک ابزار جایگزین با توجه به نقاط دسترسی فراوان خود به نیابت از سایر سازمان ها و ارگان ها، فعالیت های مورد نیاز شهروندان را در قالب پیشخوان دولت و با ترکیب سرویس های نوین الکترونیک (برخط) با سرویس های سنتی مبتنی بر توزیع فیزیکی به مردم ارائه نماید و از سوی دیگر نقش تأثیر گذاری در ابعاد مختلف زندگی شهری به خصوص در حوزه های اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی ایفا نموده و تسهیل کننده و بهبود بخش شاخص هایی نظیر: آموزش،ارتباطات میان فردی،امنیت، کسب و کار، صرفه جویی، روابط اداری و…. خواهد شد.(مستندات تحقیقات بنیاد صنعتی ایران:1385:ص345)
با توجه به مطالب مطرح شده سوال اصلی این است که آیا بین استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست و ویژگی های کیفیت زندگی شهری رابطه وجود دارد؟
3-1- اهمیت و ضرورت پژوهش
در جهان امروز پست نقش یک ابزار ارتباطی قابل اعتماد، سریع و کم هزینه را ایفاء می کند و چنان با زندگی اجتماعی عجین شده است که بدون داشتن آن مردم و موسسات کارایی لازم را نداشته و به سختی می توانند از کوشش های خود، نتایج دلخواه را بدست آورند.
جامعه کنونی ایران نیز متأثر از شرایط جهانی نمی تواند بدون بهره مندی از یک نظام پستی پیشرفته و توانا، به شکوفایی و پویایی ادامه دهد. گستردگی حوزه فعالیت واحدهای پستی چنان است که خدمات پستی در اقصی نقاط کشور و در مناطقی که مردم از سایر وسایل ارتباطی نوین محرومند در اختیار مردم قرار می گیرد اما خدمات رسانی در روستاها و نقاط محروم تنها بخشی از توانمندی پست بوده و نقطه قابل اتکا و قوت آن خدمت رسانی در شهرهای بزرگ بر مبنای سرویس ها و خدمات سنتی و مبنتی بر فناوری های ارتباطی نوین می باشد. توسعه و گسترش خدمات پستی در شهرهای بزرگ- از جمله تهران- با حذف بخش غیر لازم ترافیک شهری (و حتی بین شهری) نه تنها می تواند به سالم سازی محیط زندگی شهری و سلامت مردم یاری رساند بلکه می تواند با ایجاد و صرفه جویی در اوقات مردم و کاهش هزینه های حمل مرسولات و هزینه استهلاک وسایل نقلیه شهری به اقتصاد کشور مدد رساند. همچنین ارتباطات پستی به هر شکل و شیوه ای که انجام می پذیرند به نوعی زائیده نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه می باشند. فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از جمله عوامل موثر و حیاتی و «مولد» پدیده ارتباطات علی الخصوص ارتباطات پستی به حساب می آیند. حضور پست در زندگی اجتماعی آنچنان پر رنگ شده که «حجم مبادلات پستی» می تواند معرف میزان تحرک و فعالیت یک جامعه و معیاری برای برآورد میزان رشد و توسعه آن باشد. پست نشان دهنده میزان فعالیتهای صنعتی، تحرک بازرگانی، توسعه اقتصادی و برآورد کننده تولید در بخش خدمات و در عین حال بیانگر عمق و ریشه جریان فعالیت های فکری، علمی، فرهنگی، اجتماعی و محیطی که اصطلاحاً تحت عنوان مفهوم «کیفیت زندگی شهری» قلمداد می شوند، می باشد. مستندات منتشره شده از سوی بانک جهانی نیز موید این نکته است که بین سرانه مرسولات پستی کشور ها با سرانه تولید ناخالص ملی آنها ارتباط وجود دارد. در این شرایط نگاه جدی به عملکرد پست، بی شک نگاهی زیر بنایی در توسعه کشور و به تبع آن چگونگی ارتباطات و سطح رفاه اجتماعی جامعه خواهد بود.(مستندات تحقیقات بنیاد صنعتی ایران:1385)
آمارهای ارائه شداه توسط اتحادیه پستی جهانی(UPU) نشان می دهند که روزانه بیش از 1.2 میلیارد مرسوله پستی در جهان جابجا می شود. از طرفی بر اساس آمار اعلام شه از سوی شرکت پست جمهوری اسلامی ایران، سرانه مرسولات پستی کشور در پایان برنامه چهارم توسعه قریب 12 مرسوله است و چشم انداز پیش بینی شده در برنامه پنجم توسعه رقم 20 مرسوله در سال پایان برنامه، مد نظر دارد. این آمار در کشور های اروپایی بطور متوسط نزدیک به 400 و در آمریکا، بیش از 700 مرسوله است.(upu.com)
از سوی دیگر مطالعات انجام شده حاکی از این نکته است که حجم ترافیک مرسولات پستی در کشور سالانه حدود 5 میلیارد فقره می باشد که تنها قریب به 20 درصد آن جذب شبکه پستی کشور می شود و بخش معدودی از آنها توسط و موسسات حمل و نقل موازی نظیر پیک های موتوری، پایانه های مسافربری جابه جا شده اما بخش قابل ملاحظه ای از آنها توسط خود افراد که اصطلاحاً تحت عنوان «خود پستچی گری» تعبیر می شود، صورت می پذیرد که طبیعتاً تأثیر قابل ملاحظه ای بر روی زمان، هزینه، آلودگی زیست محیطی،تصادفات،حمل و نقل، ترافیک،سلامتی جسمی و روانی و … شهروندان خواهد داشت. ضمن اینکه بر اساس یکی از تحقیقات میدانی انجام شده توسط شرکت پست، بالغ بر 600 نوع از خدماتی که توسط ادارات مختلف دولتی به مردم ارائه می شوند امکان ارائه آن ها به نیابت از سوی سایر نهادها و سازمانهای دولتی و شهری توسط ادارات و باجه های پستی وجود دارد که با توجه به نقاط تماس متعدد و گستردگی شبکه قبول و توزیع، پست قادر خواهد بود تا به عنوان بازوی دولت در کاهش معضلات شهری نقش آفرینی نماید.
عدم توجه کافی به تأثیر نهاد ارتباطی پست در جامعه، خصوصاً در حوزه مسائل شهری را می توان به شکل محسوس و قابل لمس در خلاء مطالعاتی و تحقیقات دانشگاهی مشاهده کرد، لذا اهمیت بررسی شناسایی انواع خدمات نوین پستی وتأثیر استفاده از جدید نظیر: بازار الکترونیک، پست ترکیبی و خدمات نیابتی به عنوان یک نظام ارتباطی هدفمند در حوزه خدمات رسانی عمومی بر روی کیفیت زندگی شهری کاملاً ضروری به نظر می رسد.
4-1- اهداف تحقیق
1-4-1- هدف آرمانی
کمک به توسعه شهری و بهبود کیفیت زندگی شهروندان
2-4-1-هدف کلی
شناسایی تاثیر استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست بر ویژگی های کیفیت زندگی شهری شهروندان شهر تهران
3-4-1- اهدف فرعی
سنجش ویژگی های محیط فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی کیفیت ذهنی زندگی شهری شهروندان ساکن در منطقه 13 پستی.
سنجش تأثیر استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست بر روی کیفیت زندگی اجتماعی شهروندان تهرانی
سنجش تأثیر استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست بر روی کیفیت زندگی اقتصادی شهروندان تهرانی
سنجش تأثیر استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست بر روی کیفیت زندگی فیزیکی و محیطی شهروندان تهرانی
5-1- سوالات تحقیق
1-5-1 سوال اصلی تحقیق
استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست چه تأثیری بر ویژگیهای کیفیت زندگی شهری ساکنان منطقه 13 پستی دارد؟
2-5-1- سوالات فرعی:
1- استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست چه نقشی بر کیفیت زندگی اجتماعی ساکنان منطقه 13 پستی دارد ؟
2- استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست چه نقشی بر کیفیت زندگی اقتصادی ساکنان منطقه 13 پستی دارد ؟
3- استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست چه نقشی بر کیفیت فیزیکی و محیطی ساکنان منطقه 13 پستی دارد ؟
4- استفاده از خدمات ارتباطی پسست چه نقشی بر کیفیت زندگی ساکنان منطقه 13پستی دارد ؟
6-1- فرضیات تحقیق
در این تحقیق کیفیت زندگی اجتماعی، اقتصادی و فیزیکی و محیطی با تأکید بر رویکرد ارتباطی مورد بررسی قرار می گیرد بنابراین فرضیههای ذیل ارائه می گردد .
1-6-1- فرضیه اصلی
به نظر می رسد بین گرایش به استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست و ویژگیهای کیفیت زندگی شهری رابطه معناداری وجود دارد .
2-6-1-فرضیه فرعی
بین گرایش به استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست و کیفیت اجتماعی زندگی شهری رابطه معناداری وجود دارد.
بین گرایش به استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست و کیفیت اقتصادی زندگی شهری رابطه معناداری وجود دارد.
بین گرایش به استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست و کیفیت فیزیکی و محیطی زندگی شهری رابطه معناداری وجود دارد.
بین میزان استفاده از خدمات ارتباطی نوین پست و و ویژگیهای کیفیت زندگی شهری رابطه معنا داری وجود دارد.
7-1- تعاریف نظری و عملیاتی مفاهیم و شاخصها
تعاریف مفهومی، عبارات یا کلماتی هستند که واژه یا اصطلاحی گنگ و وسیعی را تشریح مینمایند. تعاریف مفهومی باید دو صفت داشته باشند: الف) مفهوم باید با کلمات دیگری به جز خود آن مفهوم تعریف شود.
ب) تعریف مثبت بر تعریف منفی رجحان دارد(ساروخانی،1380:90). بنابراین مفهوم سازی کاری بیش از تعریف ساده یا قراردادی واژگان فنی یک علم است. این کار، ساختن مفهوم انتزاعی برای فهمیدن امر واقعی است (کیوی و کامپنهود،114:1370). در یک تحقیق علمی عدم مشخص کردن تعریف نظری مفاهیم مورد استفاده و تعیین حدود و ثغور آنها، ممکن است بین برداشتهای محقق و دیگران نوعی سوء تفاهم را بوجود آورد. از این رو با تعریف مفاهیم نظری تحقیق سعی گردید که ابتدا در باب مفاهیم بکاربرده شده در تحقیق حاضر یک پیش زمینهای حاصل گردد تا مفاهیم بکار برده شده، عملیاتی گردند.
همچنین تعاریف عملکردی بر پایه تبدیل واقعیت به کمیت استوار هستند و زمانی میتوان تعاریف مذکور را عملکردی قلمداد نمود که دارای ابعاد علمی و منطقی باشند و در تمامی فرایند تحقیق همان تعریف حفط شود. هم چنین مفید و مؤثر بودن تعاریف عملکردی، از دیگر نکات اساسی است که باید مورد توجه واقع شود (ساروخانی،92:1380). تعریف عملیاتی و شاخص سازی متغیرها و مولفههای موجود در این تحقیق بقرار ذیل است:
1-7-1- تعاریف نظری
کیفیت
معنای لغوی واژه «کیفیت» در فرهنگ زبان فارسی عمید، «چگونگی، چونی ، صفت و حالت چیزی» از واژه عربی عنوان گردیده است . (فرهنگ فارسی عمید، 1363) واژه فارسی «کیفیت» به لحاظ ریشه شناسی واژه «کیفیه»، که «اسم» است ، مشق شده است . در این قسمت لازم است که به معنای واژه «کیفیت» در زبان انگلیسی و دیگر زبان های هم ریشه آن نیز ا شاره ای د اشت، چرا که عمدتاَ مفهوم «کیفیت» در ابعاد حرفه ای آن در وهله نخست از طریق ادبیات تخصصی رشته طراحی شهری به زبان انگلیسی وارد گفتمان این رشته در زبان انگلیسی به «ماهیت»، نوع در ایران شده است. واژه «کیفیت» در زبان انگلیسی به معنای چیزی که یک شخص، یک شیئی ، و یا یک فکر داشته و موجب خاص و جالب شدن آ ن ها می گردد.
پست
پست شبکه عمومی گسترده ای است که با مناسب ترین قیمت و با سرعت، نظم و ایمنی بالا اقدام به قبول، آماده سازی، حمل و نقل و توزیع پیام ها و یا بسته های ارسالی از یک نقطه به نقطه دیگر می نماید. البته در سالیان اخیر سرویس ها و خدمات متعددی را به مشتریان عرضه می کند.( مرکز تحقیقات پست، 1380 : 8)
کیفیت زندگی شهری
کیفیت زندگی به معنای زندگی خوب داشتن و احساس رضایت از زندگی است. کیفیت زندگی میزان واقعی رفاه تجربه شده به وسیله افراد و گروه ها تحت شرایط اجتماعی و اقتصادی عمومی است (Schlemmer and Moller, 1983)
در سال 1996 ناگلیر 3 تعدادی فرضیه مرتبط با کیفیت زندگی را به عنوان اصول راهنما برای روند مطالعه مسائل کیفیت زندگی به شرح ذیل پیشنهاد می دهد:
1-کیفیت زندگی یک مفهوم چندبعدی است. 2- هر فردی دارای ماهیتی زیستی، اجتماعی و روانی است که در تعامل مستمر با محیط خویش است. 3 – از آنجا که کیفیت زندگی برخاسته از کنش متقابل شخص با محیط است یک رویکرد ک لنگر است که درک ابعاد آن امری لازم و ضروری است. 4- ابعاد کیفیت زندگی همراه با توانایی یا عدم توانایی آنها برای همه یکسان است. 5 -عدم توانایی یا هر شرایط نامساعد دیگری به وسیله خود شخص ناچار منتهی به افزایش یا کاهش کیفیت زندگی برای شخص نمی شود. 6- اگرچه ابعاد اساسی کیفیت زندگی برای همگان یکسان است اما کیفیت زندگی با درجات مختلف از فردی به فرد دیگر متفاوت است( (Ahu 2005:32
ویژگیهای کیفیت زندگی شهری
اکثر محققان معتقدند که کیفیت زندگی دارای ابعاد فیزیکی، محیطی، روانشناختی، اجتماعی و اقتصادی است :
بعد فیزیکی و محیطی : توانایی ، قدرت و انرژی برای کارهای روزمره
اجتماعی : احساس بهتر بودن، ارتباط با خانواده و دوستان همکاران و اجتماع و …
اقتصادی : درآمد، شغل، رضایت شغلی و …. (کرد زنگنه، 1385 )
2-7-1- تعاریف عملیاتی
خدمات ارتباطی نوین پست
سازمانها و شرکتهای حمل و نقل و پست با توجه به کاهش حجم پست نامه ها به دلیل رشد فناوری و تکنولوژی های ارتباطی ناگزیر به سمت پیاده سازی سرویس های نوین سوق می یابند که ماهیت آنها عموماً به صورت غیر حضوری بوده و به نوعی موجب کاهش تردد شهری و بین شهری استفاده کنندگان می شود. در یک طبقه بندی کلی سرویس های نوین را می توان در سه بخش سرویس های ترکیبی، سرویس های بر خط و سرویس های نیابتی تقسیم نمود.
سرویس های ترکیبی
ادرات پست می توانند تمام یا بخشی از خدمات و فعالیت های سازمانها، نهادها و بنگاههای تولیدی یا خدماتی را تقبل نموده و به مشتریان ارائه نمایند به عنوان نمونه صفر تا صد عملیات چاپ، پردازش، توزیع و جمع آوری صورتحسابهای مشتریان آب، برق، گاز و تلفن توسط برخی از ادارات پست کشورها رأساً انجام می شود. که در اصطلاح پستی به این گونه سرویس ها سرویس های ترکیبی می گویند.(مفاهیم و اصلاحات پستی،23)
سرویس های بر خط
با گسترش تکنولوژی و فناوری های نوین، سرویس های پستی نیز همگام با آنها تغییر ماهیت داده و بخشی از فعالیت های حضوری و فیزیکی آنها حذف و به صورت الکترونیکی به مشتریان ارائه می شود(مفاهیم و اصلاحات پستی،21) که تحت عنوان سرویس های برخط (الکترونیکی) طبقه بندی می شوند. که از آنجمله می توان به جستجوی الکترونیکی مدارک مفقود شده، سفارش بر خط تمبر شخصی، سامانه پست تلفنی 193، خرید و فروش اینترنتی، رهگیری مرسولات، دریافت کد پستی و … اشاره نمود.
سرویس های نیابتی
در راستای تحقق شعار دولت الکترونیک و حذف مراجعات زاید شهری، ادرات و سازمانهای دولتی و غیر دولتی می توانند از پتانسیل پیشخوان واحدهای پستی بهره برده و خدمات خود را عرضه نمایند. مجموعه سرویس هایی که در این فرآیند طبقه بندی می شوند را سرویس های نیابتی نامگذاری نموده اند.(مفاهیم و اصطلاحات پستی)
8-1- قلمرو تحقیق
1-8-1- قلمرومکانی :
قلمرومکانی تحقیق شهروندان ساکن در محدوده منطقه 13 پستی می باشند که دست کم یک بار از سرویس ها و خدمات پستی استفاده نموده اند.
2-8-1- قلمروزمانی :
محدوده زمانی تحقیق حاضرحدوداً شش ماه می باشد که از آذر ماه 1391 آغاز و تا خرداد 1392 خاتمه یافته است .
9-1- مدل تحقیق:
مدل مفهومی این تحقیق با توجه به ترکیب متغیر مستقل «تکایل به استفاده از سرویس های نوین پست» و متغیر وابسته «ویژگیهای کیفیت زندگی شهری» به نوعی محقق ساخته بوده و برگرفته از مدل سانتس و مارتینر می باشد.
شکل شماره 1: محقق ساخته برگرفته از مدل کیفیت زندگی شهری از نظر سانتس و مارتینز
منبع: (santos:2007:p248)

سرویس های نیابتی
سرویس های برخط
سرویس های ترکیبی
وابسته
کیفیت اقتصادی
کیفیت اجتماعی
کیفیت فیزیکی و محیطی
مستقل
کیفیت زندگی شهری
خدمات پستی نوین

بخش اول
1-2-پیشینه و سابقه موضوع پژوهش
پست به عنوان یک نهاد اجتماعی- ارتباطی و فرهنگی در جامعه کمتر مورد توجه پژوهشگران دانشگاهی در ایران قرار گرفته است و از سوی دیگر مسئله کیفیت زندگی شهری به تازگی در ادبیات توسعه پایدار و برناریزی توسعه اجتماعی و مباحث اقتصاد نوین مطرح شده است و جایگاه ویژه ای یافته است و محققان، دولت ها و نیز موسسات متعددی بر روی سنجش و شاخص سازی آنها کار می کنند اما بر اساس بررسی های بعمل آمده تا کنون اثر میزان استفاده از خدمات پستی بر روی کیفیت زندگی شهری در هیچ یک از تحقیقات دانشگاهی و علمی مورد بررسی قرار نگرفته است. در ادامه به پیشینه و سوابق برخی از تحقیقات انجام شده پیرامون موضوعات مرتبط با موضوع تحقیق اشاره می شود:
1-1-2 – تحلیل ابعاد کیفیت زندگی در نواحی شهری ایران
شهر به عنوان بستر زیست انسان شهرنشین، نیازمند تامین استانداردهایی است که در یک نگاه می توان آن را استانداردهای کیفیت زندگی نامید. کیفیت زندگی در واقع مفهومی چند بعدی و پیچیده است که از سوی متفکران علوم شهری و سایر اندیشمندان علوم مختلف مطرح و مورد پژوهش قرار گرفته است . برای سنجش کیفیت زندگی از روشهای مختلفی در سطوح جغرافیایی مختلفی استفاده میکنند که یکی از این روشها روش موریس است. در این مقاله، هدف بررسی نواحی مختلف شهری ایران بر اساس شاخصهای تعریف شده در ر ابطه با کیفیت زندگی است. روش این تحقیق، از انواع روشهای توصیفی-تحلیلی و روش گردآوری دادهها به صورت اسنادی است. حجم نمونه مورد مطالعه دراین پژوهش شامل 253 ناحیه شهری است. برای بررسی و تحلیل ابعاد کیفیت زندگی از آمارها و اطلاعات موجود در مرکز آمار ایران استفاده شده است.
واژه های کلیدی: کیفیت زندگی، الگوی موریس، محرومیت، برخورداری، نواحی شهری ایران
(فرجی ملائی و همکاران 1389 )
2-1-2- بررسی موانع اجتماعی – فرهنگی استفاده شهروندان تهرانی از خدمات ارتباطی پست
در حالی که نظریه غالب، مشکلات فنی، عملیاتی و ساختاری پست را عامل اصلی ناتوانی این سازمان ارتباطی در ایران می دانند، ایده تحقیق حاضر بر اساس این فرضیه شکل گرفته است که وجود عوامل و موانع بیرونی، خصوصاً وضعیت و شرایط فرهنگی _ اجتماعی حاکم بر کشور نیز, می تواند از دلایل اصلی کم اقبالی مردم نسبت به خدمات ارتباطی پست و استفاده از آن باشد. لذا در این تحقیق ضمن تبیین جایگاه پست به عنوان یک نهاد ارتباطی، بررسی نقش عوامل فرهنگی – اجتماعی از جمله رابطه بین اعتماد مردم به دستگاه های دولتی، سطح سواد، اعتماد به فرهنگ مکاتبه در مقابل فرهنگ مراجعه حضوری، آگاهی های عمومی جامعه از توانمندی های پست و میزان بهره مندی از وسایل ارتباط جمعی با میزان استفاده از خدمات ارتباطی پست، به عنوان اهداف تحقیق، تعریف و پژوهش کتابخانه ای و میدانی برای دستیابی به این اهداف انجام شده است.
روش اجرای تحقیق «پیمایشی» بوده و برای گردآوری اطلاعات برای آزمون فرضیه ها از ابزار «پرسشنامه» استفاده شده است. عمده ترین نتایج تحقیق حاکی از آن است که اعتماد به فرهنگ مکاتبه و آگاهی های عمومی جامعه از قابلیت ها و توانمندی های پست نقش مستقیم و مؤثری بر میزان استفاده از خدمات این نهاد ارتباطی دارد. اما بین سطح سواد، اعتماد مردم به دستگاه های دولتی و میزان بهره مندی شهروندان از وسایل ارتباط جمعی با استفاده از خدمات ارتباطی پست، رابطه معنی داری مشاهده نمی شود.
(احمدی،1387)
3-1-2- بررسی جایگاه حمل و نقل در توسعه اقتصادی پایدار شهری
اقتصاد سبز پارادایم جدید توسعه اقتصادی با رویکرد همگام سازی دنیای امروز اقتصادی با محیط زیست به منظور استفاده بهینه از سرمایه های طبیعی و بهرهوری از منابع اقتصادی موجود جهان میباشد که در سالهای اخیر بسیار مورد توجه سازمان ملل، کشورهای توسعه یافته و تا حدودی کشورهای در حال توسعه بوده است. هر چند تعریف واحد و مورد توافقی در مورد اقتصاد سبز وجود ندارد اما آن را مدل توسعه اقتصادی بر پایه توسعه پایدار و دانش اقتصاد محیط زیست میتوان دانست که علاوه بر کاهش خطرات زیست محیطی در پی بهبود سلامتی انسانها و ایجاد برابری اجتماعی نیز میباشد. در مقاله حاضر به تبیین جایگاه و نقش حمل و نقل شهری در تحقق اهداف اقتصاد سبز و بررسی استراتژیهای موثر در ایجاد سیستم حمل و نقل سبز در کشورهای در حال توسعه و در نهایت به ارائه پیشنهاداتی جهت گسترش حمل و نقل سبز درشرائط شهرهای ایرانی با تاکید بر کلان شهر مشهد پرداخته خواهد شد.
واژگان کلیدی: اقتصاد سبز، توسعه اقتصادی پایدار، حمل و نقل سبز، شهر سبز
(یزدان پناهی و ملکی 1389 )
4-1-2- کیفیت زندگی شهروندان و رابطه آن با سرمایه اجتماعی در شهر مشهد
کیفیت زندگی دارای دو بعد اساسی ذهنی و عینی است. در این پژوهش رابطه سرمایه اجتماعی با کیفیت زندگی و دو بعد اصلی آن مورد بررسی قرار گرفته است.تحلیل داده های حاصل از پیمایش انجام شده در شهر مشهد نشان داد که سرمایه اجتماعی در تبیین متغیر کیفیت زندگی بیش از درآمد و تحصیلات دارای اهمیت است.همچنین در بررسی رابطه متغیر های مستقل با دو نوع کیفیت زندگی ذهنی و عینی مشخص شد که سرمایه مادی (درآمد) بیش از دیگر متغیر ها بر کیفیت زندگی عینی افراد موثر است.در حالی که سرمایه اجتماعی بیش از دیگر متغیر ها می تواند کیقیت زندگی ذهنی افراد را بهبود دهد.البته میزان تاثیر گذاری درآمد بر کیفیت زندگی ذهنی و میزان تاثیر گذاری سرمایه اجتماعی بر کیفیت زندگی عینی هم قابل توجه است.علاوه بر دو متغیر فوق ، سرمایه انسانی ( تحصیلات ) نیز تاثیر مثبتی بر دو نوع کیفیت زندگی داشته است.
( صفا و کرمانی 1390 )
5-1-2- سانتوس و مارتینز( 2007) در پژوهشی که به منظور نظارت بر کیفیت زندگی شهری در شهر پورتو انجام داده اند، برای کیفیت زندگی شهری در این شهر جنبه های زیر را تعریف کرده اند
الف: اجتماع: جمعیت، آموزش، ساختار فرهنگی، بهداشت، ایمنی، ناهنجاری های اجتماعی ب: وضعیت محیط زیست: فضاهای سبز، آب و هوا، صدا، کیفیت هوا، زیرساخت های اساسی ج: وضعیت کالاهای اجتماعی: تسهیلات اجتماعی، تسهیلات ورزشی، تسهیلات آموزشی، تسهیلات اجتماعی و درمانی، تحرک و پویایی، خرده فروشی د: وضعیت اقتصادی: درآمد و هزینه، بازار کار و بازار مسکن، مکانیزم اقتصادی((2007, Santos
6-1-2- آلنگین و همکاران(2001 ) در پژوهشی با عنوان(رویکردی چندجانبه به کیفیت زندگی شهری ) این مفهوم را در شهر استانبول مورد بررسی و سنجش قرار دادند ) .(Ulengin, 2001,p 354
هدف از این پژوهش: هدف از این پژوهش، مدلینگ کردن اولویت ها، انتظارات و نیازهای ساکنین شهر استانبول که شهری با جمعیتی در حدود 10 میلیون نفر می باشد، با استفاده از یک راهبرد چند جانبه می باشد. تعیین این اولویت ها می تواند به تخصیص بهینه و کارآیی منابع شهری کمک بسیاری کرده و به عنوان راهنما مورد استفاده برنامه ریزان شهری و تصمیم گیران محلی قرار بگیرد.
علیرغم اختلاف نظرهایی که در تعریف کیفیت زندگی است، توافقی ادراکی بین متخصصان وجود دارد که بر مبنای آن اکثر آنها کیفیت زندگی را شامل ابعاد مثبت و مفهومی چندبعدی می دانند و آنچه در این ادراک مسلم است، این است که تمامی مطالعات کیفیت زندگی تحت دو سرفصل شاخص های عینی و شاخص های ذهنی صورت می گیرند بنابراین یکی از مشخصات اصلی و بنیادی کیفیت زندگی چندبعدی(Allen,Vogt and Cordes,2002:14 ) بودن آن است که بر این امر تمام متخصصان دنیا توافق دارند و علی رغم اینکه تمام محققان در شناسایی این ابعاد، تلاش های فراوانی کرده اند ولی باز اختلا ف نظر دارند اما روی هم رفته می توان گفت که نقاط مشترک آنها بیشتر از اختلافشان است.
(کرد زنگنه، 1385 )
بخش دوم
مروری بر تئوری های مرتبط با پژوهش
1-2-2- مقدمه
ارتباطات پستی بخش مهمی از ارتباط به مفهوم عام را در بر می گیرد. تشکیلات پستی و سازمان پست، در تقسیم کار اجتماعی و اقتصادی نقش غیر قابل انکاری دارد. پست به عنوان یک نیاز ارتباطی در جوامع مختلف و خرده فرهنگ های گوناگون و بخش های کشاورزی، صنعتی و خدماتی جایگاه های متفاوتی دارد. پیدایش و تحول پست با ساختار اقتصادی، اجتماعی و محیطی کشورها همبستگی بسیار عمیقی دارد.
از سویی پست در جایگاه نهاد ارتباطی، بنگاه خدماتی و مؤسسه زیربنایی، از زوایای گوناگون در خور پژوهش است. مطالعه پست تحت این عنوان ها، موجب آشنایی با شبکه ای بسیار سودمند برای توسعه اقتصادی و رشد اجتماعی کشور می شود.
پست ازجمله بنگاه های نادری است که کارکرد خوب آن در گرو شناخت و همکاری مردم با آن است. نیمی از کارکرد خوب پست در گرو شناخت هرچه بیشتر مقررات و کارکرد اقتصادی پست در نزد مردمان است. هر بافتی از جمعیت کشور (کشاورزی، بخش خدمات، بخش صنعت، حوزه فرهنگ، مصرف کنندگان و …) ارتباطات ویژه خود را دارند و به تناسب هر جمعیتی ارتباط پستی ویژه ای را می طلبد که بستگی به ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و نیز جغرافیایی آن دارد. اما به هر حال هر اندازه که پست قادر به تأمین نیازهای ارتباطی جمعیت های اقتصادی- فرهنگی باشد، به تقلیل هزینه های آنان کمک می کند.
با توجه به عنوان و موضوع تحقیق و بر اساس پیش فرض هایی که ذکر شد، در مجموعه نظریات ارائه شده در حوزه ارتباطات و علوم اجتماعی بررسی هایی صورت گرفته و برای تبیین چارچوب نظری پژوهش، مفاهیم کلی برخی از این نظریات در این بخش بررسی می شود. این نظریات و رویکرد و دلیل انتخاب آن ها در یک نگاه کلی عبارت است از :
1-1-2-2- مجموعه مفاهیم و نظریات مطرح شده در حوزه توسعه
با توجه به آن که پست یک نهاد اجتماعی است و در نتیجه متأثر از تمامی عناصر و نیروهای موجود در محیط است. تغییرات صورت گرفته در هر کدام از عوامل محیطی بر پست تأثیرگذاشته و انجام تغییراتی را در پست ضرروری می سازد. به نظر می رسد عدم توجه به روند تغییرات محیطی مسائل و مشکلات بسیاری را برای پست بوجود آورده است. اگر توسعه جوامع را متأثر از شرایط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی آن ها بدانیم، واضح است که این تأثیر در خصوص نهادهای زیرمجموعه آن ها نیز متصور است.
از سوی دیگر بر اساس آنچه در ادامه به آن پرداخته خواهد شد، پست کشورها خود به عنوان یک عامل توسعه ای برای جوامع شناخته شده است. این تأثیرات متقابل باعث گردید که مباحث توسعه و موضوع اثرهای متقابل رویکردها و سیاست های توسعه بر پست و جایگاه پست در مسائل توسعه، همچنین موانع موجود در مسیر توسعه، تا حد ممکن مورد کنکاش قرار گیرد.
2-1-2-2- از جمله تأکیدات پژوهش، تبیین شیوه ارتباط در پست و تعریف آن در جایگاه یک وسیله ارتباطی است، به این ترتیب طبیعتاً امکان بررسی و تعمیم نتایج حاصل از مطالعات و تحقیقات صورت گرفته بر روی دیگر وسایل ارتباطی برای پست نیز وجود خواهد داشت. از این رو نظریه شکاف آگاهی به عنوان پیش فرضی دیگری در این بخش مورد بررسی قرار می گیرد تا در تجزیه و تحلیل نتایج پژوهش، وجود رابطه بین پست و دیگر وسایل ارتباطی مورد ارزیابی قرار می گیرد.
2-2-2- پست و نظریه های توسعه
پست بعنوان نهادی ارتباطی، بنگاهی خدماتی و موسسه ای زیربنایی نقش مهمی در توسعه و تحرک اجتماعی و پویایی فرهنگی ایفا می نماید. از سوی دیگر ارتباطات پستی به هر شکل و کیفیتی که باشند زائیده نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه هستند و در مقابل فعالیت های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از جمله عوامل اصلی، حیاتی و مولد ارتباطات پستی به حساب می آیند. این ارتباط متقابل امکان بررسی حوزه نظری توسعه، خصوصاً نظریات مرتبط با ارتباطات و توسعه و موانع موجود در برابر آن را فراهم می نماید.
می دانیم که پست به صورت فعلی آن مقوله ای غربی است و توسط کارشناسان غرب و مستشاران پستی آنان در ایران پایه گذاری شده است. این سازمان همچون سازمان های دیگر اجتماعی بر اثر نیاز جامعه و تحولات درونی آن در ایران بوجود نیامد. زمانی که ایرانی ها عقب افتادگی خود را در برابر غرب دیدند و قدرت خود را در مقابل قدرت صنعتی غرب بسیار ناتوان احساس کردند، اولین گمانشان بر این بود که وجود دستگاه ها و سازمان های مختلف موجب قدرتمندی کشور می شود، به همین منظور شروع به الگو برداری بی قید و شرط از سازمان ها و تشکیلات اجتماعی آن ها در همه زمینه ها کردند که از جمله این سازمان ها، اداره «پست» بود.
البته توسعه به ارزش ها و باورهای ویژه ای نیاز دارد که در کمبود یا نبود آن ها، گذار به یک جامعه بهتر میسر نیست. این ارزش ها که در چارچوب «فرهنگ» مطرح می شوند لزوماً ویژه یک فرهنگ یا ملت نیستند، بلکه جهانی اند و در میان ملت های مختلف کم و بیش وجود دارند. در ملت هائی که این ارزش ها پایدارتر بوده و ریشه گرفته اند، توسعه اجتماعی نیز موفق تر بوده است.
تا قبل از رنسانس در غرب، بافت زندگی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی غربیان چندان فرقی با موارد مشابه به خود در شرق نداشته و خطوط کلی حاکم بر این دو جامعه هر چند متفاوت، ولی هر دو سنتی بود.
تغییرات مهمی پس از رنسانس در جوامع پدید آمد که موجب تحولات اساسی در جامعه غربی گردید. انقلاب صنعتی و انقلاب کبیر فرانسه از مهمترین و تاثیرگذارترین این تحولات می باشند که موجب پیدایش مجموعه ای از حرکت ها در کشورهای غربی و به طبع آن در کشورهای دیگر جهان شدند. آنچه بعنوان رنسانس و سپس انقلاب صنعتی در اروپا به وجود آمد و جهانگیر شد در آغاز انقلاب فرهنگی بود که ابعاد مذهبی، هنری، ادبی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و تکنولوژیک یافت. ملت های اروپایی را انقلاب در باورها دگرگون ساخت و به آن ها سازمان های اجتماعی و سیاسی قوی، صنایع نو، ارتش های نیرومند و اقتصاد پویا بخشید.
یکی از مهمترین تاثیرات تحولات مورد اشاره، پیشرو شدن و الگو قرار گرفتن جوامع غربی بود. ترویج فرهنگ غربی با انتقال اخبار، علوم، کالاها، خدمات، صنایع، نمایندگان و گردشگران به کشورهای دیگر از جمله ایران آغاز شد. عدم وجود پدیده های غربی در سایر جوامع، اشتیاق روز افزونی را در بین ملل سایر جوامع برای پذیرا شدن آن ها فراهم می نمود. این اشتیاق به صور گوناگون در این کشورها نمود می یافت. لباس، زبان، کالا، کتاب و نشریه، سینما، عکس، هنر، صنعت و غیره همگی به انتقال ابعاد فرهنگی غرب به سایر کشورها منجر شدند. پیدایش پست و محصولات وابسته آن نظیر پاکت پستی، تمبر، کارت پستال و نظایر آن موجب تسریع در انتقالات مذکور بوده است.
در این بخش و پیش از پرداختن به نظریه های توسعه، با توجه به گستردگی موضوع توسعه و مفاهیم مطرح شده در این حوزه، در ابتدا به تبیین برخی مفاهیم پرداخته و پس از آن با نگاهی اجمالی به دسته بندی های نظریات توسعه اشاره می شود.
3-2-2-مفاهیم توسعه
هدف اساسی توسعه بهبود زندگی بشر است و این امر به سطح تامین نیازهای اساسی و ثانوی افراد بستگی دارد که آن نیز به نوبه خود، بر افزایش و تنوع کالاها و خدمات فراهم آمده و بالابردن توانائی های افراد، برای دستیابی به آن ها، وابسته است. بالابردن سطح تامین نیازهای اساسی، امید فرد نسبت به بالارفتن سطح تامین نیازهای ثانوی و تحقق بخشیدن به هویت انسانی خود را تقویت می کند و این امر نیز با فراهم نمودن فرصت های برقراری عدالت اقتصادی و اجتماعی و فرصت های مشارکت در فرآیندهای سیاسی، امکان پذیر است.
توسعه یعنی رشد برنامه ریزی شده بر پایه ایی علمی، که ابعاد آن با معیارهای علمی سنجیده می شود. توسعه فرآیندی است که از روی قصد و عمد مطابق یک سیاست کلی و به منظور ایجاد تحول و سازماندهی اجتماعی و اقتصادی برای مردم و محیط زندگی آن ها، اعمال می شود. این فرآیند تلاش های هماهنگ دولت و ملت است تا هریک از این دو در نتیجه این فرآیند قدرتی بیشتر برای مقابله با مشکلات جامعه کسب کنند. توسعه یعنی راه اندازی عملی و برنامه ریزی شده مجموعه ای از تلاش های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی با یک ایدئولوژی مشخص، به منظور ایجاد تغییر هدفمند برای انتقال از یک وضعیت به وضعیتی مطلوب تر. (چاران دوب، شیاما، 1377 : 26)
4-2-2-توسعه
«توسعه» در لغت به معنای رشد تدریجی در جهت پیشرفته‌ترشدن, قدرتمندترشدن و حتی بزرگ‌ترشدن است (فرهنگ لغات آکسفورد, 2001). ادبیات توسعه در جهان از بعد جنگ جهانی دوم مطرح و مورد تکامل قرار گرفت. هدف, کشف چگونگی بهبود شرایط کشورهای عقب‌مانده (یا جهان سوم) تا شرایط مناسب همچون کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته است.
طبق تعریف, توسعه کوششی است برای ایجاد تعادلی تحقق‌نیافته یا راه‌حلی است در جهت رفع فشارها و مشکلاتی که پیوسته بین بخش‌های مختلف زندگی اجتماعی و انسانی وجود دارد. به عنوان مثال حتی در کشورهای پیشرفته نیز, پیشرفت فکری و اخلاقی انسان با پیشرفت‌های فنی (و فناورانه) همسانی ندارد, و یا اینکه فرهنگ عامه با تکنیک‌های وسایل ارتباط جمعی هماهنگی ندارد.
به طور کلی توسعه جریانی است که در خود تجدید سازمان و سمت‌گیری متفاوت کل نظام اقتصادی- اجتماعی را به همراه دارد. توسعه علاوه بر اینکه بهبود میزان تولید و درآمد را دربردارد, شامل دگرگونی‌های اساسی در ساخت‌های نهادی, اجتماعی-اداری و همچنین ایستارها و دیدگاه‌های عمومی مردم است. توسعه در بسیاری از موارد, حتی عادات و رسوم و عقاید مردم را نیز دربرمی‌گیرد.
دکتر ازکیا در نتیجه‌گیری خود از بحث توسعه، توسعه را به معنای کاهش فقر, بیکاری, نابرابری, صنعتی‌شدن بیشتر, ارتباطات بهتر, ایجاد نظام اجتماعی مبتنی بر عدالت و افزایش مشارکت مردم در امور سیاسی جاری تعریف می‌کند.( ازکیا، مصطفی,1381 : 42 )
به نظر ژوزف اسپنگلر زمانی توسعه تحقق می یابد که اندازه یکی از شاخص های آن که عمدتاً مورد نیاز است و بطور نسبی بر بقیه شاخص ها رحجان دارد، افزایش پیدا کند. توسعه برخلاف نوسازی، به صورت یک کل مورد بحث قرار نمی گیرد، بلکه به بخش های مختلف مانند توسعه اقتصادی، توسعه سیاسی، توسعه فرهنگی و … تقسیم و هر بخش بطور مجزا مورد بررسی و مطالعه قرار می گیرد.
5-2-2- نوسازی (تجدد)
اصطلاح لاتین «مدرنیزاسیون» در ادبیات فارسی، معادل هایی چون نوسازی، مدرن شدن، متجدد کردن و نوین سازی و … پیدا کرده است. این مفهوم از کلمه لاتین مُدُ Modo به معنی همین حالا یا هم اکنون گرفته شده است که بعد از جنگ جهانی دوم در دهه‌های 1950 و 1960 به عنوان رویکردی غالب در ادبیات علوم اجتماعی مطرح شده است. (ازکیا، مصطفی,1381 : 87)
نوسازی از منظر دانشمندان علم اقتصاد و سیاست نیز تعریف شده است؛ اما جامعه‌شناسان در تعریف نوسازی معمولاً به ابعادی چون تفکیک و تمایز اجتماعی نقش‌ها و دگرگونی در کنش‌ها و غالب شدن کنش‌های عقلانی و منطقی در بین افراد جامعه توجه دارند. در نظر ویلبرت مور «مفهوم نوسازی بر دگرگونی کامل جامعه سنتی یا ما قبل مدرن، با انواع تکنولوژی و سازمان اجتماعی مربوط به آن که از ویژگی‌های یک اقتصاد پیشرفته و ثروتمند و از لحاظ سیاسی دارای ثبات، نظیر اقتصاد کشورهای پیشرفته دنیای غرب، دلالت دارد». با دید جامعه‌شناختی ماکس وبر نیز، نوسازی با فرایند عقلانیت و عقلانی شدن جوامع ارتباط تنگاتنگی پیدا می‌کند، چرا که در این دیدگاه، نوسازی حاصل عقلانی شدن جوامع انگاشته می‌شود.
نوسازی فرآیندی سیستمی شامل تغییرات تکاملی در بخش های «جمعیتی، اقتصادی، سیاسی، ارتباطات و فرهنگی» یک جامعه است. نوسازی را می توان به یک جامعه بعنوان یک کل نسبت داد و یا می توان آن را مربوط به بخش های خاصی مانند اقتصادی یا سیاسی دانست. از نظر لغوی نوسازی به معنای «هر چیزی که اخیراً جایگزین چیز دیگری که در گذشته بعنوان طریق انجام کار مورد قبول بوده، شده باشد» بکار رفته است (هدی فرل،1381 : 58).
مونت پالمر نوسازی را فرآیند حرکت به طرف مجموعه ای از روابط آرمانی که بنام نوین شناخته می شوند، تعریف کرده است. از این رو کلمه نوسازی را می توان یک الگوی آرمانی از نظم در زمینه های مختلف که می باید تحقق یابد، دانست.
6-2-2-نوسازی و توسعه
از نظر لغوی اگر چه واژه نوسازی و توسعه گاهی مترادف یکدیگر قرار می گیرند، ولی از نظر مفهومی اندیشمندان بین آن ها تفاوت قایل می شوند. نظریه پردازان نوسازی میان جوامع سنتی، انتقالی و نوسازی شده تمایز قایل می شوند. نظریه پردازان توسعه نیز از جوامع توسعه نیافته، در حال توسعه و توسعه یافته بحث می نمایند.
هر دو واژه از فرآیند حرکت از سنت به نوسازی و یا از توسعه نیافتگی به توسعه یافتگی اشاره دارند. جیمز اکنل، فرآیند نوسازی را عقلانیت خلاق می نامد، بدین مفهوم که با ترکیب شدن مفاهیم نوآوری و نظم و به محض آنکه فرآیند نوسازی جهش کرد، این برداشت ذهنی، شروع به توسعه می نماید.
همانطوری که گفته شد نوسازی ایجاد تغییراتی در تلقیات فردی، رفتار اجتماعی، اقتصاد و سیاست است و به طور کلی هر جا سخن از تغییراتی به میان آید که در رفتار فردی و اجتماعی و یا اقتصاد و سیاست جامعه مؤثر باشد، نوسازی است. ولی توسعه، بهبود رشد و از همه مهم‌تر گسترش همه شرایط و جنبه‌های مادی و معنوی زندگی اجتماعی، گسترش ظرفیت نظام اجتماعی برای برآوردن احتیاجات محسوس یک جامعه که امنیت ملی، آزادی فردی، مشارکت سیاسی، برابری اجتماعی، رشد اقتصادی، گسترش ارتباطات، صلح و موازنه محیط زیست و مجموعه‌ای دیگر از این احتیاجات است.
7-2-2-مروری اجمالی بر تاریخچه نظریه های توسعه
1-7-2-2- نظریه های کلاسیک توسعه
توسعه، یکی از اعتقادات اساسی در جهان مدرن است. مدتی است که پیشرفت به عنوان شمایل مقدس عصر ما، جانشین خداوند شده است. کلیه پیشروی های جدید علم، فن آوری، مردم سالاری (دموکراسی) ارزش ها، اخلاق و سازمان اجتماعی درون طرحی مجرد و انسان محور، برای ایجاد دنیای بهتر، در پناه مفهوم توسعه جمع شده اند. توسعه، در معنای قویتر آن، عبارت است از بکارگیری منابع مولد جامعه برای بهبود شرایط زندگی فقیرترین مردم و در معنای ضعیف ترش، توسعه عبارت است از اختصاص بیشترین چیزها به بیشترین افراد، در اوضاع و احوالی که بیشترین چیزها متعلق به تعداد افراد کمتری است. حتی در این معنای ضعیف از توسعه که آن را اصولاً معادل رشد اقتصادی به رهبری نخبگان می داند، هنوز هم صداهای ضعیفی به گوش می رسد که بهبود اوضاع مادی را در نهایت برای مردم بیشتری طالب است.
توسعه متفاوت از «رشد» اقتصادی است. چرا که توسعه ناظر به شرایط تولید، نظیر محیط های متأثر از فعالیت اقتصادی و نتایج اجتماعی تولید، مانند توزیع درآمد و سطح رفاه نیز می باشد. مفهوم توسعه برآمده از آموزه های عصر روشنگری در مورد بکارگیری ذهن مدرن علمی برای بهبود وضع زندگی، نجات انسان را به دو معنا مد نظر دارد : یکی نجات بشر از قید و بندهای طبیعت به وسیله فن آوری پیشرفته و دیگری نجات از خود است. خود رهاسازی به معنای مهار روابط اجتماعی و کنترل آگاهانه شرایط شکل گیری ماهیت رها سازی انسانی است. در هر دو معنا، توسعه مستلزم پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، از جمله تحقق آرمان ها و ارزش های معنوی رفیع تر، می باشد. توسعه، به معنای بهبود در مجموعه شرایط پیچیده و بهم مرتبط طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است.
به عقیده اقتصاددانان کلاسیک، علم اقتصاد بخشی از یک نظام وسیع تر اقتصاد سیاسی بود که حتی در فلسفه اخلاقی عام تری نیز جای می گرفت. اقتصاددانان کلاسیک نه تنها سؤالاتی را پیرامون علل رشد ثروت مطرح می کردند، بلکه در مورد نتایج اجتماعی توسعه نیز به پایین ترین مراتب اجتماعی، خصوصاً اثرات آن، به طرح سؤال می پرداختند. اقتصاد کلاسیک با منطقی مستقیماً فنی از تصورات و اندیشه های بسط یافته توسط فیزیوکرات ها، اعضای مکتب روشنگری قرن هجدهم فرانسه، واسط بین قرون وسطی و عصر جدید، استخراج شده بود.

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *