علل توسعه¬نیافتگی مناطق روستایی

-7048527241500
رساله‌ی حاضر حاصل پژوهش‌‌های نگارنده در دوره‌ی کارشناسی ارشد رشتهی توسعهی روستایی است که در آبان سال 1392 در دانشکدهی کشاورزی دانشگاه یاسوج به راهنمایی جناب آقای دکتر مصطفی احمدوند و مشاوره‌ی جناب آقای دکتر آیتاله کرمی و جناب آقای دکتر اصغر میرفردی از آن دفاع شده است و کلیه حقوق مادی و معنوی آن متعلق به دانشگاه یاسوج است.
2124075-37338000دانشکده کشاورزی
گروه مدیریت توسعهی روستایی
پایاننامه‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی توسعهی روستایی
علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی:
مورد مطالعه بخش مارگون در شهرستان بویراحمد
استاد راهنما:
دکتر مصطفی احمدوند
اساتید مشاور:
دکتر آیتاله کرمی
دکتر اصغر میرفردی
پژوهشگر:
علی اصغر احمدیکیش
آبان 1392
-1028700-57150000
2171700-11430000-1028700-57150000
علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی:
مورد مطالعه بخش مارگون در شهرستان بویراحمد
به وسیلهی:
علی اصغر احمدیکیش
پایاننامه
ارائه شده به تحصیلات تکمیلی دانشگاه به عنوان بخشی از فعالیتهای تحصیلی لازم برای اخذ درجه کارشناسی ارشد
توسعهی روستایی
در تاریخ 28/8/1392 توسط هیأت داوران زیر بررسی و با درجه عالی به تصویب نهایی رسید.
استاد راهنما: دکتر مصطفی احمدوند با مرتبهی علمی استادیار امضاء
استاد مشاور: دکتر آیتاله کرمی با مرتبهی علمی استادیار امضاء
استاد مشاور: دکتر اصغر میرفردی با مرتبهی علمی استادیار امضاء
استاد داور داخل گروه: دکتر مریم شریفزاده با مرتبهی علمی استادیار امضاء
نام و نام خانوادگی نماینده تحصیلات تکمیلی: دکتر مصطفی قادری با مرتبهی علمی استادیار امضاء
آبان 1392
تقدیم به:
یکتا خالق هستی که یادش هر خاطرهای را درافشان میکند امید در آن روز که مرا هیچ یار یاوری نیست یاریم فرمایی.
و
تقدیم به یکتا صبور عاشق پدرم و یکتا محبوب عشقورزی مادرم
و
برادران و خواهران صمیمی و یکرنگم یاران صادق روزهای سخت زندگانیم
و
استاد راهنمای بزرگوارم جناب آقای دکتر احمدوند.
سپاسگزاری
سپاس خدای را که سخنوران، در ستودن او بمانند و شمارندگان، شمردن نعمتهای او ندانند و کوشندگان، حق او را گزاردن نتوانند. و سلام و دورد بر محمّد و خاندان پاک او، طاهران معصوم، هم آنان که وجودمان وامدار وجودشان است؛ و نفرین پیوسته بر دشمنان ایشان تا روز رستاخیز….
جهت ادای وظیفه و احترام، برخود لازم میدانم از همهی کسانی که به شیوههای مختلف در انجام این پژوهش مرا یاری نمودهاند کمال تشکر و امتنان را داشته باشم و اذعان نمایم که بدون بذل توجه و مساعی آنها، یقیناً انجام این کار، بسیار پرمشقت و طاقت فرسا میبود. امیدوارم خداوند این سروران را در پناه خویش مصون و موفق داشته و توفیق روز افزون در تمام زمینهها نصیبشان فرماید.
بدون شک جایگاه و منزلت معلم، اجّل از آن است که در مقام قدردانی از زحمات بی شائبهی او، با زبان قاصر و دست ناتوان، چیزی بنگاریم. اما از آنجایی که تجلیل از معلم، سپاس از انسانی است که هدف و غایت آفرینش را تأمین میکند و سلامت امانتهایی را که به دستش سپردهاند، تضمین؛ بر حسب وظیفه و از باب ” من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر اللَّه عزّ و جلّ”
با سپاس از استاد ارجمند و گرانمایه، جناب آقای دکتر مصطفی احمدوند در مقام استاد راهنما که با نکته سنجیها و راهنمائیهای عالمانه و با درایت علمی مثال زدنی بر غنای علمی پژوهش افزودند؛
با سپاس از اساتید ارجمند و گرانقدر جناب آقای دکتر آیتاله کرمی و جناب آقای دکتر اصغر میرفردی در مقام استاد مشاور که پیوسته در مراحل مختلف پژوهش با متانت و حوصله و با راهنمائیهای روشنگرانه انجام پژوهش را تسهیل نمودند؛
با سپاس از اساتید گروه مدیریت توسعه روستایی جناب آقای دکتر مهدی نوریپور، سرکار خانم دکتر مریم شریفزاده و جناب آقای دکتر بهروز حسنپور که در طول تحصیل مرا از مشاورهی علمی خود بهرهمند نمودند.
با سپاس از خانوادهی بزرگوارم که با تحمل مرارتها و مشقتها، بستری مساعد، جهت انجام این پژوهش برایم مهیا ساختند؛
همچنین از زحمات تمامی اساتید فرزانهام در دوره کارشناسی، جناب آقای دکتر عنایتاله یزدانپناه، جناب آقای ارسلان بینیاز، جناب آقای روح الله موسوی، جناب آقای دکتر نواب دانشی و سرکار خانم فرحناز کریمینژاد کمال تشکر و قدردانی را دارم.
با سپاس از دوستان بزرگوارم جناب آقای مهندس مرتضی نوری، جناب آقای مهندس فرزاد کریمی، جناب آقای مهندس سعید هدایتی و جناب آقای مهندس یاسر مردانی که علاوه بر راهنماییهای ارزنده، همکاری شایستهای در جمعآوری منابع و اطلاعات مورد نیاز با اینجاب داشتهاند. زحمات بیشائبهی همکلاسیهای خوبم در دوران کارشناسی، جناب آقایان مهندس حسین ابراهیمی، مهندس مصطفی عزیزی، مهندس جواد حمایتی، مهندس حامد ظهرابی، مهندس علی‌رضا عرفانی و همکلاسیهای دوره کارشناسی ارشد مهندس شهاب میرزائی، مهندس موسی محمودیبرام، مهندس یحیی تفضلی، مهندس صالح شاهرخی، مهندس اسماعیل احمدیحق، مهندس ذکریا محمدی‌تمری، مهندس علی عوضزاده، مهندس علیاصغر داورپناه، مهندس محمد سلامی، مهندس احمد مجیدی و سرکارخانم مهندس زهرا توکلی‌تبار و سرکارخانم مهندس راضیه نوروزی را ارج مینهم. آخر از همه و نه کمتر از همه، سپاس عمیق خود را نثار روستانشینان بخش مارگون شهرستان بویراحمد میسازم و برای ایشان توفیق روز افزون مسئلت مینمایم.
آبان 1392
علی اصغر احمدیکیش
نام خانوادگی: احمدیکیش نام: علیاصغر
رشته و گرایش: توسعه روستایی/ توسعه کشاورزی مقطع تحصیلی: کارشناسی ارشد
تاریخ دفاع: 28/8/1392 استاد راهنما: دکتر مصطفی احمدوند
علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی:
مورد مطالعه بخش مارگون در شهرستان بویراحمد
چکیده
هدف توسعه، رشد و تعالی همه جانبهی جوامع بشری است. از اینرو، در فرآیند برنامهریزی توسعه، شناخت و درک شرایط و مقتضیات جوامع انسانی و نیازهای آنان در ابعاد مختلف از جمله اقدامات ضروری محسوبمیگردد. از طرفی، با توجه به آنکه زیربنا و اساس هر کشوری، روستا و جمعیت روستایی است، برای ارتقای کیفیت زندگی و معشیت این جمعیت باید استراتژی‌های خاص و متناسب با شرایط اقلیمی و فرهنگی- اجتماعی آنها اتخاذ گردند. بنابراین، برای رسیدن به توسعهی روستایی باید نخست امکانات، تنگناها و ظرفیتهای موجود هر روستا مشخص شوند و بر اساس آن برای هر روستا یا مجموعهای از روستاها برنامهریزی دقیق صورت پذیرد. به عبارت دیگر، با پی بردن به علل توسعهنیافتگی روستاها، میتوان برنامهریزی مناسبی برای دستیابی به توسعه پایدار داشت. لذا، هدف مطالعهی حاضر بررسی علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی بخش مارگون در شهرستان بویراحمد بود. به این منظور از دو رویکرد کمّی و کیفی بهره گرفته شد. در بخش کمّی به تعیین و تفکیک روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته از طریق سطحبندی پرداخته شد. برای این بخش پژوهش از روش اسکالوگرام گاتمن استفاده به عمل آمد. نتایج حاصل از اسکالوگرام نشان داد که روستاهای درصحه، بیدک، باغچه، رتین، نسه‌مورغم، دربید، یورک علیا، زیرنا، کلوار، بالرود، موشمی‌علیا، گهورمرده، لهفرخ موشمی، سرچال، تاکسیسهسفلی، قلعه سقاوه در سطح پنجم توسعه‌یافتگی و در سطح اول اولویت برنامهریزی قرار گرفتند. جوبریز، شهنیز و موشمیسفلی نیز در سطح اول توسعهیافتگی و در سطح پنجم اولویت برنامهریزی بودند. به این ترتیب روستاهای سطح پنجم، در گروه توسعه‌نیافته‌ترین روستاها و در سطح اول از نظر اولویت برنامهریزی توسعه قرار گرفته که باید مورد توجه بیشتری باشد. همچنین روستاهای سطح اول توسعهیافتگی (جوبریز، شهنیز، موشمی سفلی) در بهترین وضع بودند. با توجه به اینکه در سطح پنجم توسعهیافتگی بیشترین روستاها (17 از 47 روستا) قرار داشتند، چنین استنباط می‌گردد که روستاهای این بخش بسیار توسعهنیافته میباشند. همچنین در این پژوهش علل توسعهنیافتگی روستاهای بخش مارگون نیز بررسی شد. به منظور جمعآوری دادهها در این قسمت، از پرسشنامه و به منظور تجزیه و تحلیل آنها از تحلیل عاملی و مقایسه میانگینها بهره گرفته شد. در این زمینه ابتدا به منظور اندازه‌گیری انسجام درونی داده‌ها برای بهره‌گیری از تکنیک تحلیل عاملی از آزمون KMO و آماره بارتلت استفاده شد. محاسبات انجام شده نشان داد که انسجام درونی داده‌ها برای بهره‌گیری از تکنیک تحلیل عاملی مناسب (KMO برابر با 712/0) و آماره بارتلت نیز در سطح یک درصد معنی‌دار بود. در این بررسی با توجه به ملاک کیسِر، دَه عامل با مقدار ویژه بالاتر از یک استخراج شد که به نامهای مدیریتی، اجتماعی، اقتصادی، نگرشی، زیربنایی، رضایتی، فردی، مشارکتی، اخلاقی، و مالی و اعتباری نامگذاری شدند. این عوامل در مجموع 21/73 درصد از واریانس کل عاملها را تبیین میکنند. همچنین یافتههای استخراج شده از مقایسه میانگینها بین این عوامل در دوگروه روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته نشان داد که بین میانگین عاملهای اجتماعی، مالی و اعتباری، مشارکتی، زیربنایی، اخلاقی و فردی بین دو گروه تفاوت معناداری وجود دارد. همچنین برای تعیین اهمیت هر یک از این عوامل در تفکیک دو گروه از تابع تشخیص استفاده به عمل آمد، که عاملهای عمرانی، مالی و اعتباری، و مشارکتی بیشترین اهمیت را در تفکیک دو گروه داشتند. در بخش کیفی نیز در بررسی و تحلیل علل توسعهنیافتگی روستایی در بخش مارگون شهرستان بویراحمد، از نظریهی بنیادی استفاده شد. نتایج حکایت از آن دارد که عوامل توسعهنیافتگی روستاها را سه گروه دولت، خود مردم روستا و همچنین مسائل مربوط به محیط روستا به وجود میآورند که در نهایت این عوامل با توجه به تقسیمبندیهای کدگذاری محوری به پنج گروه اجتماعی، اقتصادی، محیطی، فرهنگی، و سیاسی و اداری تقسیمبندی شدند. با توجه به مدل ارائه شده و همچنین کدگذاری محوری، عوامل توسعهنیافتگی مربوط به دولت شامل عدم تخصیص بودجه و اعتبارات لازم به روستاها، وضع قوانین مشابه برای شهر و روستا، مدیریت سلیقهای، رابطه در سطح ادارات، اقدامات مقطعی در رسیدگی به روستاها، عمل نکردن به برنامههای تدوین شده، بیعدالتی دولت مرکزی و عدم پیگیری مسئولین استانی، اعتقاد نداشتن به روستاها، فساد اداری، کشمکشهای سیاسی، عدم ارائه تسهیلات و قوانین سخت اخذ تسهیلات، بی‌توجهی مسئولین، اختیارات کم مدیریت روستا، و عوامل مربوط به مردم روستا شامل نبود مدیریت آگاه و با دانش، عدم همکاری با مدیریت روستا و نهادهای دولتی، عدم آگاهی از حقوق خود، عدم پیگیری مردم، مهاجرت، اختلافهای طایفهای، در بُعد محیطی و طبیعی نیز محدودیت اراضی کشاورزی، کمبود آب کشاورزی، واقع شدن روستاها در ارتفاعات، نحوهی استقرار روستا، ناهموار بودن روستا و زمین‌های کشاورزی بودند. با توجه به نتایج حاصل، در پایان پیشنهاد میشود که تأمین خدمات و امکانات مورد نیاز و خدماترسانی بر اساس نظام سلسله مراتبی سکونتگاههای روستایی باید مدنظر قرار گیرد. همچنین انجام مطالعات کارشناسی جهت ساماندهی روستاهای پراکنده، خصوصاً روستاهای کم جمعیت با توجه به وجود حدود 110 روستای زیر 20 خانوار در این بخش، توصیه میگردد.
کلمات کلیدی: اسکالوگرام، توسعهنیافتگی، توسعهروستایی، نظریه بنیانی، مارگون
فهرست مطالب

عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
1-1-اهمیت موضوع…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….1
1-2- بیان مسئله………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..6
1-3- اهداف تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………7
1-3-1- هدف کلی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..7
1-3-2- اهداف اختصاصی……………………………………………………………………………………………………………………………………………..7
1-4- سؤالات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….7
فصل دوم: مبانی نظری پژوهش و مرور پیشینهنگاشتهها………………………………………………………………………………………………….8
2-1- تعاریف و مفاهیم……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….8
2-1-1- تعریف روستا……………………………………………………………………………………………………………………………………………….8
2-1-2- تعریف توسعه………………………………………………………………………………………………………………………………………………8
2-1-3-توسعه روستایی و مفهوم آن………………………………………………………………………………………………………………………10
2-1-4- توسعه همه جانبه روستایی………………………………………………………………………………………………………………………11
2-1-4-1- توسعه فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………………….. 12
2-1-4-2- توسعه اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………14
2-1-4-3- توسعه اقتصادی ………………………………………………………………………………………………………………………..14
2-1-4-4- توسعه سیاسی………………………………………………………………………………………………………………………….16
2-1-4-5- توسعه انسانی……………………………………………………………………………………………………………………………17
2-1-5-توسعه پایدار……………………………………………………………………………………………………………………………………………..17
2-1- 6-توسعهنیافتگی………………………………………………………………………………………………………………………………………….19
2-2- آثار و پیامدهای توسعه روستایی…………………………………………………………………………………………………………………………21
2-2-1- اشتغال……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….21
2-2-2- جلوگیری از مهاجرت……………………………………………………………………………………………………………………………….22
2-3- تاریخچه توسعه روستایی در ایران………………………………………………………………………………………………………………………..22
2-4- موانع توسعه روستایی در ایران………………………………………………………………………………………………………………………………26
2-4-1- موانع ساختی……………………………………………………………………………………………………………………………………………..26
2-4-1-1-فقدان سیستم اصلاحات اراضی شایسته……………………………………………………………………………………………26
2-4-1-2- مشکلات اداری اجرایی برنامههای عمرانی……………………………………………………………………………………….27
2-4-2- موانع اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..27
2-4-2-1 کاهش میزان روستانشینی و جمعیت روستاها……………………………………………………………………………….27
2-4-2-2-کمبود فرصتهای شغلی در مناطق روستایی و پایین بودن سطح درآمد روستاییان……………………27
2-4-3- کشاورزی و اقتصاد…………………………………………………………………………………………………………………………………….28
2-4-3-1-عدم گسترش بخشنوین اقتصادی………………………………………………………………………………………………….28
2-4-4- تله محرومیت………………………………………………………………………………………………………………………………………………….28
2-5- جایگاه توسعه روستایی در برنامههای توسعه ایران……………………………………………………………………………………………….29
2-5-1- جایگاه توسعه روستایی در برنامههای توسعه پیش از انقلاب……………………………………………………………….29
2-5-2- توسعه روستایی در برنامههای توسعه پس از انقلاب………………………………………………………………………….. 32
2-6- راهبردهای توسعه روستایی ………………………………………………………………………………………………………………………………….34
2-6-1- راهبرد نیازهای اساسی………………………………………………………………………………………………………………………….34
2-6-2- راهبرد روستا شهر…………………………………………………………………………………………………………………………………35
2-6-3- الگوی عبیدالله خان……………………………………………………………………………………………………………………………….36
2-7- نظریههای توسعه نیافتگی………………………………………………………………………………………………………………………………………36
2-7-1- نظریه نوسازی………………………………………………………………………………………………………………………………………..36
2-7-1-1-نظریهپردازان نظریه نوسازی………………………………………………………………………………………………………..37
2-7-1-1-1-نظریه ساخت اجتماعی و رشد هوزلیتز……………………………………………………………………………….38
2-7-1-1-2- نظریه لرنر…………………………………………………………………………………………………………………………….38
2-7-1-1-3- نظریه مراحل رشد روستو……………………………………………………………………………………………………38
2-7-1-1-4-شومپیتر…………………………………………………………………………………………………………………………………39
2-7-1-1-5- نظریه تفکیک ساختاری نیل اسملسر………………………………………………………………………………….40
2-7-1-1-6- نظریه خرده فرهنگ راجرز…………………………………………………………………………………………………..40
2-7-1-1-7- نظریه روانشناختی هوزلیتز و دیگران………………………………………………………………………………….40
2-7-2- نظریه وابستگی………………………………………………………………………………………………………………………………………….41
2-7-2-1- نظریهپردازان وابستگی…………………………………………………………………………………………………………………..42
2-7-2-1-1- فرانک……………………………………………………………………………………………………………………………………..42
2-7-2-1-2- پل باران………………………………………………………………………………………………………………………………….43
2-7-2-1-3- کاردوزو……………………………………………………………………………………………………………………………………43
2-7-2-1- 4- نظریه دوسانتوس…………………………………………………………………………………………………………………..44
2-8- نظریه انگیزه به پیشرفت ………………………………………………………………………………………………………………………………………44
2-9- مطالعات تجربی پیرامون علل توسعهنیافتگی روستاهای ایران……………………………………………………………………………..45
2-10- جمع بندی از مرور پیشینه نگاشتهها…………………………………………………………………………………………………………………48
فصل سوم: مواد و روشها………………………………………………………………………………………………………………………………………………..49
3-1- معرفی منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………………………………………………49
3-1-1- پیشینهی تاریخی………………………………………………………………………………………………………………………………………49
3-1-2- جغرافیای طبیعی………………………………………………………………………………………………………………………………………50
3-1-2-1- موقعیت جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد ……………………………………………………………………50
3 -1-2-2- شهرستان بویراحمد………………………………………………………………………………………………………………..50
3 -1-2-3- منطقه مارگون…………………………………………………………………………………………………………………………51
3-2- روش تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..52
3-2-1- روش مورد استفاده در مرحله اول پژوهش: تعیین و تفکیک روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته منطقه مورد مطالعه (بخش مارگون)……………………………………………………………………………………………………………………………………………52
3-2-1-1 روششناسی……………………………………………………………………………………………………………………………………………52
3-2-1-2 جامعه و نمونه مرحله اول پژوهش…………………………………………………………………………………………………………53
3-2-1-3- روش گردآوری دادهها در مرحله اول پژوهش……………………………………………………………………………………..55
3-2-2- روشهای مورد استفاده در مرحله دوم پژوهش: بررسی علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی منطقه مورد مطالعه (بخش مارگون)…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….55
3-2-2-1- تحلیل عاملی………………………………………………………………………………………………………………………………………..55
3-2-2-1-1- جامعه و نمونه………………………………………………………………………………………………………………………………56
3-2-2-1-2- ابزار گردآوری دادها……………………………………………………………………………………………………………………..56
3-2-2-1-3- پایایی و روایی پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………………56
3-2-2-1-3-1- اعتبار (روایی)………………………………………………………………………………………………………………………….56
3-2-2-1-3- 2- اعتماد (پایایی)…………………………………………………………………………………………………………………….57
3-2-2-2- روش کیفی تئوری بنیادی……………………………………………………………………………………………………………………58
3-2-2-2-1- جامعه و نمونه………………………………………………………………………………………………………………………………….62
3-2-2-2-1-1- انواع نمونهگیری در تحقیقات کیفی……………………………………………………………………………………….62
3-2-2-2-2- ابزار گردآوری دادها…………………………………………………………………………………………………………………….63
3-2-2-2-3- اعتبار و پایایی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………63
3-3- نحوه تجزیه و تحلیل دادهها در کل مراحل پژوهش……………………………………………………………………………………………..64
3-4- تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای پژوهش……………………………………………………………………………………………………..64
3-4-1- روستا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………64
3-4-2- خانوار معمولی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..65
3-4-3- سرپرست خانوار………………………………………………………………………………………………………………………………………..65
3-4-4- ویژگیهای فردی……………………………………………………………………………………………………………………………………….65
3-4-4- 1- جنس……………………………………………………………………………………………………………………………………………….65
3-4-4-2- سن……………………………………………………………………………………………………………………………………………………65
3-4-4- 3- وضعیت تأهل………………………………………………………………………………………………………………………………….65
3-4-4- 4- سطح سواد………………………………………………………………………………………………………………………………………65
3-4-4-5- شغل………………………………………………………………………………………………………………………………………………….66
3-4-3- توسعه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………66
3-4-4- توسعه نیافتگی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..66
فصل چهارم: یافتهها و بحث…………………………………………………………………………………………………………………………………………….67
4-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..67
4-2- یافتههای مربوط به مرحله اول پژوهش: رتبهبندی و سطحبندی مناطق روستایی منطقه مورد مطالعه……………..67
4-2-1- یافتههای حاصل از اسکالوگرام …………………………………………………………………………………………………………..67
4-2-1-1- رتبهبندی روستاهای بخش مارگون…………………………………………………………………………………………………68
4-2-1-2- سطحبندی و سلسله مراتب سکونتگاههای روستایی منطقه مورد مطالعه………………………………………69
4-3- بخش دوم پژوهش: تعیین علل توسعهنیافتگی روستاهای بخش مارگون…………………………………………………………….70
4-3-1- یافتههای توصیفی…………………………………………………………………………………………………………………………………….70
4-3-1-1- ویژگیهای سن و جنس افراد………………………………………………………………………………………………………….70
4-3-1-2- سطح تحصیلات……………………………………………………………………………………………………………………………….71
4-3-1-3- شغل افراد مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………………………………72
4-3-1-4- ویژگیهای فردی در روستاهای توسعهنیافته…………………………………………………………………………………..72
4-3-1-5- ویژگیهای فردی در روستاهای توسعهیافته……………………………………………………………………………………73
4-3-2- تحلیل عاملی علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی………………………………………………………………………………….74
4-3-3-2- مقایسه میانگین بین دو گروه توسعه یافته و توسعه نیافته…………………………………………………………………77
4-2-3-2-1- عامل اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………………………..77
4-2-3-2-2- مالی و اعتباری…………………………………………………………………………………………………………………………….77
4-2-3 -2-3- فردی (شخصیتی)………………………………………………………………………………………………………………………78
4-2-3 -2-4- مشارکتی…………………………………………………………………………………………………………………………………….79
4-2-3 -2-5-زیربنایی………………………………………………………………………………………………………………………………………79
4-2-3 -2-6-نگرشی (ایستاری) ……………………………………………………………………………………………………………………..80
4-2-3 -2-7- اخلاقی……………………………………………………………………………………………………………………………………….80
4-2-3 -2-8- رضایتی……………………………………………………………………………………………………………………………………….81
4-2-3 -2-9- مدیریتی……………………………………………………………………………………………………………………………………..81
4-2-3-2-10- اقتصادی…………………………………………………………………………………………………………………………………….82
4-2-3 -2- 11- مقایسه عوامل کلی توسعهنیافتگی…………………………………………………………………………………………82
4-2-3- یافتههای حاصل از تابع تشخیص: تعیین مدل پیشبینی کننده توسعه…………………………………………………84
4-2-4- یافتههای حاصل از روش کیفی نظریه بنیادی………………………………………………………………………………………..86
4-2-4- 1- کدگذاری باز……………………………………………………………………………………………………………………………………86
4-2-4- 1- کدگذاری محوری……………………………………………………………………………………………………………………………87
4-2-4-3- کدگذاری انتخابی و طراحی مدل…………………………………………………………………………………………………….89
4-2-4- 4- خط سیر داستانی……………………………………………………………………………………………………………………………91
فصل پنجم: نتیجهگیری و پیشنهادها…………………………………………………………………………………………………………………………….93
5-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………93
5-2- نتیجهگیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………94
5-2-1- نتایج مرحله اول: تعیین روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته…………………………………………………………………..94
5-2-2- نتایج مرحله دوم پژوهش: علل توسعه نیافتگی مناطق روستایی منطقه مورد مطالعه………………………………..95
5-2-2-1- نتایج حاصل از تحلیل عاملی……………………………………………………………………………………………………………95
5-2-2-2- نتایج حاصل از تابع تشخیص…………………………………………………………………………………………………………..95
5-2-2-2- نتایج حاصل از تئوری بنیادی………………………………………………………………………………………………………….96
5-3- پیشنهادها………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………97
منابع………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………100
فهرست جدول‌ها
عنوان صفحه
جدول 2-1- راهبردهای توسعه روستایی…………………………………………………………………………………………………………………………..35
جدول 3-1- تعداد روستاهای بالای بیست خانوار بخش مارگون………………………………………………………………………………………56
جدول3-2- جامعه آماری و حجم نمونه…………………………………………………………………………………………………………………………….58
جدول 3-3- مقدار آماره KMO و آزمون بارتلت ……………………………………………………………………………………………………………59
جدول 3-4- فرایند کلی ساخت نظریه بنیادی…………………………………………………………………………………………………………………..63
جدول 3-5- شاخصهای مورد استفاده در پژوهش……………………………………………………………………………………………………………54
جدول 4-1- رتبهبندی مناطق روستایی بر اساس مدل اسکالوگرام…………………………………………………………………………………69
جدول 4-2- سطحبندی و سلسله مراتب سکونتگاههای رو ستایی بخش مارگون…………………………………………………………….70
جدول 4-3- مشخصات سن و جنس نمونه مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………..71
جدول 4-4- سطح تحصیلات مورد مطالعه………………………………………………………………………………………………………………………..72
جدول 4-5- شغل افراد مورد مطالعه………………………………………………………………………………………………………………………………….73
جدول 4- 6- توزیع فراوانی بر حسب ویژگیهای فردی در روستاهای توسعهنیافته………………………………………………………..74
جدول 4-7- ویژگیهای فردی روستاهای توسعهیافته……………………………………………………………………………………………………….75
جدول 4-8 – تحلیل عاملی عوامل توسعهنیافتگی روستاهای شهرستان بویراحمد……………………………………………………………76
جدول4-9 – تعداد عاملهای استخراج شده و سهم هر یک از آنها…………………………………………………………………………………78
جدول 4-10- مقایسه مؤلفههای اجتماعی در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته……………………………………………………….78
جدول 4-11- مقایسه مؤلفههای مالی و اعتباری در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته……………………………………………..79
جدول 4- 12- مقایسه مؤلفههای فردی (شخصیتی) در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته……………………………………….80
جدول 4- 13- مقایسه مؤلفههای مشارکتی در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته……………………………………………………..80
جدول 4-14- مقایسه مؤلفههای زیربنایی در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته………………………………………………………..81
جدول 4-15- مقایسه مؤلفههای نگرشی در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته………………………………………………………….81
جدول 4-16- مقایسه مؤلفههای صداقت در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته………………………………………………………….82
جدول 4-17- مقایسه مؤلفههای رضایتی در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته…………………………………………………………82
جدول 4-18- مقایسه مؤلفههای نهادی و مدیریتی در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته…………………………………………82
جدول 4-19- مقایسه مؤلفههای اقتصادی در روستاهای توسعهیافته و توسعهنیافته……………………………………………………….83
جدول 4-20- مقایسه میانگینها عوامل کلی توسعه نیافتگی در روستاهای توسعه یافته و توسعهنیافته………………………..83
جدول 4-21- معنیداری تابع تشخیص…………………………………………………………………………………………………………………………….85
جدول 4-22- نتایج حاصل از تحلیل ممیزی……………………………………………………………………………………………………………………..86
جدول4-23- مفهومسازی دادههای حاصل از تئوری بنیادی…………………………………………………………………………………………….85
جدول4-24- ساخت طبقات گسترده………………………………………………………………………………………………………………………………..88
فهرست شکلها و نمودارها
عنوان صفحه
شکل 2-1- متغیرهای فرهنگی پیش برنده توسعه فرهنگی………………………………………………………………………………………………14
شکل 2- 2- شاخص اقتصادی و اجتماعی توسعه و نحوه ارتباط آنها باهم………………………………………………………………………16
شکل 2-3- جنبههای توسعه پایدار از دید…………………………………………………………………………………………………………………………19
شکل 2-4- تله محرومیت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..29
شکل 2-5- سلسله مراتب هرم توسعه………………………………………………………………………………………………………………………………..36
شکل 2-6- حوزهای نظریه نوسازی……………………………………………………………………………………………………………………………………37
شکل 3-1- موقعیت جغرافیایی استان کهکیلویه و بویراحمد…………………………………………………………………………………………….51
شکل 3-2- موقعیت شهرستان بویراحمد در استان کهکیلویه و بویراحمد………………………………………………………………………..52
شکل 3-3- موقعیت منطقهی مارگون در استان کهکیلویه و بویراحمد …………………………………………………………………………..53
شکل 3-4- مدل مفهومی- نشانه………………………………………………………………………………………………………………………………………62
شکل 3-5- مدل پارادایمی در نظریه بنیادی……………………………………………………………………………………………………………………..63
شکل 4-1 مدل پارادایمی پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………89
شکل4-2-مدل نهایی پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………….91
فصل اول
مقدمه
1-1- اهمیت موضوع
توسعه، که به تعبیری میتوان به گرایش بشر به تغییر و دستیابی به سطوح بالاتر و کیفیت بهتر زندگی اتلاق کرد، قدمتی به عمر بشر دارد. از میان زمینههای متعدد توسعه، توسعهی روستایی یکی از عمده مباحث در این میان بوده و در بسیاری از کشورهای جهان بهویژه در کشورهای در حال توسعه که بخش زیادی از جمعیت آنها در روستاها زندگی میکنند، مورد تأکید است (قلیپور، 1385). با وجود این، توسعه روستایی در چند دهه اخیر همواره یکی از دغدغههای اصلی توسعه در ایران و اکثر کشورهای در حال توسعه بوده و در بسیاری از کشورها، توسعهی روستایی راهبردی با اهمیت برای تأمین نیازهای اساسی از جمله غذا است؛ با این وجود هنوز سهم جوامع روستایی جهان سوم از توسعه و پیشرفت بسیار اندک است (یدقار، 1383).
در این راستا، رشد و توسعه از سوی اقتصاددانان، جامعهشناسان و محققان برخی از علوم به عنوان یک مقوله اجتماعی- اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است. از جمله دشواری در بررسی توسعه اقتصادی و دگرگونی اجتماعی، مشخص کردن مفهوم توسعه و رشد بود. توسعه همان رشد اقتصادی نیست، توسعه جریانی چند بُعدی است که خود تجدید سازمان و سمتگیری متفاوت کل نظام اقتصادی و اجتماعی را بر عهده دارد. به عبارت ساده میتوان گفت با توجه به اینکه هدف اصلی توسعه حذف نابرابریهاست، بهترین مفهوم توسعه، رشد همراه با عدالت اجتماعی است (قرخلو و حبیبی به نقل از هادر، 1375). بنا به تعریف بانک جهانی، توسعه روستایی راهبردی است که برای بهبود زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم فقیر روستایی طراحی شده است. از اینرو، باید به نحو مناسبی برای افزایش تولید و بالا بردن بهرهوری تلاش شود (مختاریحصاری و زارعی‌دستگردی، 1386). توسعه و توسعه‌روستایی به معنا و مفهومی که امروزه از آن استفاده میشود، مفهومی با سابقه است، هر چند که از لحاظ محتوا و کارکرد، به طور مداوم تغییر کرده است (فاضلنیا و همکاران به نقل از یوان، 1389). فرآیند بهبود زندگی انسان به وسیله دانشهای گوناگون همچون روانشناسی، بهداشت، اقتصاد محیط زیست و جامعهشناسی مورد توجه و
بررسی بوده است. در ادبیات اقتصادی، بهبود در کیفیت زندگی به عنوان توسعه تلقی میشود (کاستانزا و همکاران، 2007). توسعه اجتماعی و به اصطلاح متداولتر، عمران جامعه روستایی بر ایجاد تحول و توسعه در تمام سطوح و اقشار اجتماعی و بر عموم زمینههای عملیاتی مرتبط تأکید دارد و تغییر و تکامل در نظامهای اجتماعی و سازماندهی امور جامعه را ضروری میداند. این توسعه به منظور اصلاح و پیشرفت همهجانبه و یکپارچه منطقه، نیازمندیها و تأمین اهداف و آرمان‌های آنی و آتی مردم جهت‌گیری و پی‌ریزی میشود (شهبازی، 1388). بنابراین، رشد و توسعه بسیاری از کشورها در گرو ساماندهی عرصههای مناطق روستایی است (سعیدی، 1387). همچنین، امروزه از جغرافیای روستایی به عنوان اهرمی در برنامه‌ریزی‌های ملی، منطقهای و محلی به منظور توسعه روستایی و در نهایت توسعه کشور استفاده می‌شود (مهدوی، 1377). توجه به رهیافتها و تعادل منطقهای، کاهش ناهمگونی و نابرابری منطقهای و بخشی سیاستگذاری و برنامهریزی منطقهای برای توزیع هدفها که بر حسب ویژگیهای ساختاری امکانات و محدودیتهای هر منطقه تغییر میکند، مستلزم مطالعه و شناخت خصوصیات هر منطقه با توجه به جایگاه آن در کل نظام منطقهای می‌باشد (روزبهان، 1390).
قرن بیست یکم در شرایطی آغاز شد که رشد فزاینده جمعیت و تأمین غذا یکی از دل مشغولیهای جهان به شمار میرفت. بر اساس برآورد انجام شده تا سال 2025 جهان باید جمعیت 3/8 ملیارد نفری را تغذیه کند. اگرچه در حال حاضر غذای کافی برای تغذیه تمام افراد تولید میگردد، اما حدود 800 میلیون نفر به غذای کافی دسترسی ندارند. در چنین شرایطی توسعهی روستایی و کشاورزی با مسائل و مشکلات و چالشهای متعددی مواجه گردیده که باید برای آنها پاسخ مناسب جستجو شود. همچنین، آمار سرشماری سال 1390 نشان میدهد، جمعیت کشور به 75 میلیون و 149 هزار و 669 نفر رسیده که این تعداد جمعیت در 21 میلیون و 185 هزار خانوار قرار دارند و نسبت زندگی شهری به روستایی هم به این ترتیب است که 71 درصد جمعیت کشور شهری و 29 درصد در روستاها زندگی میکنند، که این نشان‌گر افزایش جمعیت شهری در کشور است. در این میان، استان کهگیلویه و بویراحمد نیز دارای جمعیت 658629 نفر میباشد که 310518 نفر در روستاهای استان زندگی میکنند و 121236 نفر از این جمعیت روستایی در روستاهای شهرستان بویراحمد سکونت دارند (مرکز آمار ایران، 1391).
از طرف دیگر روستاها مرکز تولیدات کشاورزی، دامی، صنایع دستی و کانون تأمین مایحتاج خوراکی جمعیت 75 میلیون نفری کشور به شمار میآیند. به اعتباری میتوان آنها را کانون تولید ثروت و ارزش افزوده در کشور برشمرد، زیرا به رغم سرمایهگذاری اندک در مقایسه با شهرها، حدود یک سوم تولید ناخالص ملی کشور از آنها به دست میآید (سرتیپیپور، 1385).
شایان ذکر است که اقتصاد کشورهای جهان سوم از جمله کشور ما اغلب بر تولیدات کشاورزی متکی است و فعالیتهای کشاورزی هم در روستا انجام میشود. لذا، از یک طرف به خاطر بهبود روشهای سنتی تولید کشاورزی و بهرهبرداری بهینه از زمین و منابع تولید و توزیع محصولات کشاورزی و متعاقب آن کمکردن گرسنگی و محو فقر و از طرف دیگر، به منظور نوسازی اجتماعی و فرهنگی روستاها که خود منبعث از توجه به مسائل انسانی و ضرورتهای سیاسی است، موضوع توسعه روستایی و اهمیت آن آشکار میشود. به همین دلیل است که گفته میشود مشکلات آینده جهان سوم اعم از بیکاری، فقر، کمبود درآمد، گرسنگی، کمبود تولید و غیره باید در روستاها حل و فصل شود. بنابراین، توسعهروستایی به خاطر حل مشکلات مزبور و مخصوصاً برآوردن نیازهای اساسی مردم روستایی از اهمیت و اولویت خاصی برخوردار است (آسایش، 1388). همانطور که در بالا گفته شد، نه تنها از نظر وزن جمعیتی، بلکه از نظر اقتصادی نیز جامعه روستایی حائز اهمیت است. روستاها به عنوان تولید کننده مواد غذایی هستند و همچنین روستاها از طریق تولید محصولات کشاورزی بخش قابل ملاحظهای از مواد اولیه صنعت را تأمین میکنند و بخش روستایی سهم قابل توجهی در اشتغال، تولید ناخالص ملی و اقتصاد کشورهای در حال توسعه دارد و اکثریت مردم فقیر در روستاها زندگی میکنند (جمعهپور، 1389). اهمیت روستاها به عنوان واحدهای تولیدی کوچک از این نظر قابل توجه است که خالی از سکنه شدن هر یک از این روستاها به معنی تعطیلی یک واحد تولیدی و تبدیل جمعیت تولیدکننده دارای شغل و مسکن به جمعیت مصرفکننده و فاقد شغل و سرپناه است (جمعه‌‌‌پور، 1389). تعداد جمعیت نه تنها بیانگر کمیت یا وزن جمعیتی یک سکونتگاه سرزمین است، بلکه بازتاب عمل بسیاری از ویژگی‌های طبیعی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است (جمعهپور به نقل از مسیرا، 1389). این در حالی است که، تجربه چند دهه اخیر در زمینه توسعه و وضیعت جامعه روستایی نشان میدهد که این بخش از جامعه از جایگاه مناسبی برخوردار نبوده است. نگاه نابرابر به جامعه شهری و روستایی پیامدهای نامناسبی همچون دوگانگی در سطح جامعه شهری و روستایی و سطوح منطقهای، تشدید فقر در جامعه روستایی، موج مهاجرت به شهرها و تخلیه روستاها، بدون استفاده ماندن بسیاری از منابع تولید کشاورزی، کاهش میزان تولید و افزایش وابستگی کشور به مواد غذایی وارداتی و بروز مشکلات شهری در مهاجرت گسترده روستاییان به شهرها، مشکلات جمعیتی دیگری را برای هر دو جامعه شهری و روستایی به همراه دارد (جمعهپور، 1386). لزوم ساماندهی و توزیع بهینه جمعیت در سطح کشور در راستای بهرهبرداری مناسب از منابع و امکانات کشور از دیگر نکاتی است که اهمیت توسعهروستایی را روشن می‌سازد. در وضع موجود، استقرار جمعیت کشور به شکل موزونی نیست. با بیان عدم توانایی مناطق شهری در جذب جمعیتی که به شهرها مهاجرت میکنند، مناطق روستایی یکی از گزینههایی است که در صورت تجهیز میتوانند بخشی از جمعیت مازاد را در خود جای دهند و ضمن کاستن از مشکلات شهری، بستر مناسبتری را برای توزیع جمعیت فراهم آورند (رضوانی، 1390). جایگاه روستا در فرآیندهای توسعه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و در مقیاسهای محلی، منطقهای، ملی، بینالمللی و پیامدهای توسعهنیافتگی مناطق روستایی چون فقر گسترده، نابرابری فزاینده، رشد سریع جمعیت، بیکاری، مهاجرت، حاشیهنشینی شهری و غیره موجب توجه به توسعه‌روستایی و تقدم آن بر جامعه شهری گردیده است. از طرفی، محور بودن انسان در فرآیند توسعه، ضرورت توجه به مناطق روستایی که برخوردار از نیروی عظیم انسانی هستند، انسانی که هم به عنوان هدف توسعه و هم مهمترین ابزار توسعه محسوب میشود را اهمیت میبخشد. در مناطق روستایی این نیروی انسانی به صورت سازماننیافته و غیرمتمرکز وجود دارد، فرآیند و وضیعتی که شکسته شدن اراده و روحیه انسانی را به دنبال دارد. اگر بهرهبرداری از نیروی کار مازاد در جوامع روستایی را به عنوان عنصری مؤثر در فرآیند توسعه ملی لحاظ گردد، نقش توسعهروستایی در فرآیند توسعه باید جایگاه و اهمیت خود را پیدا کند (ازکیا، 1384).
فزون بر این، حراست از هویت و توسعه فرهنگی ضرورت توجه به نقش و جایگاه روستاها در فرآیندهای توسعه فرهنگی در مقیاس محلی، منطقهای، ملی و بینالمللی را دو چندان میکند و از طرف دیگر پیامدهای توسعهنیافتگی مناطق روستایی از لحاظ فرهنگی ضرورت توجه به توسعه فرهنگی مناطق روستایی و حتی تقدم آن بر توسعه فرهنگی شهری را موجب شده است. توسعه نواحی روستایی از منظر حفظ میراث فرهنگی نیز حائز اهمیت است. بسیاری از آثار و بناهای باستانی و تاریخی کشور در نواحی روستایی قرار دارند. فزون بر این، روستاییان مهمترین حافظان آداب، فرهنگ و سنن بومی کشورند. در این فرهنگ، دانش بومی نیز نهفته است که با بهرهگیری مناسب از آن و تلفیق آن با دانش جدید می‌توان زمینه بهرهبرداری معقول و منطقی از منابع را فراهم آورد (رضوانی، 1390).
شواهد فراوانی از نقش گسترده روستاییان در زندگی اجتماعی و سیاسی وجود دارد. از نظر تاریخی دهقانان خود یکی از نیروهای عمده ضد فئودالی در انقلاب فرانسه بودند و در فروپاشی نظام فئودالی نقشی مؤثر ایفا کردند. نقش دهقانان در جنبشهای فاشیستی و ضد مدرنیستی قرن بیستم نیز چشمگیر بوده است. در ایران، شورشهای جسته گریخته دهقانی در سالهای انقلاب مشروطه از جمله در سال 1287 در منطقه رشت رخ داد، همچنین شورشهای مشابهی در قوچان، آذربایجان، بم و جیرفت به وقوع پیوست. جنبش جنگل نیز از یک دیدگاه شورش دهقانی بود. همچنین پس از شهریور 1320 مسئله اراضی- دهقانی دوباره توجه احزاب و سیاستمداران را به خود جلب نمود و نیروهای دهقانی در حکومتهای خود مختار نقش داشتند که پس از جنگ جهانی دوم در سالهای 1324 در آذربایجان و کردستان تشکیل شد. در تحولات انقلاب سال 1357، نخست در چند مورد حمایت برخی از اقشار روستایی از رژیم شاه ظاهر شد، اما با گسترش جنبش انقلابی از میان رفت (وثوقی و هاشمی، 1384).
لزوم حفظ محیط زیست و بهرهبرداری بهینه از منابع طبیعی از ضرورتهای توسعهی روستایی است. روستاییان به دلیل شیوه زندگی و نوع معیشت خود بهرهبرداران اصلی و مستقیم منابع طبیعی محسوب میشوند و حدود 90 درصد از عرصههای طبیعی کشور را در اختیار دارند و از آنها بهرهبرداری میکنند (مهدوی، 1377). با توجه به اهمیت و ضرورت محیط زیست و حفاظت از منابع طبیعی برای بقاء و تداوم و پایداری زندگی انسان، ارتقاء شرایط زندگی و معیشت در نواحی روستایی و تأمین نیازهای اولیه و اساسی روستاییان از طریق برنامهریزی توسعهی روستایی، زمینه حفاظت از محیط زیست کشور را فراهم خواهد ساخت (رضوانی، 1390).
آسیبپذیری شدید روستاها در برابر سوانح و مخاطرات طبیعی از دیگر مسائل روستاهای کشور است. کشور ایران جزء ده کشور اول حادثهخیز جهان است و هر ساله حوادث طبیعی مانند زلزله، سیل، رانش زمین و مانند آن خسارت مالی و جانی بسیاری را بر روستاها و اقتصاد کشور تحمیل میکند (رضوانی، 1390).
توسعهروستایی جزئی از برنامه توسعهای هرکشور محسوب میشود که موجب دگرگونسازی ساخت اجتماعی، اقتصادی بوده و عاملی در بهبود شرایط زندگی افراد کم درآمد ساکن روستا و خودکفایی آنان در روند توسعه کلان کشور میباشد (امینی، 1388). به عبارت دیگر، روستا و جامعه روستایی بخش مهمی از جوامع در حال توسعه را تشکیل میدهند. تجربه توسعه بهویژه در این گروه از جوامع نشان میدهد که توسعهروستایی نقش مهمی در رسیدن به اهداف توسعه در سطح ملی دارد، بهگونهای که بسیاری از صاحبنظران، توسعهی روستایی را موتورمحرکه توسعه کشورهای جهان سوم بهویژه در مراحل توسعه بر شمردهاند و دستیابی به آن را ضروری و اجتنابناپذیر میدانند (جمعهپور، 1386).
تولن، معتقد است که جهان سوم از طریق برنامهریزی روستایی و توسعه روستاها است که به توسعه دست مییابد، نه از طریق بهرهگیری از گسترش خیالی منافع توسعه شهرها در روستاها (ازکیا، 1384). ضرورت توجه به توسعهروستایی ناشی از ضرورتهای توسعه کشاورزی، توزیع بهینه جمعیت، استفاده از ظرفیتهای تولیدی، بازسازی ظرفیتهای تولیدی، بازسازی اقتصادی کشور، عدالت اجتماعی، رفع فقر و محدودیتهای اجتماعی میباشد و همچنین عدهی زیادی از صاحبنظران، توسعهکشاورزی و روستایی را امر ناگزیر توسعه ملی کشورهای جهان سوم میدانند، و معتقدند که بدون توسعه کشاورزی و روستایی، رشد صنعتی و ملی یا موفق نخواهد بود و یا اگر موفق باشد عدم تعادلی شدید در اقتصاد ایجاد خواهد کرد که موجب نابرابری، بیکاری و فقر گسترده میشود (آسایش، 1388). به این ترتیب از نظر تودارو توسعه ملی منوط به توسعهروستایی و توسعه روستایی منوط به پیشرفت کشاورزی و توسعه هماهنگ روستایی و شهری است.
در فرآیند برنامهریزی و توسعهروستایی از لحاظ وضع موجود و سطح توسعهیافتگی بررسی تفاوت‌های محلی و ناحیهای در زمینه توسعه، تبیین عوامل مؤثر در توسعه و نهایتاً تلاش برای حل مسائل و مشکلات و تأمین نیازها در راستای تعدیل نابرابریها از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این راستا، شاخصهایی مانند راه، بهداشت و آموزش از جمله شاخصهایی هستند که میتوانند وضع برخورداری یا محرومیت و فقر مناطق روستایی را نشان دهند (شعبان و بهل،2000). شایان ذکر است که تدوین اصول نظامند توسعه روستایی قبل از هر چیز مستلزم شناخت تواناییها، ظرفیتها و استعدادهای انسانی و طبیعی هر واحد مناطق روستایی و از طرف دیگر آگاهی از محدودیتها، تنگناها و نارساییهای آن است. لذا، تنها در سایه این آگاهیهاست که میتوان اولویتهای برنامهریزی را در توسعه مناطق روستایی معین نمود و بر اساس آنها فرایند توسعه را در این مناطق پیگیری کرد (خداپناه و بیگمحمدی، 1388).
به طور کلی اهمیت و ضرورت توجه به توسعه روستایی از جهات زیر قابل بررسی است (مؤسسه توسعه روستایی ایران، 1381):
1. سکونت حدود 30 درصد جمعیت کشور در مناطق روستایی، انسانی بودن مسئله توسعهی روستایی را ایجاب میکند. در واقع به لحاظ انسانی لازم است که مردم روستایی به ویژه افراد فقیر همپای انسانهایی که در شهر زندگی میکنند از این فرصتها استفاده نمایند؛
2. نقش روستاییان در تولید محصولات غذایی و کشاورزی، طبق بررسی انجام شده بیش از هشتاد درصد فعالیتها و تولیدات کشاورزی مربوط به روستاییان میباشد؛
3. از لحاظ زیستمحیطی حدود 80 تا 90 درصد عرصههای طبیعی کشور در کنترل و فعالیتهای روستاییان است؛
4. وجود فقر در روستاها و ضرورت محو آن از دیگر ضرورتهای توسعه روستایی است. طبق بررسیهای انجام شده 4/26 درصد خانوارهای روستایی کشور زیر خط فقر قرار دارند و با توجه به این که بخشی از فقر موجود در شهرها نیز منشأ روستایی دارد، تأمین نیازهای اساسی جمعیت روستایی و کاهش و محو فقر در کانون اهداف توسعه روستایی است.
1-2- بیان مسئله
هدف از برنامهریزی روستایی، توسعه فراگیر و همهجانبه روستا میباشد، اما چند دهه فعالیت در عرصه‌‌ی توسعه روستایی کشور نشان میدهد که نه تنها توسعهی مورد نظر در روستاهای کشور اتفاق نیفتاده، بلکه همواره شاهد آن بوده که روستاها خالی از سکنه شده و مهاجرت روستاییان به شهرها و رشد بیرویه جمعیت شهرها و توسعه نامتوازن و بر هم خوردن تعادل اقتصادی و جمعیتی شده است. برنامهریزی ابزاری برای تبدیل وضع موجود به وضع مطلوب با هدف توسعه و عمران میباشد، بدیهی است برای رسیدن به وضع مطلوب در درجه اول باید شناخت دقیق و همهجانبه از وضع موجود داشت (تقوایی و نیلیپور طباطبایی به نقل از مؤمنی، 1385). لذا، با توجه به اینکه هدف کلی توسعه، رشد و تعالی همه جانبه جوامع انسانی است (آسایش، 1388)، از اینرو، در فرآیند برنامهریزی برای دستیابی به توسعه و قرار گرفتن در مسیر آن، شناخت و درک شرایط و مقتضیات جوامع انسانی و نیازهای آنان در ابعاد مختلف از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است.
با توجه به آنکه زیربنا و اساس هر کشوری را روستا و جمعیت روستایی تشکیل میدهد و روستا جزء سرمایههای اساسی و ملی محسوب میشود، همچنین برای ارتقای کیفیت زندگی و معشیت این جمعیت ساکن باید استراتژیهای خاص و مناسب با شرایط اقلیمی و فرهنگی- اجتماعی ساختی هر روستا در نظر گرفت که بتوان به توسعه روستایی دست یافت. پیشرفت و ارتقای سطح زندگی اقتصادی و اجتماعی روستاییان باید جزئی از برنامههای اصلی و ملی کشور باشد تا بتوان در راه توسعه روستایی قدمی به جلو برداشت. برای رسیدن به توسعه روستایی باید اول امکانات و تنگناها و ظرفیتهای موجود هر روستا مشخص شود و بر اساس، آن برای هر روستا یا مجموعهای از روستاها برنامهریزی دقیق صورت گیرد.
بهطور کلی، با توجه به این که استان کهگیلویه و بویراحمد استانی نیمهروستایی میباشد و بیشتر مواد مصرفی کشاورزی در شهرهای استان در روستاها تولید میشوند و در برخی از مناطق، بهخصوص مناطق روستایی توسعه و توسعهنیافتگی روستایی با چالشهای متعددی روبهرو بوده و هست، بهطوری که اینک شاهد مهاجرت بیرویه به شهرها و حاشیه نشینی، رشد بیکاری، بهوجود آمدن شغلهای کاذب و خالی شدن روستاها از سکنه بوده و باعث بدون استفاده ماندن بخش مهمی از منبع خدادادی استان بهخصوص شهرستان بویراحمد شده است. همچنین تحقیقات مختلف انجام شده نشان میدهد که استان کهگیلویه و بویراحمد از نظر شاخصهای مختلف توسعه در رتبههای آخر درجه توسعهیافتگی روستایی قرار دارد. در تحقیقی که بهوسیله سپهردوست (1390) انجام گرفت؛ روستاهای استان از نظر شاخصهای توسعه سلامت جزء بدترین استانها و در بین کل استانهای کشور در رتبه 29 قرار داشتند. تحقیق دیگری که بهوسیله حسینی (1375) انجام گرفت، نشان داد استان از نظر شاخص توسعه راه روستایی و نسبت آبادیهای دارای پزشک در بین 24 استان کشور در رتبه 24 و شاخصهای بهداشتی در رتبه 23، جمعیتی و زیربنایی در رتبه 24، اقتصادیدر رتبه 16، در رتبهبندی کلی در مقایسه با سایر مناطق روستایی کشور در رتبه 23 قرار گرفت. با توجه به اینکه شاخصهای توسعه روستایی در کشور گویای توسعهنیافتگی روستاهای کهگیلویه و بویراحمد میباشد، با توسعه روستایی در شهرستان بویراحمد و افزایش شاخصهای توسعه میتوان از محرومیت این روستاها کاست و به سمت پیشرفت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی استان نزدیک شد. لذا، در همین راستا پژوهش حاضر به موضوع علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی بخش مارگون شهرستان بویراحمد به منظور برنامهریزیهای توسعهروستایی پرداخته است. بنابراین، مهمترین پرسشی که مطرح میشود این است که، با توجه به موقعیت جغرافیایی استان و شهرستان بویراحمد و همچنین برخورداری از منابع روزمینی و زیرزمینی فراوان، چرا هنوز از نظر شاخصهای توسعهای جزء توسعهنیافتهترین استانهای کشور قرار دارد و علل توسعهنیافتگی روستاهای بخش مارگون در شهرستان بویراحمد به عنوان یکی از بخشهای استان کدامند؟ یکی از خلاءهای اساسی روستاهای استان کمبود مطالعات و تحقیقات و ضعف شناخت در مورد آنهاست، نتایج حاصل از این پژوهش میتواند رهنمودی علمی جهت برنامهریزان و سیاستگذاران ملی و منطقهای به منظور ارزیابی عینی و عملی از چگونگی بازدهی طرحها و برنامههای توسعهای در دهههای گذشته در این ناحیه باشد و در صورت لزوم به بازبینی برنامهها و تجدید سازمان نهادی آنها کمک نماید تا سرمایهگذاریها هدفمندتر و توسعه محقق شود.
1-3- اهداف تحقیق
1-3-1- هدف کلی
هدف کلی این تحقیق بررسی علل توسعهنیافتگی مناطق روستایی بخش مارگون در شهرستان بویراحمد میباشد که اهداف اختصاصی زیر را به دنبال دارد:
1-3-2- اهداف اختصاصی
1. شناسایی موانع اقتصادی توسعهنیافتگی روستاهای بخش مارگون شهرستان بویراحمد؛
2. شناسایی موانع اجتماعی توسعه نیافتگی روستاهای بخش مارگون شهرستان بویراحمد؛ 3. تعیین موانع سیاسی و اداری توسعهنیافتگی روستاهای بخش مارگون شهرستان بویراحمد؛



قیمت: 11200 تومان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *