–822

2338070-10795000

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم انسانی
گروه آموزشی حقوق
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: حقوق خصوصی
عنوان:
مسوولیت مدنی ناشی از انتقال خون آلوده
استاد راهنما:
دکتر اکبر ایمانپور
استاد مشاور:
دکتر مقصودی
نگارش:
شیما پورقاهردوست
تابستان 93

باسمه تعالی
«تعهدنامه اصالت رساله یا پایان نامه»
اینجانب شیما پورقاهردوست دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته حقوق خصوصی که در تاریخ 1393/06/15 از پایان نامه خود تحت عنوان: مسوولیت مدنی ناشی از انتقال خون آلوده با کسب نمره17 و درجه بسار خوب دفاع نمودهام، بدینوسیله متعهد می شوم:
این پایان نامه / رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاورد های علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و … ) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه / رساله قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی ( هم سطح، پایین تر یا بالاتر ) در سایر دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.

چنانچه در هر مقطعی زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت./
نام و نام خانوادگی
تاریخ و امضاء
با تشکر از استاد راهنمای عالی قدر جناب آقای اکبر ایمان پور چرا که بدون راهنماییهای ایشان تامین این پایان نامه بسیار مشکل می نمود.همچنین استاد مشاور عزیز جناب آقای دکتر رضا مقصودی که از محضر پر فیض تدریس و راهنمایی هایشان بهره ها برده ام.
با سپاس از دو وجود مقدس
آنان که ناتوان شدند تا ما به توانایی برسیم،موهایشان سپید شد تا ما رو سفید شویم.
تقدیم به پدرم،دلیل بودنم که الفبای زندگی را از او آموختم.بزرگواری که همیشه چتر محبتش بر سرم بوده و هست.مادرم،بلند تکیه گاهم که عشق ورزیدن را از او آموختم.مهربانی که دامان پر مهرش یگانه پناهم است.
فهرست مطالب
TOC o “1-3” h z u مقدمه PAGEREF _Toc411961871 h 1فصل اول:کلیات PAGEREF _Toc411961872 h 51-1:تاریخچه انتقال خون و فواید آن و سازمان مربوطه PAGEREF _Toc411961873 h 51-1-1:تاریخچه انتقال خون در قرآن و سنت PAGEREF _Toc411961874 h 51-1-2:فواید انتقال خون PAGEREF _Toc411961875 h 61-1-3:سازمان انتقال خون و سابقه آن PAGEREF _Toc411961876 h 101-2:اهداف و وظایف سازمان انتقال خون PAGEREF _Toc411961877 h 121-2-1:اهداف سازمان PAGEREF _Toc411961878 h 121-2-2:وظایف سازمان PAGEREF _Toc411961879 h 131-2-2-1:تهیه فرآورده های خونی PAGEREF _Toc411961880 h 141-2-2-2:معاملات راجع به فرآورده های خونی PAGEREF _Toc411961881 h 151-3:مفهوم مسئولیت مدنی و انواع و مبانی و ارکان آن PAGEREF _Toc411961882 h 161-3-1:مفهوم مسئولیت PAGEREF _Toc411961883 h 161-3-2:انواع مسئولیت PAGEREF _Toc411961884 h 171-3-2-1:مسئولیت های قانونی PAGEREF _Toc411961885 h 171-3-2-1-1:مسئولیت کیفری PAGEREF _Toc411961886 h 171-3-2-1-2:مسئولیت مدنی PAGEREF _Toc411961887 h 181-3-2-2:مسئولیت های اخلاقی و وجدانی PAGEREF _Toc411961888 h 191-3-3:اقسام مسئولیت مدنی PAGEREF _Toc411961889 h 191-3-3-1:مسئولیت قراردادی PAGEREF _Toc411961890 h 191-3-3-2:مسئولیت مدنی(ضمان قهری) PAGEREF _Toc411961891 h 201-3-4:مبانی مسئولیت مدنی در حقوق ایران PAGEREF _Toc411961892 h 201-3-4-1:مبانی مسئولیت مدنی در فقه PAGEREF _Toc411961893 h 201-3-4-1-1:قاعده اتلاف PAGEREF _Toc411961894 h 201-3-4-1-2:قاعده لاضرر PAGEREF _Toc411961895 h 211-3-4-1-3:قاعده غرور PAGEREF _Toc411961896 h 221-3-4-1-3-1: ادله قاعده غرور PAGEREF _Toc411961897 h 221-3-4-1-4:قاعده تسبیب PAGEREF _Toc411961898 h 241-3-4-1-5:قاعده ضمان ید PAGEREF _Toc411961899 h 251-3-4-1-6:قاعده اقدام PAGEREF _Toc411961900 h 261-3-4-2:مبانی مسئولیت مدنی در قانون PAGEREF _Toc411961901 h 261-3-4-2-1:نظریه های کلاسیک مسئولیت PAGEREF _Toc411961902 h 261-3-4-2-1-1:نظریه تقصیر PAGEREF _Toc411961903 h 261-3-4-2-1-2:نظریه ایجاد خطر PAGEREF _Toc411961904 h 271-3-4-2-1-3:نظریه تضمین حق PAGEREF _Toc411961905 h 271-3-4-2-2:نظریه مسئولیت مطلق PAGEREF _Toc411961906 h 281-4: ارکان مسئولیت مدنی PAGEREF _Toc411961907 h 291-4-1:وجود ضرر PAGEREF _Toc411961908 h 291-4-1-1:مفهوم و اقسام ضرر PAGEREF _Toc411961909 h 291-4-1-2:شرایط ضرر قابل مطالبه PAGEREF _Toc411961910 h 301-4-2:فعل زیانبار PAGEREF _Toc411961911 h 311-4-3:رابطه سببیت PAGEREF _Toc411961912 h 321-4-3-1: نظریه ی برابری اسباب PAGEREF _Toc411961913 h 331-4-3-2: نظریه ی سبب نزدیک یا آخرین سبب PAGEREF _Toc411961914 h 331-4-3-3:نظریه سبب متعارف و اصلی PAGEREF _Toc411961915 h 331-5:منابع مسئولیت مدنی PAGEREF _Toc411961916 h 341-5-1:منابع عام PAGEREF _Toc411961917 h 341-5-1-1:قانون مدنی PAGEREF _Toc411961918 h 34فصل دوم:مصادیق خون های آلوده و اشخاص مسئول درانتقال آن و مقایسه قواعد فقهی با آن PAGEREF _Toc411961919 h 372-1:مصادیق خون های آلوده PAGEREF _Toc411961920 h 372-1-1:ایدز PAGEREF _Toc411961921 h 382-1-2:هپاتیت PAGEREF _Toc411961922 h 402-1-2-1:هپاتیت A PAGEREF _Toc411961923 h 402-1-2-2:هپاتیت B PAGEREF _Toc411961924 h 412-1-2-3:هپاتیت C PAGEREF _Toc411961925 h 412-1-2-4:هپاتیت DوE PAGEREF _Toc411961926 h 422-2: اشخاص مسئول درانتقال خون PAGEREF _Toc411961927 h 422-2-1:اشخاص حقیقی مسئول PAGEREF _Toc411961928 h 422-2-1-1:مسئولیت پزشک PAGEREF _Toc411961929 h 422-2-1-2:مسئولیت عامل حادثه PAGEREF _Toc411961930 h 452-2-2:اشخاص حقوقی مسئول PAGEREF _Toc411961931 h 462-2-2-1:مسئولیت مراکز درمانی PAGEREF _Toc411961932 h 462-2-2-2:مسئولیت دولت PAGEREF _Toc411961933 h 482-2-2-3:مسئولیت سازمان انتقال خون PAGEREF _Toc411961934 h 532-3:مقایسه قواعد فقهی باآن PAGEREF _Toc411961935 h 542-3-1:قاعده لاضرر در مسئولیت ناشی از انتقال خون آلوده PAGEREF _Toc411961936 h 542-3-2: قاعده اتلاف در مسئولیت ناشی از انتقال خون آلوده PAGEREF _Toc411961937 h 552-3-3:قاعده غرور در مسئولیت ناشی از انتقال خون آلوده PAGEREF _Toc411961938 h 562-3-3-1:ارتباط میان غار و مغرور از نظر علم و جهل PAGEREF _Toc411961939 h 562-3-3-2:استناد به قاعده غرور در مورد انتقال خون آلوده PAGEREF _Toc411961940 h 582-3-3-3:تداخل دو قاعده اتلاف و غرور PAGEREF _Toc411961941 h 59فصل سوم:شرایط مسئولیت مدنی و نحوه جبران خسارت در انتقال خون آلوده PAGEREF _Toc411961942 h 613-1:شرایط مسئولیت PAGEREF _Toc411961943 h 613-1-1:ورود ضرر به زیان دیده PAGEREF _Toc411961944 h 613-1-2:فعل زیانبار PAGEREF _Toc411961945 h 613-1-3:اثبات آلودگی خون(رابطه سببیت) PAGEREF _Toc411961946 h 623-2:نحوه جبران خسارت PAGEREF _Toc411961947 h 663-2-1:شیوه های عمومی جبران خسارت PAGEREF _Toc411961948 h 663-2-1-1:جبران خسارات مادی PAGEREF _Toc411961949 h 663-3-2:شیوه جبران خسارت در انتقال خون آلوده PAGEREF _Toc411961950 h 733-3-2-1:جبران خسارت مادی PAGEREF _Toc411961951 h 733-3-2-2:جبران خسارت معنوی PAGEREF _Toc411961952 h 783-3-3:نحوه توزیع بار مسئولیت در انتقال خون آلوده PAGEREF _Toc411961953 h 83نتیجه گیری و پیشنهاد PAGEREF _Toc411961954 h 85مراجع PAGEREF _Toc411961955 h 91
مقدمه1. بیان مسئله و اهمیت موضوع
همه انسانها ممکن است در طول زندگی خود توسط عوامل محیطی و یا با انجام برخی رفتارها در معرض ابتلا به آلودگی های مختلف میکروبی قرار گیرند.تصدی گری انتقال خون توسط نهادها و افراد صالح و متخصص از آن روی از ضرورت برخوردار است که خون منبع بسیاری از میکروب های ناقل بیماریها است.از عوامل مهم انتقال آلودگی های میکروبی در بین انسانها،تماس مستقیم یا غیر مستقیم با خون فرد آلوده به میکروب ها می باشد.بسیاری از افراد آلوده به چنین میکروب هایی،از آلودگی خویش آگاه نبوده و فاقد علائم بالینی مشهود آن بیماری هستند. وجود آلودگی پنهان در چنین افرادِ به اصطلاح “ناقل میکروب”، علاوه بر اینکه منجر به تاخیر در شناسایی و اقدامات پیشگیرانه در فرد مزبور می شود،خطر بالقوه ای برای انتقال آلودگی به افراد دیگر به شمار می آید.انتقال دهندگان چنین میکروب هایی معمولا به طور تصادفی و از طریق بررسی های آزمایشگاهی مختلف شناسایی می شوند.
خون یکی از مواردی است که در بدن انسان به وجود آمده و بدن انسان نیاز شدیدی به آن دارد به گونه ای که نبود آن امکان حیات و ادامه زندگی را مختل می کند و کمبود و نقصان خون به جزء از طریق تزریق خون به بدن انسان قابل جبران نیست.به همین منظور سازمانها و مراکز و محل هایی به عنوان مرکز انتقال خون در کشورها به وجود آمده است که فرآورده های خونی را از اشخاصی که قادر به اعطای آن هستند، دریافت و نگهداری می کنند تا در صورت نیاز به اشخاص و افراد و مصدومانی که به آن نیازمند هستند تزریق شود. حال خون انتقال داده شده ممکن است در مواردی ناسالم و ناقل بیماری و بالطبع ورود خسارت به فرد انتقال شونده شده و موضوع از بعد مسوولیت مدنی واجد جنبه حقوقی گردد.
در این میان خون سالم به خونی گفته می شود که دارای عوامل پاتوژن(ویروس ها و باکتری ها و…)،داروها الکل و مواد شیمیایی نباشد و سبب ایجاد بیماری در فرد گیرنده خون نشود(به نقل از سایت اطلاع رسانی سازمان انتقال خون).سازمان انتقال خون کلیه اهداکنندگان را مورد بررسی قرار می دهد تا ایمنی دریافت کنندگان و اهداکنندگان تامین شود.برای به دست آوردن چنین خونی انجام آزمایشات غربالگری بر روی خون های اهدا شده(از نظر هپاتیت،ایدز و سفلیس)و نیز مصاحبه و معاینه دقیق توسط پزشک به منظور انتخاب اهداکنندگان مناسب،الزامی است که در آن ضمن ارزیابی های مختلف پزشکی احتمال انجام رفتارهای غیربهداشتی، با دقت مورد سوال و کنکاش قرار می گیرد.در این میان پاسخ صادقانه داوطلبان اهدای خون می تواند نقش مهمی در تامین سلامت سیستم اهدای خون ایفا کند.این مشارکت می تواند به شکل راهنماییهای مهم پزشک به افراد برای شناسایی وضعیت سلامت آنان باشد که سهل انگاری در آن سبب خسارت جبران ناپذیری برای فرد و خانواده او به همراه دارد.خون اهدا شده، در آزمایشگاههای سازمان برای اطمینان از سلامت آن تحت آزمایشاتی از قبیل ایدز،هپاتیت B ،هپاتیت C قرار میگیرد.
انتقال خون از این جهت که ممکن است خسارتی به اعطاکننده و گیرنده آن وارد نماید از منظر حقوقی و مسوولیت مدنی از اهمیت بسیاری برخوردار است.موضوع انتقال خون آلوده و مسئولیت ناشی از آن به ویژه از دهه1980میلادی به بعد که ویروسهای ایدز،هپاتیت کشف شدند و مشخص شد که یکی از راههای انتقال این ویروس ها از طریق انتقال خون آلوده به بدن شخص سالم است، اهمیت ویژه ای پیدا کرده و مورد توجه حقوقدانان قرار گرفته است.
یکی از روش های کشف آلودگی احتمالی بررسی و شناسایی رفتارهایی در افراد است که می توانند منجر به انتقال آلودگی های مختلف میکروبی شوند.این رفتارها را اصطلاحا “رفتارهای پرخطر و غیر بهداشتی “نامند.انجام رفتارهای غیر بهداشتی خطر سرایت میکروبها به بدن را به همراه دارد که ممکن است سبب بیماری فرد شود.روابط جنسی نامطمئن و بی بندوبار،خالکوبی و تاتو با سوزن و یا انجام اقداماتی برای محو آنها از پوست، اقدامات مامایی و زایمانهای خانگی،نیشتر زدن تزریق بوتاکس و اقدامات زیبایی، اعتیاد تزریقی، حجامت و … از شایع ترین رفتارهای پرخطر در انتقال خون آلوده محسوب می شوند.
موضوع خون و انتقال آن از بسیاری جهات در علم حقوق قابل طرح و بررسی است.موضوع انتقال خون گاه از این جهت که اعطاکننده آن در مقابل آن وجهی را مطالبه نماید موضوع فروش خون و مشروعیت داد و ستد آن مطرح می شود.مثلا در حقوق فرانسه حداقل در موردی که شخص مستقیما خونش را به دیگری اعطا می کند،در اینکه خون بتواند موضوع داد و ستد قرار بگیرد، تردید وجود دارد.ولی در فرضی که خون در مرکز انتقال خون نگه داری و مورد آزمایش قرار می گیرد و به فرآورده های خونی تبدیل می شود و بر حسب مورد به نیازمند منتقل می شود،می تواند موضوع بیع قرار بگیرد.در نظام کامن لا در اینکه خون کالا محسوب شود و به عنوان یک کالای تجاری مورد داد و ستد قرار بگیرد تردید وجود دارد و دکترین و رویه قضائی به خاطر تردیدی که در این زمینه وجود دارد از پاسخ صریح به آن خودداری نموده وسکوت کرده اند.در حقوق اسلام [نیز]در این باره تردید وجود دارد.اگرچه نسبت به جواز اخذ وجه در برابر اعطای خون فتوا داده شده است.اما ظاهرا این نه از باب فروش است،به گونه ای که خون مبیع به حساب آید،بلکه جواز اخذ وجه را در مقابل حق اختصاص یا اجازه خون گرفتن دانسته اند.(کاظمی،27:1386)
با این توضیح که به فرآیند انتقال خون یا فرآورده های خونی از شخص اهدا کننده به دستگاه گردش خون فرد دیگر، انتقال خون گفته می شود، انتقال خون هنگامی صورت می گیرد که خون اهدا شده پس از تجویز پزشک با تزریق در سیاهرگ دریافت کننده به طور مستقیم در جریان خون او وارد می شود. با وجود آزمایش های مختلف و دقیق خون های اهدائی انتقال خون برای شخص دریافت کننده دارای خطراتی است.خطراتی که درصد احتمال آنها تابع عوامل گوناگون است;واکنش شدید به انتقال خون،واکنش های دفاعی یا آلر‍ژی،واکنش های ملایم پوست،انتقال عوامل عفونت زا از جمله ویروس اچ آی وی و باکتری ها در صورت رعایت نکردن مسائل بهداشتی.این بحث جزء مباحث مهم در سطح جهانی و نظام های گوناگون حقوقی است.باید گفت این موضوع در کشور ما ایران نیز مطرح شده و در چند سال اخیر حتی به جوامع قضایی نیز کشیده شده است.
با توجه به افزایش و شیوع رفتارهای آگاهانه یا نا آگاهانه پرخطر در جامعه امروزی که موجب انتقال خون آلوده و سپس ورود ضرر و زیان به فرد انتقال گیرنده می شود، پژوهش در خصوص ابعاد حقوقی مسوولیت مدنی عاملان آن و نحوه جبران خسارت از اهمیت غیر قابل انکاری برخوردار است که در پژوهش حاضر به آن ها پرداخته شده است.
2.پرسش های تحقیق
الف: پرسش های اصلی:
1-در صورت انتقال خون آلوده مسئولیت بر عهده کدام شخص یا اشخاص قرار می گیرد؟
2-در فرض تعدد مسئولین نحوه توزیع بار مسئولیت به چه شکل است؟(تساوی تضامن یا شکل سوم؟)
ب: سوالات فرعی:
1.در صورت شناسایی اشخاص مسئول و تعیین نحوه توزیع بار مسئولیت کدام یک از اشکال جبران خسارت های پذیرفته شده در نظام حقوقی ایران جهت جبران خسارات متضرر(شخص آلوده)قابل درخواست و اعمال است؟
در مورد فرضیه تحقیق باید گفت که عوامل گوناگونی در جریان انتقال خون آلوده مداخله دارند.که از آن جمله ارگان دولتی به عنوان مجری خدمات عمومی سازمان انتقال خون و شخص تزریق کننده خون و آمر قانونی وی می باشند.در این خصوص با توجه به اینکه نظام مسئولیت مدنی ایران بر مسئولیت با تقصیر مبتنی است مقصر مسئول شناخته می شود.در صورت اثبات تقصیر هریک از اشخاص فوق الذکر طبق اصل تساوی توزیع مسئولیت یا اصل تساوی در جبران خسارت در فرض تعدد مسئولین در نظام حقوقی ایران مسئولین به نحو تساوی ضامن جبران خسارت هستند که این می تواند فرضیه اصلی ما باشد.همچنین به نظر می رسد جبران خسارت متضرر از تزریق خون آلوده به شکل پرداخت هزینه های درمان تا زمان حیات و جبران خسارات مادی و معنوی وراث در خصوص فوت شخص آلوده مناسبترین شکل جبران خسارت و مطابق با قواعد مندرج در قانون مدنی و مسئولیت مدنی است.
3.اهداف تحقیق
هدف از انجام این پژوهش این است که راهکاری نشان دهیم که به وسیله آن زیان دیده بدون اینکه درگیر قواعد پیچیده مسولیت مدنی و اثبات آن شود بتواند خسارت خود را دریافت کند. همچنین سازمان انتقال خون و بیمارستانها جزء بهره وران این پژوهش تلقی می گردند.همچنین بنا است با تبیین علمی و با پرداختن به مسایل حقوقی پراختلاف و مبهم مرتبط، پاسخ ها و راهکارهای مناسب و منصفانه که منطبق با قوانین جاری باشد جهت استفاده محاکم و کنشگران حرفه ای آن (مانند قضات و وکلا) ارائه شود.
همچنین قصد بر این است که ادبیات و مبانی نظری مرتبط با موضوع تقویت شود. در این پایان نامه علاوه بر بررسی مسئولیت هریک از عاملان انتقال خون در حقوق ایران و همچنین فقه، تلاش شده است از یافته ها و تجربیات سایر نظام های حقوقی- به ویژه کشورهایی که در این زمینه پیشرو محسوب می شوند- استفاده شود.
4.پیشینه تحقیق
در خصوص موضوع این پایان نامه پژوهش های چندانی در داخل کشور مشاهده نشده و نو محسوب می شود، به نحوی که فقط دو اثر که هر دو در قالب مقاله هستند نگارش یافته اند: یکی مقاله ای است تحت عنوان « مسئولیت بدون تقصیر ناشی از انتقال خون آلوده» که توسط خانم نسرین کریمی نگارش یافته و در فصلنامه حقوق پزشکی،سال چهارم،شماره چهاردهم،پاییز 1389 به چاپ رسیده است، و دوم، مقاله «مسئولیت مدنی ناشی از انتقال خون آلوده» نوشته دکتر محمود کاظمی است که در فصلنامه حقوق،مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی،دوره37،شماره3،پاییز1386 به چاپ رسیده است.علاوه بر این باید افزود که رایی موسوم به رای پرونده هموفیلی ها نیز وجود دارد که خود تحولی نو در صدور آراء قضایی بوده است.بنابراین، تحقیق حاضر، نخستین پژوهش جامع در خصوص موضوع است که در قالب پایان نامه انجام می شود.
5.روش تحقیق
پژوهش حاضر به روش تحقیق تحلیلی- توصیفی انجام شده است. روش مزبور با توجه به مسأله تحقیق و ابزارهای قابل دسترس، و نیز ماهیت تحقیق انتخاب شد. در روش فوق، از ابزار کتابخانه ای استفاده شده است. منابع تحقیق ابتدا شناسایی، مطالعه و فیش برداری شد. در مرحله بعد، با استفاده از مطالعات صورت گرفته از منابع داخلی و خارجی، مساله تحقیق و پرسش های مربوطه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.
فصل اول:کلیات1-1:تاریخچه انتقال خون و فواید آن و سازمان مربوطه1-1-1:تاریخچه انتقال خون در قرآن و سنت ما انسان ها را خداوند متعال به گونه ای آفریده است که خواه ناخواه به هم محتاجیم تا اموراتمان بگذرد، وظایف بشری بین همه ما تقسیم شده است تا چرخ دنیا بچرخد و نوع بشر در این کره خاکی به حیات خود ادامه دهدو در این چرخه نیازها،پر است از صحنه های زشت و زیبا.گاه شاهدیم که انسانی برای داشتن آن چه که حتی نیازی به آن ندارد از خون دیگران هم نمی گذرد، تا جایی که اگر  از دستش بر آید نوع بشر را از روی زمین محو می کند تا خودش بماند و خودخواهی های خودو گاه شاهدیم که این انسان سراسر شگفتی از محبوبترین های خودش چشم می پوشد و همه را یکجا تقدیم دیگران می کند ، بدون چشم‌داشت، بدون توقع می بخشد و در راه نوع دوستی از هیچ کوششی فرو گذار نمی کند.
این زیبایی ها گاه چنان زلال و شفاف می شود که دنیایی دیگر در وجود این نیکی ها خلق می شود ، دنیایی از زلالی ها ، دنیایی از نور ، دنیایی از الوهیت ، و این وقتی است که انسان این موجود شگفت، این اعجوبه هستی، با تمام ضعف و ناتوانی اش می آید و برای خدا کاری می کند و می داند که خداوند متعال، بی نیاز از این تلاش اوست اما این بی نیازی خدا او را قانع نمی کند، این انسان می خواهد مثل خدا باشد، می خواهد کارهای خدایی بکند.مثلا کاری می کند که به یک انسان حیات می بخشد، می آید و چون خورشید جان بخشی می کند . می آید و دنیایی بزرگ به وسعت قلبی را می سازد که خداوند متعال با همه عظمتش در آن جا می شود و این مهم میسر نمی شود مگر با قدم برداشتن برای خدا و در راه خدا، همانطور که خداوندمتعال در قرآن کریم در آیه 52 سوره آل عمران می فرماید:”هرگز به مقام نیکویی و مرتبت نیک،کاری نخواهید رسید مگر از آنچه خود دوست می دارید در راه خدا انفاق کنید.خداوند البته بدان آگاه است”.
وقتی ما آنچه را دوست داریم و برایش ارزش فراوانی قائلیم در راه خداوند متعال و برای رضایت او می بخشیم ،این به معنای از دست دادن آن نیست بلکه به معنای ارزش بخشیدن به محبوب هایمان است.در بین همه بخشش هایی که می توانیم داشته باشیم، مایه گذاشتن از جان و وجود خود، نهایت و کمال ایثار است، و این ویژگی بندگان برگزیده خداوند است.
امیرمومنان علی(علیه السلام) فرمود:”ایثار خوی نیکوکاران و شیوه نیکان است.در جای دیگر فرمود:ایثار نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان است”.(خوانساری،164:1340 )گاهی ما می توانیم با یک قدم به برگزیدگی خداوند متعال برسیم، و بشویم آن بنده خاص خدا که توجه ویژه ای به ما دارد.
گاهی باید جان داد تا به این مقام رسید، گاهی باید مال داد و گاهی هم چند قطره خون ما را به مقام ایثارگران در نزد خداوند متعال می رساند.
1-1-2:فواید انتقال خون از هر 10نفر شخص بیمار بستری شده در بیمارستان،یک نفر نیاز به خون دارد. از جمله افراد مصرف کننده خون و فرآورده های خونی می توان از،بیماران دیالیزی،بیماران نیازمند به جراحی های بزرگ(قلب کلیه مغز استخوان و…)،نوزادان مبتلا به زردی ناشی از ناسازگاری خون مادر و جنین، پیوند اعضاء،سوختگی های شدید، انواع سرطان به خصوص در مرحله شیمی درمانی، همچنین بیماران مبتلا به بعضی از کم خونی های شدید نظیر بیماری تالاسمی ماژور و برخی از اختلالات خونریزی دهنده مثل بیماری هموفیلی نام برد.در خصوص بیماری های نام برده شده،ذکر توضیحاتی مفید است.
تالاسمی:یک نوع بیماری خونی است که طیف وسیعی دارد.این بیماری انواع مختلفی را شامل میشود از جمله تالاسمی مینور(خفیف)و تالاسمی ماژور(شدید).بیماری تالاسمی شدید کم خونی ارثی و شدیدی است که به دلیل اختلال ژنتیکی در ساختمان هموگلوبین گلبول قرمز،عمر گلبول های قرمز در جریان انتقال خون کاهش یافته و گلبول های قرمز به سرعت از بین می روند.کودکان مبتلا به تالاسمی ماژور از همان سال اول تولد دچار کم خونی شدید می شوند و این کم خونی سبب بزرگ شدن بعضی از ارگانهای بدن و تغییر قیافه ظاهری آنها می شود.این افراد برای جلوگیری از کم خونی و تغییر قیافه باید به طور منظم(ماهی یکبار)خون دریافت کنند.در واقع ادامه حیات آنها به دریافت منظم خون وابسته است.هم اکنون در کشور ما حدود 20000نفر به تالاسمی ماژور(شدید)مبتلا هستند.
هموفیلی:یک بیماری خونی ارثی است که علت اصلی آن،وجود نقص در ژنهایی است که مسئول ساخت فاکتورهای انعقادی است که در این بیماران وجود ندارد.این جایگزین شامل تزریق فاکتورهای غلیظ شده از خون های اهدایی و یا استفاده از یک فرآورده خونی به نام “رسوب کرایو” که حاوی این فاکتور است صورت می گیرد.اگرچه امروزه با استفاده از فناوریهای نوترکیب DNA ساخت این فاکتورها آغاز شده است اما در عمل هنوز هم بیشتر این محصولات از خون های اهدایی اهداکنندگان خون بدست می آیند.
در اواسط قرن هفدهم میلادی برای نخستین بار«جین باپتیست دنیس»با اهدای خون خود به یک شخص نیازمند توانست کمک بزرگی به رفع نیازهای هم نوع خود کند.(روزنامه اعتماد،15مرداد1386) برخلاف باور عامه، اهدای خون بیش از آنکه حرکتی اخلاقی باشد،گام مهمی برای حفظ سلامتی فرد اهداکننده است(روزنامه اعتماد،15مرداد1386).یکی از دلایل تاثیر اهدای خون بر سلامتی فرد اهداکننده آن این است که پیش از هر بار اهدای خون سلامت فرد اهدا کننده با سنجش میزان فشار خون، ضربان قلب، میزان هماتوکریت های خون (گلبول های قرمز خون) بررسی شده و سپس اجازه اهدا به فرد داده می شود. به این ترتیب بسیاری از بیماری های فرد مانند فشار خون بالا، مشکلات خونی، ناراحتی های قلبی و… با همین آزمایش های به ظاهر ساده اما مهم شناسایی می شود. بنابراین زمانی که با هدف اهدای خون به دیگران مورد آزمایش قرار می گیریم، ناخواسته وضعیت خود را نیز مورد بررسی قرار داده ایم. پژوهشگران دانشگاه کانزاس امریکا و کوپیو فنلاند با بررسی 6500فرد بالای 50 سال که به طور مرتب خون اهدا می کردند، دریافتند دلیل اصلی سلامت این افراد به ویژه عدم ابتلای آنها به بیماری های قلبی – عروقی به ویژه سکته قلبی، متعادل بودن میزان آهن خون این افراد است.سیستم خون سازی بدن به گونه‌ای است که با افزایش جریان خون در بدن طی مدت کوتاهی مقدار خون اهدا شده را جایگزین می‌کند(روزنامه اعتماد،15مرداد1386).
تحقیقات نشان داده است که، به طور کل، برخی مردم معمولاً بیشتر از میزان مورد نیاز روزانه خود آهن مصرف می کنند. مصرف آهن بیشتر از حد توصیه شده، تولید رادیکال های آزاد در بدن را بیشتر می کند. رادیکال های آزاد موجب ایجاد تغییرات سلولی می شود که عملکرد طبیعی سلولها را مختل کرده و خطر برخی بیماری های اهدای خون مقداری از آهن اضافه را که می تواند موجب تولید رادیکال آزاد در بدن شود، بیرون می برد. درواقع، تحقیقات نشان داده است که مردهایی که خون اهدا می کنند معمولاً کمتر در خطر ابتلا به بیماری های قلبی قرار دارند. ازآنجا که بیماری های قلبی متداولترین علت مرگ در مردان است، این می تواند یکی از بهترین فواید اهدای خون بر سلامتی آنها باشد.پژوهشگران دریافتند دلیل اصلی سلامت اهداکنندگان خون به ویژه عدم ابتلای آنها به بیماری های قلبیعروقی به ویژه سکته قلبی، متعادل بودن میزان آهن خون این افراد است. اهدای خون حدوداً فقط یک ساعت از وقت برنامه پرمشغله زندگی شما را می گیرد و درعوض جان یک انسان را نجات می دهد. اهدای خون نه فقط برای کسی که که سلولهای خونی را دریافت می کند، بلکه برای سلامت اهدا کننده نیز فواید بسیار دارد.گرچه آشکارترین فایده اهدای خون، احساس فوق العاده ناشی از بخشیدن چیزی به کسی که به شدت به آن نیاز دارد است،اما فواید آن بر سلامتی اهداکننده فراتر از اینهاست.
علی رغم اینکه نیمی از جمعیت کشور ما را زنان تشکیل می دهند،تنها شاهد 10% جمعیت آنها در امر اهدا خون هستیم.حال انکه در کشورها یتوسعه یافته این رقم به 30 تا50 درصد می رسد.وقتی از اهدای خون سخن گفته می شود،باید شرایط اهداکنندگان نیز مورد بررسی قرار گیرد که سبب بیماری دریافت کننده خون نشود و همچنین سلامت اهداکننده نیز مورد نظر قرار گیرد.از جمله شرایط اصلی اهداکنندگان خون می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1-سن:داشتن حداقل سن 18سال تمام و حداکثر 60سال تمام می باشد و برای دفعات بعدی اهداکننده مستمر حداکثر 65 سال است که اهداکنندگان مستمر بالاتر از 65 سال فقط در صورت داشتن مجوز از مدیر پزشکی پایگاه خون به عمل می آید.
2-وزن:از 50 کیلوگرم به بالا
3-تعداد دفعات و فواصل اهدای خون:فواصل اهدای خون کامل8هفته است.به این معنی که اهداکننده با فاصله 8هفته می تواند مجددا خون اهدا کنند مشروط بر این که تعداد دفعات اهدای خون در طول 12 ماه،از 4بار برای آقایان و 3بار برای خانمها تجاوز نکند.
4-نبض:به طور معمول تعداد نبض بین 50تا100عدد در دقیقه برای اهدا خون مورد قبول است که پزشک اهدای خون برای مدت 15 ثانیه نبض اهداکننده را شمارش می کند.در خصوص اهداکنندگانی که تعداد نبض آنها کمتر از 50 عدد در دقیقه است،فقط در صورتی پذیرفته می شود که ورزشکار حرفه ای یا قهرمانی باشند.
5-فشار خون:فشار خون بیشینه(سیستولیک)باید ما بین 90-180میلی متر جیوه باشد و فشار خون کمینه(دیاستولیک)باید مابین 50-100میلی متر جیوه باشد.فشار خون بیشینه نباید بیشتر از 180 میلیمتر و فشار خون کمینه نباید بیش از 100میلیمتر جیوه باشد.اهداکنندگانی که فشار خون بیشینه بیش از 180 میلیمتر جیوه و فشار خون کمینه بیش از 100میلیمتر جیوه دارند فقط پس از ارزیابی پزشک مرکز اهدا خون پذیرفته می شوند.
6-اهداکنندگانی که دارو مصرف میکند باید برای اهدا خون مورد ارزیابی قرار گیرند.
7-درجه حرارت:درجه حرارت دهان نباید بیشتر از 5/37درجه سانتی گراد باشد.
8-هموگلوبین و هماتوکریت:میزان هموگلوبین قابل قبول،حداقل 5/12 گرم در دسی لیتر و هماتوکریت 38% می باشد.(علی اصغر فردی فرد،کارشناس ارشد خون شناسی و بانک خون)
قبل از اینکه اجازه اهدای خون به شما داده شود، سطح هموگلوبین شما که میزان آهن در بدنتان را ارزیابی می کند، بررسی می شود. اگر این سطح پایین باشد اجازه اهدای خون در آن روز به شما داده نمی شود. هر زمان که برای اهدای خون پیش قدم شوید، سطح هموگلوبین شما سنجیده می شود و فقط هر هشت هفته یکبار اجازه اهدای خون به هرکس داده می شود تا از خالی شدن بیش از حد آهن از بدنتان جلوگیری شود. این می تواند راه بسیار خوبی برای چک کردن مداوم میزان آهن خون نیز باشد.
در صورتی که داوطلب فاقد یکی از شرایط اهدای خون باشد،برای اهدای خون پذیرفته نمی شود و اصطلاحا معاف می گردد.این معافیت می تواند گاها موقت یا دائم باشد.در معافیت موقت،فرد در مراجعه اولیه خود نمی تواندخون اهدا نماید ولی پس از سپری شدن مدتی که بسته به علت معافیت،متفاوت می باشد،می تواند برای اهدای خون مراجعه نماید.از برخی موارد معافیت موقت می توان ابتلا به برخی بیماری ها مانند سرماخوردگی و آنفلونزا،اعمال دندانپزشکی اخیر،مصرف برخی از داروها مانند آنتی بیوتیکها،آسپرین ها،دریافت واکسن و…نام برد.همچنین حالات خاص مانند بالا یا پائین بودن فشار خون،بارداری،شیر دهی،سقط جنین،داشتن برخی رفتارهای پرخطر را افزود.اما در مورد معافیت دائم،فرد برای حفظ سلامت خود و یا گیرنده خون،اجازه اهدای خون را تا پایان عمر ندارد.برخی از این موارد به قرار زیر است:ابتلا به بیماری های زمینه ای مانند بیماری های قلبی و عروقی،بیماری های ریوی شدید مانند آسم،سکته مغزی،دیابت قندی وابسته به انسولین و…ابتلا به بیماری های عفونی مانند هپاتیت ، ایدز و تزریق مواد مخدر.این افراد برای حفظ سلامت خود و گیرنده خون،نباید هرگز خون اهدا کنند. به طور کلی از انواع اهداکنندگان خون می توان موارد زیر را نام برد:
1.اهداکنندگان پولی
این دسته از اهداکنندگان کسانی هستند که در ازای دریافت پول یا کالایی که قابلیت تبدیل به پول را دارد،مبادرت به اهدای خون می نمایند.این دسته از اهداکنندگان ممکن است سلامت بیمار گیرنده خون و خود را به خطر بیاندازند زیرا این امکان وجود دارد که به خاطر دریافت پول،به سوالات مربوط به سلامت خود پاسخ صحیح ندهند.بنابراین خون این افراد نمی تواند به عنوان منبع تامین خون سالم در نظر گرفته شود.البته شایان ذکر است که این شیوه اهدای خون در بیشتر نقاط دنیا منسوخ شده ست.
2.اهداکنندگان جایگزینی(فامیلی)
این دسته از افراد فقط در زمانی که خونشان مورد نیاز یکی از اعضای خانواده یا آشنایان باشد،اهدا می شود.قاعدتا خون این دسته از افراد سالم تر از اهداکنندگان پولی است ولی با این حال ممکن است به خاطر تحت فشار بودن از طرف اعضای خانواده و یا نگرانی برای بیمار خود،به سوالات مورد نظر پاسخ درست و صحیح ندهند و سبب انتال آلودگی به فرد گیرنده خون شوند.همچنین بستگان بیمار نیازمند به خون ممکن است با پرداخت پول افرادی را تشویق به اهدای خون نمایند.بنابراین اهدای خون جایگزین، این امکان را دارد که در بردارنده سیستمی مخفی از اهدای خون پولی باشد.
3.اهداکنندگان داوطلب بدون چشم داشت مادی
این دسته از افراد کسانی هستند که کاملا داوطلبانه و بدون چشم داشت مادی مبادرت به اهدای خون خود می نمایند و در قبال آن چیزی دریافت نمی کنند.انگیزه اصلی این افراد کمک به دیگران می باشد.این نوع از اهدای خون مناسب ترین روش برای تامین خون سالم می باشد و اهدا کنندگان داوطلب سالم ترین و قابل اعتمادترین گروه داوطلبان را تشکیل می دهند.در میان اهداکنندگان داوطلب، بهترین افراد داوطلبانی هستند که به صورت مستمر خون اهدا می کنند.این نوع از داوطلبان حس مسئولیت بیشتری نسبت به جامعه دارند و آگاهی بیشتری نسبت به اهمیت اهدای خون و پیشگیری از عفونت های منتقله از راه خون دارند(علی اصغر صفری فرد،کارشناس ارشد خون شناسی و بانک خون).
با در نظر گرفتن فوایدی که اهدای خون بر سلامتی افراد دارد درکنار فواید معنوی آن، مطمئناً اهدای خون داوطلبان بسیار بیشتری پیدا خواهد کرد. فقط کافی است هر دو ماه یکبار یک ساعتی را روی یک صندلی اهدای خون استراحت کنید تا از کلیه فواید جسمی و معنوی آن بهره مند شوید. همیشه یادتان باشد شاید یک نفر نیازمند این بخشش سخاوتمندانه شما باشد.به جهت ترغیب مردم جهان به اهدای خون،روز 14ژوین (24خرداد)به عنوان روز جهانی اهداکنندگان خون نام گذاری شده است.باید افزود سازمان بهداشت جهانی،جامعه بین المللی انتقال خون،اتحادیه بین الملی سازمان اهداکنندگان خون و فدراسیون بین المللی جمعیت های صلیب سرخ و هلال احمر چهار ارگان جهانی حامی اهدای خون هستند(همشهری آنلاین).
1-1-3:سازمان انتقال خون و سابقه آن در دوره ساسانیان خون در انتشار بیماری ها بسیار موثر بود.در عصر اسلام نیز به خونگیری و حجامت برای سلامتی بدن توصیه های بسیاری شده است.در این میان با کشف سیستم گردش خون در قرن17میلادی توسط میشل سروه اسپانیایی و ویلیام هاروی انگلیسی، اقدام های مختلفی برای انتقال خون صورت گرفت که به علت ایجاد عوارض و واکنشهای مرگبار،وقفه ای بیش از یک قرن در انتقال خون ایجاد شد.انتقال خون به روش علمی،نخستین بار توسط “جیمز بلاندل” در سال 1818میلادی انجام شد (پایگاه اطلاع رسانی تبیان)و با کشف گروههای خونی توسط “لنداشتاینر” دوران نوین انتقال خون در اوایل قرن بیستم آغاز شد.پیش از سال 1324انتقال خون به طور پراکنده در ایران، در بیمارستاهای مختلف انجام می شده است.ولی در این مورد شواهد قابل اعتمادی وجود ندارد.خانم و آقای دکتر بوئر از فرانسه که در سال 1324به عنوان متخصص بیهوشی به ایران آمده بودند در بیمارستان سینا و احتمالا بیمارستانهای دیگر انتقال خون انجام داده اند.در همین سالها مرحوم آقای دکتر آژیر نیز در امر انتقال خون در بیمارستانهای دانشکده پزشکی فعالیت می کردند.در سال 1331 مرکز انتقال خون شیر و خورشید سرخ سابق توسط دکتر احمد آژیر تاسیس و شروع به کار کرد.
در بین سالهای 1333-1337 اقداماتی برای استاندارد نمودن مرکز انتقال خون شیروخورشید سرخ با کمک مرحوم دکتر مارسل بالقازار(رئیس وقت انستیتو پاستور ایران)،مرحوم دکتر نفیسی(مدیر عامل جمعیت)،مرحوم دکتر آژیر و دکتر افتخاری به عمل آمد که نتیجه مطلوبی نداشت.در سالهای دهه 1330کارشناسان بین المللی به دعوت مقامات مختلف برای سروسامان دادن به انتقال خون ایران آمدند، پیشنهاداتی در این زمینه دادند که مورد توجه قرار نگرفت. مرکز خون ارتش از سال 1340 تلاشهایی در زمینه تهیه فرآورده های سلولی (گلبول قرمز متراکم و پلاکت متراکم)و پلاسمایی(رسوب کرایو و پلاسمای منجمد تازه)در حد محدود نمود.مقدار تهیه شده این فرآورده ها به علت کمی مصرف در بیمارستانهای ارتشی محدود بود و گاه گاهی با بخش خون بیمارستان دانشکده پزشکی تهران در تهیه این فراورده های مورد نیاز آن بخش نیز همکاری های محدودی می نمود.در همین سالها بود که با همکاری انستیتو پاستور ایران اقدام برای پالایش پلاسما و تهیه فرآورده های آن صورت گرفت که با وجود موفقیت تام در این زمینه به علت کمبود ماده اولیه و پلاسما گسترش چندانی نیافت.در سال 1353که سازمان انتقال خون که تنها مرجع تصمیم گیری در زمینه تامین و توزیع خون و فرآورده های خونی سالم در ایران است تاسیس شد و انتقال خون در ایران قانون مند گردید.اگرچه مراکز متعدد در ایران با امکانات محدود در راستای تامین خون بیماران فعالیت می کردند ولی با تاسیس سازمان انتقال خون این تاسیس وارد مرحله جدیدی شد.هزینه های این سازمان از بودجه کل کشور به صورت کمک تامین می گردید ولی در سال 1358سازمان انتقال خون به عنوان یک دستگاه دولتی وابسته به وزارت بهداری در آمد و تابع مقررات عمومی دولت گردید.نبود تشکیلات و ساز و کار منظم مشکل عمده سازمان بود.سرویسهای دولتی و خصوصی (به جز تا حدودی مرکز خون ارتش)متکی به داوطلبان حرفه ای بودند که اغلب از افراد محروم جامعه بودند و در مقابل وجه ناچیزی،علی رغم برخوردار نبودن از سلامت کافی اقدام به خون دادن می نمودند. در تاریخ30/3/1363 پس از پیروزی انقلاب اساسنامه ای مشتمل بر هیجده ماده و ده تبصره طراحی و به اجرا در آمد.باید افزود که در سال 1374نیز طرح شبکه خون رسانی کشور در شورای عالی تصویب و مورد اجرا گذاشته شد.
1-2:اهداف و وظایف سازمان انتقال خون1-2-1:اهداف سازمان در اغلب موارد تزریق خون و فرآورده های خونی تنها راه نجات بیماران و مصدومان است و ازآنجائیکه تاکنون هیچ ماده ای جانشین خون این مایع حیات بخش نگردیده است، تنها منبع تولید خون ، انسانهای متعهد، آگاه و معتقد هستند که با اهداء مستمر خون خود سازمان انتقال خون را که وظیفه تهیه و پالایش، آزمایش وپخش خون را بعهده دارد یاری می نمایند .
در این راستا سازمان انتقال خون سعی نموده همواره براساس استاندارد های تعریف شده در جهت ارتقاء سطح رضایت و آسایش اهداء کنندگان و مستمر نمودن آنان تلاش نماید تا با تأمین خون وفرآورده های سالم مورد نیاز بیماران، به رسالت اصلی سازمان انتقال خون،تاکید بر حفظ سلامت کارکنان و بیمارانی که از خدمات سازمان انتقال خون بهره مند می گردند،دست یابد.
کیفیت خون و فرآورده های خونی از مهمترین مسائلی است که از بدو تاسیس سازمان انتقال خون مورد توجه مدیران بوده است.سازمان انتقال خون ایران علاوه بر اینکه در سطح کشور که در منطقه آسیای مرکزی خاورمیانه و شمال آفریقا خود را به عنوان سازمانی با عالیترین کیفیت تثبیت کرده است.با توجه به آمارهای ارائه شده در سال1384در مراکز خونگیری می توان به موقعیت و جایگاه وبژه سازمان انتقال خون نه تنها در ایران و منطقه خاور میانه بلکه در کشورهای در حال توسعه آگاه شد.از جمله اهداف سازمان را می توان از منظر مشتری،مالی،فرآیندهای داخلی و از منظر یادگیری و رشد مورد بررسی قرار داد.
از جمله اهداف سازمان از منظر مشتری،می توان به ارتقای کیفیت خدمات آموزشی و پژوهشی،همچنین افزایش رضایت شرکت های پالایش گر پلاسما و افزایش رضایت اهداکنندگان و وزارت بهداشت و بیماران و مراکز درمانی از خون و محصولات خونی اشاره کرد.در مورد اهداف سازمان از منظر مالی می توان به توسعه منابع مالی جدید از طریق اشخاص حقیقی و حقوقی،ارتقای بهره وری منابع،کاهش هزینه های غیر ضروری و افزایش درآمدها و …. اشاره کرد.و در خصوص اهداف سازمان از منظر فرآیندهای داخلی،استقرار سیستم تضمین کیفیت سلامت و مراقبت از خون،ارتقا کیفیت فرآورده های خون،ارتقا و توسعه آزمایشگاههای مرجع انتقال خون،توسعه تولید محصولات جدید،ارتقا فرآیند تولید پلاسما،ارتقا و توسعه نظام خدمات آموزشی و پژوهشی،ارتقا و توسعه فرآیند جذب،انتخاب و حفظ اهداکنندگان،ارتقای فرآیندهای بهداشتی،ایمنی و محیط زیستی،افزایش کارایی فرآیندهای پشتیبانی،ارتقای فرآیند توزیع و مصرف خون و محصولات خونی می تواند از جمله اهداف سازمان از منظر فرآیندهای داخلی باشد.و در مورد اهداف سازمان از منظر یادگیری و رشد می توان به ارتقاء سطح مهارت و تخصص کارکنان،افزایش مشارکت کارکنان در پیشبرد اهداف استراتژیک،افزایش رضایت و انگیزه کارکنان،توسعه فناوری های نوین انتقال خون،توسعه فناوری اطلاعات در سازمان اشاره نمود.انتقال خون به عنوان یکی از جنبه های درمان،نقش مهمی در پزشکی دارد و همانند بسیاری از مسائل مربوط به امر درمان،دارای عوارضی است که با توجه به شدت و نوع آنها مشکلات مختلفی در گیرندگان خون ایجاد میکند(تیموری نقده،5:1385) و علی رغم مزایای آن،از یک طرف سبب نجات جان بیماران میشود و از طرفی در صورت عدم رعایت احتیاط های لازم،عوارض بسیاری به همراه دارد و در مواردی حتی به مرگ نیز می انجامد(نوری،1380:مقدمه).
1-2-2:وظایف سازمان از آنجایی که خون سالم نجات دهنده زندگی ست بسیاری از افراد در سراسر جهان همه روزه به خون و فراورده های خونی نیاز پیدا می کنند به طوری که از هر سه نفر در دنیا یک نفر در طول زندگی نیاز به خون و فرآورده های آن پیدا می کنند.در حال حاضر با وجود پیشرفت های بسیار چشمگیر در علم پزشکی هنوز هیچ گونه جایگزین مصنوعی برای خون ساخته نشده است و فقط خونی که توسط انسانهای نیکوکار اهدا می شود می تواند جان انسانهای دیگر را از مرگ نجات دهد. در حال حاضر در کشور
113مرکز انتقال خون خدمات خون رسانی را به عهده دارند.مراکز کلیه استانهای کشور دارای پایگاههای انتقال خون هستند که در آنها بخش های آزمایشهای غربالگری بر روی خونها و فرآورده ها انجام می شود.همچنین 35شهرستان هم دارای مراکز انتقال خون هستند ،که مجهز به امکانات برای انجام کلیه فرآیندهای تهیه فرآورده و آزمایشات غربالگری هستند.
در این میان می توان سازمان انتقال خون را تنها متولی تهیه خون به شمار آورد که باعث همسویی و متمرکز کردن امکانات موجود در زمینه طب انتقال خون شده است.تعطیل شدن بنگاههای واسطه و خاتمه بخشیدن به سیستم خرید و فروش خون از اولین دست یافته های این سازمان بود.پس از بروز انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی بهترین فرصت برای شناسایی و معرفی نقش مهم و ارزشمند سازمان انتقال خون به وجود آمد.این سازمان با تربیت نیروهای مورد نیاز کشور درطب انتقال خون نقش مهمی در گسترش این علم و شناسایی آن داشته است.همچنین سعی شده است تا از طریق مدیریت پژوهش و تاسیس مرکز تحقیقات خون پژوهش های انجام شده را هدفمند ساخته و آن را در پیوند با فعالیت های علمی سازمان هدایت نماید.ارزش نتایج حاصله از این تحقیقات به گونه ای است که دستاوردهای ناشی از آن علاوه بر انتشار در نشریه های داخل و خارج کشور و ارائه در سمینارهای بین المللی موجب افزایش کیفیت فعالیت های جاری سازمان گردیده است.به منظور انسجام بیشتر فعالیتهای سازمان انتقال خون همزمان با تصویب اساسنامه سازمان اداره ای تحت عنوان “اداره روابط عمومی و بسیج اهداکنندگان” تشکیل شد.این مجموعه تحت نظارت مستقیم مدیر عامل سازمان اداره می گردید. که با توجه به اهمیت موضوع آموزش جامعه و ساماندهی اهداکنندگان مستمر از تیر ماه 1381 در ستاد مرکزی سازمان فعالیت مربوط به بسیج اهداکنندگان از روابط عمومی جداشده و به صورت یک مدیریت مستقل و تحت نظارت مستقیم دفتر مدیر عامل در آمد و در تاریخ 7/2/82 پایگاه های استانی نیز موظف به جدا کردن دفاتر بسیج اهداکنندگان از ”روابط عمومی“ و اداره آنها تحت نظارت مستقیم مدیر پایگاه و معرفی یک نفر به عنوان مسئول این دفتر شدند. سپس با فعال شدن دفاتر استانی و برقراری ارتباط با اهداکنندگان بنا به پیشنهاد برخی از مسئولین دفاتر استانی بسیج اهداکنندگان، مبنی بر تغییر نام این دفتر ، طبق مصوبه شورای معاونین و مدیران سازمان در تاریخ 17/3/83 به ”دفتر آموزش، جذب و حفظ اهداکنندگان“ تغییر نام یافت.
1-2-2-1:تهیه فرآورده های خونی به منظور توسعه هرچه بیشتر امور مربوط به انتقال خون و جلوگیری از خون فروشی توسط دلالان حرفه ای،دولت سازمان انتقال خون ایران را حسب ماده واحده قانون تشکیل سازمان انتقال خون ایران مصوب 1361 و اساسنامه قانونی آن در 18 ماده در سال1363، تهیه فرآورده های مختلف خونی،سلولی،پلاسمایی و آزمایشات ایمنی و گروه بندی برای آماده کردن خون را،به عهده این سازمان قرار داده است.این سازمان می تواند با توجه به وظایف تعریف شده وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی در امر تولید وتوزیع فرآورده های خونی مثل تعیین سهمیه واردات،انتخاب فروشنده خارجی و…(محمدخانی،98:1386)و قانون اساسی،اساسنامه این سازمان در ماده1 و بند2،5،11،12 و تبصره آن،مواد 1و2 قانون مربوط به مقررات پزشکی و دارویی بند5 و تبصره بند8 ماده6 قانون تشکیلات و وظایف بهداشت درمان و آموزش پزشکی،اقدام به تولید و توزیع فرآورده های خونی نماید.سازمان دارای تشکیلاتی بسیار مستقل از وزارت بهداری بوده و مطابق قانون تنها سازمان و تشکیلات مملکتی بوده که می توانسته در امر جمع آوری خون و تولید فرآورده های خونی فعالیت،نظارت،کنترل و تصمیم گیری نماید.
همان طور که گفته شد،تهیه و تولید خون و فرآورده های آن بر عهده سازمان انتقال خون قرار گرفته است.همچنین در خصوص توزیع آن،خون و فرآورده های آن به مراکز بهداشتی،درمانی،بیمارستانها و سایر سازمانها و موسسات داده می شود.با توجه به ماده 4 این اساسنامه باید خاطر نشان کرد که تهیه،تامین و توزیع خون برای مصرف کننده در سراسر کشور رایگان می باشد.همچنین در تبصره همین ماده در غیر موارد اورژانس سازمان می‌تواند اعطای خون را به بیمار مشروط به جایگزینی تمام یا قسمتی از خون مصرف شده توسط بستگان سالم بیمار بنماید.
چنانچهبیمار به هر نحوی احتیاج به خون داشته و فامیلی هم نداشته باشد، جایگزینی خون مطرح نخواهد بود.
باید افزود که مرکز پژوهش و پالایش خون به عنوان زیر مجموعه ای از سازمان انتقال خون وظیفه تولید فرآورده های خونی را به عهده داشت.اما در سال 1387 به عنوان یک شخصیت حقوقی مستقل،دارای وظایفی و تعهداتی جدای از سازمان انتقال خون شد.
1-2-2-2:معاملات راجع به فرآورده های خونی بسیاری از فقهای متاخر در آن زمان،با استناد به آیاتی از قران کریم(آیه 3 سوره مائده،آیه 145 سوره انعام و …)،سنت و روایات(اسماعیلی،1373 :150و151)،به این دلیل که فایده و منفعت عقلایی برای خون انسان متصور نبودند و به لحاظ مالکیت نداشتن خون،حکم به حرمت خرید و فروش آن صادر کرده بودند و از مصادیق اکل مال به باطل می دانستند.حال اینکه امروزه ما میدانیم که بدون استفاده از خون و فرآورده های خونی،در امر درمان با مشکلات بسیاری مواجه می شویم و بسیاری از جراحی ها غیر ممکن می شود.در این راستا سازمان انتقال خون ممکن است برای تامین و تولید فرآورده های خونی،اقدام به واردات و خرید آن از کشورهای دیگر نماید حال که خرید و فروش خون از غیر مسلمانان و بلاد کفر جایز می باشد.
از سوی دیگر،اقتصاد انتقال خون یکی از برنامه های سازمان در خصوص دریافت هزینه های مرتبط با خون مصرف شده در زمینه توریست درمانی در کشور برای خارجی هایی که جهت درمان به ایران می آیند است.این موضوع به نفع کل جامعه و به نفع سیستم بهداشتی و نظام سلامت می باشد زیرا در فرآیند انتقال خون هزینه هایی وجود دارد که ما با در اختیار گذاردن رایگان این فراورده ها قطعا نمی توانیم در فعالیت های نوین خون وارد شویم مگر اینکه در خصوص بحث انتقال خون برنامه هایی را تعبیه کرده باشیم.با وجود اینکه خون به رایگان در اختیار ما قرار می گیردولی باید فرهنگ سازی شود.چون بحث انتقال خون با هزینه هایی مواجه است،نباید کسانی که از خارج برای درمان به ایران می آیند،هزینه های مرتبط با خون مصرف شده هموطنان ما را رایگان مصرف کنند.بهتر است این هزینه ها دریافت شود،تا فعالیت های نوین فرآورده های خونی سازمان انتقال خون افزایش یابد.
1-3:مفهوم مسئولیت مدنی و انواع و مبانی و ارکان آن1-3-1:مفهوم مسئولیت کلمه مسئول از آنجایی که اسم مفعول است،به معنی پرسیده شده و درخواست شده و بازخواست شده می باشد(عمید،95:1353).لفظ مسئول پنج بار در قرآن کریم،در آیاتی چون آیه شریفه 24 از سوره مبارکه صافات آمده است،که خداوند متعال به فرشتگان درباره مجرمین می فرماید:« قِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئُولُونَ» به کار رفته است.(لفظ مسئول چهار بار بصورت مفرد و یک بار به صورت جمع در قرآن کریم به کار رفته است. آیه 36 سوره بنی اسرائیل که بیان می‏دارد «وَأَوْفُواْ بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْؤُولاً» و آیه 38 همین سوره «إِنَّالسَّمْعَوَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً» در آیه 17سوره فرقان نیز آمده «لَهُمْ فِیهَا مَا یَشَاؤُونَ خَالِدِینَ کَانَ عَلَى رَبِّکَ وَعْدًا مَسْؤُولًا» در آیه 23 سوره انبیاء نیز آمده «لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْأَلُون).
در روایات نیز واژه مسئول دیده می‏شود. به عنوان نمونه، پیامبر اعظم(ص) می‏فرماید: «کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیه» که مبین مسئولیت اجتماعی است و نزدیک به مفهومی است، که امروزه از مسئول به ذهن می‏آید.در فرهنگ لغات مسئولیت به معنای قابل بازخواست بودن انسان آمده و غالبا به مفهوم تکلیف و وظیفه و آنچه انسان عهده دار و مسئول آن باشد،تعریف شده است.در فرهنگ فارسی عمید،مسئولیت عبارت است از آنچه انسان عهده دار و مسئول آن باشد و مسئول به معنی پرسیده شده و خواسته شده آمده است.در کتاب ترمینولوژی حقوق در تعریف مسئولیت آمده است:تعهد قانونی شخص بر رفع ضرری که به دیگری وارد کرده است.خواه این ضرر ناشی از تقصیر خود وی باشد یا ناشی از فعالیت او شده باشد.
لفظ مسئولیت به تعبیر نویسندگان عبارت است،از ضرورت پاسخ‏گویی توسط شخصی که از تعهدات و وظایف خود تخلف نموده است، چه این تعهدات حقوقی باشند و چه جنبه اخلاقی و معنوی داشته باشند.مسئولیت در اصطلاحتعهد قانونی مشخص است به دفع ضرر دیگری که وی به او وارد آورده است خواه این ضرر ناشی از تقصیر خود وی باشد یا از فعالیت او ایجاد شده باشد(جعفری لنگرودی،642:1367).
در قانون مدنی به جای مسئول و مسئولیت از ضامن و ضمان استفاده شده است(خزائلی،3:1339)بنابراین با کمی تأمل می‏توان بیان نمود، که بحث معافیت از مسئولیت یا مصونیت که در ادبیات حقوقی امروزی متداول است و در این پژوهش به کار رفته، با مسقطات ضمان رایج در کلام فقها می‏تواند نزدیک و همسان‏سازی شود. مسئولیت مدنی تعهد و الزامی است که شخص به جبران زیان وارد شده به دیگری دارد اعم از اینکه زیان مذکور در اثر عمل شخص مسئول و یا عمل اشخاص وابسته به او و یا ناشی از اشیاء و اموال تحت مالکیت یا تصرف او باشد.(حسینی نژاد،13:1370)عبارت «مسئولیت مدنی»، در قانون تعریف نشده است. اما در ماده 1 قانون مسئولیت مدنی مصوب 1339 آمده است: «هر کس بدون مجوز قانونی عمداً یا در نتیجه بی احتیاطی به جان یا سلامتی یا مال یا آزادی یا حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده لطمه ای وارد نماید که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود می باشد». از این رو گفته می‌شود در هر مورد که شخص ناگزیر از جبران خسارت دیگری باشد، در برابر او مسئولیت مدنی دارد(کاتوزیان،275:1384).مسئولیت مدنی تعهد و الزامی است که شخص به جبران زیان وارد شده به دیگری دارد اعم از اینکه زیان مذکور در اثر عمل شخص مسئول و یا عمل اشخاص وابسته به او و یا ناشی از اشیاء و اموال تحت مالکیت یا تصرف او باشد(حسینی نژاد،13:1370).در واقع مسئولیت مدنی همان مسئولیت پرداخت خسارت است(جعفری لنگرودی،645:1302).
به عبارتی دیگر مسئولیت مدنی عبارت است از مجموع قواعدی که وارد کننده ی زیان را به جبران خسارت زیاندیده ملزم می سازد و بر مبنای این مسئولیت رابطه ی دینی ویژه ای بین زیاندیده و مسئول به وجود می آید، در ایجاد این رابطه ی دینی،اراده هیچ یک از آن دو حاکم نیست،حتی در موردی که مسئول به عمد به دیگری زیان می رساند چون مقصود او اضرار است نه ایجاد دین برای خود،کار او را باید در زمره ی وقایع حقوقی شمرد،مسئولیت مدنی هیچ گاه نتیجه ی مستقیم عمل حقوقی نیست(کاتوزیان،34:1390).
1-3-2:انواع مسئولیت1-3-2-1:مسئولیت های قانونی1-3-2-1-1:مسئولیت کیفری قصد و نیت یکی از ارکان اساسی مسئولیت است.مسئولیت کیفری با اجتماع سه عنصر تحقق می یابد.اولین پایه ی مسئولیت کیفری،عنصر قانونی است که عبارت از وجود یک متن قانونی است که یک عمل را مجرمانه قلمداد می کند.دومین پایه ی آن،عنصر معنوی است که به واسطه ی قصد ارتکاب عمل زیان آور و مجرمانه تحقق می باید و سومین عنصر،عنصر مادی است که انجام عملیات مجرمانه است ولی می تواند جنحه،جنایت یا خلاف باشد(رستمی،بهادری جهرمی،5:1388). مسئولیت کیفری را می توان نوعی ضمانت اجرای تجاوز به حقوق عمومی دانست و شدت آن بسته به درجه اخلالی که در نظم عمومی دارد،تفاوت می کند.از آنجایی که مجرم دست به کاری زده است که نظم عمومی را مختل نموده است،جامعه به این گونه از خود دفاع نموده و متجاوز را به کیفر می رساند.مجازاتهایی از قبیل اعدام،حبس،غرامت و تبعید برای اصلاح مجرم و عبرت دیگران مقرر گشته است و حفظ منافع عموم بسیار مورد نظر می باشد که به این ترتیب به سمت اقدامهای احتیاطی سوق داده شده است(کاتوزیان،40:1390).
باید افزود که هر کار ناپسند و زیان بار جرم محسوب نمی شود و جرم ناشی از قانون است.اصل«قانونی بودن مجازات» حقوق فردی افراد را در برابر دولت ها تضمین می کند.در امور کیفری،رسیدگی جنبه شخصی دارد و نیت مجرم برای تعیین مجازات در ارتکاب بزه،بسیار مورد توجه است.دعوای کیفری توسط دادستان اقامه و تشریفات ویژه ای را می طلبد.محاکم جزایی صلاحیت رسیدگی به جرایم کیفری را دارند و مرور زمان خاصی در آن رعایت می شود.در حالی که مسئولیت مدنی را دادگاه جزا به طور تبعی رسیدگی کرده و در دادگاههای مدنی نیز قابل طرح و بررسی می باشد(ماده11قانون آیین دادرسی کیفری) در مسئولیت مدنی ضرر متوجه شخص خصوصی و در کیفری متوجه جامعه است و در مسئولیت مدنی هدف جبران خسارت است ولی در مسئولیت کیفری هدف مجازات مجرم است.با این وجود بین مسئولیت مدنی و کیفری گاهی ارتباطاتی وجود دارد مثلاً یک عمل می تواند واجد هر دو نوع مسئولیت باشد.
1-3-2-1-2:مسئولیت مدنی مسئولیت مدنی عبارت است از ملزم بودن شخص به  جبران خسارتی که به دیگری وارد کرده است.مسئولیت مدنی زمانی به وجود می آید که کسی بدون مجوز قانونی به حق دیگری لطمه بزند و در اثر آن زیانی به او وارد آورد.فرق نمی کند عملی که موجب زیان شده است جرم باشد یا شبه جرم ،در هر موردی که شخص موظف به جبران خسارت دیگری است گفته می شود که این فرد مسئولیت مدنی دارد وضامن است .این قاعده منطقی و عادلانه از دیرباز وجود داشته که “هرکس به دیگری ضرر بزند بایدآن را جبران کند، مگر در مواردی اضرار به غیر که به حکم قانون باشد یا ضرری که به شخص وارد آمده است ناروا و نامتعارف جلوه نکند”این قاعده نظیر همان چیزی است که در فقه تحت عنوان”من تلف مال الغیر فهو لهو ضامن” ذکر شده است .
مسئولیت مدنی به عنوان ضمانت اجرای حقوق مدنی نقش حساس و مهمی را در مطالبه و استیفای حقوق افراد ودر نتیجه تنظیم روابط اجتماعی وحقوقی باز می کند،بدون تصور وجود مسئولیت مدنی حق مفهوم واقعی و عینی خود را از دست داده و جنبه فکری و ذهنی به خود می گیرد در ضمن چیزی که به واقع حق را از حالت بالقوه به صورت بالفعل در آورده و آن را به طور ملموس در اختیار صاحبان حق قرار می دهد قواعد و مقررات موجود در نظام حقوقی کشورها واز جمله کشور ما می باشد که در چهارچوب و قوانین مختلف گنجانده شده است.با توجه به جبران خسارت توسط بیمه های شخصی و تامین اجتماعی حقوق مسئولیت سهم مهم و اصلی ای در پیشگیری و الزام به احتیاط به عهده دارد.در مسئولیت مدنی با توجه به قاعده گفته شده(هرکس به دیگری خسارتی زند،باید آن را جبران کند) مبنای قانونی ویژه ای برای هر مسئولیت نیاز نیست و داوری عرف نقش بسیار مهمی دارد.در این نوع از مسئولیت مصلحت اجتماعی ایجاب می کند که خطا صورت اجتماعی و نوعی پیدا کرده و مفهوم اخلاقی خود را از دست بدهد.معیار تشخیص و تمیز خطا،رفتار انسانی متعارف است.
1-3-2-2:مسئولیت های اخلاقی و وجدانی منظور از مسئولیت اخلاقی این است که انسان در مقابل خداوند یا وجدان خویش جوابگوی خطای ارتکابی باشد این مسئولیت در فعل یا ترک فعلی که به شکل مخالفت با تعالیم دینی یا قواعد اخلاقی و وجدان باشد ظاهر می گردد،ولی اگر فشار و الزام به پاسخگویی با معیارهای خارجی و بر پایه ی رفتار متداول افراد جامعه و در برابر حقوق موضوعه باشد، مسئولیت را مسئولیت حقوقی گویند(رستمی،بهادری جهرمی،4:1388).مسئولیت اخلاقی جنبه ی درونی و شخصی داشته و برای مسئول شناختن فاعل زیان،باید شرایط و اوضاع و احوال شخصی و اندیشه و وجدان وی بازرسی شود.در حالی که مسئولیت مدنی به طور عینی(نوعی)در مقایسه با یک رفتار عادی مورد ارزیابی قرار می گیرد.لذا یک اندیشه ی ساده ممکن است موجب مسئولیت اخلاقی شود ولو اینکه موجب ضرر قابل لمسی به دیگری نشود،اما مسئولیت مدنی مستلزم ظهور خارجی اندیشه به صورت فعل یا ترک فعل که همراه با ضرر و زیانی باشد بوده و ضرر شرط تحقق مسئولیت است.برخلاف مسئولیت اخلاقی که ضمانت اجرای آن شرمساری وجدان و احساس گناه است ضمانت اجرای مسئولیت مدنی جبر دستگاه های قانونی و قضایی کشور می باشد.هنگامی که از خطای کوچکی زیانی بزرگ به بار می آید،حقوق بدون شک مرتکب را مسئول می شناسد در صورتی که اخلاق آن را ناعادلانه می بیند و تناسب بین درجه تقصیر و میزان مسئولیت را لازم می داند.
1-3-3:اقسام مسئولیت مدنی1-3-3-1:مسئولیت قراردادی عبارت است از تعهدی که در نتیجه ی تخلف از مفاد قرارداد خصوصی برای اشخاص ایجاد می شود(کاتوزیان60:1390)برای اثبات مسئولیت قراردادی وجود و اثبات قرارداد، امری ضروری است و احراز رابطه قراردادی میان خواهان و خوانده یکی از ارکان مسئولیت قراردادی است و این رابطه فقط در مورد طرفین قراردادی باید باشد، و اگر طرف قرارداد به شخص دیگری که خارج از قرارداد است ضرری بزند، این مسئولیت قراردادی نخواهد بود.
همچنین باید بین خسارت وارده و قرارداد، چنان رابطه‌ای باشد که بتوان گفت  خسارت در نتیجه عدم اجرای تعهد به بار آمده است؛برای مثال در عقد بیع اگر فروشنده،مبیع را تحویل ندهد و ضرری از این بابت به مشتری برسد،این در نتیجه مسؤلیت قراردادی است. در صورت عدم اجرای تعهد«در صورتی که متعهد به میل خود تعهد را انجام ندهد، می‌توان با مراجعه به مقامات قانونی، اجبار متعهد به اجرای قرارداد را خواستار شد» (برداشت از ماده 237 قانون مدنی)اگراجبارممکن نبود ولی موضوع تعهد از جمله اموری است که می‌تواند توسط دیگری به عمل آید، حاکم می‌تواند توسط دیگری تعهد را اجرا نموده و مخارج آن را از متعهد متخلف اخذ نماید.
 در صورتی که نه اجبار ممکن بود و نه فعل توسط دیگری قابل انجام بود، متعهدله یا خواهان حق فسخ قرارداد را خواهد داشت.
1-3-3-2:مسئولیت مدنی(ضمان قهری) در این نوع مسئولیت دو شخصی که هیچ قراردادی با هم ندارند و یکی از آن دو به عمد یا به خطا به دیگری زیان می رساند و در نتیجه ی این تخلف خسارتی به دیگری می زند باید آن را جبران کند.( کاتوزیان،60:1390).ضمان قهری عبارت است از  اشتغال ذمّه به مالی، اما نه به سبب تعهد، بلکه به اسبابی که به طور قهری ضمان قهری به آن مشغول می‌شود؛ اسبابی چون اتلاف مال دیگری تلف شدن کالا قبل از تحویل آن به خریدار ، تعدی و تفریط ،کشتن یا آسیب رساندن به دیگری از روی خطا ،معامله ای که هر دو عوض یا یکی از آن دو، کلی باشد و نیز حکم شارع مقدس همچون ضمان حقوق شرعی در مثال زکات و خمس پیش از پرداخت آن به نیازمندان.
1-3-4:مبانی مسئولیت مدنی در حقوق ایران1-3-4-1:مبانی مسئولیت مدنی در فقه1-3-4-1-1:قاعده اتلاف یکی از قواعد مسلم و مورد اتفاق بین جمیع فرق مسلمین قاعده اتلاف است.تلف به معنای تباهی،هلاکت،فساد،نابودی و هدر دادن چیزی است.حاصل مضمون و معنای این قاعده متفق علیه چنین است:هرگاه شخصی مال دیگری را بدون اذن و رضای او نابود و تلف سازد این مال به وجود اعتباری خود در عهده و ضمان وی قرار می گیرد و باید از عهده آن بیرون آید بدین صورت که در مثلیات پرداخت مثل و در قیمیات پرداخت قیمت بر او واجب است.برای این قاعده به آیه ذیل استدلال کرده اند:«…فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم…پس آن کسی که بر شما تجاوز کند بر او برابر آنچه بر شما تجاوز کرده است تجاوز کنید»(بقره/سوره2،آیه194)زیرا اتلاف مال غیر بدون اذن و رضایت او نوعی اعتدا به شمار می آید.باید افزود کهیکی از عناوین مسئولیت بدون تقصیر در فقه “اتلاف” است.عبارت “من اتلف مال الغیر فهو له ضامن” شامل هم اتلاف از روی تقصیر و هم بدون تقصیر می شود.علم و جهل متلف به عملی که انجام می دهد شرط تحقق اتلاف نمی باشد و آنچه در به وقوع پیوستن اتلاف اهمیت دارد انتساب فعل موجب ضرر به شخص متلف است،که بتوان آن را اثبات کرد.اتلاف گاهی به طور مستقیم یا مباشر و گاهی به صورت غیر مستقیم یا تسبیب است.اتلاف مستقیم یا مباشر به طور کلی مصرف یا از بین بردن مال دیگری است همانند خوردن،پوشیدن که به وسیله خود شخص و بدون واسطه قراردادن فعل ارادی یا غیر ارادی انجام می گردد.در اتلاف غیر مستقیم آن است که هر کاری که تلف به واسطه ان ایجاد شود مانند انداختن چیزهای لغزنده در راهها ،کندن چاه در غیر ملک خود یا در ملک دیگری.
1-3-4-1-2:قاعده لاضرر قاعده “لاضرر و لاضرار فی الاسلام” به معنی نفی مشروعیت هرگونه ضرر و اضرار در اسلام است.از این قاعده به قاعده ضرر،قاعده ضرر وضرار،قاعده لاضرر ولاضرار و قاعده نفی ضرر نیز تعبیر می شود..این قاعده از قواعد مهم فقهی است.این قاعده ضررهای مادی و بدنی را نیز دربرمی گیرد.همان طور که بسیاری از فقیهان به آن اشاره نموده اند(حسینی سیستانی،113:1414؛مکارم شیرازی،55:1410).همچنین با توجه به برخی تعاریف در مورد ضرر من جمله«هو فقد کل ما نجده و ننتفع به من مواهب الحیاه من نفس أو مال أو عرض أو غیر ذلک»(مکارم شیرازی،55:1410).به نظر می رسد که این قاعده بر خسارت معنوی و عدم النفع نیز تسری دارد و در شمول آن تردیدی نیست(کاتوزیان،144:1390).فقها در مورد مفاد قاعده لاضرر و لاضرار نظراتی عنوان نموده اند.شیخ انصاری “لای” به کار برده شده در این جمله را به معنای نفی جنس می دانند و بعد از لا کلمه”حکم” را در تقدیر می گیرند.با این توضیح معنای جمله این چنین می شود که”هیچ حکمی در شرع وضع نشده که سبب زیان بندگان شود” و وجود هرگونه حکم ضرری تکلیفی یا وضعی توسط این روایت نفی می شود(شیخ انصاری،246:1420).با توجه به موارد بسیار استفاده از این نظر، معلوم می شود که این نظر در بین متاخران دارای طرفداران بسیاری می باشد(سید حسن موسوی بجنوردی،188:1419،حسینی سیستانی،113:1414).

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *