مقایسه کاربرد شاخص‌های مختلف امنیت غذایی در مناطق روستایی شهرستان گرگان

دانشکده مدیریت کشاورزی
پایان‌نامه جهت اخذ درجه کارشناسی‌ارشد در رشته
اقتصاد کشاورزی
مقایسه کاربرد شاخص‌های مختلف امنیت غذایی در مناطق روستایی شهرستان گرگان
پژوهش و نگارش:
راحمه مرگدری
اساتید راهنما:
دکتر فرهاد شیرانی بیدآبادی
دکتر احمد اکبری
استاد مشاور:
دکتر رامتین جولایی
زمستان 1393

تعهدنامه پژوهشی
نظر به اینکه انجام فعاليتهاي پاياننامههاي تحصیلی با بهرهگیری از حمایت‌های علمی، مالی و پشتیبانی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان صورت میپذیرد، به منظور رعايت حقوق دانشگاه، نسبت به رعايت موارد زير متعهد ميشوم:
این گزارش حاصل فعالیتهای علمی- پژوهشی و دانش و آگاهی نگارنده است مگر آنکه در متن به نویسنده یا پدید آورنده اثر ارجاع داده شده باشد.
چاپ هر تعداد نسخه از پاياننامه با كسب اجازه کتبی از مديريت تحصيلات تكميلي دانشگاه خواهد بود.
انتشار نتایج پاياننامه به هر شکل (از قبیل کتاب، مقاله و همايش) با اطلاع و كسب اجازه کتبی از استاد راهنما خواهد بود. نام کامل دانشگاه:
به فارسی: دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان
و به انگلیسی: Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources
در بخش آدرسدهی درج خواهد شد.
در انتشار نتایج پاياننامه در قالب اختراع، اكتشاف و موارد مشابه، نام کامل دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان به عنوان عضو حقوقی در انتهای فهرست اسامی درج گردد.
تعیین ترتیب اسامی نویسندگان در انتشار نتایج مستخرج از پایاننامه و هر گونه تفاوت احتمالی در آن با فهرست مصوب اسامی هیات راهبری پایاننامه با تایید استاد راهنمای اول خواهد بود.
اینجانب راحمه مرگدری دانشجوی رشته مهندسی اقتصاد کشاورزی مقطع کارشناسی‌ارشد تعهدات فوق و ضمانت اجرایی آن را قبول کرده و به آن ملتزم می‌شوم.
نام و نام خانوادگی و امضاء
راحمه مرگدری

تقدیم به
یرفع الله الذین امنوا منکم والذین اوتوا العلم درجات والله بما تعملون خبیر (11مجادله)
سپاس بی کران پروردگار یکتا را که هستی مان بخشید و به طریق علم و دانش رهنمون مان شد و به همنشینی رهروان علم و دانش مفتخرمان نمود و خوشه چینی از علم و معرفت را روزی مان ساخت.
این پایان نامه را که حاصل ماه ها تلاش شبانه روزی اینجانب راحمه مرگدری بوده است در کمال افتخار و امتنان تقدیم می نمایم به:
پدر و مادر بسیار عزیز، دلسوز و فداکارم
که پیوسته جرعه نوش جام تعلیم و ترتبیت، فضیلت و انسانیت آنها بوده ام و همواره چراغ وجودشان روشنگر راه من در سختی ها و مشکلات بوده است.
همسر دلسوز و مهربانم
که سایه مهربانی سایه سار زندگیم می باشد، او که با صبر و تحمل مشکلات مسیر را برایم تسهیل نمود.
خانواده عزیزم
که آرامش روحی و آسایش فکری را برایم فراهم نمودند تا با حمایت های همه جانبه در محیطی مطلوب، مراتب تحصیلی و نیز پایان نامه درسی را به نحو احسن به اتمام برسانم.

تشکر و قدردانی
سپاس خدایی را که تمام عالم مسخر اراده اوست.
تشکر و سپاس از پدر ومادر عزیزم که جمله ای در وصف از خود گذشتگی و مهربانیشان پیدا نمی شود.
تشکر و سپاس از همسر مهربانم که گام به گام این تحقیق همراه و مشوق من بود.
تشکر و سپاس ویژه از جناب دکتر فرهاد شیرانی بیدآبادی که نه تنها به عنوان استاد، بلکه مانند پدری دلسوز حامی و راهنمای من بودند و بخش اعظم این تحقیق حاصل زحمت ها و تلاش های ایشان است.
تشکر و قدردانی از دکتر رامتین جولایی، استاد محترم گروه اقتصاد کشاورزی.
تشکر و سپاس از مسئولین محترم آموزش و سرکار خانم ترابی، کارشناس بخش اقتصاد کشاورزی به دلیل یاری ها و راهنمایی های بی چشم داشت ایشان که بسیاری از سختی ها را برایم آسان تر نمودند.
با سپاس بی دریغ خدمت دوست گران مایه ام خانم محدثه ضیایی که مرا صمیمانه و مشفقانه یاری داد.
و با تشکر خالصانه خدمت تمامی کسانی که به نوعی در این پایان نامه دخیل بودند و زحمات این بنده حقیر را به دوش کشیدند.

چکیده
تعریف کلی امنیت غذایی در اجلاس جهانی غذا در سال 1996 ارائه شد: ” امنیت غذایی هنگامی وجود دارد که همه مردم در تمامی ایام به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی فیزیکی و اقتصادی داشته باشند و غذای در دسترس نیازهای مربوط به یک رژیم تغذیه‌ای سازگار با ترجیحات آنان را برای یک زندگی سالم و فعال فراهم سازد”. موضوع امنیت غذایی، دسترسی به مقدار کافی مواد غذایی و سلامت تغذیه‌ای را به عنوان زیرساخت مهم پرورش نسلهای آینده کشور مورد توجه قرار داده است. این مطالعه با استفاده از داده‌های مقطعی در سال 1393 برروی خانوارهای روستایی شهرستان گرگان انجام شده است. برای انتخاب افراد مورد مطالعه، نمونه‌گیری به روش خوشه‌ای دومرحله‌ای انجام شد. طی یک ماه، 267 پرسشنامه 24 ساعته خوراک مصرفی (شامل وعده‌ها و میان وعده‌های غذایی) توسط پاسخگویان تکمیل گردید. با کمک جدول مواد مغذی ارائه شده توسط وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا و منابع فارسی، سهم 14 گروه مواد غذایی و مواد مغذی موجود در رژیم غذایی خانوار تعیین گردید. این گروه‌ها شامل: نان و غلات، شیرینی‌ها، حبوبات، روغن‌ها، سبزیجات، سیب زمینی، میوه‌ها، گوشت‌ها، ماهی‌ها، تخم مرغ، چربی‌ها، لبنیات، نوشیدنی‌ها و چاشنی‌ها می‌باشد که با استفاده از شاخص‌های تنوع غذایی(بری، هرفیندال و آنتروپی) و شاخص دریافت کالری، مقدار کالری دریافتی، پروتئین دریافتی و چربی دریافتی محاسبه شدند. ضریب همبستگی بین شاخص‌ها نیز محاسبه شد و نتایج نشان داد که بین تمامی شاخص‌ها همبستگی بالایی وجود دارد. همچنین ضریب همبستگی بین درشت مغذی‌های کالری، پروتئین و چربی محاسبه شد و نتایج حاکی از آن بود که بین تمامی درشت مغذی‌ها همبستگی بالایی وجود دارد.
واژه‌های کلیدی: امنیت غذایی، شاخص‌های تنوع غذایی، شاخص دریافت کالری

فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه
1-1- بیان مسئله2
1-2- اهمیت مطالعه10
1-3- اهداف اصلی مطالعه12
1-4- فرضیات تحقیق12
فصل دوم: بررسی منابع
2-1- بررسی پژوهش‌های انجام شده در داخل کشور14
2-2- بررسی پژوهش‌های انجام شده در خارج از کشور17
فصل سوم: مواد و روش‌ها
3-1- طرح تحقیق22
3-2- موقعیت جغرافیایی و جمعیتی منطقه مورد مطالعه22
3-3- جامعه آماری، طرح نمونه‌گیری و نمونه آماری23
3-4- مشخصات پرسشنامه و متغیر‌های تحقیق23
3-5- مبانی تئوریک شاخص امنیت غذایی25
3-5-1- روش محاسبه شاخص‌های تنوع غذایی26
3-5-1-1- شاخص آنتروپی26
3-5-1-2- شاخص بری27
3-5-1-3- شاخص هرفیندال27
3-5-1-4- میانگین نسبت کفایت غذایی28
3-5-2- شاخص دریافت کالری فرد28
3-6- روش تجزیه و تحلیل داده‌ها28
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل چهارم: نتایج
4-1- ویژگی‌های نمونه مورد بررسی32
4-2- الگوی مصرفی مواد غذایی44
4-2-1- نان و غلات44
4-2-2- شیرینی‌ها45
4-2-3- حبوبات46
4-2-4- روغن‌ها46
4-2-5- سبزیجات47
4-2-6- سیب زمینی47
4-2-7- میوه‌ها48
4-2-8- گوشت‌ها48
4-2-9- ماهی‌ها49
4-2-10- تخم مرغ49
4-2-11- چربی‌ها49
4-2-12- لبنیات50
4-2-13- نوشیدنی‌ها50
4-2-14- چاشنی‌ها51
4-3- نتایج حاصل از ارزیابی شاخص‌های مختلف امنیت غذایی51
4-4- نتایج حاصل از تحلیل همبستگی..59
4-4-1- کالری59
4-4-2- پروتئین60
4-4-3- چربی62
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-5- نتایج همبستگی بین درشت مغذی‌های کالری، پروتئین و چربی.63
فصل پنجم: بحث
5-1- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری66
5-2- پیشنهادات اجرایی68
5-3- پیشنهادات پژوهشی69
منابع72
پیوست80
فهرست جدول‌ها
عنوان صفحه
جدول 4-1- مشخصات فردی نمونه مورد بررسی32
جدول 4-2- مشخصات کلی نمونه مورد بررسی33
جدول 4-3- متوسط مخارج گروه‌های مختلف مواد غذایی خانوارها به تفکیک گروه‌های درآمدی35
جدول 4-4- مقدار کل درشت مغذی‌های دریافتی از غذاهای مصرفی در گروه‌های مختلف درآمدی38
جدول 4-5- متوسط سهم کالری دریافتی از گروه‌های غذایی در گروه‌های درآمدی40
جدول 4-6- متوسط سهم پروتئین دریافتی از گروه‌های غذایی در گروه‌های درآمدی42
جدول 4-7- متوسط سهم چربی دریافتی از گروه‌های غذایی در گروه‌های درآمدی44
جدول 4-8- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه غلات45
جدول 4-9- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه شیرینی‌ها45
جدول 4-10- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه حبوبات46
جدول 4-11- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه روغن‌ها46
جدول 4-12- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه سبزیجات47
جدول 4-13- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه سیب زمینی47
جدول 4-14- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه میوه‌ها48
جدول 4-15- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه گوشت‌ها48
جدول 4-16- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه ماهی‌ها49
جدول 4-17- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه تخم‌مرغ49
جدول 4-18- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه چربی‌ها50
جدول 4-19- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه لبنیات50
جدول 4-20- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه نوشیدنی‌ها50
جدول 4-21- مقادیر متوسط مواد مغذی دریافتی از زیر گروه چاشنی‌ها51
جدول 4-22- وضعیت انرژی دریافتی از اقلام غذایی در مناطق روستایی شهرستان گرگان51
فهرست جدول‌ها
عنوان صفحه
جدول 4-23- نسبت انرژی دریافتی به انرژی توصیه شده از اقلام خوراکی مناطق روستایی شهرستان گرگان53
جدول 4-24- شاخص‌های تنوع غذایی برای کالری دریافتی در دهک‌های مختلف درآمدی57
جدول 4-25- شاخص‌های تنوع غذایی برای پروتئین دریافتی در دهک‌های مختلف درآمدی57
جدول 4-26- شاخص‌های تنوع غذایی برای چربی دریافتی در دهک‌های مختلف درآمدی58
جدول 4-27- شاخص دریافت کالری در هر یک از دهک‌های درآمدی58
جدول 4-28- نتایج همبستگی بین شاخص‌ها برای درشت مغذی کالری59
جدول 4-29- نتایج همبستگی بین شاخص‌ها برای درشت مغذی پروتئین61
جدول 4-30- نتایج همبستگی بین شاخص‌ها برای درشت مغذی چربی62
جدول 4-31- ضریب همبستگی بین درشت مغذی‌ها (کالری، پروتئین و چربی)63
جدول الف-1- (پيوست) جدول ترکیبات غذایی80
فهرست شكل‌ها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- مجموع سهم کالری دریافتی از گروه‌های غذایی در درآمد خانوارهای روستایی شهرستان گرگان35
نمودار 4-2- مجموع سهم پروتئین دریافتی از گروه‌های غذایی در درآمد خانوارهای روستایی شهرستان گرگان36
نمودار 4-3- مجموع سهم چربی دریافتی از گروه‌های غذایی در درآمد خانوارهای روستایی شهرستان گرگان37
نمودار 4-4- سهم گروه‌های مختلف درآمدی از شاخص بری محاسبه شده برای درشت مغذی55
نمودار 4-5- سهم گروه‌های مختلف درآمدی از شاخص هرفیندال محاسبه شده برای درشت مغذی55
نمودار 4-6- سهم گروه‌های مختلف درآمدی از شاخص آنتروپی محاسبه شده برای درشت مغذی56

فصل اول
مقدمه
1-1- بيان مسئله
امنیت غذایی به معنای علمی، روشی حساب شده برای رفع مشکلات تغذیه و چارچوب تعریف شده‌ای برای برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه است. امنیت غذایی از نقطه نظر تاریخی به عرضه جهانی، منطقه‌ای و کشوری غذا اشاره دارد. در دهه‌های انتهایی قرن بیستم این نگرش تاریخی به امنیت غذایی تغییر یافته و امنیت غذایی بیشتر به مفهوم در دسترس بودن غذا و قابل دستیابی بودن آن در سطح خانوار و فرد در نظر گرفته شده است. در طی سال‌های گذشته، پیشرفت‌های بسیاری در درک از امنیت غذایی و روندهایی که باعث بوجود آمدن عدم امنیت غذایی خانوار می‌شوند بوجود آمده است. با وجود این پیشرفت‌ها به علت اینکه معنی و تعبیر امنیت غذایی برای کشورهای مختلف متفاوت است می‌توان گفت امنیت غذایی موضوعی پیچیده و ظریف بشمار می‌رود (شیرانی، 2002).
تاکنون تعاریف زیادی از امنیت غذایی ارائه گردیده به شکلی که هودینات (1999) بیش از 200 تعریف و 450 شاخص برای امنیت غذایی گردآوری کرده است که از آن جمله می‌توان به تعاریف ارائه شده توسط ریوتلینگر (1978)، کونآندراس و همکاران (1978)، والدس (1981)، تئوری استحقاق دستیابی به غذا آمارتیا سن (1981)، بوش و لاسی (1984)، کمپبل و همکاران (1988)، کوهن و بورت (1989)، مارژن (1989)، رادیمر و همکاران (1989)، ریو تلینگر و وان هولست پلیکان (1989)، بورتون و شوهام (1991)، فرانکن برگر (1991)، اداره کمک‌های غذایی ایالات متحده (1999)، ماکسول و فرانکن برگر (1992)، ون براون و همکاران (1992)، مرکز تحقیقات جنوب (1997) و پاور و همکاران (1998) اشاره نمود. در بین تعاریف جدیدتر می‌توان به تعاریف سراج الدین (2000)، دپارتمان کشاورزی ایالات متحده (2000)، تایمر (2000)، گولاتی (2000)، خان و شیرانی (2003)، گاناپتی و همکاران (2005) و ماها راجان و چهتری (2006) اشاره کرد.
تاریخچه بحث امنیت غذایی به بیش از 50 سال پیش و اعلامیه حقوق بشر در سازمان ملل متحد در سال 1965 برمی‌گردد. در آغاز دهه 1970، تولید مواد غذایی در کشورهای در حال توسعه کاهش یافت و روز به روز بر بی ثباتی و عدم تعادل بین جمعیت و غذا در جهان افزوده شد. بدلیل جلوگیری از عواقب وخیم این بحران، کنفرانس جهانی غذا به ابتکار سازمان ملل متحد در سال 1974، تشکیل شد که درآن بر امنیت غذایی در سطح جهان و به تبع آن

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *