*30

دانشگاه علوم انتظامی امین
دانشکده علوم وفنون انتظامی
پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته پیشگیری انتظامی
عنوان:
بررسی تأثیر عزت نفس در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز-1392دانش آموزان اول و دوم دبیرستان‌های عادی دولتی
استاد راهنما:
سرهنگ دکتر صفر مردی
استاد مشاور:
دکتر امیر تقوی
محقق:
سرگرد عباس امین
زمستان 1393

تقدیم،تقدیر و تشکر:
پدر و مادر عزیزم که همیشه دعای خیرشان پشتوانه گرمی برایم بوده
و تقدیم به همسر و پسر مهربانم به خاطر تمامی خوبی‌ها، حمایت‌های بی‌دریغشان از من و زحماتی که در این مسیر متحمل شده اند.
با کمال تشکر از استاد ارجمند جناب سرهنگ دکتر صفر مردی به پاس راهنمایی‌ها و حمایت‌های ارزشمندشان.
و تشکر از استاد ارجمند جناب آقای دکتر امیر تقوی به خاطر مشاوره‌ها و هدایت‌های بی‌بدیلشان.
همچنین بر خود فرض می دانم از یاری و کمک شایانی که همسر عزیزم دراین مسیر برایم دریغ ننمود کمال امتنان را داشته باشم و نیز از کلیه عزیزانی که در این مسیر مرا یاری نمودند سپاسگذاری کنم. امیدوارم که این حقیر مصداق لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق قرار نگرفته باشم.
چکیده:
هدف از پژوهش حاضر تبین عزت نفس و تأثیر آن بر پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر در شهر تبریز – دانش آموزان سال اول و دوم دبیرستان عادی- دولتی در سال تحصیلی 93-92 می باشد. پژوهش حاضر یک تحقیق توصیفی- پیمایشی است متغیر مستقل در این تحقیق، عزت نفس و متغیر وابسته بزهکاری نوجوانان می‌باشد. تعداد 350 نفر از دانش آموزان پسر پایه های اول و دوم دبیرستان های دولتی- عادی با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب شدند به همراه 49 نفر از نوجوان بزهکار تحت نظر در کانون اصلاح و تربیت تبریز بعنوان گروه بزهکار به صورت تمام شمار مورد سنجش قرار گرفتند. داده‌های تحقیق با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته تحت عنوان مشخصات فردی و خانوادگی و پرسشنامه استاندارد عزت نفس کوپر اسمیت گردآوری گردیده است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش ضریب همبستگی پیرسون، آزمون t همبسته و نرم افزار SPSS استفاده شد. نتایج به دست آمده نشان می دهد: 1- بین عزت نفس و بزهکاری نوجوانان رابطه معناداری وجود دارد.2- میزان عزت نفس دانش آموزان سالم بیشتر از گروه ناسالم است. 3- بین عزت نفس خانوادگی نوجوانان و بزهکاری آنان رابطه معنا داری وجود ندارد. در نتیجه اگر ما خواهان نوجوانان سالم و موفق هستیم می‌بایست در صدد تقویت عزت نفس آنان باشیم که بیشترین سهم را در این میان، والدین و مربیان تربیتی دارند و راهکارهای ارایه شده، توسط ناجا در قالب آموزش همگانی و برای متولیان امر تربیت و آموزش نوجوانان می‌تواند کاربرد داشته باشد.
واژگان کلیدی: عزت نفس ((self-esteem، بزهکاری (Delinquency)، پیشگیری prevention))
چکیده
فصل اول: طرح تحقیق
TOC h z t “B Nazanin 20,1,B Nazanin18,2” مقدمه:PAGEREF _Toc413006439 h21-1-بیان مسئله:PAGEREF _Toc413006440 h31-2-اهمیت وضرورت تحقیق:PAGEREF _Toc413006441 h51-3-اهداف تحقیق:PAGEREF _Toc413006442 h61-3-1-هدف کلی:PAGEREF _Toc413006443 h61-3-2-اهداف جزئی:PAGEREF _Toc413006444 h61-4-سوالات تحقیق:PAGEREF _Toc413006445 h71-4-1-سؤال اصلی:PAGEREF _Toc413006446 h71-4-2-سؤالات فرعی:PAGEREF _Toc413006447 h71-5- فرضیات:PAGEREF _Toc413006448 h71-5-1-فرضیه اصلی:PAGEREF _Toc413006449 h71-5-2-فرضیه های فرعی:PAGEREF _Toc413006450 h71-6-کاربران پژوهش:PAGEREF _Toc413006451 h81-7-تعاریف مفهومی متغیرها:PAGEREF _Toc413006452 h91-7-1- تعریف مفهومی عزت نفس:PAGEREF _Toc413006453 h91-7-2- تعریف مفهومی بزهکاری:PAGEREF _Toc413006455 h9فصل دوم: ادبیات تحقیق
مقدمه:PAGEREF _Toc413006456 h11بخش اول: مبانی نظری پژوهشPAGEREF _Toc413006457 h122-1- تعاریف عزت نفس:PAGEREF _Toc413006458 h122-2-تعاریف عزت نفس ازدیدگاه روانشناسان و جامعه شناسان:PAGEREF _Toc413006459 h132-3- مفهوم عزت نفس:PAGEREF _Toc413006461 h192-3-1- بهای وجود:PAGEREF _Toc413006462 h212-3-2- خواستن، پل ذلت:PAGEREF _Toc413006463 h212-3-3- حفظ گوهر عزت:PAGEREF _Toc413006464 h232-3-4- اهمیت عزت نفس:PAGEREF _Toc413006465 h242-4- وجه تمایز عزت نفس و اعتماد به نفس:PAGEREF _Toc413006466 h262-5- عزت نفس ازدیدگاه اسلام و قرآن:PAGEREF _Toc413006467 h262-6- مهمترین الگوها و نظریه ‌های عزت نفس:PAGEREF _Toc413006468 h302-6-1- نظریه استاد مطهری:PAGEREF _Toc413006469 h302-6-2- نظریه کارل راجرز:PAGEREF _Toc413006470 h312-6-3- نظریه کوپر اسمیت:PAGEREF _Toc413006471 h332-6-4- نظریه آبراهام مازلو:PAGEREF _Toc413006472 h342-6-5- نظریه آدلر:PAGEREF _Toc413006473 h352-6-6- نظریه ویلیام جیمز:PAGEREF _Toc413006474 h362-6-7- نظریه گوردن آلپورت:PAGEREF _Toc413006475 h362-6-8- نظریه مید:PAGEREF _Toc413006476 h372-6-9- نظریه براندن:PAGEREF _Toc413006477 h372-7- چگونه عزت نفس بر زندگی روزانه اثر می‌گذارد؟PAGEREF _Toc413006478 h382-8- ویژگی‌های افراد باعزت نفس بالا و پائین:PAGEREF _Toc413006479 h392-9- ویژگی‌های افراد باعزت نفس پائین:PAGEREF _Toc413006480 h412-10- مشکلات ناشی ازعزت نفس پائین:PAGEREF _Toc413006481 h412-11- عوامل تأثیر گذار بر عزت نفس:PAGEREF _Toc413006482 h422-11-1- واکنش دیگران:PAGEREF _Toc413006483 h422-11-2- مقایسه با دیگران:PAGEREF _Toc413006484 h422-11-3- همانند سازی با الگوها:PAGEREF _Toc413006485 h422-11-4- چگونگی پاسخ به نیازهای فرد:PAGEREF _Toc413006486 h432-11-5- برخورد مناسب با رفتارهای فرد:PAGEREF _Toc413006487 h432-11-6- عزت نفس والدین:PAGEREF _Toc413006488 h432-11-7- نظام عقاید و افکار:PAGEREF _Toc413006489 h442-11-8- باورها :PAGEREF _Toc413006490 h442-12- تأثیر والدین بر افزایش عزت نفس فرزندان:PAGEREF _Toc413006491 h442-13- سه گام اساسی جهت رسیدن به عزت نفس بهتر:PAGEREF _Toc413006492 h482-14- پیشگیری:PAGEREF _Toc413006493 h492-14-1- معانی لغوی و مفهومی پیشگیری:PAGEREF _Toc413006494 h492-14-1-1- مفهوم موسع پیشگیری:PAGEREF _Toc413006495 h502-14-1-2- مفهوم مضیق پیشگیری:PAGEREF _Toc413006496 h502-14-2- تعاریف متعدد پیشگیری از بزهکاری:PAGEREF _Toc413006497 h502-14-3- پیشگیری کیفری:PAGEREF _Toc413006498 h522-14-3-1- پیشگیری عام:PAGEREF _Toc413006499 h522-14-3-2- پیشگیری خاص:PAGEREF _Toc413006500 h522-14-4- پیشگیری غیرکیفری(جدید):PAGEREF _Toc413006501 h532-14-4-1- پیشگیری اجتماعی:PAGEREF _Toc413006502 h542-14-4-2-پیشگیری وضعی:PAGEREF _Toc413006503 h552-14-4-3- پیشگیری گروهی:PAGEREF _Toc413006504 h552-14-4-4- پیشگیری رشد مدار:PAGEREF _Toc413006505 h562-14-4-5-پیشگیری دفاعی و پیشگیری آزادی بخش:PAGEREF _Toc413006506 h582-15- مراحل پیشگیری:PAGEREF _Toc413006507 h582-15-1- پیشگیری اولیه (ابتدائی،نخستین):PAGEREF _Toc413006508 h582-15-2- پیشگیری ثانویه(دومین):PAGEREF _Toc413006509 h592-15-3- پیشگیری ثالث(سومین):PAGEREF _Toc413006510 h592-16- تقسیم بندی انواع پیشگیری از نظر مکانیسم:PAGEREF _Toc413006511 h602-16-1- استفاده ازسیستم عدالت کیفری:PAGEREF _Toc413006512 h602-16-2- کاهش فرصت‌های وقوع جرم:PAGEREF _Toc413006513 h602-16-3- کاهش انگیزه ارتکاب جرم:PAGEREF _Toc413006514 h602-17- بزهکاری نوجوانان:PAGEREF _Toc413006515 h602-17-1-تعریف بزهکاری:PAGEREF _Toc413006516 h612-17-2- تعریف رفتاربزهکارانه نوجوانان:PAGEREF _Toc413006517 h612-18- بزهکاران بر اساس مدل ترسیمی به سه دسته تقسیم شده‌اند که عبارتند از:PAGEREF _Toc413006518 h642-19- اشکال رفتارهای بزهکارانه نوجوانان:PAGEREF _Toc413006519 h652-19-1- 1-پیشگیری از بزهکاری موردیPAGEREF _Toc413006520 h652-19-2-1-پیشگیری از بزهکاری موقتیPAGEREF _Toc413006521 h662-19-3-1- پیشگیری از بزهکاری مزمنPAGEREF _Toc413006522 h672-19-4- نتیجه گیری نهایی بعد از ارائه سه روش پیشگیرانهPAGEREF _Toc413006523 h702-20- رویکردهایی درمورد بزهکاری:PAGEREF _Toc413006524 h722-20-1- رویکرد کنترل اجتماعی:PAGEREF _Toc413006525 h722-20-2- رویکرد پیوندهای افتراقی:PAGEREF _Toc413006526 h742-20-3- رویکرد شکل ظاهری:PAGEREF _Toc413006527 h752-20-4- رویکرد ساختار زیستی:PAGEREF _Toc413006528 h762-21- نوجوانی:PAGEREF _Toc413006529 h762-22- بلوغ جنسی و نشانه‌های آن:PAGEREF _Toc413006530 h782-23- برخی وظایف والدین:PAGEREF _Toc413006531 h78بخشدوم- مطالعات انجام شدهPAGEREF _Toc413006532 h802-24- پیشینه پژوهش:PAGEREF _Toc413006533 h802-24-1- تحقیقات ا نجام شده درخارج ازکشور:PAGEREF _Toc413006534 h802-24-2- تحقیقات انجام شده در ایران:PAGEREF _Toc413006535 h81فصل سوم: روش تحقیق
3-1- مقدمهPAGEREF _Toc413006536 h883-2- روش تحقیق:PAGEREF _Toc413006537 h883-3- جامعه آماری:PAGEREF _Toc413006538 h893-4- نمونه آماری و روش نمونه گیری:PAGEREF _Toc413006539 h893-5- قلمرو مکانی و زمانی تحقیق:PAGEREF _Toc413006540 h893-6- ابزار گرد آوری اطلاعات:PAGEREF _Toc413006541 h893-7- روایی و پایایی ابزار پژوهش:PAGEREF _Toc413006544 h903-8- تعریف عملیاتی متغیرها :PAGEREF _Toc413006545 h913-9- روش‌های تجزیه وتحلیل اطلاعات:PAGEREF _Toc413006546 h92فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها و یافته‌ها
4-1-مقدمه:PAGEREF _Toc413006547 h944-2-یافته‌های توصیفی:PAGEREF _Toc413006548 h944-2-1- مشخصات پاسخگویان:PAGEREF _Toc413006549 h944-3- یافته‌های استنباطی:PAGEREF _Toc413006550 h112فصل پنجم: بحث و نتیجه‌گیری
5-1- مقد مه:PAGEREF _Toc413006551 h1185-2- یافته‌های پژوهش:PAGEREF _Toc413006552 h1185-3- جمع بندی:PAGEREF _Toc413006553 h1215-4- پیشنهادات:PAGEREF _Toc413006554 h1215-4-1- پیشنهادهای کاربردی یا عملی:PAGEREF _Toc413006555 h1215-4-2- پیشنهادهای پژوهشی یا علمی:PAGEREF _Toc413006556 h1235-4-3- سایرپیشنهادها:PAGEREF _Toc413006557 h1235-5- محدودیت‌های تحقیق:PAGEREF _Toc413006558 h124فهرست منابع و مأخذPAGEREF _Toc413006559 h124ضمایم
1-پرسشنامه محقق ساخته
2- پرسشنامه کوپر اسمیت
TOC h z t “B Nazanin 12 ج,1” جدول (4-1): توزیع فراوانی سنPAGEREF _Toc412285431 h95جدول(4-2): توزیع فراوانی مقطع تحصیلیPAGEREF _Toc412285432 h96جدول(4-3): توزیع فراوانی معدل سالقبلPAGEREF _Toc412285433 h97جدول (4-4): توزیع فراوانی سواد پدرPAGEREF _Toc412285434 h98جدول(4-5): توزیع فراوانی سواد مادرPAGEREF _Toc412285435 h99جدول (4-6): توزیع فراوانی شغل پدرPAGEREF _Toc412285436 h100جدول (4-7): توزیع فراوانی شغل مادرPAGEREF _Toc412285437 h101جدول (4-8): توزیع فراوانی سرپرست خانوادهPAGEREF _Toc412285438 h102جدول (4-9): توزیع فراوانی میزان درآمد خانوادهPAGEREF _Toc412285439 h103جدول (4-10): توزیع فراوانی تعداد اعضای خانوادهPAGEREF _Toc412285440 h104جدول (4-11): توزیع فراوانی فرزند چندم خانوادهPAGEREF _Toc412285441 h105جدول (4-12): توزیع فراوانی قید حیات پدرPAGEREF _Toc412285442 h106جدول (4-13): توزیع فراوانی قید حیات مادرPAGEREF _Toc412285443 h107جدول (4-14): توزیع فراوانی فرزند طلاقPAGEREF _Toc412285444 h108جدول (4-15): توزیع فراوانی محل سکونتPAGEREF _Toc412285445 h109جدول (4-16): توزیع فراوانی جرم ارتکابیPAGEREF _Toc412285446 h110جدول (4-17): توزیع فراوانی چندمین بار جرمPAGEREF _Toc412285447 h111جدول (4-18): نتایج آزمون کولموگروف– اسمیرنوف برای بررسی نرمال بودن توزیع نمراتPAGEREF _Toc412285448 h112جدول (4-19): آزمونt مستقل برای مقایسه عزت نفس کلی درگروه سالم و بزهکارPAGEREF _Toc412285449 h113جدول (4-20): آزمونt مستقل برای مقایسه عزت نفس خانوادگی در گروه سالم و بزهکارPAGEREF _Toc412285450 h114جدول (4-21): آزمونt مستقل برای مقایسه عزت نفس اجتماعی درگروه سالم و بزهکارPAGEREF _Toc412285451 h115جدول (4-22): آزمونt مستقل برای مقایسه عزت نفس تحصیلی درگروه سالم و بزهکارPAGEREF _Toc412285452 h116
TOC h z t “B Nazanin12 ن,1” نمودار (4-1): نمودار ستونی توزیع فراوانی سنPAGEREF _Toc412285645 h95نمودار (4-2): نمودار ستونی توزیع فراوانی سنPAGEREF _Toc412285646 h96نمودار (4-3): نمودار ستونی توزیع فراوانی معدل سال قبلPAGEREF _Toc412285647 h97نمودار (4-4): نمودار ستونی توزیع فراوانی سواد پدرPAGEREF _Toc412285648 h98نمودار (4-5): نمودار ستونی توزیع فراوانی سواد مادرPAGEREF _Toc412285649 h99نمودار (4-6): نمودار ستونی توزیع فراوانی شغل پدرPAGEREF _Toc412285650 h100نمودار (4-7): نمودار ستونی توزیع فراوانی شغل مادرPAGEREF _Toc412285651 h101نمودار (4-8): نمودار ستونی توزیع فراوانی سرپرست خانوادهPAGEREF _Toc412285652 h102نمودار (4-9): نمودار ستونی توزیع فراوانی میزان درآمد خانودهPAGEREF _Toc412285653 h103نمودار (4-10): نمودار ستونی توزیع فراوانی تعداد اعضای خانوادهPAGEREF _Toc412285654 h104نمودار (4-11): نمودار ستونی توزیع فراوانی فرزند چندم خانوادهPAGEREF _Toc412285655 h105نمودار (4-12): نمودار ستونی توزیع فراوانی قید حیات پدرPAGEREF _Toc412285656 h106نمودار (4-13): نمودار ستونی توزیع فراوانی قید حیات مادرPAGEREF _Toc412285657 h107نمودار (4-14): نمودار ستونی توزیع فراوانی فرزند طلاقPAGEREF _Toc412285658 h108نمودار (4-15): نمودار ستونی توزیع فراوانی محل سکونتPAGEREF _Toc412285659 h109نمودار (4-16): نمودار ستونی توزیع فراوانی جرم ارتکابیPAGEREF _Toc412285660 h110نمودار (4-17): نمودار ستونی توزیع فراوانی چندمین بارجرمPAGEREF _Toc412285661 h111
فصل اول
طرح تحقیق
مقدمه:موضوع تحقیق تبیین عزت نفس و تأثیر آن در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز می باشد. در دیدگاه دینی ما عزت نفس به عنوان یکی از مؤلفه های شخصیت سالم و بهنجار دارای اهمیت سزاوار بوده و می توان گفت که یکی از بزرگترین درسی که انبیاء الهی به بشریت داده اند همین عزت نفس و نگه داشتن کرامت نفس است. چون در سایه عزت نفس است که انسان می تواند توانایی ها و استعدادهای دروی خود را شکوفا سازد و پرداختن به این امر در جامعه کنونی از اهمیت و ضرورت خاصی برخوردار است. به تعبیری دیگر می توان گفت که برای یک زندگی صحیح و عاری از اشتباهات کم و یا رسیدن به قله های معنویت و حتی مادیت اشرافیت کامل انسان به شرافت درونی و دوری از ذلت و خواری است. درست است که انسان همواره در مسیر تکامل بوده و هر لحظه می تواند با اتکاء به منبع لم یزلی و تلاش خود، نواقص موجود در این مسیر را جبران کند ولی برای اینکه انسان به نقطه مد نظر برسد لازم است که خود و اطرافیان اعم از جامعه، خانواده و غیره او را در این مسیر یاری کنند و آنچه را که لازمه رسیدن به این نقطه است برای وی فراهم کنند که مسلماً کمک به حفظ عزت نفس و یا ارتقای آن و یاد دادن روش های آن از مصادیق بازر این ملزومات می باشد. با نگاه به محیط اطراف در عصر کنونی می بینیم که سرمایه های جامعه که همان فرزندان نوجوانان باشند روز به روز توسط عوامل گوناگون در حال خروج از مسیر اصلی زندگی و افتادن در تباهی هستند ولی اگر ارزش های درونی همان فرزندان، برایشان مورد تبیین قرار گیرد و ارزش و اهمیت عزت و کرامت نفس برایشان یادآوری شود و به این نتیجه برسند که رسیدن به اهداف بزرگ نیازمند عدم اقناع به لذات گذراست، پس همواره در حفظ و ارتقاء آن تلاش خواهند کرد. علی رغم اینکه تلاش هایی در این مسیر صورت گرفته اما چون عزت نفس یکی از فضایل ارزشمند است لذا بازکاوی و نگرش دقیق به آن نشان می دهد که چرا یکی از مسائل بنیادین تربیتی در اکثر مکاتب و روش های تربیتی است.
مربیان، والدین، رهبران دینی، بزرگان سیاست همگی بر این امر اتفاق نظر دارند که جامعه نیاز به پرورش اشخاصی با عزت نفس سالم و بالا دارد و احصاء موانع موجود و هموار کردن مسیر، از وظایف پژوهشگران و محققین در امر تربیت و اصلاح افراد جامعه می باشد.
این فصل با عنوان طرح تحقیق در برگیرنده موضوعاتی از قبیل بیان مسئله و اهمیت تحقیق است که به اهمیت موضوع و ضرورت های پرداختن به این موضع اشاره شده است. و سپس به اهداف، سؤالات، فرضیات و کاربران تحقیق اشاره شده است. و در آخر با اشاره به تعاریف مفهومی متغیر ها فصل به پایان می رسد.
1-1-بیان مسئله:روانشناسان، اعتماد به نفس مثبت یا همان عزت نفس را بعنوان هسته مرکزی سازگاری اجتماعی قلمداد می کنند که این، دیدگاه گسترده و تاریخی طولانی دارد. یافته‌های تجربی جدید، ارتباط بین عزت نفس با عملکرد مؤثر و مطلوب را اثبات نموده اند و بیان شده که بسیاری از مشکلات انسان‌ها محصول عزت نفس ما بین افراد است، اگر فرد به خود بها دهد، کمتر به احساس‌های منفی و افکار آزار دهنده تن می دهد و بین اعمال خویش و باورها و اعتقادات خود هماهنگی ایجاد می کند. عزت نفس نگرش مستمری است که شخص راجع به ارزشمندی خویش دارد. قضاوت شخصی و خودارزشمندی که شخص درباره ی خودش دارد، عزت نفس نام دارد.
عزت نفس از نظر روزنبرگ دو مؤلفه دارد:1- احساس خودارزشمندی مبتنی بر ارزیابی خویشتن2- احساس کارآمدی مبتنی بر مشاهده ی آثار کارهای فرد(انصاری نژاد، 1389)
نوجوانی که احساس خوبی نسبت به خود دارد به طور معمول نسبت به زندگی احساس مثبتی دارد و این حس مثبت و خوشایند باعث می شود نوجوان در مقابله با مشکلات و اتفاقات زندگی با توانایی و اطمینان رفتار کند. شخصی که عزت نفس بالایی دارد، لبخند می زند، از نگاه فرار نمی‌کند، با استقامت می‌ایستد و به طور کلی یک احساس مثبت ارائه می‌دهد، دیگران هم به احساس مثبت او پاسخ می دهند، وی را می‌پذیرند و جذبش می‌کنند.
در مقابل،کسی که عزت نفس پایینی دارد، احساس بی‌کفایتی، عدم اطمینان، ناامیدی، بهانه جویی و اضطراب دارد. وی دامنه محدودی از عواطف و احساسات دارد و به آسانی تحت تأثیر دیگران قرار می‌گیرند. متأسفانه تأثیرپذیری افرادی که عزت نفس پایینی دارد، عامل هدایت کننده آنها به سوی بزهکاری است و به این دلیل توجه بیشتر به مسئله عزت نفس از اولویت‌های اصلی روانشناسان و دست اندرکاران امور تربیتی جامعه بوده که نیروی انتظامی هم بعنوان یک سازمان اجتماعی که علاوه بر برخورد با جرایم و بزهکاری نوجوانان، در فکر ارائه راهکارهای مورد نیاز بر اساس پزوهش‌های علمی است. و افراد دخیل در این مقوله که اساتید و دانشجویان باشند، می توانند با پرداختن به تحقیق و پژوهش در خصوص عزت نفس نوجوانان کمک شایانی به افراد جامعه بالأخص والدین نموده تا گرهی از مشکلات جامعه را بگشایند. مشکلی که در اینجا مطرح است بزهکاری نوجوانان پسر است که این امر نیز منبعث از عوامل گوناگونی است که از این عوامل عزت نفس یا پایین بودن آن سهم به سزایی را داشته و دارد.
مطالعات انجام شده رابطه بین عزت نفس فرد و اشرافیت وی به توانایی‌های خود که بر میزان موفقیت یا عدم موفقیت فرد تأثیرگذار هست را مورد تأیید قرار داده است. افزایش عزت نفس باعث می شود احساس ارزشمندی و توانمندی در فرد احیاء شود و تغییرات مثبتی، چون افزایش پیشرفت تحصیلی، افزایش تلاش برای کسب موفقیت، داشتن اعتماد به نفس و بلند همت بودن، تمایل به بهداشت سلامت بیشتر، لذت بردن از روابط دیگران و پیش بینی مثبت نسبت به موقعیت‌های بعدی در او پدیدار می‌شود. (برماس، 1383) عزت نفس موجب خواهد شد که فرد در امورات شخصی از قبیل کار و تحصیل و غیره موفق باشد این موفقیت فرد در ارتقاء جایگاه اجتماعی وی تأثیر گذاشته و علاوه بر آن، موجبات سلامت جامعه را نیز فراهم خواهد نمود.
در این تحقیق دو مسئله عمده وجود دارد،یکی عزت نفس که بعنوان متغییر مستقل و دیگری بزهکاری نوجوانان که متغییر وابسته محسوب می شود(xعبارتست ازعزت نفس وyعبارتست از بزهکاری) و به این مسائل پرداخته خواهد شد که آیا وجود یا عدم وجود عزت نفس می تواند بر بزهکاری نوجوانان تأثیر داشته باشد؟ ضمناً عوامل تأثیرگذار بر عزت نفس نیز مورد بحث قرار خواهدگرفت و در ادامه بدنبال آن هستیم که عزت نفس و تأثیر آن را در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز(مطالعه موردی دانش آموزان اول و دوم دبیرستان های دولتی در سال 1392)مورد بررسی قرار داده و تبیین نماییم.
1-2-اهمیت وضرورت تحقیق: پایین بودن عزت نفس یکی از متداول ترین مشکلات روانی در میان افراد جامعه به خصوص نوجوانان است، مشکل و ضعفی که بر همه جنبه‌های زندگی تأثیر منفی می‌گذارد. ندادن ارزش و اعتبار به خویشتن نه تنها موجب خرابی رابطه شخص با خود می شود بلکه در ارتباطات شخصی فرد با والدین، فرزندان و خلاصه همه اطرافیان صدمات شدیدی وارد می سازد. این احساسات انسان را از پای در می آورد و احساسات مخربی چون تشویق، نگرانی، خجالت، سرخوردگی، حسادت، دشمنی و ترس را برانسان غالب می سازد. اهمیت داشتن عزت نفس و عدم آن، شباهت زیادی به شکست و پیروزی و یا مرگ و زندگی دارد.
میزان موفقیت نوجوانان در آینده بستگی زیادی به میزان عزت نفس آنان داشته و این امر از نتایج تحقیقات گسترده ای که توسط روانشناسان مختلف دنیا صورت گرفته استنباط می شود. (فیض الهی،1392)
تحقیقات صورت گرفته بالأخص درکشورهای خارج، نشان از ارتباط معنادار بین اعتماد به نفس مثبت و عزت نفس با موفقیت یا عدم موفقیت فرد در تمام جنبه‌های زندگی اعم از علمی، اجتماعی،اقتصادی و غیره را می دهد. ولی به این موضوع در داخل کشور ما و یا حدأقل در دانشگاه پلیس زیاد پرداخته نشده و به نظر می رسد که عزت نفس می تواند نقش تعیین کننده ای در امر پیشگیری از بزهکاری نوجوانان داشته باشد و اگر عزت نفس در دوران کودکی و نوجوانی مورد توجه قرار گرفته و به ارتقاء آن در سنین جوانی و بزرگسالی نیز توجه شود، می تواند در سالم سازی فضای جامعه مؤثر باشد.
تحقیقات مربوط به رابطه عزت نفس و بزهکاری و یا تأثیر آن در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان بسیار با اهمیت بوده و می تواند نتایج حاصله در ناجا و سازمان‌هایی به مانند آموزش و پرورش،سازمان بهزیستی و سایر سازمان‌های خدمات اجتماعی از قبیل کانون‌های اصلاح و تربیت و غیره مورد استفاده قرار گیرد. نتایج حاصل از این تحقیق، با توجه به متفاوت بودن قلمروی جغرافیایی اش با تحقیقات پیشین، متفاوت از تحقیقات مشابه در این زمینه خواهد بود. می خواهیم به این نقطه برسیم که با وجود فرهنگ غنی و اسلامی که در جامعه ما بوده است و این همه تأکید بر تربیت اسلامی از سوی سازمان‌ها، نهادها، دانشمندان و متفکران اسلامی و بالأخص خانواده‌ها، چقدر بر میزان ارتقاء عزت نفس موجب شده؟ و آیا عزت نفس به میزان مطلوبی در بین نوجوانان ما وجود داشته و دارد؟
مطالعات مختلف نشان داده که حدود یک سوم نوجوانان عزت نفس کمی دارند، این عزت نفس کم، می‌تواند موقتی باشد اما در موارد جدی و شدید سبب افسردگی، بی اشتهایی عصبی، بزهکاری و حتی خودکشی شود. ابعاد مختلف عزت نفس کلی پایین با رفتارهای انحرافی و بزهکاری همبستگی بالایی دارد. با توجه به اوضاع محیطی ممکن است عزت پایین سبب انحراف و بزهکاری شود. نوجوانانی که تحقیر می شوند یا شکست می خورند برای افزایش میزان عزت نفس خودشان ممکن است رفتارهای بزهکارانه انجام دهند.(انصاری نژاد، 1391)
پس نشان دادن الگوهای صحیح، رفتارها و هنجارهای مورد قبول و پسند محیط و جامعه می تواند کمک شایانی بدین گونه نوجوانان نماید. در این میان اصرار بیشتر روانشناسان بر ابراز محبت بی قید وشرط از سوی والدین نسبت به نوجوانان دارای شرایط احتمال گرایش به بزهکاری و یا نوجوانانی که اشتباهات جزئی داشته و هنوز بعنوان یک بزهکار تلقی نمی شوند، بر اهمیت توجه به عزت نفس می افزاید. این ابراز محبت می تواند تأثیر معجزه آسایی در ارتقاء عزت نفس فرزندان داشته باشد، به شرطی که همان اسلوب صحیح در برخورد با آن نوع از نوجوانان رعایت گردد.
1-3-اهداف تحقیق:1-3-1-هدف کلی:بررسی تأثیر عزت نفس در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز در سال 1392.
1-3-2-اهداف جزئی:1-بررسی تأثیر عزت نفس خانوادگی در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز در سال 1392.
2-بررسی تأثیر عزت نفس اجتماعی در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز در سال 1392.
3-بررسی تأثیر عزت نفس تحصیلی در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز در سال 1392.
1-4-سوالات تحقیق:1-4-1-سؤال اصلی:عزت نفس چه تأثیری در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسرشهر تبریز در سال 1392 دارد؟
1-4-2-سؤالات فرعی:1- عزت نفس خانوادگی چه تأثیری در پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسرشهر تبریز در سال 1392 دارد؟
2-عزت نفس اجتماعی به چه میزان درپیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسرشهر تبریز در سال 1392 تأثیر دارد؟
3- عزت نفس تحصیلی چه تأثیری در بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز در سال 1392 دارد؟
1-5- فرضیات:1-5-1-فرضیه اصلی:بین عزت نفس و پیشگیری از بزهکاری نوجوانان پسرشهر تبریز در سال 1392 رابطه معناداری وجود دارد.
1-5-2-فرضیه های فرعی:1-بین عزت نفس خانوادگی و بزهکاری نوجوانانپسرشهر تبریز در سال 1392 رابطه وجود دارد.
2-بین عزت نفس اجتماعی و بزهکاری نوجوانان پسر شهر تبریز در سال 1392 رابطه معناداری وجود دارد.
3-بین عزت نفس تحصیلی و بزهکاری نوجوانانپسرشهر تبریز در سال 1392 رابطه معناداری وجود دارد.
1-6-کاربران پژوهش:نتایج و یافته‌های این تحقیق می تواند در سازمان‌های ذیل الذکر کاربرد داشته باشد:
1- ناجا (معاونت آموزش،معاونت اجتماعی) ، بدین صورت که معاونت اجتماعی ناجا در هر رده‌ای می تواند یافته‌ها و نتایج را در اختیار کارشناسان امور اجتماعی و روانشناسی قرار دهد و آنها در آموزش همگانی به خانواده‌ها و نیز در طرح تعامل و اعزام کارشناسان به محیط‌های آموزشی اعم از مدارس ابتدائی، راهنمائی و غیره مورد استفاده قرار دهند و همچنین معاونت آموزش هم می تواند این نتایج را در ارتقاء میزان عزت نفس سربازان و یا پرسنل جوانی که جدیداً به سازمان وارد شده اند مورد استفاده قرار دهد.
2-سازمان آموزش و پرورش استان آذربایجان شرقی به قطع یقین بیشترین میزان استفاده را از نتایج و یافته‌های پژوهش حاضر در امر آموزش، تربیت و اصلاح روند امور در پیشبرد هرچه بهتر نظام آموزشی خود در جهت ارتقاء سطح عزت نفس دانش آموزان نوجوان که بیشترین نقش را در عدم گرایش آنان به بزهکاری را دارد، داشته باشد.
3- کانون اصلاح وتربیت مرکز تبریز هم بدلیل اینکه تمامی نوجوانان پسر حاضر در این مرکز به طور تمام شمار مورد مطالعه وتحقیق قرار گرفته اند یکی دیگر از مراکزی است که می تواند از این تحقیق در جهت اصلاح وتربیت بهتر نوجوانان بزهکار استفاده نماید.
4-سازمان تبلیغات اسلامی استان آذربایجان شرقی به عنوان یکی از سازمان‌های دخیل در امور تبلیغ و ترویج احکام اسلامی و تربیت فرزندان بر طبق موازین اصیل اسلامی است، می تواند با نگاه به یافته‌ها و نتایج حاصل از این کار تحقیقی، نقش اساسی در راستای کمک به اولیاء و خود نوجوانان که مخاطبین اصلی در سخنرانی‌ها و نشریه‌های آن سازمان محسوب می شوند، داشته باشد.
5-اداره بهزیستی استان آذربایجان شرقی بدلیل عهده دار بودن تربیت و سرپرستی برخی از نوجوانان به اصطلاح بد سرپرست یا کودکان و نوجوانان کار و نگهداری از آنان در مراکز ویژه زیر نظر بهزیستی و با توجه به اینکه این طیف از نوجوانان استعداد بیشتری را در گرایش به بزهکاری و جرایم را دارند،می تواند با نگاه اجمالی به مطالب و یافته های این تحقیق، کارشناسان مربوطه را یاری کند.
6- غیر از سازمان‌هایی که ذکر شد سازمان و نهادهای دیگری هم می تواند از نتایج بدست آمده در این تحقیق کاربردهایی را داشته باشد ازجمله اداره بهداشت و درمان، سازمان زندان‌ها، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، هلال احمر و غیره.
1-7-تعاریف مفهومی متغیرها:متغیر‌های این تحقیق عبارتند از عزت نفس که متغیر مسقل و دیگری بزهکاری که آن هم بعنوان متغیر وابسته تلقی می شود.
1-7-1- تعریف مفهومی عزت نفس:عزت نفس طبق تعریف فرهنگنامه ای: ارجمندی ذات، خود، گرامی داشتن خود، عزیز دانستن خود، خودارزیابی ( عمید، 1363)عزت نفس درجه تأیید، تصویب، و ارزشی که شخص برای خود قائل استمی باشد.1-7-2- تعریف مفهومی بزهکاری:بزهکاری یعنی رفتارهای خلاف قانون کیفری و هم خلاف قوانین مقررات اجتماعی حاکم بر جامعه،مانند قوانین راهنمائی و رانندگی، قوانین مدنی و یا مجموعه قوانینی که مختص یک جامعه ی فرعی و یا کوچک در کشور است مانند قوانین و مقررات در مدارس، ادارات و نیز رفتارهای خلاف هنجارها و ارزش‌های مورد پذیرش عموم در جامعه می باشد. مانند فعالیت مربوط به خشونت، اخلال در نظم خانه و خانواده و برخی بزهکاری‌های پنهان نوجوانان. (بلسیر، 1391)
فصل دوم:
ادبیات تحقیق
مقدمه:این فصل به عنوان ادبیات تحقیق یا همان مبانی نظری به دوبخش عمده تقسیم شده است بخش اول بیان مطالبی است در خصوص عزت نفس، پیشگیری، نوجوانی، بزهکاری نوجوانان، تعاریف و نظریه‌های گوناگونی که در این خصوص از سوی روانشناسان و کارشناسان مطرح در این زمینه‌ها ارائه شده است در بخش دوم با عنوان پیشینه تحقیق،به پژوهش‌ها و تحقیقاتی که با عنوان‌های عزت نفس و بزهکاری نوجوانان در داخل و خارج از کشور انجام گردیده، اشاره اجمالیشده است.
برای انسان هیچ ارزشی، مهم تر از داوری او در مورد نفس خویش نیست، تصوری که یک فرد از خویشتن دارد به طور ضمنی در همه واکنش‌های او متجلی است. نیاز به احترام و عزت نفس از نیازهای اساسی انسان است که روانشناسان بر آن تأکید دارند. عزت در همه فرهنگ‌ها ارزش و ذلت ضد ارزش به حساب می آید، مفهوم و مصداق آن در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است. ناتانیل براندن پدر نهضت عزت نفس می نویسد:
احساس ما از خویشتن و آنچه را که در مورد خود می اندیشیم بر کلیه جوانب تجربه ما از زندگی اثر جدی و قطعی دارد. شیوه رفتار ما در کار و حرفه، در مسائل عشقی و عاطفی، در امور جنسی، در نقش پدر و مادر در رابطه با فرزندان و در پیشرفت امور زندگی همه و همه متأثر و در گرو احساس ما از نقش خویشتن است.همچنین راهگشای فهم و درک ما از خود و دیگران است. همه ی مشکلات روانی مانند اضطراب، افسردگی، اعتیاد به مواد مخدر همه و همه ریشه در عزت نفس ضعیف دارد.
عزت نفس سالم یک نیاز اصولی و اساسی برای برخورداری از یک زندگی با فرجام است.
منظور از از عزت نفس نیرومند، احساس اطمینان از شایستگی در زندگی است. معنی عزت نفس ضعیف این است که انسان خود را مناسب و لایق زندگی نداند و عزت نفس متوسط نوسان بین این دو می‌باشد.
یکی از مهم ترین صفات بشری برای رسیدن به هدف‌هایی که انسان در پیش دارد عزت نفس است. برخورداری از اراده و اعتماد به نفس قوی، قدرت تصمیم گیری و ابتکار، خلاقیت، سلامت فکر و بهداشت روانی ارتباط مستقیمی با میزان عزت نفس و احساس خود ارزشمندی دارد.
همه افراد جامعه، صرفنظر از سن،جنسیت، زمینه فرهنگی، جهت و نوع کاری که در زندگی دارند، نیازمند عزت نفس هستند. در حقیقت بررسی های گوناگون روانشناسی حاکی از آن است که چنانکه نیاز به عزت نفس ارضاء نشود، نیازهای گسترده تر نظیر نیاز به آفریدن پیشرفت یا درک استعداد بالقوه محدود می ماند. عزت که در اصل یک کلمه عربی است در لغت به معنای محکم و نفوذناپذیر است.«أرض عزیزه»یعنی زمینی که آب در آن راه نیابد. این واژه از نظر اصطلاحی اجتماعی به معنای حالتی است که از شکست انسان پیشگیری می کند و مانع مغلوب شدن او می گردد.(عسگری،1392)
بخش اول: مبانی نظری پژوهش2-1- تعاریف عزت نفس: عزت نفس دارای تعاریف متعددی است، به بعضی از مهم ترین آن‌ها پرداخته می شود.
منظور از عزت نفس، احساس و تصوری است که فرد به مرور زمان نسبت به خویشتن در ذهنمی پروراند. به عبارت ساده تر، عزت نفس یعنی ارزیابی فرد از خودش، حال این برداشت و ارزیابی می تواند مثبت و خوشایند باشد، یا منفی و ناخوشایند. (شجری، 1392)
عزت نفس1 درکی است که فرد از خود دارد، اما این درک با قضاوت‌های ارزشی همراه است و دربرگیرنده میزانی از حرمت خویش و خویشتن پذیری است.(همان منبع) بنابراین حس ذهنی و دیرپائی از میزان پذیرش خود به شمار می رود. عزت نفس از عوامل درونی و بیرونی متأثر است. عوامل درونی، عواملی هستند که از درون نشأت می‌گیرد یا خود شخص آن را ایجاد می کند. مانند: نظرها، باورها و اعمال یا رفتار. عوامل بیرونی همان عوامل محیطی هستند. پیام‌هایی که کلامی و غیر کلامی انتقال پیدا می‌کنند و تجربه‌هایی که بانی و موجب آن والدین، آموزگاران، اشخاص مهم در زندگی، سازمان دهندگان و فرهنگ هستند(براندن، 1386)
افراد با عزت نفس بالا، برون گرا، سازگار، با وجدان، دارای ثبات عاطفی و آماده تجربه کردن هستند و تمایل دارند ویژگی‌های اجتماعی مطلوبی را به خود نسبت دهند. افرادی با عزت نفس پائین، اعتماد به نفس برای درگیر شدن در انواع رفتارهای اجتماعی را ندارند و بنابراین درون گراتر هستند. (شجری،1392). در مجموع عزت نفس رابطه قوی با سازه‌های انگیزشی مثل خوش بینی، سلطه و رقابت دارد، یعنی احساس کردن خود به عنوان یک عامل شایسته و دارای توانمندی موفقیت.
استفاده از منابع انسانی با عزت نفس بالا به معنی بهره وری بالاتر برای کارفرمایان است. برای کارمندان، عزت نفس بالا افراد را سریع تر به ارتقاء و توسعه شغلی در شرکت‌ها یا هنگام تقاضا دادن برای مشاغل بهتر در سازمان‌های دیگر، می رساند. عزت نفس منابع انسانی، یکی از مؤلفه‌های مهم جنبه روان شناختی به ویژه پیرامون مؤلفه‌های نگرشی می باشد. (همان منبع).
عزت نفس میزان پذیرش خود که از عواملی از قبیل نظرها، باورها، اعمال و رفتار، عوامل محیطی و غیره متأثر می باشد که در این راستا افراد دارای عزت نفس بالا سازگار، با وجدان و دارای ویژگی‌های مطلوب اجتماعی می باشند. لیکن افراد با عزت نفس پائین درون گرا و از ویژگی‌های مطلوب اجتماعی برخوردار نمی باشند.
2-2-تعاریف عزت نفساز دیدگاه روانشناسان وجامعه شناسان:روانشناسان ونیز جامعه شناسان تعاریف عملیاتی و به اصطلاح کاربردی زیادی را مطرح نموده اند که به برخی از آنها در ذیل اشاره می شود.1ـ عزت نفس تصورات، نگرش‌ها، ارزیابی‌هایی که شخص به طور مدام درباره خود انجام می دهد، قضاوت شخصی و خودارزشمندی که شخص درباره خودش دارد. ( کوپر اسمیت، 1967 )
2-عزت نفس قضاوتی است فردی از شایستگی که ویژه عام شخصیتی است نه یک نگرش لحظه ای یا اختصاصی برای موقعیت‌های خاص(پروین، جان،1392)
3-احساس خود ارزشمندی مبتنی بر ارزیابی خویشتنو احساس کارآمدی مبتنی بر مشاهده آثار کارهای فرد. این تعریف پرکاربردترین تعریف در مورد عزت نفس است.(رونبرگ، 1965)
4- عزت نفس یعنی احساس ارزشمند بودن که از طریق مجموعه افکار،عواطف، احساس‌ها و تجربه‌ها بدست می آید به نحوی که فرد خود را توانمند، باکیفیت و موفق می داند.(بازگیر، 1388)
عزت نفس به برآورد کلی شخصیتی از کفایت‌ها یا ارزش‌هایش مربوط می شود،عزت نفس در حقیقت اجزای برآورده شده از خودپنداره فرد است.خودپندراه نیز عبارت است از یک ارزیابی عام که بسیاری از ارزیابی‌های ویژه فردی در خصوص کفایت‌ها و ارزش‌هایش را ارئه می کند، کفایت‌ها و ارزش‌هایی که هرشخص می تواند به عنوان کودک، نوجوان و یا در هر موقعیت سنی و در هر شغل و موقعیتی در ذهن خود به همراه داشته باشد.به تعبیری دیگر قضاوتی است که افراد صرفنظر از اوضاع و احوال نسبت به خود دارند،و مبین درجه اطمینان یک فرد به ظرفیت موفقیت و به ارزش اجتماعی و شخصی خویشتن است که شامل ابعاد،حیطه‌هاو یامؤلفه‌های کلی یا عمومی، خانودگی، اجتماعی و تحصیلی می باشد و هریک از این مؤلفه‌ها و یا ظرفیت‌ها بر اساس پرسشنامه کوپر اسمیت احصاء شده و خود این مؤلفه‌ها شامل مفاهیمی است که در ذیل هریک، آورده شده است
مدل مفهومی عزت نفس کوپر اسمیت
-253365115570عزت نفس کلی
موجب عدم گرایش نوجوانان به بزهکاری می‌شود
عزت نفس تحصیلی
عزت نفس اجتماعی
عزت نفس خانوادگی
00عزت نفس کلی
موجب عدم گرایش نوجوانان به بزهکاری می‌شود
عزت نفس تحصیلی
عزت نفس اجتماعی
عزت نفس خانوادگی

پسر
41059107429500
الف- عزت نفس کلی:
ارزیابی و قضاوت فرد نسبت به کلیه ارزش‌های خود اطلاق می شود، که این جنبه از عزت نفس، سایر جنبه‌های فوق را در خود دارد و در واقع به ابعاد مختلف عزت نفس نوعی وحدت و یکپارچگی می بخشد. اگر فرد برای حیطه‌هایی که احساس خوبی در مورد آن‌ها دارد ارزش قائل شود، عزت نفس کلی اش مثبت خواهد بود و اگر آن حیطه‌ها بی ارزش شود، منجر به احساس منفی در مورد خود خواهد شد. (اسلامی نسب، 1374) خصوصیاتی که در این بعد از عزت نفس برای افراد مد نظر می باشد عبارتند از:
– تشویش خاطر ندارند.
– بدون داشتن مشکل زیاد، تصمیم می گیرند.
– جسارت گفتن حرف و سخن خود را دارند.
– به خودشان اطمینان دارند.
– به تنهایی توان انجام دادن کار خودشان را دارند و گلیمشان را از آب بیرون می کشند.
– از زندگی شان تقریباً راضی هستند.
– خودشان را خوب درک می کنند.
– ثبات در تصمیم گیری و پایبندی به آن تصمیم را دارند.
– نمی توانند خیلی چیزها را تغییر دهند.
– به سرعت نمی توانند به شرایط تازه، عادت و وفق گیرند.
– به راحتی تسلیم دیگران نمی شوند.
– نمی توانند خود را آن طور که هستند نشان و بروز دهند.
– در زندگی شان هیچ چیز قرو قاطی نیست و همه چیز جای خود را دارد.
– نسبت به خود مثبت اندیش هستند.
– از لحاظ تیب ظاهری خود را خوش استیل تر از دیگران می دانند.
– از موجودیت خود رضایت دارند.
– مورد اعتماد اطرافیان هستند.
– غالباً اهل خیالبافی نیستند، واقع بین هستند.
– خرسند از سن و سال خویش هستند.
– همیشه می دانند چه کار باید بکنند و نیازی به تذکر دیگران ندارند.
– از کارهایی که انجام می دهند رضایت خاطر دارند.
– نسبت به جنسیت خود رضایت دارند.
– انسان های از خود متشکر هستند.
– نسبت به مسائل اطراف خود آگاه بوده و به آنها اهمیت می دهند.
– در انجام وظایف محوله اغلب موفق هستند.
– با سرزنش های اطرافیان سرخورده نمی شوند.(سایت پرسمان دانش جوان www.porseman. org)
ب-عزت نفس خانوادگی:
خانواده مهم ترین و اساسی ترین محیط در شکل گیری و بنای شخصیت فرد تلقی می گردد. این که فرد تا چه اندازه در محیط خانواده پذیرفته می شود، احساسات وی تا چه حد مورد احترام است و رابط متقابل او با والدین، خواهران و برادرانش چگونه است، همه و همه در ایجاد عزت نفس فرد سهیم بوده و نقش اساسی خواهد داشت اگر فرد در خانواده مورد علاقه و محبت افراد دیگر باشد، احساس امنیت می کند و می توان گفت عزت نفس او مثبت است. (اسلامی نسب، 1373، ص 188) برخی شرایط محیطی و خصوصیات افراد از بعد عزت نفس خانوادگی عبارت است از:
– پدر و مادرهایی دارند که به احساسات بچه توجه دارند.
– پدرو مادرهایشان آنها را درک می کنند.
– قادر به گذراندن اوقات خوش با والدین هستند.
– به ندرت اتفاق می افتدکه در منزل رنجیده خاطر شوند.(خانه برایشان محیط امن محسوب می شود)
– والدینشان انتظارات بیجا از آنها ندارند.
– در خانه احساس امنیت و آرامش دارند.
– از پدر و مادر و رفتارشان نسبت به خود رضایت دارند.
– در منزل مورد توجه و محبت والدین و افراد خانواده قرار می گیرند. (سایت پرسمان دانش جوان www.porseman. org)
ج- عزت نفس اجتماعی:
عبارت است از احساسی که یک شخص در مورد خودش بعنوان یک دوست برای دیگران دارد. افراد می دانند که در صورت دستیابی به موفقیت، اجتماع امتیازاتی برای آنها قائل می‌شود که به طور معناداری بر زندگی آنها تأثیر می‌گذارد(اسلامی نسب، 1373، 189). برخی خصوصیات افراد از بعد عزت نفس اجتماعی عبارتند از:
– افرادی هستند که همه دوست دارند با آنها مصاحبت کنند.
– در میان همسالان از ارج و قرب بالایی برخوردارند.
– قدرت تأثیرگذاری بر دیگران را دارند.
– افراد عامه پسندی هستند.(مورد اقبال عمومی قرار دارند)
– با دوستان بزرگتر از خود راحت نیستند.
– در روابط با دیگران راحت و بدون تنش هستند.
– از روابط با دیگران دچار دردسر نمی شوند.
د- عزت نفس تحصیلی:
به ارزیابی و قضاوت فرد نسبت به ارزشمندی تحصیلی خود مربوط می شود. اگر فرد خود را با معیارهای مطلوب تحصیلی منطبق بداند و استانداردهای پیشرفت تحصیلی خود را برآورده سازد (طبیعتاً استانداردها به وسیله خانواده، معلمان و دوستان شکل گرفته است) دارای عزت نفس تحصیلی مثبت خواهد بود. یعنی اگر ملاک یا معیار پیشرفت تحصیلی برای او قبول شدن در یک ترم تحصیلی باشد و وی بتواند به چنین معیار تحصیلی دست یابد، دارای عزت نفس تحصیلی مثبت است. (بیابانگرد، 1380، ص328) اما برخی خصایص افراد از بعد عزت نفس تحصیلی:
– مفتخر از درس خواندن و نتایج خود هستند.
– در کارها و انجام وظایف خود حد نهایت را مد نظر قرار می دهند.
– در کلاس درس مشتاق درس پس دادن هستند.
– در کلاس نمی توانند ساکت باشند.
– در کلاس درس احساس نشاط دارند.
– در کلاس درس همیشه رو به آینده هستند.
– در کلاس درس همیشه موفق هستند و نمراتشان بر وفق مراد است.
– معلمان آنها از وضعیت تحصیلی ایشان رضایت دارند و این را همیشه بروز می دهند.
2-3- مفهوم عزت نفس:عزت نفس از جمله مفاهیمی است که در چند دهه اخیر مورد توجه بسیاری از روان شناسان و پژوهشگران قرار گرفته است، ولی قدمت تاریخی آن در مباحثی که علما و فلاسفه تعلیم و تربیت در گذشته داشته اند نیز به چشم می خورد. در طول هزاران سال گذشته، گزارش‌های تاریخی، نظرات فلاسفه، اشعار، افسانه‌ها و داستان‌ها گواه بر این مطلب است که انسان نیاز دارد خوب را جذاب و قابل احترام دانسته و تمام عملکردهایش را اخلاقی و ارزشمند جلوه دهد.
عزت نفس، در ادبیات فارسی، معانی عزیز شدن، گرامی شدن، ارجمند و ارجمندی را «عزّت» و معانی جان، حقیقت و خود هر چیز را به «نفس» اختصاص داده اند. (شاملو، 1388). منظور از عزت نفس احساس و تصویری است که فرد به مرور زمان نسبت به خویشتن در ذهن می پروراند؛ به عبارت ساده‌تر، عزت نفس یعنی ارزیابی فرد از خودش. (کلمز، کلارک وبین، 1373). عزت نفس، به معنای قضاوت شخص از ارزشمندی خود است و به نگرش فرد از خود دلالت می کند. افراد با بررسی نحوه کنار آمدن با استانداردها و ارزش‌های مورد نظر خود و مقایسه چگونگی عملکرد خود با دیگران، به قضاوت می‌پردازند.
عزت نفس، یکی از مهم ترین عوامل پیشرفت و شکوفایی استعداد و خلاقیت افراد می باشد. هرگاه فرد از عملکرد خود ارزیابی مثبتی داشته باشد، باعث افزایش عزت نفس وی و در صورت داشتن ارزیابی منفی از عملکرد خود، عزت نفس او کاهش می یابد. (شاملو، 1388). عزت نفس عبارت است از احساس ارزشمند بودن که از مجموع افکار، احساس‌ها، عواطف و تجربیات هر فرد در طول زندگی ناشی می شود. (شجری،1392).
شاید برای شما نیز پیش آمده باشد که بهچیزی نیاز داشته اید، ولی برای حفظ آبرو و موقعیت خویش، آن را با کسی مطرح نساخته اید. یا گاهی مشکلی برایتان پیدا شده ، اما آن را در حدی نساخته اید که برای چاره جویی و حل آن، آن را با کسی در میان بگذارید.
آیا تاکنون شده است که برای روبرو نشدن با یک نفر ناباب، راه خود را کج کنید، و برای دهان به دهان نشدن با یک فرد هرزه . هتاک، دندان روی جگر گذاشته، حتی به دفاع از خویش نپرداخته اید؟
این ها و نمونه هایی دیگری از این قبیل، شواهدی بر روحیه ی متعالی است که از آن با عزت نفس یاد می کنیم. جان آدمی عزیز است و رفاه و برخورداری، دوست داشتنی است؛ اما انسانیت انسان بالاتر از هر چیز است و شخصیت و آبرو قیمتی بسیار بالاتر از مال و اندوخته دارد. کرامت نفس نیز، ارزشی برتر از معادلات و محاسبات منفعت گرایانه و مادی دارد.
وقتی انسان به چیزی طمع می بندد، بخشی از انسانیت والای خویش را در معرض خطر و تلف شدن قرار می دهد تا ان خواسته را برآورده سازد. گاهی هم حق و دینو شرف و کرامت نفسف زیر پا گذاشته می شود تا آن مطلوب و خواسته به دست آید. آیا به راستی خواسته های نفسانی تا این حد مهم است که در چنین معامله زیانباری پی گیری شود؟
چگونه می توان به خواسته های دل، بی حساب و بیحدو مرز رسید، بی آنکه از معنویت و کمال و ارزش، چیزی را فدا کرد و از دست داد؟
صاحبان عزت نفسف هرگز آبروی خود را به کف نانی نمی فروشند و به خاطر مناعت طبع، هرگز خواسته های دل را زمینه ساز حقارت، زبونی و خفت و خواری نمی کنند.(محمدی،1393)
با توجه به مفاهیم مطرح شده عزت نفس ارزیابی و قضاوت فرد از ارزشمندی خود می باشد و به نگرش مثبت یا منفی شخص از خود دلالت دارد، در صورت ارزیابی مثبت، عزت نفس فرد افزایش و در صورت ارزیابی منفی عزت نفس فرد کاهش می یابد.
2-3-1- بهای وجود:نماد دیگری از عزت نفس، آن است که انسان، پاسدار کرامت وجودی خویش باشد و ارزش فوق مادی خود را با خواسته های حقیر و هوس های ناپایدار و درخواست های ذلت بار، لکه دار نسازد. عزت به معنای صلابت، استواری، نفوذ ناپذیری، تسخیر نشدن، فرونپاشیدن، سست نشدن و سست نبودن است. انسانی عزیز است که به پستی ها و حقارت ها راه ندهد که در زمین دل و جان و زمینه شخصیت او نفوذ کند. کسی عزت نفس دارد که هویت انسانی خویش را در مقابل ضربه های خرد کننده ی فسادها و تباهی ها حفظ کند و این جز در سایه خودشناسی و آگاهی به ارزش انسانی و والایی جایگاه معنوی انسان فراهم نمی شود.
انسان خود را با چه چیزی مقایسه می کند و به چه چیزی می فروشد و خود را به چه می دهد و چه می گیرد؟اصلا انسان به چه و چند می ارزد؟
حضرت علی (ع) در سخن زیبا و بلند و شیوایی، در بیان جایگاه رفیع انسان و ارزش وجودی او می فرماید: «انه لیس لانفسکم ثمن الا الجنه، فلا تبیعوها الا بها»: (بدانید که برای جانها و وجودهای شما، قیمت و بهایی جزبهشت نیست. آگاه باشید و خود را جز به بهشت نفروشید.)کسی که این جایگاه را بشناسد و از آن مراقبت کند، هرگز به پستی و حقارت و طمع و ذلت کشیده نمی شود و گوهر خود را به تمنیات نفسانی و خواهشهای مادینمی فروشد. عزت نفس، مانع می شود که انسان آگاه، خود را ارزان بفروشد.
2-3-2- خواستن، پل ذلت:کیان وجودی انسان، گاهی به خاطر طلب در هم می شکند. هر کس می کوشد خود را کامل و بی نیاز و بزرگوار جلوه دهد و شخصیت خویش را نگهبان باشد. ولی گاهی افراد سست اراده و طماع در برابر خواستن، آن گوهر را از کف می دهند.
خواستن ، سنداحتیاج است و نشانه فقر و ناداری، گاهی یک آبرو در گرو یک خواستقرار داردو با گشودن دست نیاز ، آن آبرو و حیثیت سالیان دراز، یکباره بر خاک می ریزد و بر باد می رود.
امام علی (ع) فرموده است:«ماء وجهک جامدتقطره السوال، فانظر عند من تقطره؟»: ( آبروی تو، جامد است و با سوال و درخواست ، قطره قطره می ریزد. بنگر که قطرات آبرو را پیش چه کسی می ریزی!
و چه زیبا گفته است صائب تبریزی:
دست طلب چو پیش کسی می کنی دراز پل می کشی که بگذری از آبروی خویش.
بدترین وضع،آن است که حرص وطمع وتکاثرو افزون طلبی، انسان را بهخواستنوادار سازد وبرای دست یافتن به آنچه که ندارد،دست به هرکاری بزند وپیش هرکس وناکسی کوچک شود والتماس وخواهش کند وکوچک شود،غلام وچاکراین وآن گردد،تاازاین رهگذر،چیزی بر، داشتههایش بیفزاید ویابه برخی ازخواستههایش برسد.
مگر دنیا چه اندازه می ارزد که انسان،اعتباروشرف خود رادر گرو آن بگذارد؟
مگر پول،چقدر مقدس است که انسان،عزت نفس خویش رابا آن مبادله کند؟
آیا باید به هر خواسته ای رسید؟وهرچه رادلخواست،باید تامین کرد؟پس عفاف وکف نفس وکنترل غرایز وتمنیات ومهار زدن برحرص وآز،برای کجاوکی وچه کسانی است؟!در این داد و ستد،چه می دهیم وچه به دست می آوریم؟سخنی زیبا ازحضرت علی(ع)نقل شده است:«واکرم نفسک عن کل دنیه وان ساقتک الی الرغائب،فانک لن تعتاض بماتبذل من نفسک عوضا»؛خویشتن را از هرچه که پست باشد،والاتر بدان و پرهیز کن.هر چند تو را به خواسته ها و آمالت برساند. چرا که تو هرگز از آنچه که از خویش می دهی چیزی عوض نخواهی یافت.
مسئله بر سر شرافت و کرامت انسان است . وقتی در این داد و ستد، در مقابل دنیا و خواهش های نفسانی قرار گرفت و بخشی از آن به هدر رفت و تباه شد، دیگر جایگزینی برای آن پیدا نخواهد شد. چه بسیار عزیزانی که در چاه «خواستن» افتاده اند و چون با طناب دیگران بیرون آمدند و به خواسته های نفسانی رسیدند، زیر بار منت دونان ماندند و عزت خویش را در همان چاه وا نهادند و کرامت را با وابستگی به دیگران معامله و مبادله کردند.نخواه ، تا عزیز بمانی . طمع مدار ، تا سربلند باشی و قانع باش ، تا اسیر نگردی .
این رهنمود مولای آزادگان حضرت علی (ع) است که فرمود:«القناعه تودی الی العز» قناعت ، عزت می آورد . و نیز سخن او است که : «العز مع الیاس»عزت ، همراه با نا امیدی از دست مردم است. به آنچه داری قانع باش و به داشته هایت بساز ، تا عزیز باشی.(محمدی،1392)
2-3-3- حفظ گوهر عزت:نگهبانی از گوهر عزت و کرامت، وظیفه است. نباید خود را در معرض تحقیر و توهین قرار داد . انسان باید از کاری که به معذرت خواهی وادار شود پرهیز کند ، تا از این طریق، وجهه و آبرو و اعتبارش صدمه نبیند. معاشرت بزرگوارانه ، برای مصون ماندن از تعرض و دشنام و نااهلان ، نگهبانی از عزت نفس است. رسیدن به این هدف، تنظیم خواصی را در روابط انسان با دیگران می طلبد ، رابطه ای بر مبنای هوشیاری و حفظ عزت و مناعت و زیر پا گذاشتن طمع ها و خواهش ها.
باید چنان زیست که به پرداخت جریمه ، مجبور نشد، باید چنان کار کرد ، که مورد توبیخ و ملامت قرار نگرفت، باید آن گونه رفتار کرد که از سوی دیگران ،توهینی به انسان صورت نگیرد. حداقل، بخشی از این ها به دست ماست البته نه به این معنا که انسان از انجام وظیفه گفتاری و کرداری و موضع گیری در جای مناسب شانه خالی کند، بلکه موجبات وهن و توهین نسبت به خویش و تحقیر شدن در حضور جمع را فراهم نیاورد.
هم در برخورد با قدرتمندان باید عزت دینی خود را پاسدار باشیم، هم در مواجهه و معاشرت با پولداران ، از رفتار ذلیلانه و حقیرانه پرهیز کنیم. اینگونه می توان موسی عزت را در برابر فرعون قدرت، سربلند نگه داشت.اگر کسی، ثروتمندی را بهخاطر پولش احترام کند، دین و شرافت خود را زیر پاهای خویش ، له کرده است به تعبیر حضرت علی (ع): «من اتی غنیا فتواضع له لغناه ذهب ثلثا دینه» هر کس نزد ثروتمندی رود و به خاطر توانگری و ثروتش در مقابل او کرنش و فروتنی کند، دو سوم دینش رفته است!شگفتا که آیین یک انسان، از کجاها لطمه می خورد که به خیال هم نمی رسد.این منش و رفتار را باید به کودکان آموخت، تا با عزت نفس بار آیند و در مقابل دارایان(ثروت مندان)، احساس حقارت و کوچکی و ذلت نکنند.اگر نسل نوجوان ما، مفهوم کرامت، انسان و مناعت تبع و عزت نفس را در نیابد، با روح کوچک و همت محدود و چشمی همیشه گرسنه، اسیر دنیاداران می شوند.بزرگترین خدمت به فرزندان، تعالی بخشیدن به همتها و غنا بخشیدن به شخصیت وجودی آنها است. در سایه چنین تربیتی، صاحبان روحهای بلند و وارسته ، اینگونه طلب ها را تلخ و دشوار می یابند و به آن تن نمی دهند. در دیوان منسوب به حضرت علی (ع) شعری است با این مضمون: «جابجا کردن صخره ها از قله کوهها، نزد من از تحمل منت مردم محبوب تر است. من تلخی همه اشیاء را چشیده ام. هیچ چیز، تلخ تر از سوال و در خواست نیست» و به قول ناصر خسرو :
به آب روی ، اگر بی نان بمانم.بسی به زان که خواهم نان ز دونان
2-3-4- اهمیت عزت نفس:همه انسان‌ها صرف نظر از سن، جنسیت، زمینه فرهنگی، جهت و نوع کاری که در زندگی دارند، نیازمند «عزت نفس» هستند، که در این راستا عزت نفس بر همه سطوح زندگی انسان اثر می گذارد.
اهمیت مناعت طبع و عزت نفس در وجود هر شخص به هر نحوی که خودش فکر و تصور می کند در کارها، وظایف روزانه و غیره به طور قطع جلوه گر خواهد شد. پاسخ به حوادثی که برای هرکس رخ می دهد نشانگر آن است که به چه نحو درباره خویشتن فکر و قضاوت می کند. واکنش در برابر حوادث زندگانی دیدگاه شخص را در برابر آن حوادث نشان می دهد. لذا داشتن عزت نفس و مناعت طبع نه تنها کلید موفقیت و فقدان آن سبب شکست است، بلکه موجب می شود تا شخص خود و دیگران را بهتر بشناسد. داشتن مناعت طبع و بلند نظری همانا احساس اطمینان به زندگی است. یعنی دارا بودن صلاحیت و شایستگی و ارزشیابی است و برعکس اگر در عزت نفس و مناعت طبع نقصانی وجود داشته باشد، انسان خود را به عنوان یک وصله ناجور و ناهماهنگ نسبت به زندگی احساس می کند. (براندن، 1374)
یکی از نیازهای اساسی انسان، داشتن عزت نفس سالم است و چیزی است که ما پیوسته برای رسیدن به آن تلاش می کنیم. بهترین سرمایه گذاری در زندگی ارتقاء عزت نفس است. نظر فرد نسبت به خویشتن و حس عزت نفس به تدریج در طول زندگی تکامل پیدا می کند. این حس از کودکی آغاز و طی مراحلی که به تدریج پیچیده تر می شود، پیشرفت می کند. فرد در هر یک از مراحل عقاید، احساس‌ها و بالاخره افکار پیچیده جدیدی نسبت به خویشتن دارد و در مجموع همه این‌ها موجب می شود که وی به طور کلی خویش را موجودی ارزشمند یا بی کفایت بداند. (شیهان، 1378).
شناخت ویژگی‌های شخصیتی، قابلیت‌ها، توانایی‌ها یا خودپنداره از مهم ترین مسائل بهداشت روانی است. تصور مثبت و متعادل از خود نشانه سلامت روانی و تصور منفی به معنی روان ناسالم است. البته بیشتر افراد به ارزشیابی ثابت، استوار و به طور معمول عالی و خوب از خودشان تمایل دارند، روان شناسی، جامعه شناسی و در سطح متعالی تر یعنی، دین بر اهمیت عزت نفس مثبت تأکید دارد. بررسی‌های گوناگون روان شناسی حاکی از آن است که چنانچه نیاز به عزت نفس ارضاء شود، نیازهای گسترده تری همچون نیاز به آفریدن، پیشرفت و پرورش استعدادهای بالقوه نیز رشد خواهند کرد. هنگامی که احساس خوبی نسبت به کارشان دارند، می توانند با اطمینان و مسئولیت‌های کاری مواجه شوند و از عهده آنها برآیند. برخورداری از اراده و اعتماد به نفس، قدرت تصمیم گیری و ابتکار، خلاقیت و نوآوری، سلامت فکر و بهداشت روان، رابطه مستقیمی با میزان و چگونگی عزت نفس و احساس خودارزشمندی فرد دارد. (اسماعیلی، 1380).
سازمان‌های امروزی نه تنها به دانش و اطلاعات بسیار وسیع تری نیاز دارند، بلکه به استقلال، خوداتکائی، اعتماد به خود و توانایی ابتکار بسیار بیشتری نیازمندند، به عبارت دیگر، عزت نفس بسیار بیشتری نیاز دارند. معنای این حرف این است که در بخش‌های وسیع مؤسسات و سازمان‌ها به اشخاصی نیاز است که از عزت نفس کافی برخوردار باشند. به لحاظ تاریخی این یک پدیده جدید و بدیع است. (براندن، 1386).
2-4-وجه تمایز عزت نفس و اعتمادبه نفس:اعتماد به نفس و عزت نفس مفاهیم پیچیده ای هستند و با وجود اینکه به یکدیگر مرتبط هستند اما دقیقاً شبیه به هم نیستند. این در حالی است که این دو عبارت به جای یکدیگر به کار برده می شوند. تعریف اعتماد به نفس بسیار محدودتر از عزت نفس است، اما به طور کلی ، اعتماد به نفس به عقیده یک فرد درباره توانایی ها و اسنادهای او در توجه به ابعاد خاص خود یا موقعیت های خاصی که با آن مواحه می شود، برمی گردد که به اعتماد به نفس فرد اشاره دارد. اما عزت نفس به معنای داشتن احساس ارزشمندی یا احساس خوبی در مورد خود و یا احساس کارآیی یا شایستگی تعریف شده است. عزت نفس اعتماد به توانایی هایمان برای فکر کردن، اعتماد به توانایی هایمان در مقابله به چالش های بنیادی و اساسی زندگی و اعتقاد به حق مان برای موفقیت و شادکامی و همچنین احساس شایستگی، استحقاق دفاع از نیازها و خواسته ها و دستیابی به ارزش اطلاق می شود. مثلاً یک فرد ممکن است به طور کلی یک سطح ثابت از عزت نفس را دارا باشد؛ اما وقتی در مقابل یک گروه بزرگ از تماشاگران قرار می گیرد اعتماد به نفسی نداشته باشد.( سایت مددکاری اجتماعی)
2-5- عزت نفس از دیدگاه اسلام و قرآن:در این مبحث به دیدگاه اسلام و قرآن در مورد عزت نفس پرداخته می شود.
در اسلام واژه‌ی عزت نفس با اصطلاحات مختلف از جمله:کرامت نفس احترام نفس،هویت نفس،شرافت نفس و نفاست نفس آمده ولی همگی مفهوم واحدی را بیان می کنند(سوری-هاشمی،1386) عزت نفس یکی از لوازم زندگی موفقیت آمیز است. فردی که می خواهد در راه اهداف والای خویش تمام مشکلات و موانع را از سر راه خود برداشته و به مراحل تعالی و تکامل برسد، باید عزت و کرامت نفس داشته و این موهبت خدادادی را در وجود خود بارور کند. ریشه بسیاری از محرومیت ها، ناکامی ها، عدم موفقیت ها، انتخاب راه های خلاف عرف و شرع، شکستن هنجارهای مقدس جامعه، خیانت ها، جنایت ها و بزهکاری های گوناگون را می توان در نداشتن عزت نفس و وجود عقده حقارت جستجو نمود.
الف)عزت نفس در قرآن مجید:
قر آن مجیددر سه مورد، همه را از آن خداوند می‌داند و می‌فرماید:«ولله العزه و لرسوله وللمؤمنین»(منافقون، 8) یعنی عزت، مخصوص خدا، رسول او و مؤمنان است. این آیه بیانگر آن است که عزت نفس، از صفات الهی است. آنان که عزت نفس بالایی دارندمظهر یکی از صفات الهی هستند.
خداوند در آیه ای دیگر می فرماید:«أیبتغون عندهم العزه فان العزه لِله جمیعاً»(نساء، 139) یعنی، اینکه آیا آنان (منافقان) عزت را نزد غیر خدا می جویند، با اینکه قطعاً همه عزت نزد خداست. و خداوند متعال در آیه ای دیگر نیز می فرماید:« من کان یرید العزه فلله العزه جمیعاً»(فاطر، 10)یعنی، کسی که خواهان عزت است (باید از خدا بخواهد چرا که)تمام عزت برای خدا است.
پس نتیجه می گیریم که داشتن عزت نفس صفت الهی است و مؤمنین عزت را باید از خدا بخواهند.
ب)عزت نفس از دیدگاه معصومین (علیهما سلام):
یکی از موضوعاتی که در اخلاق اسلامی می توان پایه و محور همه تعلیمات اخلاقی- اسلامی قرار داد و در متون اسلامی روی هیچ موضوعی به این قدر تکیه نشده است، اصل کرامت و عزت نفس است. در اسلام به تکریم عزت نفس بسیار اهمیت قائل شده است، آن هم با کلمه نفس به مانند این کلام گوهر بار مولا علی (ع) در نامه سی و یکم نهج البلاغه که می‌فرمایند(اکرم نفسک عن کل ذنبه) یعنی نفس خود را از هر پستی گرامی دار. از نظر اسلام، انسان موجودی شریف و باارزش است. انسان جانشین خداوند متعال در روی زمین است. دین اسلام انسان را اشرف مخلوقات می داند و به او سفارش می کند که خود را بشناسد و بر قدر و منزلت خویش واقف گردد. و چون این شناخت و وقوف بر منزلت، آدمیرا به سرمنزل عزت رهنمون می سازد؛ از نظر اسلام این شناخت هم در پی نیل به سمت خداوند سبحان حاصل می شود.(شجری،1392)
حضرت علی (ع) در وصیت نامه ای خطاب به فرزند بزرگوارش امام حسن (ع) می نویسندکه:پسرکم! نفس خود را گرامی و محترم بداراز اینکه به پستی دچار شود، زیرا اگر نفس خود را باختی و از دست دادی دیگر هیچ چیز نمی تواند جای آن را پر کند.
نبی اکرم (ص) می فرمایند که «أطلبوا الحوایج بعزه الانفس» یعنی خواسته‌های خود را با عزت نفس بخواهید. انسان به انسان نیاز پیدا می کند ولی فرمود: اگر حاجتی دارید هیچوقت پیش کسی، با ذلت حاجت نخواهید، با عزت نفس بخواهید، یعنی عزت خودتان را لکه دار نکنید(مطهری، 1375)
امام حسین (ع) داشتن عزت نفس را یکی از صفات ضروری مؤمنین دانسته می فرماید:«ایاک و ماتعتذر منه فان المؤمن لایسیء و لا یعتذرو المنافق کل یوم یسیء و یعتذر؛ از انجام کارهایی که نیاز به پوزش دارد بپرهیز، زیرا مؤمن نه کار بد می کند و نه پوزش می طلبد، ولی منافق هر روز کار بد انجام می دهد و پیوسته عذرخواهی می کند» در سیره وسخن امام حسین(ع) موارد زیادی می توان یافت که آن گرامی در آن موارد، با شیوه های مختلف در صدد پرورش و تقویت عزت نفس در نهاد افراد بوده است.از جمله آنکه حضرت بر تکریم و احترام و نوازش و محبت به کودکان بیشتر توصیه می فرمودند؛ چرا که تکریم شخصیت کودک روحیه خودباوری و اعتماد به نفس را در وجود آنان تقویت کرده و زمینه رشد اخلاقی و ایجاد صفات نیک را در وجودشان فراهم می آورد و آنان را در آینده شخصیتی مستقل، خودباور و دور از عقده حقارت بار خواهد آورد. از سیره های دیگر اماممی توان به پیشی گرفتن در سلام و همچنین بکار بردن کلمه سلام در مواجهه با اشخاص قبل از هر سخنی، اشاره کرد. چون که سلام کردن موجب تقویت حس خودباوری و عزت نفس در کسی که به او سلام می شود خواهد شدو فردی که سلام داده و درود می فرستد شایستگی و جایگاه خود را در منظر دیگران باور می کند.
امام در جای دیگرمی فرمایند: «موت فی عزه خیر من حیات فی ذل»مردن در سایه عزت بهتر است از زندگی با ذلت. از این جهت است که وقتی ما به واقعه عاشورا نگاه می کنیم سرتاسر عزت و شرف و مردانگی را می بینیم. آنچه می بینیم، تن ندادن به خفت وخواری است.(پاکنیا،1391)
امام‌هادی(ع)در حدیثی می فرمایند:«من‌هانت علیه نفسه فلا تأمن شره» از شر کسی که خود را سبک شمارد، ایمن مباش. بترس از آدمی که خودش برای خودش قیمت قائل نیست، آن کسی که حس کرامت نفس، این سرمایه عظیم را از دست داده، انسانی است که باید از او کناره گیری کرده و از او باید دوری کرد.آدمی که احساس شرافت و کرامت در خود نمی کند، از شر او ایمن مباش و بیان شده که از همه بلند مرتبه تر و عظیم القدرتر کسی است که برای تمام دنیا به اندازه نفس خود ارزش قائل نیست.(البته این مطلب حمل بر نفس پرستی نیست چونکه انسان نفس پرست خصلت‌ها و خصوصیاتی متفاوت از انسان‌های باعزت داراست). از همه مردم عظیم تر آن کسی است که اگر تمام دنیا را یک طرف بگذارند، و کرامت و عزت نفس را طرف دیگر، او خودش و عزت نفس خودش را بر تمام دنیا مقدم می دارد، یعنی حاضر نیست شرافت و کرامت خود را لکه دار کند در مقابل اینکه تمام نعمت‌های دنیا را به او بدهند.(شجری،1392)
بنابراین برای حفظ اجتماع مسلمانان و تقویت ارتباط دینی، عاطفی و فرهنگی میان افراد جامعه و جلوگیری از شیوع گناه و انواع خلاف ها، باید روحیه عزت و کرامت نفس را در جامعه پرورش داده و تقویت نمود.
از امام‌هادی(ع) نقل است که می فرمایند:«و أعزنی و لاتفتن بالکبر»یعنی:خدایا من را با عزت بفرما و مرا دچار کبر مکن. عزت نفس برای همه انسان‌ها یکی از بزرگترین فضایل اخلاقی است و باعث تأثیرات مثبت در وی و عملکرد او می شود. عزت نفس در دین اسلام علاوه بر اینکه امری فردی است، اثرات اجتماعی را هم بدنبال دارد. در دین اسلام عزت نفس تبعات مثبتی را بدنبال دارد و داشتن آن برای هر فرد یک عامل موفقیت محسوب می شود. برخی از تبعات عزت نفس از دیدگاه معصومین عبارتند از:
1)عاملی برای پرهیز از نگاه و خواری قلمداد می شود.
امام علی (ع) می فرمایند: کسی که نفس شرافتمند و باعزت دارد، هرگز آن را با پلیدی نگاه، خوار و پست نخواهد کرد. و در جایی دیگر می‌فرمایند: کسی که فرومایه و خود کم بین است از کارهای پست و موهن جدایی ندارد.
2)عاملی برای رعایت حقوق دیگران است.
امام‌هادی(ع) می فرمایند: بترس از آدمی که خودش برای خودش اهمیت ندارد، آدمی که احساس شرافت و کرامت در خود نمی کند از شر او ایمن مباش.
3)عزت نفس عاملی برای مقاومت در مقابل سختی‌ها و مصائب است.
4)عزت نفس انسان را از قید و بند لذات زودگذر می رهاند و توجه فرد را بهارزش‌های واقعیت وامیدارد.
5)عزت نفس در مقابل ذلت نفس و خواری و تکبراست.
امام صادق(ع) می فرمایند:متکبر چنین رفتاری را فقط به واسطه ذلت و خواری که در درون احساس می کند انجام می دهد.
استقلال و عزت نفس از بزرگترین مقامات کمال روحانی است که در قید اسارت نفس و شهوات در انسان پیدا نمی شود. عزت نفس که عامل رشد است با تکبر و خودبینی که عامل انحطاط آدمی است فرق دارد. تکبر، انسان را از کمالات ظاهری و باطنی و از لذات دنیوی و اخروی باز می دارد. رسول اکرم(ص) می فرمایند:« لن یدخل تاجنه من فی قلبه مثقال حبه من خردل من کبر» یعنی: کسی که در دلش به اندازه دانه خردلی کبر و خودخواهی باشد، هرگز داخل بهشت نمی شود.(موسسه نشر آثار امام خمینی (ره) 1376، به نقل از سوری و‌هاشمی، 50)

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *