پژوهش علمی دانشگاه - پایان نامه رایگان

متن کامل پایان نامه را در سایت منبع fuka.ir می توانید ببینید

نقش مهم بانک ها در تخلیه بازار های پولی و روند اقتصادی هر کشور کاملا روشن است. این موسسات پولی در روابط خود با مردم چه در زمینه پزیرش و گردآوری سپرده ها و چه در زمینه دادن وام به اشخاص و موسسات تولیدی و صنعتی دارای نقش ارزشمندی هستند، عامل کلیدی در گردآوری سرمایه های کوچک و تبدیل آنها به سرمایه های بزرگ بانک ها بوده اند.(کاشانی، سید محمود؛ 1386،ص6)
جهت اهمیت این موضوع و به جهت آشنایی با عملکرد بانک ها در این مورد قدم به یک مجموعه بانکی (بانک ملی) گذاشته شده تا با بررسی دقیق و با استفاده از امار و ارقام موجود از عوامل موثر در جذب سپرده اگاه شده و از این طریق راه های کاراتر شدن یک موسسه مالی را در این زمینه بدست آید و به عبارتی با موفقیت یک مجموعه بانکی در راه جذب و رشد سپرده ها و افزایش روز افزون منابع بانک عملا آشنایی حاصل شود.
1-4- اهداف تحقیق
اهداف کلی این تحقیق عبارتند از:
الف)تحلیل ساختاری و بررسی مزیت نسبی بانک ملی استان سمنان از نظر جذب سپرده در مقایسه با سایر بانک ها در سطح استان.
ب)تعیین موقعیت رقابتی هر بخش ساختاری شهرستان در مقایسه با استان .
تحقیق حاضر می تواند به منظور بررسی رشد متناسب یا نامتناسب سپرده های بانک ملی استان سمنان نسبت به کل بانک های استان در جذب سپرده و تعیین نحوه تمرکز سپردهای بانک ملی استان از نظر جذب سپرده در سه مقطع زمانی سال 80 ، 83 و 87 بود و مورد استفاده بانک ها و موسسات مالی اعتباری قرار بگیرد. از طرف دیگر سازمان ها می توانند با شناسایی دقیق تر این نیازها به نقاط ضعف و قوت خدمات و فعالیت های ارائه شده سازمان خود دست پیدا کرده و نسبت به رفع نقاط ضعف و تقویت نقاط قوت خود حرکت نماید.

1-5- استفاده کنندگان از نتایج تحقیق
- بانک ملی و سایر بانک های تخصصی
- سایر موسات تولید و خدماتی
- موسسات آموزشی و پژوهشی
1-6- قلمرو تحقیق
1-6- 1 - قلمرو موضوعی این تحقیق، تحلیل ساختاری و بررسی مزیت نسبی بانک ملی استان سمنان از نظر نرخ جذب سپرده با استفاده از مدل برنامه ریزی منطقه ایی تغییر مکان –سهم
1-6- 2 - قلمرو مکانی تحقیق، بانک ملی استان سمنان می باشد.
1-6- 3 - قلمرو زمانی تحقیق، 6 ماهه اول سال 1390 می باشد.
1-7- سوالات تحقیق
سوال اصلی:
" بانک ملی استان سمنان از نظر مدل تغییر مکان – سهم، در چهار سپرده(جاری، قرض الحسنه، کوتاه مدت، بلند مدت) چه وضعیتی داشته است؟
سوال فرعی:
الف) نرخ رشد سپرده های بانک ملی استان سمنان متناسب با نرخ رشد سپرده های بانک های استان بوده است؟ب) تمرکز فعالیتهای بانک ملی استان از نظر جذب سپرده متناسب بوده است؟
ج) بانک ملی استان سمنان دارای مزیت نسبی در جذب سپرده نسبت به بانک های استان می باشد؟
د) اولویت های جذب سپرده های بانک ملی استان سمنان کدام است؟
1-8- تعریف واژگان
1-8- 1 - رشد استانی: این جزء نشان دهنده سهم شهرستان از رشد استانی است که درجه تغییر در رشد یک شهرستان را در ارتباط با شهرستان دیگر می سنجد. رشدی که از این طریق اندازه گیری می شود در حقیقت رشد یا رکودی است که تحت تاثیر رشد در کل استان و با فرض ثابت بودن سایر عوامل، نصیب فعالیت شهرستان می شود. به این ترتیب که اگر نرخ جذب در کل استان افزایش یا کاهش پیدا کند، که شامل 1- تغییر در تقسیمات کشوری(وجود بعضی شهرستانهای جدید) 2- اجرای پروژه های استانی 3- تشکیل موسسه ها و دانشگاهها (برایان فیلد و برایان مک گرگور،1376)
1-8-2- رشد رقابتی: تغییرات رقابتی، رشد ناشی از سایر عوامل یا به عبارت دیگر رشد ناشی از ویژگی ها مربوط به امتیازات خاص هر بانک، شامل 1- ارائه خدمات با کیفیت 2- خدمات بانکداری الکتریکی 3- استفاده از کارکنان مجرب و با روابط عمومی مناسب 4- تبلیغات 5- محل استقرار بانک و تعداد شعب 6- طراحی و زیبایی فضای داخلی و خارجی شعب.(برایان فیلد و برایان مک گرگور،1376)
1-8-3- رشد ساختاری این رشد، ناشی از نوع ساختار هر شهرستان را در زمینه شاخص مورد مطالعه در مقایسه با سطح استان را نشان می دهد. هر بانکی که تغییرات ساختاری(رشد ساختاری) مثبت داشته باشد به معنی دارا بودن ساختار با رشد سریع در زمینه جذب سپرده است، که شامل 1- تسهیلات پرداختی توسط بانک 2- جوائز پرداختی به سپرده گذاران 3- پرداخت حقوق و مزایایی کارکنان تامین اجتماعی توسط بانک 4-سیاست های سازمان 5- سپرده های طلا . (برایان فیلد و برایان مک گرگور،1376)
1-8-4- حساب قرض الحسنه جاری: حساب قرض الحسنه جاری سپرده ای است که بانک برای مشتری افتتاح می نماید و مشتری با امضای چک، دستور پرداخت تمام یا قسمتی از سپرده (تا میزان سپرده) در وجه حامل یا شخص معین یا به حواله کرد بانک را صادر می نماید. (روانبند، فریبا،1385،ص102).
1-8-5- جذب سپرده: میزان جذب سپرده، عبارت است از میزان وجوه پذیرفته شده از عموم مانند پس اندازها، سپرده های دیداری و سپرده های ثابت که تحت عنوان بخشی از منابع بانک ها در ذیل به آنها پرداخته می شود. (منتظر ظهور، محمد،ص83)
1-8-6- مدل تغییر مکان – سهم: یک روش عمومی برای درک ارتباط میان ساختار انواع سپرده ها و رشد را فراهم می کند و به عنوان ابزاری برای تحلیل ارتباط سپرده ها یک منطقه با سپرده های استانی به کار می رود. مدل تغییر مکان- سهم را به صورت زیر می توان بیان کرد.(برایان فیلد و برایان مک گرگور،1376)
در این مدل‏‏‏، تغییرات سپرده در استان به سه دسته تقسیم می شوند:
1) اثر رشد استانی 2) اثر رشد ساختاری 3) اثر رشد رقابتی
1-8-7- تعریف متغیرها
: نرخ رشد سپرده بانک ملی استان
: نرخ رشد سپرده بانک های استان
: نرخ رشد سپرده بانک ملی استان ( با فرض اینکه بانک ملی استان متناسب با بانک های سطح استان رشد کند).
m : تعداد کل انواع سپرده (قرض الحسنه جاری،قرض الحسنه پس انداز ،سپرده گذاری کوتاه مدت، سپرده گذاری بلند مدت وسایر).
nsi رشد استانی
imi رشد ساختاری
rsi رشد رقابتی
S کل سپرده استانی
 :سپرده استانی در محل سپرده
: کل سپرده استانی در محل سپرده 
t: سال آغازین دوره

متن کامل در سایت امید فایل 

n:سال پایانی دوره
1-9- دیاگرام بلوکی مراحل اجرای پایان نامه

شکل 1-1 : دیاگرام بلوکی مراحل اجرای پایان نامه

2-1- مقدمه
بانک ها و موسسات بانکی به دلیل سابقه فعالیت نسبتا ً طولانی آنها، برای همه مردم شناخته شده اند، تجربه کشورهای موفق جهان نشان می دهد که وجود مقررات و ضوابط موثر و کارآمد و تعیین چارچوب قانونی مشخص برای سازمان های مالی می تواند راهکار مناسبی برای تشویق دارندگان پس اندازهای سرگردان در جامعه باشد تا سپرده های خود را در این موسسات پس انداز کنند. (صاحیان،1384،ص64)
اوایل شکل گیری صنعت بانکداری، تجهیز منابع یا به عبارت دیگر جمع اوری سپرده ها اصلی ترین وظیفه سیستم بانکی بوده است و بانک ها نقش واسطه گری را بین سپرده گذاران و وام گیرندگان ایفا می نمودند. در عصر حاضر موسسات مالی و بانک ها برای تجهیز منابع مالی نیاز به تغییرات اساسی در محصولات و خدمات خود دارند و با خدمات ساده و ساختار سنتی بانکداری واسطه گری نمی توانند در عرصه های جهانی به تجهیز منابع بپردازند. (زمانیان،1387،ص10)
تجهز منابع همواره اصلی ترین وظیفه سیستم بانکی بوده است. بانک ها وجوه مازاد را جمع آوری و با دادن وام به متقاضیان وظیفه سنتی خود یعنی واسطه گری را میان سپرده گذاران و وام گیرندگان ایفا می نمایند.معمولا در فعالیت های یک بانک، جذب منابع مالی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است، زیرا موفقیت در این زمینه می تواند عاملی برای موفقیت در سایر زمینه ها باشد. جذب منابع مالی برای هر بانک و سیسنم بانکی هم به عوامل برون سازمانی و هم عوامل درون سازمانی مربوط می شود، لذا شناخت این عوامل و میزان تاثیر گذاری هر کدام از آنها برای موفقیت در این زمینه مهم و اساسی است.(دائی کریم زاده،سعید؛ علیمرادی ریزی، محمد؛ حبیبی پور، حجت الله؛1389)
جهان در آستانه قرن بیست ویکم با تحولات بس شگرفی روبرو شده است . مفهوم این تحولات این است که روشهای دیرین کسب و کار در دنیای امروز کارایی گذشته را نخواهد داشت ، پایبندی به استراتژی های امروز خطرناک است .موسسات تجاری به خوبی می دانند که حیات آنها بسته به وجود رضایت و سپرده گذاری مشتریان است و به دست آوردن و حفظ مشتریان در دینای امروز که با دگرگونی های بسیار زیادی ، همراه با گسترش رقابت در زمینه های گوناگون بسیار مشکل است و از دست دادن مشتریان بسیار آسان است .
در شرایط کنونی رسالت واقعی بانکها ، درک نیاز و خواسته های مشتریان و ارائه راهکارهایی است که بتوانند جذب منابع مالی مشتری و سپرده گذاری آنها را در پی داشته باشد . برتری در بازار فقط با جذب منابع مالی و سپرده گذاری مشتری ، ابداع و نوآوری و ارائه کیفیت و خدمات برتر بدست می آید .
2-2- تاریخچه ای از بانکداری
آغازگر حرفه بانکداری در جهان، صرافانی بودند که با تعیین عیار فلزات قیمتی موجب سهولت مبادله آنها با کالاها شده و با جلب اعتماد مردم و صدور اسناد تعهد توانستند امانتدار اموال تجاری شوند که تداوم تجارت آنان به یاری و حمایت همان صرافان امکان‌پذیر شد. اما مبادله کالا و رواج داد و ستد چه در داخل محدوده و چه در خارج از آن نیاز به ابزار پرداختی داشت که در تعیین ارزش و امکان سنجش انواع کالاها و خدمات پذیرفته عموم باشد تا علاوه بر انجام معاملات در وصول مطالبات از مشتریان دور و نزدیک با احتمال وقوع خطرات ناشی از جابجایی فلزات قیمتی موجب بکارگیری روشی شود که فرآیند آن سهولت در عملیات صرافی و کسب وام و حمایت اعتباری به پشتوانه اندوخته صرافان باشد. این سرآغاز حرفه بانکداری و ایجاد موسسات بانکی شد. کلمه بانک اصطلاحی است قدیمی که از واژه آلمانی Bank به معنای نوعی شرکت، اخذ و رواج یافته و شاید هم از کلمه Banque فرانسوی و یا Banco ایتالیایی که برای نیمکت صرافان به کار برده می‌شد اشتقاق یافته است. به هر حال موسسات صرافی آن روزها با همان نام و روش دیرین به تدریج تکامل یافته و بصورت سازمانی فعال درآمدند که با جلب رضایت مردم و رعایت اصول اخلاقی، صداقت و درستکاری، توانستند مرکز کلیه فعالیت های پولی و اعتباری و پایه‌گذار بانک های امروزی گردند.

2-3- پیدایش بانکداری
2-3-1- در دوره قدیم (از ... تا قرن پنجم میلادی)
الف- بابل: در امپراطوری بابل معاملات بانکی به شیوه ابتدایی آن رواج داشت و حتی بر روی ستونی که قوانین حمورایی ششمین پادشاه بابل جلوس 1955 وفات 1913 سال قبل از میلاد مسیح حک شده، مقرراتی برای دادن وام و قبول سپرده‌های تجارتی ذکر و دستوراتی درباره سرمایه‌گذاری نوشته شده است. در شهر بابل تجارتخانه ‌ها و بانک های بزرگی وجود داشته که دادن تمسک، حواله، برات و نیز دریافت ربح با نرخ 20% و حتی در مواردی چهل تا چهل و سه درصد معمول بوده است. معابد این شهر در حدود 2000 سال قبل از میلاد مسیح به عملیات بانکی محدودی مبادرت می‌ورزیدند و متصدیان معابد طلا و نقره و اشیاء گرانبهایی را که به امانت به منظور نگهداری به آنها سپرده می‌شد در مقابل وثیقه اموال غیرمنقول و پول به عاریت می‌دادند. درآمد معابد منحصر به بهره دریافتی نبود مبلغی به عنوان کارمزد حفاظت و نگهداری به معابد پرداخت می‌گردید. سند قرضه و شرایط آن بر روی لوحه های گلی نقش و سپس پخته و نگاهداری می‌شد.
ب- یونان: در کشور خدایان و ارباب انواع، علاوه بر بانک های خصوصی بعضی از معابد هم از جمله معبد دلفی در شهر افسن به کار صرافی اشتغال داشتند، سپرده‌های مردم را پذیرفته و به اشخاص یا شهرها وام اعطا می‌کردند و به علت تداوم جنگ‌های داخلی، معابد امن ترین محل برای نگاهداری و حفاظت اموال گرانب ها و پرارزش به شمار می‌رفتند. سود قابل توجه معابد، رقابت افراد را برانگیخت تا با جلب توجه و اعتماد عامه، بانکداران خصوصی شروع به کار نمایند و آنها توانستند در کمترین مدت فعالیت خود را از قرض دادن وجوه خود یا سپرده‌های دیگران، بیشتر به خدمات بانکی بپردازند بطوریکه توسعه آنها موجب شد که مقررات خاصی ناظر بر روابط مردم و بانکدارها تنظیم و به اجرا گذاشته شود.
پ- ایران: قبل از دوره هخامنشی، بانکداری به طرز ابتدایی مرسوم ولی در انحصار معابد و شاهزادگان بود و در زمان هخامنشیان بازرگانی رونق یافت و پول مسکوک رواج گرفت، این آغاز فعالیت بانک ها بود که معروفترینشان "موسسات پسران موراشو"، "پسران نیپ پورو" و بانک "اجی بی و پسران" بودند که تعلق به مهاجرین یهودی مقیم بابل داشته و به کلیه امور بانکی از قبیل قبول سپرده و اعطای وام و رهن گرفتن املاک می‌پرداختند و برای خرید و فروش منازل، احشام، غلامان و کشتی های حامل کالا سرمایه‌گذاری می‌کردند.
ت- رم: در اوایل برپایی دولت رم، دریافت مالیات از مردم شهرها به شکل مقاطعه به اشخاص واگذار می‌شد، این افراد با بهره‌گیری از تمکن مالی خود غالبا به شهرها و موسسات دولتی وام داده و با موقعیت جغرافیایی که شهر رم از نظر تجارتی داشت کم‌کم به فعالیت پولی و مالی (تبدیل مسکوک خارجی به مسکوک رایج کشور، قبول سپرده مدت‌دار با پرداخت بهره، اعطای اعتبار و پرداخت وام‌های مصرفی و تجارتی با بهره‌های متفاوت با رهن گرفتن اموال مردم و صدور برات تجاری و ...) پرداخته و پایه‌گذار عملیاتی شدند که از بیشتر جهات مشابه عملیات بانک های تجاری امروز بود.
ث- چین: شش قرن پیش از میلاد در کشور چین نیز بنوعی بانکداری رواج داشته که با اختراع کاغذ (در حدود 105 سال بعد از میلاد) و بکارگیری آن در عملیات بانکداری، اهمیتی به سزا یافت و همین کشف بود که برای اولین بار تهیه اسناد، تنظیم محاسبات و نگاهداری حسابها و نقل و انتقال اسناد را به صورتی ارزان و ساده در کشورهای راقیه مقدور نموده و چاپ و نشر اسکناس را ممکن ساخت.
2-3-2- در قرون وسطی (از قرن پنجم تا پانزدهم میلادی)
در قرون وسطی بانکداری و تجارت به مفهوم آنچه در یونان و امپراطوری رم رواج داشت عملا از بین رفت و پس از سقوط رم یک سیر قهقرایی در عملیات بانکی و سایر مظاهر تمدن بشری پیدا شد پیش از این تاریخ، عرف بانکداری با انجام برخی عملیات صرافی و بانکی توسط اقوام مختلف بویژه یهودی ها که با بهره‌گیری از شرایط زمان توام با استعداد ذاتی و مالی، بیشتر به فعالیت‌های صرافی و بانکی پرداخته بودند، حیات تازه‌ای یافت و می‌رفت تا با روش بانکداری به توسعه تجارت استحکام بخشد. ولی با مخالفت و تعصب شدید مقامات کلیسا علیه دریافت ربح از افراد و با وجود منع مشروط آن در دین یهود، این فعالیت تقریبا محدود گردید تنها در برخی از مراکز شهرها به طور انحصاری، کار صرافی در اختیار این قوم قرار گرفت زیرا در دین یهود منع دریافت بهره منحصرا به منع دریافت آن از هم کیشان یهودی تفسیر و تعبیر شد، بنابراین عملیات صرافی و بخصوص دریافت بهره در مقابل پرداخت وام به افراد غیریهودی بلامانع و موجب رواج حرفه صرافی گردید. از طرف دیگر در دوره قرون وسطی (به مدت ده قرن یعنی هزار سال) مخوفترین و وسیع ترین حوادث تاریخی که "جنگ‌های صلیبی" نامیده شد، جنگ بین مسلمانات (ترکان) و مسیحیان (اروپا) بود که از سال 1095 شروع و به مدت 2 قرن تا سال 1291 میلادی ادامه یافت. در طول مدت 200 سال جنگ و خونریزی و وجود تضاد فرهنگی بین مردم شرق و غرب، موجب آشنایی غریبان با فرهنگ شرق گردید و این رخداد خونین تاریخی راهی برای آگاهی مردم غرب از تولیدات شرقی و کمک به برقراری روابط تجاری بین شرق و غرب شد.
2-3-3- در دوره رنسانس (از قرن پانزدهم تا سال 1921)
دوره جدید با پیشرفت تدریجی تجارت و داد و ستد در سواحل دریای مدیترانه بویژه در شهرهای ونیز و فلورانس شروع شد که با کشف آمریکا و دستیابی به راه‌های دریایی جدید و استقرار روابط بازرگانی بین شرق و غرب، کم‌کم دامنه فعالیت‌های اقتصادی از سواحل دریای مدیترانه به کشورهای سواحل اقیانوس اطلس مانند فرانسه، اسپانیا، پرتقال و انگلیس گسترش پیدا کرد. این پیشرفت توام با استفاده روزافزون از خدمات بانکی و فرآیند آن ازدیاد حرفه بانکداری به ویژه در شهر ونیز (سال 1584 بعد از میلاد) بود با ورود طلا و نقره فراوان از آمریکا و پیدایش آثار پولی آن در کشورهای مختلف اروپایی از یک طرف و رفع ممنوعیت دریافت بهره در آیین مسیح بر اثر فتوای ژان کالون رهبر فرقه کالوینیسم از طرف دیگر به افزایش فعالیت‌های بانکی و تکامل آن در این دوره کمک شایان نمود.(عبدی، کامبیز،1390)
2-4- تعریف و اهمیت بانک در اقتصاد
کلمه بانک از واژه ایتالیایی بانکا به معنی نیمکت مشتق شده است . از آنجایی که صرافان ایتالیایی ابتدا در پشت نیمکت عملیات صرافی را انجام می دادند ،بعد ها نیز موسساتی که اینگونه معاملات را انجام می دادند ، به نام بانک معروف گردیدند.از زمانی که مبادلات پایاپای متوقف گردید و پول واسطه معاملات قرار گرفت ، بانکدارها نیز بوجود آمدند و واسطه بین پس اندازکنندگان و کسانی که دارای کسری بوده و احتیاج به پول داشتند قرار گرفتند. امروزه بانکها در همه زمینه های زندگی اقتصادی نفوذ کرده و با توجه به اینکه بخش مهمی از عرضه پول به شکل سپرده های جاری می باشد ،لذا بانکها نقش قابل توجهی در اقتصاد داشته و موجبات توسعه و پیشرفت اجتماعی را فراهم می سازند.رشد تجارت و بازرگانی در دوره رنسانس ، به گسترش فعالیتهای اقتصادی بر پایه اعتبار منتهی گردید. روشن است که اگر با استقراض پول بشود منفعتی کسب کرد ، بالطبع بخشی از این منفعت می بایستی به قرض دهنده منتقل شود. در حقیقت پس از درک این موضوع بوده که نتیجه گیری شد، صرف نظر از اینکه فعالیت قرین به موفقیت باشد و یا نباشد ، قرض دهنده می بایستی بهره را دریافت کند. در هر حال ، اولین دلیل دریافت بهره به وسیله قرض دهنده رابایستی در ریسک عدم پرداخت از طرف قرض گیرنده جستجو کرد . دلیل دوم این است که اگر قرض دهنده این پول را به قرض گیرنده قرض نمی داد می توانست ان را در یک فعالیت با منفعت به کار اندازد و یا اینکه به شخصی که با طیب خاطر در ازای استفاده از پول مبلغی پرداخت می کند، قرض دهد . مردم هم اکنون به این نکته پی برده اند که پول می تواند در راههایی که دارای بازدهی بالا و مناسب از نظر اقتصادی است مورد استفاده قرار گیردبا توجه به موارد فوق الذکر بود که شرایط برای تحول موسساتی که اقدام به اعطای اعتبارات می کردند مناسب تر گردید (زمانی فراهانی،1374).
2-5- صرافان و طلیعه بانکداری
نخستین بانکداران به مفهوم جدید ، صرافان بودند که به طور قابل ملاحظه ای شمش و سکه های طلا را برای ذخیره و نگه داری می پذیرفتند . مردم علاقمند به ذخیره پولی هستند که در مقابل خطرات موسوم باشد ، اگر آنها بخواهند پس اندازهایشان به صورت پول باشد ، تنها دو راه پیش رو دارند ، یا اینکه خودشان سکه ها و پولها را ذخیره و پنهان نمایند و یا اینکه برای نگهداری ، آن را به شخص دیگری بسپارند .
از آنجایی که صرافان با فلزات گرانبها کار می کردند ، بالطبع وسایل و امکاناتی نیز برای محافظت از این فلزات در اختیار داشتند. این امر باعث گردید که افراد محافظه کاری که دارای پول های طلا و نقره بودند ، صرافان را به عنوان امانتدار و محافظ پولهای خود در نظر گرفته و پولهای خودشان را به آنها بسپارند. این صاحبان پول که اولین سپرده گذاران در تاریخ بانکداری بوده اند، بدون شک انتظار داشتند که امانتدارها پولهایشان را دست نخورده نگه دارند. اگر چه امانتدارها ممکن بود در ابتدا این کار را به عنوان یک لطف برای دوستانشان انجام دهند، اما درعمل وقتی که نگهداری پول بیشتر متداول گردید. صرفان سعی کردند مواردی را به سپرده گذاران تحمیل کنند . بدین ترتیب که وقتی مردم پولی را نزد آنها ذخیره می کردند ، لزومی به پرداخت همان سکه ها نبود صرافان فقط تعهد می کردند که همان تعداد سکه را بعداً در اختیار فرد سپرده گذار قرار دهند . نتیجه چنین کاری این شد که صرافان بتوانند موقتاً بخش از این سکه ها را به دیگری قرض دهند . در چنین شرایطی اگر تعداد کمی از مشتریان برای دریافت سپرده های خود به صرافی مراجعه می کردند ، وی این شانس را برای پرداخت به آنها داشت . به هر حال اگر صرافان وامهای کوتاه مدت با سر رسید معین پرداخت می کردند ، می توانستند انتظار دریافت مبلغ وام را به طور ثابت و در تاریخ معین داشته باشند . هر هفته طلاهایی که به طور وام پرداخت شده بود ، همراه با بهره آن به صندوق برمی گشت . در چنین شرایطی یک پدیده جدید اتفاق افتاد و آن اینکه تا به حال بهره تنها برای صاحب پول قابل دریافت بود ، اما از این به بعد راهی برای کسب بهره با استفاده از پول دیگران نیز به وجود آمد . درشروع تاریخ بانکداری ، وقتی سپرده گذاری می خواست پرداختی را بابت معامله ای انجام دهد ، می بایستی ابتدا به امانت دار بابت دریافت بخشی از سکه ها مراجعه می کرد که البته زحمت چنین کاری کاملاً روشن است . حال اگر بشود به جای انتقال خو سکه ها ، طلب را از طریق رسید سکه های سپرده گذاری شده پرداخت کرد ، کار بسیار اسانتر می شود . در اثر یک چنین تفکری بود که رسیدهای ذخیره فلزات گرانبها ، (سکه ها ) نزد امانت دار که توسط امانتدار گواهی شده بود ، به عنوان وسیله پرداخت مورد استفاده قرار گرفت . این رسیدها ، (اسکناس های اولیه ) که توسط صرافان صادر شده بود، تنها به یک دلیل برای گیرنده آن قابل قبول بود و آن اینکه دارنده اسکناس اطمینان داشت که این اسکناس ها می تواند درمحل کار صرافان به سکه های طلا تبدیل شود . بدین ترتیب قدم اساسی درتحول پول تحقق یافته و مردم شروع به استفاده ار رسیدها به جای خود سکه های فلزی گرانبها به عنوان واسطه مبادله نمودند (ونوس ،داور و میترا صفائیان ،1381). قدم بعدی در توسعه و گسترش بانکداری ، این کشف صرافان بود که نیازی نیست تمام سکه های سپرده گذاری شده درصندوق نگهداری شود . زیرا تازمانی که سپرده گذاری مطمئن باشد که می تواند رسیدهایش را به فلزات گرانبها تبدیل نماید ، وی علاقه مند به پرداخت با رسید و سپرده گذاری سکه های طلا و نقره است . البته در هر روز مقداری سکه از سکه های سپرده گذاری شده برداشت می شد ، اما سکه های بیشتری نیز سپرده گذاری می شد . صرافان به زودی دریافتند که به طور متوسط ، مقدار سکه های برداشت شده و سکه هایی را که روزانه سپرده گذاری می گردد ، برابرند . با وجود این روزهایی هم وجود داشت که مقدار برداشتها از سپرده ها تجاوز می کرد . اگر صرافان می توانستند روزهایی را که احتمالاً مقدار برداشت از سپرده ها تجاور می کرد و مبلغ آن را پیش بینی کنند . دراین صورت می توانستند یک ذخیره احتمالی را نیز نگهداری نمایند (ونوس ،داور و میترا صفائیان ،1381).
به هر حال ارزش رسیدهایی که صرافان صادر می کردند بیشتر از ارزش فلزات گرانبهایی بود که نزد انها امانت گذاری می شد . همین طور، ارزش پول یا ذخایری که صرافان برای پاسخگویی به پرداخت سکه های طلا و نقره دردست داشتند ، فقط بخشی از ارزش رسیدهایی بود که آنها صادر نموده بودند. بدین ترتیب بود که نظریه ذخائر جزئی بانکی متولد گردید ،(روشی که در آن ذخیره بانک فقط درصدی از کل ذخیره هاست ) و صرافان از یک امانت دار صرف فلزات گرانبها به یک بانکدار تبدیل گردیدند.
در چنین شرایطی مردم متقاعد می شوند که یک منفعت دوجانبه در این سیستم که تنها بخشی از ذخایر نگهداری می شود ،وجود دارد. از یک طرف بانکدار سلامت، راحتی، سهولت انتقال و خدمات دفترداری را با هزینه بسیار کم و یا بدون هزینه ای برای آنها فراهم می نماید. از طرف دیگر و در عوض این خدمات ، بانکدارها مجاز هستند که سپرده های مردم را برای دادن اعتبار و وام استفاده نمایند.
2-6- چگونگی بانکداری در ایران
در ایران بانک به صورت امروزی برای اولین بار در سال 1267 هجری شمسی به وجود آمد. در آن موقع بانک «شرق نزدیک» که یک موسسه انگلیسی بود و مرکز فعالیت آن در لندن و هندوستان قرار داشت، بدون اخذ مجوز از دولت وقت ایران اقدام به تاسیس چند شعبه در چندین شهر ایران نمود. این موسسه اقدام به انتشار اوراقی با عنوان حواله و عهده خزانه دار خود نمود و به جریان انداخت که ارزش آنها از پنج قران به بالا بود و در مقابل ارئه آنها، شعب آن بانک سکه های نقره پرداخت می کردند. حواله های مذکور در تهران رونق بسیاری پیدا کردند و به منزله اولین اسکناسها بین مردم رد و بدل می شدند. اگرچه بانک مذکور در نظر داشت کلیه معاملات بازرگانی و بانکی را در ایران به خود اختصاص دهد، اما بعد از دو سال و در سال 1890 مجبور گردید کلیه شعب و اموال خود را به مبلغ بیست هزار لیره به بانک شاهنشاهی ایران بفروشد (فرجی، 1382).
2-6-1 - بانک شاهنشاهی
در سال 1889 میلادی مصادف با 1267 هجری شمسی در دوران حکومت ناصرالدین شاه قاجار یک نفر انگلیسی به نام بارون جولیوس دورویتر، امتیاز تاسیس بانک شاهنشاهی ایران را برای مدت شصت سال به دست آورد. مرکز اصلی این بانک در لندن و اداره مرکزی آن در تهران بود. سرمایه این بانک در تاریخ تاسیس یک میلیون لیره انگلیسی تعیین شد که تماما پرداخت گردیده بود . به موجب ماده سوم امتیاز نامه بانک شاهنشاهی ایران حق انحصاری انتشار اسکناس را بدست آورد و در ضمن از پرداخت هر گونه مالیاتی معاف بود. از آنجایی که علاوه بر حق انحصاری انتشار اسکناس، حسابهای دولتی نیز در این بانک متمرکز بود به نوعی نقش بانک مرکزی رانیز به عهده داشت(ایرانمنش ،1384).
2-6-2 - بانک استقراضی ایران
در سال 1268 یکی از اتباع روس به نام پلیا کف، امتیاز تاسیس بانک استقراضی روس رابرای مدت 75 سال از ناصرالدین شاه دریافت کرد. پس از چندی دولت روسیه برای افزایش نفوذش در ایران همه سهام این شرکت را خریداری کرده و اداره آن را خود در ایران به عهده گرفت بر طبق اساسنامه این بانک نه تنها حق انجام کلیه معادلات را داشت ، بلکه معاملات زیررا هم می توانست انجام دهد .
خرید و فرش وکالا به حساب خود
خرید و فروش ارز خارجی و فلزهای گرانبها به حساب خود
خرید و فروش اوراق قرضه و سهام به حساب خود
مشارکت در بنگاههای مالی و صنعتی
تحصیل هر گونه امتیاز از جمله کشیدن خطوط راه آهن و تلگراف (ایرانمنش ،1384) .
2-6-3 - بانک ایران وروس
این بانک در سال 1305 و از طرف دولت شوروی و با سرمایه یک صد میلیون روبل که تمامی آن پرداخت گردیده بود ، به منظور تسهیل درامر مبادلات بین دو دولت ایران و شوروی تاسیس گردید فعالیتهای بانک ایران و روس از بدو تاسیس محدود به انجام امور مالی موسسات بازرگانی وابسته به شوروی و مبادلات بازرگانی بین دو کشور بوده است ( فرجی ،1382).
2-6-4 - بانک سپه
این بانک که در واقع اولین بانک ایرانی می باشد ، در سال 1304 با سرمایه و وجوه صندوق بازنشستگی افسران و درجه داران ارتش تاسیس گردید . اگر چه منظور اولیه از تاسیس این بانک تمرکز وجوه ارتش و پرداخت حقوق و هزینه ها، ( یعنی انجام امور مالی ) بوده است ، با این وصف این بانک باتاسیس شعباتی در شهرهای مختلف کشور مبادرت به بعضی از عملیات بانکی نظیر گشایش حساب جاری ، صدور حواله ، نقل و انتقال وجوه ، تنزیل بروات تجاری ، اعطای وام های بانکی و سایر عملیات تجاری نموده است ( فرجی ،1382).
2-6-5- بانک ملی ایران
پس از تشکیل بانک شاهنشاهی ایران ، دولت ایران پیوسته درصدد بود تا در موقع مناسب با سرمایه ملت ایران بانک ملی را تشکیل دهد . حتی در دوره اول مجلس شورای ملی ، عده ای از نمایندگان با قید فوریت درخواست تشکیل یک بانک ملی را از دولت نمودند ، تا علاوه بر رونق امور اقتصادی کشور و رسیدگی به اموردولت از نفوذ بانک شاهنشاهی در ایران بکاهد . اگر چه این فکر از طرف مردم با استقبال زیادی روبرو گردید و بازرگانان حاضر شدند که سرمایه آن را بپردازند ، اما به لحاظ اوضاع نابسامان اقتصادی کشور و خالی بودن خزانه دولت این پیشنهاد عملی نگردید ، تا اینکه در تاریخ 14 اردیبهشت ماه 1306 هجری شمسی ، یعنی دوره ششم مجلس ملی قانون تشکیل بانک ملی به تصویب نهایی مجلس شورای ملی رسید . در هر حال تا پیش از تشکیل بانک مرکزی ایران یکی از وظایف اساسی بانک ملی انجام عملیات بانکی خزانه دولت ، بنگاهها و شهرداری ها و نگه داری حساب های آنها بوده است (ایرانمنش ،1384).
علاوه بر این از23 اسفند 1310 حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت 10 سال به بانک ملی واگذارگردید . بدین ترتیب پس از 43 سال حق انتشار اسکناس که از جمله اصول استقلال هرکشوری است در اختیار بیگانگان قرار داشت ، به ملت ایران واگذار شد .
2-7- بانک داری پس از انقلاب اسلامی
با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به منظور حفظ حقوق و سرمایه های ملی و به کار انداختن چرخهای تولیدی کشور و نیز تضمین سپرده ها و پس اندازهای مردم در بانکها ، تاریخ 17 خرداد ماه 1358 طبق مصوبه شورای انقلاب کلیه بانکهای خصوصی ایران ، ملی اعلام گردید و جهت اداره و مدیریت بهتر و متمرکز تر در نظام بانکی طرح ادغام بانکها به صورت زیر انجام شد :
2-7-1 - بانکهای تخصصی
به منظور حصول یکنواختی در ضوابط اعطای وام واجرای سیاست واحد و پیشرفت فعالیت های تخصصی در زمینه مسکن ،کشاورزی و صنعت و معدن ، بانکهای خصوصی ملی شده و بانکهای دولتی به صورت زیر ادغام گردیدند :
بانک صنعت و معدن: این بانک از ادغام بانکهای اعتبارات صنعتی ومعدنی ایران ، توسعه و سرمایه گذاری ایران ، صندوق ضمانت صنعتی و صندوق معدن تشکیل شده است .
بانک مسکن: این بانک از ادغام بانکهای رهنی ایران ، ساختمان ، شرکتهای پس انداز و وام مسکن کوروش بزرگ ، اکباتان و پاسارگاد تشکیل شده است .
بانک کشاورزی: این بانک از ادغام بانک توسعه کشاورزی ایران ،بانک تعاون کشاورزی ایران و کلیه موسسات اعتباری وابسته به وزارت کشاورزی و عمران روستایی تشکیل گردیده است(فرجی،1382).

2-7-2 - بانکهای تجاری
جهت توزیع مطلوب فعالیت های اقتصادی در استان ها و شهرستان ها و نیز به لحاظ تعدد بانکهای تجاری خصوصی و نیز متمرکز شعب آنها در تهران ،بانکهای تجاری کشور به شرح زیر تشکیل شدند :
1- بانک ملی
2-بانک سپه
3-بانک رفاه کارگران
4-بانک تجارت
5-بانک ملت
7- بانک کشاورزی
2-8 - وظایف و عملیات بانک های تجاری
بانکهای تجاری بانکهایی هستند که فعالیت اصلی آنها جمع آوری سپرده های مردم و پرداخت وام و اعتبار به تجار و صاحبان صنایع می باشد و این فعالیت را از طریق شعب گسترده خود انجام می دهند. به دو علت زیر این بانک ها را بانکهای تجاری نامیده اند:
پرداخت وام برای تجارت
تحصیل منفعت مانند یک تاجر
اصولا یک بانک تجاری می تواند تمام یا اکثر وظایف و عملیات بانکی ذیل را انجام دهد :
پذیرفتن وجوه اشخاص تحت عنوان سپرده
پرداخت سپرده اشخاص به صورت عندالمطالبه یا در سررسید
اعطای وام و اعتبار به متقاضیان
تنزیل بروات تجاری
حفظ حراست وجوه و سایر نقود مردم
وصول مطالبات مشتریان و پرداخت چک های آنها
تضمین و صدور ضمانت نامه
معاملات مربوط به فلزات گرانبها
معاملات مربوط به اوراق بهادار
انجام عملیات نمایندگی برای دولتها و شهرداری ها
معاملات ارزی
تامین مالی تجارت خارجی
صدور تراولر چک و کارت اعتباری
نقل و انتقال وجوه
اجاره صندوق امانت
تاسیس، حمایت وکمک به ایجاد شرکتها و موسسه های مالی و سرمایه گذاری
توزیع کوپن ارزاق ، فروش انواع بلیط
پرداخت حقوق کارکنان سازمانها و شرکتها (زمانی فراهانی ،1374).
2-9 - اهداف بانک
آن چه به عنوان اهداف کلی بانک ها مد نظر بوده مدیران شعب نیز باید در مجموعه تحت سرپرستی خود آنها را به مورد اجرا گذراند عبارتند از :
جذب منابع برای ایجاد فرصت اعتباری
بهبود و اصلاح ترکیب سپرده ها
تغییر ترکیب سنتی تسهیلات
پرداخت تسهیلات با کیفیت و کوتاه مدت
وصول مطالبات معوق برای ایجاد فرصتهای مجدد اعتباری
سودآوری
جمع آوری و جلب انواع سپرده ها و تخصیص آن جهت تأمین نیازهای مالی انواع فعالیت های اقتصادی از مهمترین عملیات بانکی به شمار می رود . به عبارت دیگر بانکها واسطه بین سپرده گذاران و متقاضیان تسهیلات اعتباری بوده و با استفاده از منابع خود و سپرده های مردم مبادرت به اعطای تسهیلات می نمایند (پایین کولایی ، 1382 ص36)
2-10 - قوانین بانکی در ایران
تا پس از جنگ بین الملل دوم برای بانکداری در ایران قانون خاصی موجود نبود.یعن حتی پس از اجازه تشکیل بانک ملی ایران در سال 1306 مقرات و قانونی که بتواند ناظر به فعالیتهای بانکی در ایران باشد بوجود نیامده. در اواخر سال 1325 دولت اقدام به تنظیم قواعد و مقرراتی نمود که بتواند فعالیتهی بانکی را کنترل و هدایت نماید.
در آذر ماه 1325 اولین مصوبه برای کنترل عملیات اعتباری بانکی به تصویب هیئت دولت رسید. در این مصوبه بانک ها موظف به حفظ ذخیره قانونی به شرح زیر شدند، به این ترتیب که بانک ها می باید برای حسابهای سپرده دیداری 15 درصد و برای سپرده های مدت دار شش درصد در نزد بانک ملی نگهداری نمایند و به این سپرده بهره ای تعلق نمی گرفت. بر اساس مصوبه فوق بانکها مکلف بودند که هر 15 روز یک بار حساب سپرده خود در نزد بانک ملی را تصحیح و تعدیل نمایند، یعنی بر اساس مقدار جدید سپرده ها مبادرت به تعیین ذخیره قانونی بنمایند. در صورت تخلف بان ها به مقدار 3 درصد بیش از نرخ بهره بانک ملی جریمه می شدند.
در اسفند ماه 1327 مصوبه دیگری در جهت نظارت بانک های خارجی و کنترل سپرده اشخاص و موسسات در نزد این بانک ها به تصویب رسید. بر اساس مصوبه فوق بانک های خارجی موظف بودند که برای انواع سپرده ها حداقل 55 درصد در نزد بانک ملی نگهداری نمایند. همچنین برای مقدار سپرده هایی که می توانست نزد این بانک ها باشد یک سقف تعیین شد.
به موجب تصویب نامه فوق بانک های خارجی موظف می شدند که سرمایه و اندخته خود را به ارز مورد قبول بانک ملی ایران در آن بانک نگهداری و معادل ریالی آن را به نرخ رسمی دریافت نمایند. بانک ملی نیز متعها می شد که در موقع انحلال بانک های خارجی مبلغ ارز فوق را با دریافت معادل ریالی آن به همان نرخ اولیه باز پرداخت نماید.
موارد بالا مصوبه هیئت وزیران بوده و قانون تلقی نمی شوند. اولین قانون بانکی در سال 1334 به تصویب کمیسیونهای مشترک دو مجلس وقت در آن دوره رسید. به موجب این قانون که شامل 5 قسمت بود، مقررات خاصی برای تشکیل بانک و عملیات بانکداری برقرار گردید. مقام مسئول جدیدی به نام هیئت نظارت بر بانک ها برای نظارت و مراقبت قانون بانکداری و کنترل فعالیتهای بانکها تعیین شد. وظایف این هیئت عبارت بودند از: اجاره تاسیس بانک، تعطیل بانک پس از تاسیس، اجرای سیاست پولی و اعتباری کشور، اجازه معاملات ارزی بانک ها و تنظیم مقررات خاص ناظر بر روابط بانک ها و مشتریان آنها.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *