تاثیر اسید هیومیک و نیتروژن بر عملکرد و اجزای عملکرد ذرت در رقابت با علف های هرز

دانشکده کشاورزی
گروه زراعت
پایان نامه کارشناسی ارشد
تاثیر اسید هیومیک و نیتروژن بر عملکرد و اجزای عملکرد ذرت در رقابت با علف های هرز
هادی مرادی
اساتید راهنما :
دکتر حسن مکاریان دکتر محمد رضا عامریان
اساتید مشاور:
دکتر حمید رضا اصغری دکتر منوچهر قلی پور
بهمن 1391

تقدیم به:
خسته از تمام زحمات متحمل شده در تمام زندگیام به تکیهگاهی که شانه هایش را پل ترقی ام قرار داده ، به کسی که همیشه باناسازکاریام سازگار شد و دم بر نیاورد
به پدر مهربانم
تقدیم به:
یگانه وجودی که سوخت تا در روشنائیاش زندگی را بیاموزیم به فرشتهای که دوست داشتن را به ما آموخت به مظهر پاکیها
به مادر دلسوزم
تقد یم به :
همسرم عزیز م که همیشه آفتاب مهرش بر قلبم جاریست
تقدیر و تشکر
بسی شایسته است که با درود فراوان خدمت خانواده گرامی، دلسوز و فداکارم که پیوسته جرعه نوش جام تعیلم و تربیت، فضیلت و انسانیت آنها بوده ام و همواره چراغ وجودشان روشنگر راه من در سختی ها و مشکلات بوده است، از ایشان تقدیر و تشکر نمایم.
با سپاس فراوان از استاتید راهنمای فرهیخته ام جناب آقای دکتر حسن مکاریان و دکتر محمدرضا عامریان که در طول مدت انجام این پایان نامه از رهنمودهای علمی واخلاقی ایشان بهره مند شدم  و درگاه خداوند بزرگ را شاکرم که افتخار شاگردی ایشان را نصیبم نمود.  از استاتید گرامی جناب آقای دکتر حمیدر رضا اصغری و دکتر منوچهر قلی پور به خاطر رهنمودهای علمی و اخلاقی ارزنده شان بسیار سپاسگزارم. 
همچنین از اساتید محترم جناب آقای دکتر حمید عباس دخت و جناب آقای دکتر شاهروخ قرنجیک که زحمت داوری این پایان نامه را تقبل نموده اند، صمیمانه تشکر مینمایم.
از تمامی دوستان، همکلاسی های گرامیم که لحظاتی سرشار از صفا و صمیمیت را در کنار خود برایم به یادگار گذاشتند و همیشه اینجانب را مورد لطف و محبت خود قرار داده و به من درس صداقت و مهرورزی آموختند بسیار سپاسگزار میباشم.
در پایان از زحمات آقای بیاری در دفتر دانشکده صمیمانه قدردانی می کنم.
برای تمامی شما عزیزان که بنده را مورد لطف و عنایت خود قرار داده اید، توفیق روز افزون را خواهانم.
با تشکر
هادی مرادی
تعهدنامه
اینجانب هادی مرادی دانشجوی دوره کارشناسی ارشد رشته کشاورزی – زراعت و اصلاح نباتات دانشکده کشاورزی دانشگاه شاهرود نویسنده پایان‎نامه: تأثیر اسید هیومیک و نیتروژن بر عملکرد و اجزای عملکرد ذرت در رقابت با علفهای هرز تحت راهنمایی دکتر حسن مکاریان و دکتر محمدرضا عامریان; متعهد می‎شوم.
تحقیقات در این پایان‎نامه توسط اینجانب انجام شده است و از صحت و اصالت برخوردار است.
در استفاده از نتایج پژوهش‎های محققان دیگر به مرجع مورد استفاده استناد شده است.
مطالب مندرج در پایان‎نامه تا کنون توسط خود یا فرد دیگری برای دریافت هیچ نوع مدرک یا امتیازی در هیچ جا ارائه نشده است.
کلیه حقوق این اثر متعلق به دانشگاه شاهرود می‎باشد و مقالات مستخرج با نام « دانشگاه شاهرود» و یا « Shahrood University » به چاپ خواهد رسید.
حقوق معنوی تمام افرادی که در به دست آمدن نتایج اصلی پایان‎نامه تاثیرگذار بوده‎اند در مقالات مستخرج از پایان‎نامه رعایت می‎گردد.
در کلیه مراحل انجام این پایان‎نامه، در مواردی که از موجودات زنده (یا بافت‎های آنها) استفاده شده است ضوابط و اصول اخلاقی رعایت شده است.
در کلیه مراحل انجام این پایان‎نامه، در مواردی که به حوزه اطلاعات شخصی افراد دسترسی یافته یا استفاده شده است اصل رازداری، ضوابط و اصول اخلاقی رعایت شده است.
تاریخ:
امضاء دانشجو:
مالکیت نتایج و حق نشر
کلیه حقوق معنوی این اثر و محصولات آن ( مقالات مستخرج، کتاب، برنامه‎های رایانه‏ای، نرم‎افزارها و تجهیزات ساخته شده ) متعلق به دانشگاه شاهرود می‎باشد. این مطلب باید به نحو مقتضی در تولیدات علمی مربوطه ذکر شود.
استفاده از اطلاعات و نتایج موجود در پایان‎نامه بدون ذکر مرجع مجاز نمی‎باشد.
مالکیت نتایج و حق نشر
کلیه حقوق معنوی این اثر و محصولات آن ( مقالات مستخرج، کتاب، برنامه‎های رایانه‏ای، نرم‎افزارها و تجهیزات ساخته شده ) متعلق به دانشگاه شاهرود می‎باشد. این مطلب باید به نحو مقتضی در تولیدات علمی مربوطه ذکر شود.
استفاده از اطلاعات و نتایج موجود در پایان‎نامه بدون ذکر مرجع مجاز نمی‎باشد.

چکیده
کود نیتروژن معمولا تأثیر مثبت بر عملکرد و اجزاء عملکرد غلات و به ویژه ذرت دارد. مصرف مناسب و به موقع این کود می تواند بر روی عملکرد گیاه تأثیر مثبتی داشته باشد. اسید هیومیک به عنوان یک اسید آلی حاصل از هوموس و سایر منابع طبیعی از طریق اثرات هورمونی و بهبود جذب عناصر غذایی، سبب افزایش بیومس ریشه و اندام هوایی می شود. به منظور بررسی تاثیر تقسیط نیتروژن و کاربرد اسید هیومیک بر عملکرد و اجزای عملکرد ذرت در شرایط حضور علفهای هرز، آزمایشی بصورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در سال 1390 در دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی شاهرود اجرا شد. تیمارهای آزمایش شامل تقسیط نیتروژن در چهار سطح: A1 (شاهد ( بدون مصرف نیتروژن))، A2(مصرف 3/1 در زمان کاشت + 3/1 در زمان 6 تا 8 برگی + 3/1 در زمان ظهور گل تاجی)، A3 ( عدم مصرف نیتروژن در زمان کاشت + مصرف 2/1 در زمان 6 تا 8 برگی + مصرف 2/1 در زمان ظهور گل تاجی)،A4 (مصرف 2/1 در زمان کاشت + عدم مصرف نیتروژن در زمان 6 تا 8 برگی + مصرف 2/1 در زمان ظهور گل تاجی) به عنوان فاکتور اول و کاربرد اسید هیومیک (25/1 لیتر در100 کیلوگرم بذر) در دو سطح عدم کاربرد (H1) و کاربرد (H2) بعنوان فاکتور دوم و کنترل علف هرز نیز در دو سطح عدم وجین(C1) و وجین (C2)به عنوان فاکتور سوم بودند. نتایج نشان داد که تقسیط نیتروژن بر روی صفات وزن بلال، تعداد ردیف دانه در بلال، وزن صد دانه، قطر و وزن خشک چوب بلال، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و همچنین تعداد و وزن خشک علفهای هرز تاثیر معنی داری داشت. کنترل علف های هرز نیز بر روی تمام صفات مورد بررسی در آزمایش به جز ارتفاع گیاه، وزن صد دانه و شاخص برداشت تاثیر معنی داری نشان داد. اما اثر اسید هیومیک فقط بر روی تعداد ردیف دانه در بلال معنی دار بود. نتایج نشان داد که بیشترین مقادیر صفات مورد بررسی ذرت در تیمار عدم مصرف نیتروژن در زمان کاشت + مصرف 2/1 در زمان 6 تا 8 برگی + مصرف 2/1 در زمان ظهور گل تاجی بدست آمد. همچنین کمترین تعداد و وزن خشک علفهای هرز بعد از تیمار شاهد (بدون مصرف نیتروژن) متعلق به تیمار A3 ( عدم مصرف نیتروژن در زمان کاشت + مصرف 2/1 در زمان 6 تا 8 برگی + مصرف 2/1 در زمان ظهور گل تاجی) بود.
براساس نتایج این پژوهش کاربرد اسید هیومیک و زمان کاربرد کود های نیتروژنه، بر رشد و رقابت ذرت با علف های هرز تاثیر گذار است و بنابراین در برنامه مدیریت تلفیقی علف های هرز می تواند مورد استفاده قرار گیرد.
کلمات کلیدی: زمان کوددهی، کود آلی، کود معدنی، مدیریت تلفیقی علف های هرز
مقالات مستخرج
بررسی تأثیر تقسیط نیتروژن و کاربرد اسید هیومیک بر عملکرد و اجزای عملکرد ذرت در رقابت با علفهای هرز . دوازدهمین کنگره علوم زراعت و اصلاح نباتات، 16-14 شهریور- 1391.
تاثیر کاربرد اسید هیومیک و تقسیط نیتروژن بر جمعیت و تولید ماده خشک علف های هرز ذرت. چهارمین همایش علوم علفهای هرز ایران- 1390.
فهرست مطالب صفحه
فصل اول: مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………… ..1
1-2- کلیات …………………………………………………………………………………………………………………………………..4
1-2-1- اهمیت غلات در تغذیه انسان …………………………………………………………………………………………5
1-2-2- اهمیت اقتصادی ذرت …………………………………………………………………………………………………….5
1-2-3- ویژگیهای گیاهشناسی ………………………………………………………………………………………………..5
1-2-4- ارزش غذایی ذرت …………………………………………………………………………………………………………..6
1-2-5- مراحل رشد ذرت ……………………………………………………………………………………………………………7
1-2-6- اکولوژی …………………………………………………………………………………………………………………………..8
1-2-6-1- حرارت ………………………………………………………………………………………………………………………..8
1-2-6-2- نور ………………………………………………………………………………………………………………………………8
1-2-7-کاشت ذرت ………………………………………………………………………………………………………………………9
1-2-8- آبیاری ذرت …………………………………………………………………………………………………………………….9
1-2-9- نیاز غذایی ذرت …………………………………………………………………………………………………………….10
1-2-9-1- کودهای حیوانی و سبز …………………………………………………………………………………………….10
1-2-9-2- کود فسفر ………………………………………………………………………………………………………………….10
1-2-9-3-کود پتاس……………………………………………………………………………………………………………………11
1-2-9-4- نیتروژن …………………………………………………………………………………………………………………….11
1-2-10- اسید هیومیک …………………………………………………………………………………………………………….12
1-2-10-1- تفاوت اسید هیومیک با اسید فولیک …………………………………………………………………….13
1-2-10-2- اهمیت اسید هیومیک ……………………………………………………………………………………………13
1-2-10-3- خواص اسید هیومیک ……………………………………………………………………………………………14
1-2-11- علف های هرز …………………………………………………………………………………………………………….15
1-2-11-1- اثر علفهای هرز بر نظامهای زراعی و غیر زراعی …………………………………………………17
فصل دوم: بررسی منابع
2-1-1- تاثیر نیتروژن بر روی عملکرد و اجزای عملکرد ذرت ………………………………………………….20
2-1-2- ضرورت کاربرد به موقع نیتروژن ………………………………………………………………………………….20
2-1-3- تقسیط نیتروژن …………………………………………………………………………………………………………….21
2-2-1- بررسی اثر اسید هیومیک خصوصیات فیزیولوژیک گیاهان…………………………………………..23
2-2-2- تأثیر اسید هیومیک بر عکس العملهای رشدی و صفات زراعی گیاهان ……………………24
2-3-1- خسارت علفهای هرز ذرت ………………………………………………………………………………………….25
2-3-2- نقش ازت در رقابت گیاهان زراعی با علفهای هرز………………………………………………………26
2-3-3- نقش زمان کاربرد ازت در رقابت گیاهان زراعی با علفهای هرز …………………………………28
2-3-4- نقش اسید هیومیک در رقابت علفهای هرز ……………………………………………………………….29
2-3-5- اثر متقابل اسید هیومیک و نیتروژن در رقابت ذرت با علفهای هرز ………………………….30
فصل سوم: مواد و روش
3-1- زمان و مکان مورد آزمایش ……………………………………………………………………………………………….34
3-2- موقعیت شهر بسطام از نظر جغرافیایی ……………………………………………………………………………..34
3-3- خصوصیات خاک مورد آزمایش …………………………………………………………………………………………34
3-4- نوع و قالب طرح آزمایشی ………………………………………………………………………………………………….35
3-5- مشخصات مواد آزمایشی ……………………………………………………………………………………………………36
3-6- عملیات اجرایی …………………………………………………………………………………………………………………..37
3-6-1- نقشه کشت ……………………………………………………………………………………………………………………37 3-6-2- عملیات آماده سازی زمین و کاشت ……………………………………………………………………………..38
3-6-3- عملیات داشت ……………………………………………………………………………………………………………….38
3-6-4- نمونه برداری و اندازگیریها …………………………………………………………………………………………39
3-6-4-1- نمونه برداری ذرت ……………………………………………………………………………………………………39
3-6-4-2- نمونه برداری علف های هرز …………………………………………………………………………………….40 3-6-5- برداشت نهایی ……………………………………………………………………………………………………………….40
3-6-7- تجزیه آماری دادهها ………………………………………………………………………………………………………40
فصل چهارم: نتایج و بحث
4-1- نتایج حاصل از تجزیه واریانس ذرت …………………………………………………………………………………42
4-1-1- شاخص سطح برگ ……………………………………………………………………………………………………….42
4-1-2- ارتفاع گیاه …………………………………………………………………………………………………………………….48
4-1-3- قطر ساقه ……………………………………………………………………………………………………………………….49
4-1-4- طول بلال ………………………………………………………………………………………………………………………49
4-1-5- تعداد دانه در ردیف بلال ……………………………………………………………………………………………..51
4-1-6- وزن بلال ……………………………………………………………………………………………………………………….52
4-1-7- تعداد ردیف دانه در بلال ………………………………………………………………………………………………54
4-1-8- تعداد دانه در بلال ………………………………………………………………………………………………………..57
4-1-9- قطر چوب بلال ……………………………………………………………………………………………………………..60
4-1-10- وزن خشک چوب بلال ……………………………………………………………………………………………….62
4-1-11- وزن صد دانه ………………………………………………………………………………………………………………64
4-1-12- عملکرد دانه ………………………………………………………………………………………………………………..66
4-1-13- عملکرد بیولوژیک ……………………………………………………………………………………………………….69
4-1-14- شاخص برداشت ………………………………………………………………………………………………………….72
4-2- نتایج حاصل از تجزیه واریانس علفهای هرز ذرت …………………………………………………………..74
4-2-1- تعداد کل علف های هرز ……………………………………………………………………………………………….74
4-2-2- وزن خشک کل علفهای هرز ………………………………………………………………………………………77
4-3- نتیجه گیری کلی ………………………………………………………………………………………………………………81
4-4- توصیه ها و پیشنهادات ……………………………………………………………………………………………………..83
4-5- منابع مورد استفاده ………………………………………………………………………………………………………….86
فهرست جداول
جدول2-1- مراحل رشد ذرت ………………………………………………………………………………………………………7
جدول3-1- نتایج تجزیه شیمیایی و فیزیکی خاک مزرعه ………………………………………………………..34
جدول 3-2- محتویات محلول اسیدهیومیک(سیسارون) …………………………………………………………..35
جدول 4-1- نتایج تجزیه واریانس صفات مورد مطالعه ذرت …………………………………………………… 59
جدول 4-2- نتایج تجزیه واریانس صفات مورد مطالعه ذرت …………………………………………………… 73
جدول4-3- نتایج تجزیه واریانس مربوط به تاثیر تیمارها بر تعداد کل علف های هرز در شش
مرحله نمونه برداری در طول فصل رشد …………………………………………………………………………………. 84
جدول4-4- نتایج تجزیه واریانس مربوط به تاثیر تیمارها بر وزن خشک کل علف های هرز
در شش مرحله نمونه برداری در طول فصل رشد …………………………………………………………………….. 84
جدول 4-5- مقایسه میانگین اثر اصلی تقسیط نیتروژن بر تعداد کل علف های هرز در شش
مرحله نمونه برداری در طول فصل رشد ……………………………………………………………………………………85
جدول 4-6- مقایسه میانگین اثر اصلی تقسیط نیتروژن بر وزن خشک کل علف های هرز در
شش مرحله نمونه برداری در طول فصل رشد …………………………………………………………………………..85
فهرست اشکال
شکل 3-1- نقشه کاشت ……………………………………………………………………………………………………………..37
شکل 4-1- روند تغییرات شاخص سطح برگ در تقسیط کود نیتروژن …………………………………….43
شکل 4-2- اثر تقسیط نیتروژن بر شاخص سطح برگ در انتهای فصل رشد ……………………………44
شکل 4-3- روند تغییرات شاخص سطح برگ در کاربرد اسید هیومیک …………………………………..45
شکل 4-4- روند تغییرات شاخص سطح برگ در کنترل علف هرز …………………………………………..46
شکل 4-5- اثر کنترل علف هرز بر شاخص سطح برگ در انتهای فصل رشد …………………………. 47
شکل4-6- تاثیر کنترل علف هرز بر قطر ساقه …………………………………………………………………………..49
شکل4-7- تاثیر کنترل علف هرز بر طول بلال ………………………………………………………………………..50
شکل4-8- اثر کنترل علف هرز بر تعداد دانه در ردیف ……………………………………………………………..52
شکل4-9- اثر تقسیط نیتروژن بر وزن بلال ………………………………………………………………………………53
شکل4-10- اثر کنترل علف هرز بر وزن بلال ……………………………………………………………………………54
شکل4-11- اثر تقسیط نیتروژن بر تعداد ردیف دانه در بلال ……………………………………………………55
شکل4-12- اثر اسید هیومیک بر تعداد ردیف دانه در بلال ………………………………………………………56
شکل4-13- اثر کنترل علف هرز بر تعداد ردیف دانه در بلال ……………………………………………………57
شکل4-14- اثر کنترل علف هرز بر تعداد دانه در بلال ……………………………………………………………..58
شکل4-15- اثر تقسیط نیتروژن بر قطر چوب بلال …………………………………………………………………..61
شکل 4-16- اثر کنترل علف هرز بر قطر چوب بلال …………………………………………………………………61
شکل4-17- اثر تقسیط نیتروژن بر وزن خشک چوب بلال ……………………………………………………….62
شکل4-18- اثر کنترل علفهرز بر وزن خشک چوب بلال ……………………………………………………….63
شکل4-19- اثر متقابل اسید هیومیک و کنترل علف هرز بر وزن خشک چوب بلال ……………….63
شکل4-20- اثر تقسیط نیتروژن بر وزن صد دانه ………………………………………………………………………65
شکل 4-21- اثر متقابل اسید هیومیک و کنترل علف هرز بر وزن صد دانه ……………………………..66
شکل4-22- اثر تقسیط نیتروژن بر عملکرد دانه ……………………………………………………………………….68
شکل 4-23- اثر کنترل علف هرز بر عملکرد دانه ……………………………………………………………………..68
شکل4-24- اثر تقسیط نیتروژن بر عملکرد بیولوژیک ………………………………………………………………71
شکل4-25- اثر کنترل علف هرز بر عملکرد بیولوژیک ………………………………………………………………71
شکل4-26- اثر متقابل اسید هیومیک و کنترل علف هرز بر عملکرد بیولوژیک…………………………72
شکل4-27- اثر تقسیط نیتروژن بر تعداد علفهای هرز …………………………………………………………….76
شکل4-28- اثر متقابل دوگانه تقسیط نیتروژن و اسید هیومیک (AB) بر تعداد کل
علفهای هرز ………………………………………………………………………………………………………………………………77
شکل4-29- اثر تقسیط نیتروژن بر وزن خشک کل علفهای هرز ……………………………………………79
شکل 4-30- اثر متقابل دوگانه تقسیط نیتروژن و اسید هیومیک (AB) بر وزن خشک
کل علفهای هرز …………………………………………………………………………………………………………………………80
فصل اول
مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه
ذرت یکی از مهمترین گیاهان زراعی است که اهمیت زیادی در تغذیه انسان، دام، تغذیه و طیور دارد. ذرت به علت موارد مصرف زیاد و کیفیت و ارزش غذایی بالا در سطح وسیعی از جهان کاشت می شود و بعد از گندم و برنج سومین گیاه زراعی مهم دنیا است و اهمیت آن هم به علت پر محصولی و هم به علت قابل کشت بودن آن در محدوه وسیعی از جهان می باشد (خواجه پور، 1380). در سالهای اخیر به منظور کاهش واردات سالیانه ذرت تلاش زیادی برای افزایش سطح زیر کشت آن صورت گرفته و تحقیقات زیادی در زمینههای مختلف مرتبط با زراعت ذرت به اجرا گذاشته شده است.
نیتروژن نخستین عنصری است که کمبود آن در مناطق خشک و نیمه خشک (به دلیل کمبود میزان مواد آلی) مورد توجه قرار گرفته است (ملکوتی و همایی، 1382). انتخاب بهترین منبع کودی، مقدار و زمان مصرف کودهای نیتروژندار در افزایش عملکرد کمی و کیفی گیاهان زراعی از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این میان با وجود سهم بالای کودهای نیتروژنه، کارایی استفاده از این کودها پایین می باشد (رضایی و ملکوتی، 1380). در شرایط کمبود نیتروژن، فتوسنتز از راه کاهش توسعه سطح برگ و تسریع پیری برگ کاهش می یابد (کوچکی و بنایان، 1373). تحت شرایط کمبود نیتروژن در مرحلهی گلدهی نشانههایی مانند تاخیر در ظهور کاکل و کاهش وزن بلال دیده می شود (موچو و داویس، 1988). نوع و مقدار کود مصرفی با آزمایشهای خاک مشخص می شود. کودهای شیمیایی را می توان قبل از کاشت، هنگام کاشت و یا به صورت سرک مصرف نمود. تحقیقات نشان داده است که اغلب هیبریدهای ذرت عکس العمل مطلوبی به مصرف کود از خود نشان می دهند (شرما و همکاران 1987).
یکی از مشکلات مربوط به تولید ذرت وجود علفهای هرزی است که از طریق رقابت باعث کاهش عملکرد ذرت می گردند (فاتح و همکاران، 1385). علفهای هرز از طریق رقابت با گیاهان زراعی مجاور خود بر سر نور، آب و مواد غذایی عملکرد گیاهان زراعی را تحت تاثیر قرار می دهند (راجکان و سوانتون، 2001). علیرغم اینکه کاربرد کود در شرایط عدم رقابت منجر به افزایش عملکرد محصول زراعی می گردد از سوی دیگر موجب افزایش تراکم و بیوماس علف های هرز نیز می گردد که ممکن است افزایش تولید بذر آنها را بدنبال داشته باشد و از آنجا که تولید بذر همبستگی مثبتی با بیوماس می تواند داشته باشد لذا مصرف کود ها بخصوص نیتروژن بر تولید بذر علف های هرز موثر خواهد بود (فاوکتت و اسلیف، 1978 و سالاس و همکاران، 1997). سالاس و همکاران (1997) نشان دادند که نوع ترکیب کودی بکار رفته نیز می تواند بر نحوه عکس العمل علف های هرز موثر باشد.
امروزه بحث کاهش مصرف علف کشها، به علت مخاطرات زیست محیطی مصرف آنها، از جمله آلودگی آبهای زیرزمینی، بقایای علف کشها در غذا، تاثیر بر موجودات غیر هدف و نیز شیوع علفهای هرز مقاوم به علف کشها، به یک امر جدی مبدل گشته است (دیهیم فرد و همکاران، 1383). در بین سموم مورد استفاده در محصولات زراعی مختلف، علف کشهای مورد استفاده در کنترل علفهای هرز ذرت از شایع ترین آفت کشهای موجود در آبهای سطحی و زیرزمینی می باشند (کراف و همکاران، 1992و شورای ملی تحقیقات، 1989). بنابراین هر روشی مدیریتی که بتواند سبب کاهش مصرف این دسته از ترکیبات در زراعت ذرت شود خود می تواند گامی موثر در حفظ محیط زیست و سلامت غذا محسوب گردد. همچنین بکارگیری روشهای یک جانبه در کنترل علفهای هرز که باعث بوجود آمدن مشکلاتی در تولید محصولات زراعی، اعم از عدم کنترل مناسب علفهای هرز و نیز ظهور مقاومت می گردد، لزوم تلفیق روشهای کنترل علفهای هرز را ضروری ساخته است.
استفاده از انواع کودهای طبیعی و از جمله اسید هیومیک بدون اثرات مخرب زیست محیطی جهت بالا بردن عملکرد مفید می باشد، به طوری که مقادیر بسیار کم اسیدهای آلی به دلیل وجود ترکیبات هورمونی اثرات مفیدی در افزایش تولید و بهبود کیفیت محصولات کشاورزی دارند. مالکوم و واگان(1979) نیز نشان دادند که جذب نیتروژن در حضور اسید هیومیک افزایش می یابد. به همین دلیل اسید هیومیک در افزایش طول ریشه و وزن خشک آن بسیار موثر است. تحقیقات نشان داده است که هر گونه افزایش رشد ریشه در دسترسی بهتر عناصر غذایی خاک و بالا بردن حاصلخیزی و باروری خاک موثر خواهد بود. به طور کلی کاربرد اسید هیومیک می تواند سبب کاهش مصرف کودهای شیمیایی و باعث کاهش آلودگی محیط زیست شود و چنین گفت که استفاده از اسید هیومیک علاوه بر افزایش در عملکرد ذرت، می تواند نقش به سزایی را در جهت نیل به اهداف کشاورزی پایدار ایفا کند. هدف از این تحقیق بررسی کاربرد اسید هیومیک به طور ترکیبی با تقسیط کود نیتروژن برروی گیاه ذرت و همچنین بر روی پتانسیل رقابتی ذرت با علف های هرز است که تا کنون تحقیقی انجام نشده است.
1-2- کلیات
1-2-1- اهمیت غلات در تغذیه انسان
از 350 هزار گونهی گیاهی موجود بر روی زمین، تنها 150 گونه آن به عنوان گونههای غذایی مورد استفاده قرار می گیرند که از این تعداد فقط 15 گونه در سطح تجاری تولید و بخش عمده عرضه غذا در بازار جهانی را تشکیل می دهند (گالاگر، 1984). بنابراین، غلات حایل بین بشر و گرسنگی هستند. مشارکت گندم در تأمین پروتئین مورد نیاز بشر برابر مجموع مشارکت پروتئین ناشی از گوشت، شیر و تخم مرغ است. به نظر نمی رسد غلات در آینده جایگزینی داشته باشند (ایوانز، 1993). غلات مهمترین گیاهان غذایی کره زمین و تأمین کننده 70 درصد غذای مردم کره زمین می باشند. گندم و برنج روی هم تقریباً 60 درصد انرژی مورد نیاز بشر را تأمین می کنند به طور کلی بیش از 3 4 انرژی و 1 2 پروتئین مورد نیاز بشر از غلات تأمین می شود (گالاگر، 1984) و براستی غلات پایه اصلی تغذیه و بقای بشر به شمار می روند (امام، 1383). گیاهان به صورت مستقیم یا غیر مستقیم، تقریباً کل غذای مورد نیاز بشر را تأمین می کنند.
1-2-2- اهمیت اقتصادی ذرت
ذرت یکی از گیاهان زراعی است که در سطح جهان بطور وسیعی کشت می شود و از نظر تاریخی، زراعی و تجاری از مهمترین گیاهان در کشاورزی است. در سال 2010 سطح زیر کشت آن در دنیا حدود 162 میلیون هکتار با حدود 5/844 میلیون تن تولید بوده است (فائو، 2010).
عمده ترین کشورهای تولیدکننده ذرت در جهان در چند سال اخیر شامل: آمریکا، روسیه، رومانی، یوگسلاوی، مجارستان، ایتالیا، آفریقای جنوبی، چین، مکزیک، برزیل، آرژانتین، هند و اندونزی می باشند (کریمی، 1387). در مناطق با اقلیم خنک اهمیت اقتصادی ذرت سیلویی در تغذیه دام بیش از ذرت دانه ای می باشد (ایران نژاد و شهبازیان، 1384). سطح زیر کشت ذرت دانهای در کشور در سال زراعی 1388-1389 حدود240 هزار هکتار برآورد شده، که حدود 14/2 میلیون تن محصول بدست آمده است (جهاد کشاورزی، 1389- 1388).
در جهان امروز، ذرت به علت اهمیت فوق العاده زیادی که در تأمین غذای دامها و پرندگان و مصارف داروئی و صنعتی دارد، نسبت به افزایش سطح زیر کشت و همچنین بهبود تکنیک زراعت آن اقدامات اساسی بعمل آمده و در بیشتر کشورهای جهان که دارای شرایط آب و هوائی مناسب برای رشد این گیاه می باشند، محصول قابل توجهی تولید می نماید (خدابنده، 1377).
1- 2-3-ویژگیهای گیاهشناسی
ذرت با نام علمی (Zea mays L.) گیاهی تک لپه و یکساله از خانواده پوآسه (Poaceae) است که دارای تنوع فنوتیپی بسیار زیادی است. ارقامی از ذرت با طول ساقهی 60 سانیمتر و 7برگ تا ارقامی با ارتفاع 7 متر و 48 برگ وجود دارد. طول برگها از 30 تا 150 سانتیمتر و عرض آنها از 4 تا 15 سانتیمتر متغیر است (راشد محصل، 1376). ساقه آن مانند سایر غلات بندبند گرهدار و درمیان تهی، ولی معمولاً بدون انشعاب است. فاصله بین گرهها در انواع مختلف بین 6 تا 20 سانتیمتر تغییر می نماید. ساقه ها به طور مستقیم یا راست می باشد (خدابنده، 1377). برگ های ذرت دارای پهنک و غلاف هستند. غلاف به دور ساقه می پیچد و دارای لیگول است. ریشه اولیه ذر ت که بعد از جوانه زدن تولید می شود 5-3 عدد است و ریشه های بعدی که در عمق 5-3 سانتیمتری از زیر خاک خارج می شوند از پایین ترین گره ساقه ذرت که خارج از خاک هستند تولید می گردند و با تماس مجدد وارد خاک می گردند. ذرت گیاهی است یک پایه، لکن گلهای نر در انتهای ساقه و گلهای ماده که تشکیل دهنده میوه ذرت می باشد از محل گرههای ساقه و در محل اتصال برگ به ساقه بوجود می آیند. مادگی از یک محور اصلی قطور تشکیل دهنده که سنبلکهای آن روی ردیف های منظم قرار گرفته اند. هرسنبلک داری دو گل می باشد که فقط گل بالایی بارور شده و تبدیل به دانه می شود. مجموع آرایش ماده ذرت توسط غلافی به نام اسپات پوشیده شده که اصطلاحاً پوست بلال نامیده می شود. گردهافشانی در این گیاه معمولاً غیر مستقیم بوده و به وسیله ی باد صورت می گیرد. کلاله در روی محورهای باریک و بسیار طویلی قرار دارند که آن را خامه یا کاکل ذرت می نامند(خدابنده، 1377).
1-2-4- ارزش غذایی ذرت
دانه بدون آب ذرت حاوی 77 درصد نشاسته، 2 درصد قند، 9 درصد پروتئین، 5 درصد چربی، 5 درصد پنتوزان و 2 درصد خاکستر است. میزان درصد پروتئین و چربی ارقام مختلف ذرت کاملا متغییر می باشد. حداکثر پروتئین ذرت ممکن است به 15 درصد و حداقل آن به 6 درصد برسد. قریب 80 درصد پروتئین دانه ذرت در آندوسپرم آن می باشد. جنین که 1 10 دانه است حاوی حدود 1 5 کل پروتئین می باشد. پروتئین ذرت حاوی پرولامین بخصوص زئین (قابل حل در الکل) و گلوبولین (قابل حل در محلول نمک خنثی ) است. در بین غلات به استثنای یولاف، بیش از همه حاوی چربی می باشد که در بعضی از موارد چربی آن به 7 درصد می رسد. متجاوز از 70 درصد دانه ذرت هیدراتهای کربن است که به صورت نشاسته، قند و سلولز می باشد. نشاسته در آندوسپرم و قند در جنین و سلولز در لایههای دانه (سبوس) است. ویتامینهای ذرت بیشتر در جنین و لایه های بیرونی آندوسپرم ذخیره شده، در حالیکه بخش آندوسپرم از این لحاظ فقیر می باشد. ذرت حاویی ویتامین A و ویتامین تیامین می باشد که بیشتر در جنین ذخیره شده است. ریبو فلامین ذرت بیشتر از گندم و برنج و ppm20/1 میلی گرم در کیلوگرم است. قریب 3 4 کل مواد معدنی ذرت در جنین و بقیه در لایه های آندوسپرم می باشد.
1-2-5- مراحل رشد ذرت
هانوی (1971) مراحل رشد ذرت را مشخص کرده است و امروزه بطور وسیع بوسیله افرادی که با این گیاه سرو کار دارند مورد استفاده قرار می گیرد. این مراحل در جدول 2-1 توضیح داده شده است (کوچکی و همکاران، 1372).
جدول2-1- مراحل رشد ذرت (هانوی، 1971)
مرحله توضیح
0/0 گیاه از خاک خارج می شود
5/0 دو برگ بطور کامل خارج شدهاند (یقیه برگ قابل مشاهده است)
0/1 چهار برگ بطور کامل خارج شدهاند
5/1 شش برگ بطور کامل خارج شدهاند
0/2 برگ هشتم به طور کامل خارج شدهاست
5/2 برگ دهم بطور کامل خارج شده است
0/3 برگ دوازدهم بطور کامل خارج شده است
5/3 برگ چهاردهم بطور کامل خارج شده است
0/4 برگ شانزدهم بطور کامل خارج شده است. نوک تاج گل از داخل ساقه خارج شده است.
0/5 کاکلها خارج شدهاند. تاج گل بطور کامل خارج شده دانههای گرده ریزش می کند.
0/6 دانهها در مرحله پرشدن می باشند. چوب بلال، غلاف بلال و ساق بلال بطور کامل توسعه یافتهاند.
0/7 مرحله خمیری. دانه به سرعت در حال پرشدن است.
0/8 شروع مرحله دندانهای. جنین بسرعت در حال توسعه است.
9/0 تمام دانهها بطور کامل داندانهای شدهاند.
0/10 رسیدگی فیزیولوژیکی حداکثر تجمع ماده خشک.
1-2-6-کولوژی
1-2-6- 1- حرارت
نیاز حرارتی ذرت در دوره رشد نسبتاً زیاد بوده و کاشت آن در مناطق گرم بهترین محصول را تولید می نماید. این گیاه از حدود 50 درجه عرض شمالی تا 42درجه عرض جنوبی رشد می نماید. نیاز حرارتی ذرت در مرحله تولید جوانه بیش از گندم و جو می باشد و حداقل درجه حرارت مورد نیاز در این مرحله حدود 6 درجه سانتی گراد است. هرگاه در زمان کاشت، درجه حرارت محیط به 6 درجه برسد، تولید جوانه از بذر ذرت متوقف می گردد. مناسب ترین درجه حرارت در طول دوره رشد ذرت حدود 20 تا 30 درجه است. به طور کلی نیاز حرارتی ذرت های زودرس که دوره زندگی آنها کوتاه است، نسبت به ذرت های دیررس کمتر بوده و بین 1500تا 1800 درجه روز و در مورد ذرتهای دیررس و خیلی دیررس حدود2240 تا 2300 درجه روز می باشد.
1-2-6-2- نور
ذرت جزو گیاهان روز کوتاه بوده و کاهش نور در هفتههای اول پس از سبز شدن طول مراحل رشدی را کوتاه مینماید. گیاهک در مراحل اولیه روزانه به 5/11-5/10 ساعت روشنایی نیاز دارد که بعدا به 13 ساعت افزایش می یابد. البته عکس العمل ارقام مختلف ذرت نسبت به طول روشنایی متفاوت است ( ایران نژاد و شهبازیان، 1384).
1-2-7-کاشت ذرت
به دلیل گوناگونی زیاد در ارقام ذرت، امکان کشت آن در محدوده های گستردهای از شرایط آب و هوایی وجود دارد. ذرت در خاکهای گوناگونی به عمل می آید و قدرت تحمل pH در محدوده 5 تا 8 را داراست (اسپراگو و همکاران، 1988). دمای کمینه برای جوانه زنی ذرت 10 درجه سانتیگراد است. کاشت زود هنگام ذرت بهاره با هدف استفاده بیشتر از انرژی تابشی، ممکن است نهال بذر را با خطر سرمای اول فصل روبرو کند. چنانچه در اول فصل، هوا سرد (کمتر از 10 درجه سانتیگراد) و مرطوب باشد، رشد اولیه نهالهای بذر بسیار کند خواهد بود و ممکن است سبز شدن بذرها تا یک ماه به طول انجامد (اسپراگو و همکاران، 1988). بر عکس، در خاکهای گرم و مرطوب، ممکن است بذر ذرت 4 تا 5 روز سبز شود (فائو، 2000 و تولنار و همکاران، 1999). عمق کاشت بذر در ذرت زیادتر از گندم است. بذر های ذرت دانهای در شرایطی که رطوبت فراهم باشد، در عمق 5 تا 5/7 سانتیمتری سطح خاک و در شرایط کمبود رطوبت و زیاد بودن دمای سطح خاک گاهی تا عمق 10 سانتیمتری سطح خاک کشت می شود (فائو، 2000).
1-2-8- آبیاری ذرت
ذرت گیاهی است یکساله و با رشد خیلی زیاد، ارتفاع ساقه های آن نسبتاً زیاد بوده و از طرفی برای رشد و نمو و تولید محصول کافی لازم است در مناطق گرم و معتدل کاشته شود، بدین منظور یکی از مسائل مهم و قابل توجه در مورد ذرت تأمین آب مورد نیاز آن و همچنین مراحل مختلف آبیاری این گیاه است. در مناطقی که طول دوره رشد آن، بارندگی کامل برای تأمین مقدار آبی که این گیاه احتیاج دارد ریزش نداشته باشد، میباید مزارع ذرت را به موقع آبیاری نمود. مقدار آب و مراحل آبیاری بسته به شرایط جوی محیط، بافت خاک و مقدار رطوبت موجود در خاک دارد و با در نظر گرفتن درجه حرارت محیط هر 7 تا 12 روز یکبار باید ذرت را آبیاری نمود. ذرت در دوران رشد خود به آب نسبتاً زیادی نیاز دارد و در مناطقی که میزان بارندگی به 600 تا 700 میلیمتر و با پراکندگی زمانی مناسب برسد، بخوبی رشد و نمو می نماید. مقدار آب مورد نیاز برای ساختن یک کیلوگرم ماده خشک در ذرتهای زودرس حدود 250 تا 300 لیتر و در مورد ذرتهای دیررس 350 تا 400 می باشد. مقدار آب مورد نیاز در دوره رشد نسبت به تغییرات درجه حرارت و مراحل مختلف رشد متفاوت بوده و در زمان تولید گل و گرده افشانی احتیاج آن به آب بیشتر می باشد (خدابنده، 1377).
1-2-9- نیاز غذایی ذرت
جذب مواد غذایی توسط گیاه ذرت در مراحل رشدی مختلف انجام می پذیرد. ذرت در مقایسه با غلات پاییزه دارای طول زمان رشدی نسبتا کوتاه و سریع است. لذا نیاز آن به مواد غذایی که مدت کوتاهی در اختیار آن قرار می گیرد، بالا است. این گیاه 15-10 روز قبل و 30-25 روز بعد از ظهور گل نر 75-70 درصد از کل مواد معدنی مورد نیاز را جذب می کند. در هرحال برای رسیدن به حداکثر محصول بایستی نیاز کودی گیاه تامین شود (ایران نژاد و شهبازیان، 1384).
1-2-9-1- کودهای حیوانی و سبز
ذرت به کودهای حیوانی که زمین را از جهات مختلف اصلاح می کنند احتیاج زیاد دارد. کودهای حیوانی را معمولا قبل از کاشت در زمین با وسایل مختلف پخش و با خاک مخلوط می کنند. مقدار مصرفی کود حیوانی 40-20 تن در هکتار می باشد. کودهای سبز مانند انواع شبدر، لوپن و انواع ماشک گل خوشهای دارای خواصی می باشند که برای اصلاح زمین در مورد ذرت بکار می روند (کریمی، 1387).
1-2-9-2- کود فسفر
فسفر بر روی تبادلات انرژی گیاه ذرت تاثیر می گذارد. فسفر بر روی تولید نشاسته، قند، پروتئین و اندام های جنسی موثر است. نیاز ذرت به کود فسفر بالاست، که بر اساس سطح محصول بین 140-80 کیلوگرم در هکتار به صورت P2O5 قرار دارد. کلا نسبت به نوع خاک میزان 200-120 کیلوگرم در هکتار P2O5 نتیجه مناسبی می دهد. کود فسفر را معمولا در پاییز به زمین می دهند، مگر اینکه به صورت مخلوط با کود ازته در بهار داده شود (ایران نژاد و شهبازیان، 1384).
1-2-9-3-کود پتاس
پتاسیم قابل دسترس در خاک یکی از مؤثرترین عوامل تعیین کننده واکنش عملکرد دانه ذرت به کاربرد کود پتاسیم است. پتاسیم در مکانیسم انتقال سایر عناصر غذایی از غشای سلولی دخالت داشته و وجود آن برای انجام فتوسنتز مؤثر و ضروری می باشد (کاستلبری و کروم، 1984). جذب این ماده زودتر و سریع تر از فسفر شروع گردیده و از زمان تولید جوانه، پتاس شروع به جذب شدن نموده و تا حدود سه هفته بعد از گل دادن، جذب پتاس انجام می شود. مقدار کود پتاسه مورد نیاز در هر هکتار زراعی حدود 75 تا100 کیلو گرم است (خدابنده، 1377).
1-2-9-4- نیتروژن
نیتروژن از جمله مهمترین عناصر غذایی است که به مقدار زیاد مورد نیاز گیاه است و باید به مقدار کافی در اختیار گیاه قرار گیرد در غیر اینصورت تولید محصول ذرت را محدود می کند (سالاردینی، 2005). ذرت قادر است نیتروژن را به اشکال نیترات، نمکهای آمونیوم، نیتریت و به شکل نیتروژن آلی جذب نماید، ولی مطلوب ترین فرم جذب آن نیترات است (امام، 1385). کمبود آن باعث می شود گیاهان در رشد عقب مانده، برگها بعلت کمبود کلروفیل زرد رنگ شوند. ازت عنصر اساسی پروتئینها است. جذب ازت بستگی به روند رشد و نمو گیاه ذرت، مقدار و توزیع بارندگی دارد. ذرت برای رشد اولیه نیاز مبرمی به ازت دارد. نیاز به ازت با تولید ساقه و برگها بیشتر می گردد، بطوریکه نیاز به ازت سه هفته قبل از ظهور گل نر تا پایان گل دهی به حداکثر میرسد (ایران نژاد و شهبازیان، 1384). مقدار مصرف کودهای ازته در هر هکتار زمین زراعتی به طور معمول برابر 350 تا 400 کیلوگرم اوره می باشد (خدابنده، 1377).
گزارش های متعددی نیز در مورد واکنش هیبریدهای ذرت به مصرف نیتروژن در مناطق مدیترانه ای منتشر شده است. به عنوان مثال، در پژوهشی با کاشت هیبریدهای تجاری ذرت دانه ای نشان داده شده که بهترین واکنش گیاه ذرت به نیتروژن، با مصرف 300-250 کیلوگرم نیتروژن خالص در هکتار بدست آمده است (دیاپلو و رینالدی، 2008). براساس آزمایش سابدی و همکاران (2006) عملکرد دانه ذرت با افزایش مقدار نیتروژن به طور نمایی افزایش یافت و حداکثر آن با مصرف 225 کیلوگرم نیتروژن در هکتار به دست آمد.
1-2-10- اسید هیومیک
مواد هیومیکی نام خود را از هوموس گرفته اند. از آنجا که این ماده pH اسیدی ضعیف ( 3.8 تا 5 ) دارد و مشتق از هوموس می باشد به نام هیومیک اسید هم شناخته می شود. اما حقیقتا هیچ شباهتی به اسیدهای شناخته شده چه معدنی و چه آلی ندارد. مواد هیومیکی در واقع طیف وسیعی از ترکیبات آلی– معدنی گوناگون نظیر اسیدهای آمینه، پپتیدها، فنولها، آلدئیدها و اسیدهای نوکلئیک در پیوند با انواع کاتیونها می باشند که مجموعاً ترکیب بسیار پیچیده و شگفت انگیزی را ساختهاند که می تواند میلیونها سال درطبیعت دوام بیاورد و اعمال بسیار شگرفی را انجام دهد که قابل قیاس با هیچ ترکیب دیگری نیست (داعی، 1389). در همه خاکهای کشاورزی هیومیک اسید بطور طبیعی وجود دارد و درواقع 80 درصد مواد ارگانیک خاک را تشکیل می دهد. میزان ایده ال مواد آلی در خاکهای کشاورزی بین 4 تا 6 درصد است. درخاکهای کشاورزی اروپا این میزان بین 2تا 4 درصد و در بعضی از نقاط اروپای شرقی نظیر اوکراین به 6 درصد می رسد. اما درسرزمین های خشک و کویری ماده آلی خاک و به تبع آن هیومیک اسید بسیار ناچیز می باشد (داعی، 1389).
تا بحال کسی موفق به تجزیه کامل این ترکیب بسیار پیچیده یعنی مواد هیومیکی نشده است. اما در بررسی های ابتدایی سه بخش عمده در آن قابل تشخیص است :
هیومیک اسید که در مواد قلیایی محلول و در آب و اسید نامحلول است.
فولویک اسید که درآب، قلیا و اسید محلول می باشد.
هیومین که درقلیا، اسید و آب نامحلول است(داعی، 1389).
1-2-10-1- تفاوت اسید هیومیک با اسید فولویک
اسید هیومیک با وزن مولکولی 30-300 کیلو دالتن سبب تشکیل کمپلکس پایدار و نامحلول با عناصر میکرو گردیده و دارای درصد کربن بیشتری نسبت به اسید فولویک می باشد ولی اسیدهای فولویک اکسیژن بیشتری دارند. میزان گروه های کربوکسیل اسید فولویک بیشتر از اسید هیومیک است (سماوات و ملکوتی، 2005).
1-2-10-2- اهمیت اسید هیومیک
با توجه به ملاحظات زیست محیطی، اخیرا استفاده از انواع اسیدهای آلی برای بهبود کمی و کیفی محصولات زراعی و باغی رواج فراوان یافته است. مقادیر بسیار کم از اسیدهای آلی اثرات قابل ملاحظهای در بهبود خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک خاک داشته و به دلیل وجود ترکیبات هورمونی اثرات مفیدی در افزایش تولید و بهبود کیفیت محصولات کشاورزی دارند (سبزواری و همکاران، 1388). مواد هوموسی به عنوان مهم ترین بخش مواد آلی نقش اساسی در کیفیت خاک داشته و به طور مستقیم روی رهاسازی عناصر غذایی ، ظرفیت تبادل کاتیونی، ظرفیت بافری فسفر و ابقاء مولکولهای آلی فلزی و سمی نقش مهمی دارند. تا مدت ها تصور می شد که اثرات تحریک کنندگی مواد هوموسی شبیه به هورمون های اکسین، سیتوکنین و اسید آبسزیک است ولی بعداً مشخص شد که اثرات مواد هوموسی در ارتباط مستقیم با افزایش جذب عناصر غذایی ماکرو مثل,N P ,S و عناصر غذایی میکرو مثل Fe Zn ,Cu ,Mn می باشد. مواد هوموسی جذب کانی ها را از طریق تحریک و افزودن فعالیت میکروبیولوژی زیاد می کند (فرقانی و جوانمرد، 1384).
اسید هیومیک با کلات کردن عناصر ضروری سبب افزایش جذب عناصر شده و باروری خاک و تولید در گیاهان را افزایش می دهد (سبزواری و همکاران، 1388). به علاوه نفوذ پذیری غشاهای گیاهی و جذب ریز مغذی ها را افزایش می دهد. همچنین جذب نیتروژن خاک را افزایش داده و موجب تحرک بیشتر عناصر پتاسیم، کلسیم



قیمت: 11200 تومان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *