*226

2400300-247650
دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شرق
دانشکده علوم انسانی
گروه علوم ارتباطات اجتماعی
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته علوم ارتباطات اجتماعی
عنوان پایان نامه
بررسی رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی(مورد مطالعه):
نوجوانان 15 تا 18 ساله دبیرستانی منطقه شش تهران
استاد راهنما:
دکتر لیلا نیرومند
نگارنده:
سیدغلامرضا فلسفی
شهریورماه1393
تمامی حقوق مادی و معنوی برآمده از نتایج
این مطالعات, ابتکارت و نوآوری های حاصل از تحقیق
موضوع پایان نامه متعلق به دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شرق است.
تعهد نامه اصالت پایان نامه
این جانب سیدغلامرضا فلسفی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته رشته علوم ارتباطات اجتماعی که در تاریخ 31/6/93 از پایان نامه خود با عنوان “بررسی رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی(مورد مطالعه): نوجوانان 15 تا 18 ساله دبیرستانی منطقه شش تهران” با کسب نمره 16/17 و درجه عالی دفاع نمودهام به این وسیله متعهد می شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط این جانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران(اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نمودهام ، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کردهام.
این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی(هم سطح،پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاهها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنان چه بعد از فراغت از تحصیل ، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه را داشتم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
نام و نام خانوادگی: سیدغلامرضا فلسفی
تاریخ و امضاء: 16/9/93
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با این جانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلیام هیچ گونه ادعایی نخواهم داشت.
تقدیم به:
محضر مادر فرهیخته ام
که کوله بار رنج زندگی را سال ها خموشانه بر دوش کشید,
همسر مهربانم
به پاس همراهی صبورانه اش,
و
دختر عزیزتر از جانم
که در صدف وجودش انگیزه ام را برای این تلاش علمی پروراند.
بر خود لازم می داند تا از زحمات استاد ارجمند سرکار خانم دکتر نیرومند که راهنمایی این پژوهش را بر عهده داشته اند قدردانی نموده, هم چنین مراتب امتنان خود را از پژوهشگاه مطالعات وزارت آموزش و پرورش که پایان نامه مزبور را مورد حمایت مالی قرار داده است ابراز می دارد.
چکیده
در عصر حاضر که ارتباطات مبتنی بر اطلاعات مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و تحولاتی شگرف را در عرصه جهانی رقم زده است, رسانه در مقام ابزاری مفید می تواند به انسان قرن بیست و یک کمک کند تا با استفاده از آخرین دستاوردهای علمی به زندگی دلخواه, آرمانی و پربار دست یابد; ضمن آن که اگر ابزار مزبور به اشتباه و یا همراه با سوء نیت به کار گرفته شود می تواند چون نیرویی ویران کننده و مصیبت بار عمل کند. برای این که بتوان در برابر رسانه های متکثر موجود مخاطبی داشت که بتواند در کنار بهره مندی آگاهانه و فعالانه از پیام های رسانه ای, زندگی خود را در برابر چالش ها و پیامدهای مخرب آن محافظت نماید; باید مهارتی نوین آموخته شود که از آن با نام سواد رسانه ای یاد می شود.
سواد رسانه ای علاوه بر توانایی ملحوظ در سواد سنتی که همان مهارت خواندن و نوشتن است, توانایی تحلیل و ارزشیابی پیام و قدرت انتقال اطلاعات موجود در پیام به دیگران را در قالب های مختلف و با ابزارهای گوناگون در انسان پدید می آورد. هم چنین با توان مند کردن فرد جهت درک شیوه کار و نحوه معنی سازی رسانه یعنی ماهیت پیام و اهداف تولید آن و نیز تاثیر رسانه بر مخاطب و تکنیک هایی گوناگون که برای این امر به کار گرفته می شود, او را از مصرف زدگی صرف خارج کرده و از سبک زندگی او در برابر اثرات مخرب رسانه صیانت می نماید. لذا مسئله اساسی پژوهش این است که چه رابطه ای بین سواد رسانه ای با سبک زندگی وجود دارد؟ برای یافتن پاسخ این مسئله در حوزه سواد رسانه ای از دیدگاه های پاتر, تامن و هابز, و پیرامون سبک زندگی از دیدگاه های وبر و وبلن استفاده شده است.
این تحقیق به لحاظ نوع اکتشافی, به لحاظ راهبرد کمی, و به لحاظ روش پیمایشی است. جامعه آماری پژوهش شامل نوجوانان 15 تا 18 ساله دبیرستانی منطقه شش تهران, و حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی و مورگان برابر با 379 نفر است که با روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب شدند. ابزار جمع آوری اطلاعات پرسش نامه محقق ساخته از نوع بسته پاسخ بر اساس مقیاس پنج درجه ای لیکرت بوده, داده های تحقیق با استفاده از نرم افزار اس پی اس اس مورد تحلیل قرار گرفت.
یافته های پژوهش حاکی است که بین سواد رسانه ای و ابعاد آن شامل آگاهی از اهداف پنهان پیام های رسانه ای, درک محتوای پیام های رسانه ای, گزینش آگاهانه پیام های رسانه ای, نگاه انتقادی به پیام های رسانه ای و در نهایت تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای با سبک زندگی و ابعاد آن شامل رفتار با والدین, ارتباط با جنس مخالف, تفریحات, رفتار در مدرسه و نوع لباس پوشیدن رابطه ای مثبت و معنی دار وجود دارد.
واژگان کلیدی: سواد رسانه ای, سبک زندگی, نوجوان
فهرست مطالب
عنوان ………………………………………………………………………………………………………………………………………………. صفحه
چکیده ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول: کلیات تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………………….2
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………3
1-1- طرح مسئله …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..4
1-2- اهمیت و ضرورت تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-3- هدف های تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
1-4- سئوال های تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………………9
1-5- تعریف مفاهیم کلیدی تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………10
1-6- پیشینه تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………………………10
1-6-1- پایان نامه ها …………………………………………………………………………………………………………………………………………..11
1-6-2- مقاله ها ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….16
فصل دوم: چارچوب مفهومی تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………20
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………21
2-2- سبک زندگی ……………………………………………………………………………………………………………………………………………22
2-2-1- مفهوم سبک زندگی ………………………………………………………………………………………………………………………………22
2-2-2- ضرورت پدید آمدن سبک زندگی ………………………………………………………………………………………………………..24
2-4-3- دیدگاه های اندیشمندان در حوزه سبک زندگی ………………………………………………………………………………..27
2-4-3-1- وبر ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..27
2-4-3-2- وبلن …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..28
2-1- سواد رسانه ای ………………………………………………………………………………………………………………………………………..29
2-1-1- مفهوم سواد رسانه ای …………………………………………………………………………………………………………………………..29
2-1-2- رویکرد های سواد رسانه ای …………………………………………………………………………………………………………………33
2-1-3- هدف سواد رسانه ای …………………………………………………………………………………………………………………………….35
2-4-2- دیدگاه های اندیشمندان حوزه سواد رسانه ای ………………………………………………………………………………….37
2-4-2-1- پاتر …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….37
2-4-2-2- تامن …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..38
2-4-2-3- هابز ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………39
2-3- رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی ………………………………………………………………………………………………………40
2-4- چارچوب مفهومی تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………….42
فصل سوم: روش شناسی تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………..45
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
3-1- روش تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
3-2- روش جمع آوری داده ها …………………………………………………………………………………………………………………………..47
3-3- جامعه آماری ………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-4- حجم نمونه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………48
3-5- روش نمونه گیری ………………………………………………………………………………………………………………………………………49
3-6- تعریف نظری و عملی متغیرها ………………………………………………………………………………………………………………….49
3-7- پایایی و روایی ابزار اندازه گیری ……………………………………………………………………………………………………………….54
3-8- نحوه تجزیه و تحلیل داده ها …………………………………………………………………………………………………………………….56
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده های آماری …………………………………………………………………………………………..57
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………58
4-1- یافته های توصیفی …………………………………………………………………………………………………………………………………..58
4-2- یافته های تحلیلی …………………………………………………………………………………………………………………………………..102
فصل پنجم: نتیجه گیری, پیشنهادها و محدودیت های تحقیق …………………………………………………………116
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………117
5-1- جمع بندی تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………..117
5-1-1- جمع بندی یافته های توصیفی ………………………………………………………………………………………………………117
5-1-2- جمع بندی یافته های تحلیلی ………………………………………………………………………………………………………..120
5-2- نتیجه گیری ………………………………………………………………………………………………………………………………………….125
5-3- پیشنهادهای تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………….130
5-3-1- پیشنهاد به مسئولان ………………………………………………………………………………………………………………………130
5-3-2- پیشنهاد به محققان بعدی ………………………………………………………………………………………………………………….131
5-4- محدودیت های تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………132
منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….133
پیوست ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..137
فهرست مطالب
جدول ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….صفحه
جدول نمونه گیری کرجسی و مورگان ………………………………………………………………………………………………………………..48
جدول نتایج پایایی شاخص ها بر حسب ضریب آلفای کرون باخ ……………………………………………………………………….54
جدول توزیع فراوانی پاسخ گویان بر حسب جنسیت ………………………………………………………………………………………….59
جدول توزیع فراوانی پاسخ گویان بر حسب سن ………………………………………………………………………………………………….60
جدول توزیع فراوانی گروه های سنی بر حسب جنسیت …………………………………………………………………………………….62
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های درک محتوای پیام های رسانه ای ………………………………………………..65
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی درک محتوای پیام های رسانه ای ………………………………………………………66
جدول توزیع فراوانی درک محتوای پیام های رسانه ای ……………………………………………………………………………………..67
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های آگاهی از اهداف پنهان پیام های رسانه ای ………………………………….68
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی آگاهی از اهداف پنهان پیام های رسانه ای ………………………………………..69
جدول توزیع فراوانی آگاهی از اهداف پنهان پیام های رسانه ای ………………………………………………………………………..70
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های گزینش آگاهانه پیام های رسانه ای ……………………………………………..71
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی گزینش آگاهانه پیام های رسانه ای …………………………………………………..72
جدول توزیع فراوانی گزینش آگاهانه پیام های رسانه ای …………………………………………………………………………………..73
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های نگاه انتقادی به پیام های رسانه ای ……………………………………………..74
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی نگاه انتقادی به پیام های رسانه ای ……………………………………………………75
جدول توزیع فراوانی نگاه انتقادی به پیام های رسانه ای ……………………………………………………………………………………76
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای ……………………………………………..77
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای ……………………………………………………78
جدول توزیع فراوانی تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای ……………………………………………………………………………………79
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی سواد رسانه ای ……………………………………………………………………………………81
جدول توزیع فراوانی سواد رسانه ای ……………………………………………………………………………………………………………………82
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های رفتار با والدین ………………………………………………………………………………84
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی متغیر رفتار با والدین ………………………………………………………………………….85
جدول توزیع فراوانی رفتار با والدین …………………………………………………………………………………………………………………….86
جدول توزیع درصدی پاسخ به گویه های ارتباط با جنس مخالف ……………………………………………………………………..88
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی ارتباط با جنس مخالف ……………………………………………………………………….89
جدول توزیع فراوانی ارتباط با جنس مخالف ……………………………………………………………………………………………………….90
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های رفتار در مدرسه …………………………………………………………………………….91
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی رفتار در مدرسه ………………………………………………………………………………….92
جدول توزیع فراوانی رفتار در مدرسه ………………………………………………………………………………………………………………….93
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های نوع لباس پوشیدن ………………………………………………………………………..94
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی نوع لباس پوشیدن ……………………………………………………………………………..95
جدول توزیع فراوانی نوع لباس پوشیدن ………………………………………………………………………………………………………………96
جدول توزیع درصدی پاسخ ها به گویه های تفریحات ……………………………………………………………………………………….97
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی تفریحات ……………………………………………………………………………………………..98
جدول توزیع فراوانی تفریحات ……………………………………………………………………………………………………………………………..99
جدول شاخص های مرکزی و پراکندگی سبک زندگی ……………………………………………………………………………………100
جدول توزیع فراوانی سبک زندگی ……………………………………………………………………………………………………………………101
جدول رابطه بین درک محتوای پیام های رسانه ای با رفتار با والدین ……………………………………………………………104
جدول رابطه آگاهی از اهداف پنهان پیام های رسانه ای با ارتباط با جنس مخالف ……………………………………….105
جدول رابطه گزینش آگاهانه پیام های رسانه ای با تفریحات ………………………………………………………………………….106
جدول رابطه تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای با رفتار در مدرسه ………………………………………………………………107
جدول رابطه نگاه انتقادی به پیام های رسانه ای با نوع لباس پوشیدن ………………………………………………………….108
جدول رابطه های دیگر بین متغیر مستقل و ابعاد آن با متغیر وابسته …………………………………………………………….112
جدول رابطه سواد رسانه ای با جنسیت …………………………………………………………………………………………………………….113
جدول رابطه سبک زندگی با جنسیت ……………………………………………………………………………………………………………..114
فهرست شکل ها
شکل ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….صفحه
شکل شبکه مفهومی …………………………………………………………………………………………………………………………………………….44
شکل توزیع فراوانی پاسخ گویان بر حسب جنسیت ……………………………………………………………………………………………59
شکل توزیع فراوانی پاسخ گویان بر حسب سن ……………………………………………………………………………………………………61
شکل توزیع فراوانی گروه های سنی پاسخ گویان به تفکیک جنسیت ………………………………………………………………..63
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به درک محتوای پیام های رسانه ای …………………………………………………………………….67
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به آگاهی از اهداف پنهان پیام های رسانه ای ………………………………………………………70
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به گزینش آگاهانه پیام های رسانه ای ………………………………………………………………….73
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به نگاه انتقادی به پیام های رسانه ای …………………………………………………………………..76
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای ………………………………………………………………….80
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به سواد رسانه ای …………………………………………………………………………………………………..83
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به رفتار با والدین …………………………………………………………………………………………………..87
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به ارتباط با جنس مخالف ……………………………………………………………………………………..90
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به رفتار در مدرسه …………………………………………………………………………………………………93
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به نوع لباس پوشیدن …………………………………………………………………………………………….96
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به تفریحات …………………………………………………………………………………………………………….99
شکل توزیع فراوانی پاسخ ها به سبک زندگی …………………………………………………………………………………………………..102
فصل اول:
کلیات تحقیق
مقدمه
بسیاری تصور می کنند که کم و بیش دارای سواد رسانه ای هستند. نام بسیاری از تارنماها, آهنگ ها, کتاب ها, مجله ها, فیلم ها و برنامه های تلویزیونی را می دانند. چهره و نام شخصیت های مشهور را تشخیص می دهند. می دانند که چه طور باید مطالعه کنند. به راحتی می توانند موضوع اصلی را در فیلم های سینمایی و برنامه های تلویزیونی پیگیری کنند. معنی اصطلاحاتی چون فلش بک را دانسته و می دانند وقتی موسیقی متن ملایم یک فیلم با پای نهادن یکی از شخصیت های فیلم به صحنه ای خطرناک اوجی تکان دهنده می گیرد, باید بترسند. حتی ممکن است در انجام بازی های یارانه ای, دانلود آهنگ و آپلود ویدئو در صفحه اینترنتی شخصی مهارت لازم را داشته باشند. به طور مشخص می دانند که چه طور خود را در برابر رسانه ها قرار داده, اطلاعات را جذب کرده و خود را با آن ها سرگرم کنند. آیا این افراد دارای سواد رسانه ای هستند؟ بله البته. حجمی عظیم از اطلاعات را به دست آورده و مهارت هایی مهم را بسط داده اند. توانایی صحبت کردن با زبانی مشخص, خواندن, فهم تصاویر و پیگیری روایات دستاوردهایی هستند که اغلب آن ها را بدیهی می انگارند. نباید از فعالیت هایی که در آن ها موفق بوده اند صرف نظر کنند. با این وجود طرح این موضوع نیز مهم است که تمام انسان ها می توانند بسیار بیشتر از وضعیت فعلی سواد رسانه ای کسب کنند.
شاید سطح سواد رسانه ای برخی افراد به اندازه زمانی باشد که نوجوان بوده اند. از آن زمان تا کنون بنیان اطلاعاتی آن ها در برخی از انواع پیام های رسانه ای نظیر آهنگ های عامه پسند, فیلم های سینمایی, برنامه های تلویزیونی, بازی های رایانه ای و تارنماهای اینترنتی رشدی چشمگیر داشته است. در عین حال بنیان اطلاعاتی افراد در حوزه های دیگر مانند چگونگی تولید و برنامه ریزی پیام ها, مالکیت رسانه ها, اقتصاد و صنعت رسانه ای و چگونگی اعمال تاثیرات مستمر رسانه ای بر فرد و سبک زندگی مخاطب رشدی چندان نداشته است. از این رو سطح فعلی سواد رسانه ای افراد به آن ها اجازه می دهد کارهایی زیاد با رسانه ها انجام دهند. با این وجود اگر دانش خود را در سایر حوزه ها نیز پرورش دهند می توانند با کسب کنترل بیشتر, رهایی هر چه بیشتر خود را از مواجهات رسانه ای تمرین کنند(پاتر,1391,صص17و18).
هر چه بیشتر افراد نسبت به عملکرد رسانه ها و چگونگی تاثیر آن ها بر مخاطب آگاه شوند, کنترلی بیشتر بر تاثیرات رسانه ای داشته و بیشتر خود را از مخاطبان معمولی رسانه ها که اداره بخشی عظیم از زندگی خود را بر عهده رسانه ها گذاشته اند, بدون این که آن ها را بشناسند; جدا می کنند. اداره بخشی عظیم از زندگی خود را بر عهده رسانه ها گذاشتن یعنی چیزی بیشتر از صرف زمان و پول هر چند هر دو این ها نیز قابل توجه اند. رسانه ها به طور معمول عادات رویارویی افراد با رسانه ها را برنامه ریزی می کنند. نحوه نگریستن افراد به جهان را با طرح انتظارات شان از نحوه مصرف, روابط, جذابیت, موفقیت, شهرت, سلامت, حوادث دارای ارزش خبری, مسایل و راه حل ها توسط رسانه ها برنامه ریزی شده است. در سطحی به نسبت پایین از سواد رسانه ای, افراد به اندازه کافی می دانند که چه طور به پیام های رسانه ای دسترسی پیدا کنند ولی به اندازه کافی قادر نیستند از خود در برابر تاثیرات چشمگیر و مداوم رسانه ای در چارچوب شکل دهی به ادراک افراد از زندگی محافظت کنند.
اگر سبک زندگی افراد را در تعریفی موجز ترجیحات فردی در رفتار شخصی و مجموعه ای از طرز تلقی ها, شیوه های رفتاری, حالات و سلیقه ها بخوانیم همین که رسانه ها به تدریج زندگی را برای مردم تعریف کردند رفتار, نگرش ها و عواطف این افراد با این تعریف هم جهت می شود. رسانه ها به دلیل حضور مداوم و موثر در ایجاد و شکل گیری سبک های جدید زندگی از جاذبه های عینی و مجازی برخوردارند که نه تنها می توانند نیازهای اجتماعی افراد را به نوعی برآورده سازند بلکه فراتر از آن, در ساخت انسان جدید بر اساس نوعی از تفکر جمعی که در فرهنگ خاص هویت مدار ریشه ندارد تاثیرگذاری جدی داشته باشند. دستیابی به سطحی بالاتر از سواد رسانه ای به افراد این توانایی را می دهد تا به تدریج تعاریف رسانه ای را شکافته, خطوط رمزی را که رسانه ها در ذهن افراد برنامه ریزی کرده اند پاک کرده و دیدگاه های خود را جایگزین برنامه ریزی رسانه ای نمایند(پاتر,1391,صص17و18).
1-1- طرح مسئله
پژوهش حاضر پیرامون موضوع سواد رسانه ای و سبک زندگی و پرسش آغازین آن این است که مهارت سواد رسانه ای چه رابطه ای با سبک زندگی دارد. از سبک زندگی در حوزه روان شناسی و جامعه شناسی تعاریفی متعدد ارائه شده که اکثر قریب به اتفاق آنان سبک زندگی را روش زندگی و بازتابی کامل از ارزش های اجتماعی، شیوه برخورد، فعالیت‌ها و ترکیبی از الگوهای رفتاری و عادات مصرفی فرد در زندگی می دانند که در پی فرایند جامعه پذیری به وجود آمده است.
در مورد شاخص های سبک زندگی اجماعی کلی مابین صاحبان رای وجود ندارد اما با تکیه بر این که برخی چون آدلر سبک زندگی را مجموعه ای از رفتار می دانند می توان برای آن مصادیقی یافت. در این میان سوبل بر این باور است که شاخص های سبک زندگی باید ابزاری بوده و در جامعه قابل تشخیص و مشاهده باشند. البته دیگر پژوهش گران نیز از مقوله مصرف, مصرف فرهنگی, و فعالیت های فراغت در مقام شاخص های سبک زندگی نام می برند. در کنار این شاخص ها می توان از شاخص هایی از جمله مدیریت بدن, الگوهای خرید, نام گذاری کودکان, رفتار خانوادگی, و الگوهای مصرف غذا نیز نام برد که گروهی دیگر از جامعه شناسان به آن ها تاکید دارند.
عوامل متعدد اجتماعی, اقتصادی, سیاسی, و فرهنگی بر سبک زندگی اثرگذارند که در این میان رسانه در مقام یکی از متغیرهای فرهنگی از عوامل موثر بر سبک زندگی قلمداد شده, مهم ترین شاخص در تغییر سبک زندگی در دنیای معاصر به شمار می رود. در حوزه ماهواره و فضای مجازی، وقتی فرد در مقابل تلویزیون های مختلف ماهواره ای و تنوع فضاهای اینترنتی قرار می گیرد ناخودآگاه احساس اختیار در انتخاب می کند اما به واقع فرد به شیوه جبری و مدیریت شده وارد این عرصه شده و تحت تاثیر این فضا قرار می گیرد یعنی اراده ای نامحسوس پشت تنوع و ذائقه سنجی شبکه های ماهواره ای و فضای مجازی برای جذب مخاطب و ایجاد تغییرات فرهنگی نهفته است.
آمارها نشان می دهد در سال 1374 در تهران یک ‌درصد از مردم ماهواره داشته و از آن استفاده می‌کردند در حالی که در سال 1392 این میزان به 71‌ درصد رسید که این جهش آماری به معنای انفجار مصرف ماهواره است.
نتایج تحقیقی دیگر حکایت از آن دارد که بین تماشای برنامه های شبکه های ماهواره با طلاق رابطه وجود دارد چرا که آمارها نشان از رشد دو برابری میزان این پدیده شوم در بازه زمانی 10 ساله از سال 1375 تا سال 1385 دارد.
بدیهی است که تاثیر پیام های این رسانه بر نسل جدید بیش از دیگر نسل هاست چرا که نتایج پژوهشی دیگر نشان می دهد اما نسل جوان نسبت به نسل میان سال بیشتر از تلویزیون های ماهواره استفاده می کنند و این خود حاکی از آن است که هر چه میزان استفاده از ماهواره افزایش یابد، میزان گرایش به معیارهای مدرن در انتخاب پوشش افزایش و میزان گرایش به معیارهای سنتی در انتخاب پوشش کاهش می یابد.
با عنایت به آمار ارائه شده, آن چه که اهمیت و چگونگی اثرگذاری رسانه ها بر سبک زندگی را مشخص می کند سواد رسانه ای است و نحوه مواجهه با رسانه و میزان اثرپذیری از آن منوط به میزان سواد رسانه ای فرد است. از آن جا که سواد رسانه ای گستره ای فراگیر است و شامل همه رسانه های ارتباط جمعی می شود بنابراین دارای ویژگی هایی است که مهم ترین آن ها پیوستاری و چند بعدی بودن آن است.
سواد رسانه ای مانند دماسنجی مدرج پیوستاری تلقی می شود که همه افراد در این پیوستار جایی را به خود اختصاص داده اند. هیچ نقطه ای بر این پیوستار وجود ندارد که به اتکای آن بتوان گفت کسی فاقد سواد رسانه ای است و هیچ نقطه ای نیز در بالاترین سطح این پیوستار نیست که موید سواد رسانه ای کامل کسی محسوب شود چرا که در این پیوستار همواره جا برای پیشرفت وجود دارد. البته جای افراد بر روی این پیوستار بر اساس دیدگاه و چشم انداز آن ها در ارتباط با رسانه ها تعیین می شود. هم چنین سواد رسانه ای که از چهار بعد شناختی, حسی, اخلاقی و زیباشناسی تکوین یافته مستلزم آن است که شخص دانش و اطلاعاتی که به دست می آورد فقط در بعد شناختی نبوده بلکه در بر گیرنده ابعادی دیگر چون احساسی, زیباشناختی و اخلاقی نیز بشود(پاتر,1385,ص81).
بر اساس آمار ارائه شده از سوی منابع رسمی مبنی بر این که 20 درصد افراد جامعه در فاصله سنی 15 تا 24 سال قرار دارند می توان ادعا نمود که جامعه ایرانی جامعه ای جوان است و چون این قشر جامعه به ویژه نوجوانان پر مصرف ترین استفاده کنندگان از رسانه های نوین محسوب می شوند لذا ضریب نفوذ مصرف رسانه ای در بین آنان بیش از بقیه است. طیفی که از سواد فنی بالایی برخوردارند اما سواد رسانه ای آنان در سطحی بالا قرار ندارد که این مهم به طور طبیعی سبک زندگی آنان را در مواجهه با اثر پیام های رسانه ای بسیار آسیب پذیر می کند. پیام هایی که می توانند منجر به کاهش پایبندی آن ها به مباحث اخلاقی شده بر کیفیت روابط شان در نهادهای مختلف جامعه از جمله خانه و مدرسه هم چنین در روابط بین فردی هم چون ارتباط با جنس مخالف اثرگذار شوند.
لذا در این تحقیق با عنایت به مندرجات مذکور مبنی بر این که اکثر قریب به اتفاق نوجوانان به رسانه ها اجازه می دهند تا سبک زندگی آن ها را برنامه ریزی کنند, سعی می شود رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی در دوران نوجوانی طی بازه سنی 15تا 18 سال با تاکید بر شاغلان به تحصیل در دوره متوسطه دوم منطقه شش تهران در سال تحصیلی 1393-1392مورد بررسی قرار گیرد.
1-2- اهمیت و ضرورت تحقیق
با ورود وسایل ارتباط جمعی به عرصه اجتماع, قدرت دچار تحول شد و اطاعت پذیری جامعه تحت تاثیر شیوه های ناپیدا و غیرملموس اقناع و تبلیغ قرار گرفت. امروزه سبک زندگی انسان زیر بمباران پیام های رسانه ای قرار دارد کما این که تلویزیون در جایگاه یکی از تاثیرگذارترین رسانه های عصر حاضر نقشی عمده در شکل گیری رفتار, عقاید, عواطف و هم چنین روابط فردی و اجتماعی ایفا می کند. منتقدان بر این باورند که رسانه ها همان گونه که می تواند آگاه کنند, بیاموزانند, روشن سازند, ترغیب کنند, الهام بخشند و احساس برانگیزند; می تواند آسیب برسانند و گمراه کنند.
بنا به نظرسنجی ارائه شده از سوی منابع رسمی میزان بینندگان تلویزیون های ماهواره ای در سطح کشور از 3/19درصد در سال1383 به 9/34 درصد در سال 1388 افزایش یافته است. شبکه های تلویزیونی فارسی زبان از جهت تعدد و تنوع نیز درخور توجه اند چرا که بر اساس آمار اعلام شده تعداد این تلویزیون ها از 3 شبکه در سال 1373 به 125شبکه در سال 1391رسیده که از این تعداد بیش از 13تلویزیون بیست و چهار ساعته فقط به پخش سریال و فیلم سینمایی اختصاص دارند. مخاطبان تلویزیون های ماهواره ای در کشور روزانه به طور متوسط 3 ساعت از وقت خود را به تماشای برنامه‌های مختلف اختصاص می‌دهند که رقم مزبور در روزهای تعطیل به 6 تا 7 ساعت می رسد. بخش اعظم این برنامه‌ها شامل فیلم‌های سینمایی، موسیقی و برنامه‌های سرگرم‌کننده و تفریحی و یا اخبار و برنامه‌های تحلیلی است. آمارها در سال جاری نیز حکایت از آن دارد که در سال 1393تعداد تلویزیون های ماهواره ای به ۱۴۸ شبکه رسیده یعنی طی 20 سال اخیر سالانه به طور متوسط 5 تلویزیون فارسی زبان با رویکرد ذائقه سنجی و نیز تغییر ذائقه مخاطب اضافه شده است. فصل مشترک نتایج این قبیل پژوهش ها نشانگر استفاده ناآگاهانه بخشی قابل توجه از مخاطبان شبکه های ماهواره ای و پیدایش نشانه هایی از انحطاط اخلاقی در میان این خیل عظیم از جمله نوجوانان است.
به موازات تلویزیون های ماهواره ای, اینترنت نیز امروزه بخشی مهم از زندگی نسل نوجوان را از جمله درس، سرگرمی و فعالیتهای اجتماعی تحت تاثیر قرار داده است. در زمینه اینترنت آمارها نشان میدهد که در سال1373 یعنی یک سال پس از ورود اینترنت به ایران 250 هزار کاربر شهروند وجود داشت ولی در سال 1384 این تعداد به 15میلیون کاربر شهروند رسید. ایران در سال ۲۰۱۰ با 2/43 درصد ضریب نفوذ، بیشترین میزان استفاده از اینترنت را در غرب آسیا به خود اختصاص داد که طی آخرین آمار رسمی اعلام شده در حال حاضر 20 تا 25 درصد ایرانیان از اینترنت استفاده می‌کنند که 5/4 میلیون نفر از آنان عضو شبکه اجتماعی فیس بوک هستند. نیمی از این کاربر شهروندان میانگین سنی زیر 15سال را دارا هستند و از این تعداد 56 درصد علاقه ای زیاد به استفاده از فضاهای مجازی و بازی های رایانه ای در اوقات فراغت دارند. لازم به ذکر است که سالانه حدود 9 میلیون تارنما راه اندازی می شود که 12درصد آن ها غیر اخلاقی هستند.
استفاده گسترده از اینترنت علاوه بر مشکلات جسمی و روحی, از هم گسیختگی اجتماعی و خانوادگی را نیز در پی داشته است. در چنین شرایطی که رسانه ها از جمله تلویزیون های ماهواره ای و تارنماهای اینترنتی نقشی مهم را در پر کردن اوقات نوجوانان بازی می کنند, پرداختن به مهارت سواد رسانه ای و بررسی رابطه آن با سبک زندگی ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
1-3- هدف های تحقیق
1-3-1- هدف اصلی
هدف اصلی این تحقیق بررسی رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران است.
1-3-2- هدف های فرعی
جهت مطالعه هدف اصلی تحقیق اهداف فرعی زیر مورد مطالعه قرار می گیرد:
1-3-2-1- بررسی رابطه سواد رسانه ای با نوع ارتباط نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران با جنس مخالف
1-3-2-2- بررسی رابطه سواد رسانه ای با نوع ارتباط نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران با والدین
1-3-2-3- بررسی رابطه سواد رسانه ای با نحوه گذران اوقات فراغت نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران
1-3-2-4- بررسی رابطه سواد رسانه ای با انتخاب سبک پوشش نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران
1-3-2-5- بررسی رابطه سواد رسانه ای با نوع فعالیت نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران در مدرسه
1-4- سئوال های تحقیق
1-4-1- سئوال اصلی
سئوال اصلی پژوهش حاضر این است که: چه رابطه ای بین سواد رسانه ای با سبک زندگی نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران وجود دارد؟
1-4-2- سئوال های فرعی
جهت مطالعه سئوال اصلی تحقیق سئوال های فرعی زیر مورد مطالعه قرار می گیرند:
1-4-2-1- چه رابطه ای بین سواد رسانه ای با نوع ارتباط نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران با والدین وجود دارد؟
1-4-2-2- چه رابطه ای بین سواد رسانه ای با نوع ارتباط نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران با جنس مخالف وجود دارد؟
1-4-2-3- چه رابطه ای بین سواد رسانه ای با نحوه گذران اوقات فراغت نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران وجود دارد؟
1-4-2-4- چه رابطه ای بین سواد رسانه ای با نوع فعالیت نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران در مدرسه وجود دارد؟
1-4-2-5- چه رابطه ای بین سواد رسانه ای با انتخاب سبک پوشش نوجوانان 15تا 18ساله دبیرستانی منطقه شش تهران وجود دارد؟
1-5- تعریف مفاهیم کلیدی تحقیق
1-5-1- سواد رسانه ای: سواد رسانه ای مجموعه دیدگاه ها و مهارت ها درباره کنترل مخاطب بر خود به هنگام مواجهه با رسانه است. به بیان دیگر سواد رسانه ای تفسیر آگاهانه فرد از مفاهیم پیام های رسانه ای است(پاتر,1391,صص81 و82 و 85).
1-5-2- سبک زندگی: بنا به تعریف وبر واژه سبک زندگی برای اشاره به شیوه های رفتار, لباس پوشیدن, سخن گفتن, و اندیشیدن به کار می رود(فاضلی,1382,ص28).
1-5-3- نوجوان: نوجوانی حساس ترین مرحله زندگی انسان و دوره انتقال از کودکی به بزرگسالی محسوب می شود. در تعریفی که هاروکس در کتاب نوجوانی خود ارائه کرده نوجوان فردی معرفی شده که از نظر بدنی در حال دگرگونی و تحول، از لحاظ عاطفی نابالغ، از نظر تجربه محدود و از دیدگاه فرهنگی تابع محیط بوده در رویا و تخیل زندگی می‌کند اما با واقعیت روبروست.
1-6- پیشینه تحقیق
از آن جا که این پژوهش برای نخستین بار در ایران انجام می شود و مطالعه ای قبلی با این عنوان انجام نشده لذا در این بخش به تعدادی از مطالعات داخلی و خارجی اشاره می شود که تا حدی به موضوع مرتبط اند و به نگارنده در ترسیم چشم انداز تحقیق و استخراج مسئله ها کمک می کنند.
1-6-1- پایان نامه ها
1-6-1-1- داخلی
1-6-1-1- الف- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد اکرم شاهین با نام بررسی مقایسه ای سواد رسانه ای در بین دانشجویان دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران با استاد راهنما مظفر چشمه سرابی در سال1391 در دانشگاه اصفهان دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
هدف پژوهش حاضر بررسی مقایسه ای سواد رسانه ای در بین دانشجویان دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران بود. سواد رسانه ای دارای مهارت های تحلیل, ارزشیابی, گروه بندی, استقراء, قیاس, ترکیب و خلاصه سازی است. روش تحقیق پژوهش حاضر توصیفی-پیمایشی بود. جامعه پژوهش تمام دانشجویان دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال1390 بود. به منظور تعیین حجم نمونه از فرمول نمونه گیری عمومی کوکران استفاده شد که تعداد 246 نفر به عنوان نمونه انتخاب شد. روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای متناسب با حجم بود. ابزار گردآوری داده ها پرسش نامه محقق ساخته بود که از مقیاس پنج درجه ای لیکرت استفاده شد.
1-6-1-1-ب- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد امیر یزدیان با نام سواد رسانه ای انتقادی: بررسی موردی سطح سواد رسانه ای دانشجویان کارشناسی ارشد تحقیق در ارتباطات دانشکده صدا و سیما با استاد راهنما حامد حاجی حیدری در سال1389در دانشکده صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
به منظور حفاظت از شهروندان در برابر اثرات مخرب پیام های رسانه ای بسط مهارت های سواد رسانه ای یکی از مهم ترین ابزار نهادهای سیاست گذار در عرصه آموزش هر کشور است لیکن متاسفانه این مهم در ایران مورد توجه قرار نگرفته است. تحقیق حاضر با تمرکز بر نظریه سواد رسانه ای انتقادی به طور خاص به جنبه انتقادی سواد رسانه ای پرداخته سعی دارد تا علاوه بر افزودن ادبیات نظری مفید نخستین گام ها را برای فعالیت در این عرصه بردارد. سئوالات تحقیق بر مبنای مفاهیم پنج گانه سواد رسانه ای شامل عدم شفافیت, رمزها و قواعد, رمزگشایی مخاطب, محتوی و پیام, و در نهایت انگیزه طراحی شد.
1-6-1-1- ج- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رامین چابکی با نام جایگاه سواد رسانه ای در سیاست های فرهنگی ارتباطی جمهوری اسلامی ایران با استاد راهنما ناصر باهنر در سال1391 در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه امام صادق(ع) دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
با پیشرفت و توسعه رسانه ها, جهان به مرحله ای جدید گام نهاد که در آن رسانه ها به یکی از اجزای اصلی جوامع بشری تبدیل شدند. در این دوره گستره دسترسی مخاطبان به انواع رسانه, توانایی استفاده و در عین حال حفظ استقلال فکری و اندیشه ای, اجتناب از انفعال, بهره گیری از تفکر انتقادی و افزایش توانایی گزینش, و در نهایت تولید پیام های ارتباطی از طریق تکوین و تکامل سواد رسانه ای قابل حصول تلقی گشت. با این تفاصیل اگر سواد رسانه ای را علم تنظیم کننده روابط میان مخاطب و رسانه ها بر اساس هنجارهای درونی شده بدانیم نباید از جایگاه آن در سیاست های رسانه ای کشورها غافل شویم. برای تحلیل این سیاست ها مدل هایی مختلف ارائه شده که جامع ترین آن مدلEC کمیسیون اروپاست. این مدل چهار مولفه دسترسی, استفاده, درک انتقادی, و تولید ارتباطی را در حوزه سواد رسانه ای مطرح می کند. در این تحقیق ابتدا برای تبیین وضعیت موجود سواد رسانه ای در ایران اسناد و سیاست های چهار نهاد شورای عالی انقلاب فرهنگی, وزارت آموزش و پرورش, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی, و سازمان صدا و سیما بر اساس مدلEC و مولفه های مطرح در آن و روش پژوهش اسنادی مورد توجه قرار گرفت و در ادامه برای ترسیم وضعیت مطلوب در این حوزه با چند تن از مدیران و صاحب نظران کشور در حوزه سواد رسانه ای مصاحبه انجام شد.
1-6-1-1- د- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد طاهره عیدی زاده با نام بررسی تاثیر سواد رسانه ای والدین در انتخاب بازی های رایانه ای برای کودکان6 تا 11سال شهرستان شوشتر با استاد راهنما محمدرضا رسولی در سال1391 در دانشکده علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
سواد رسانه ای از دیدگاه کارشناسان آمیزه ای از تکنیک های استفاده موثر از رسانه ها و کسب دانش برای تشخیص اهداف و برنامه های رسانه ها از یکدیگر است. به زبان ساده سواد رسانه ای مثل یک رژیم غذایی است که هوش مندانه مراقب است که چه موادی مناسب اند و چه موادی مضر. از آن جایی که امروزه بخشی بزرگ از اوقات فراغت صرف انجام بازی های رایانه ای می شود هم چنین بازی هایی که در بازار وجود دارند همه برای کودکان مناسب و مفید نیستند لازم است که والدین از سواد رسانه ای لازم برای انتخاب بازی های متناسب با سن و روحیات کودکان خود بهره مند شوند و سواد تشخیص بازی های نامناسب از بازی های مفید و مثبت را داشته باشند تا کودکان بررسی نشده و غیر اصولی در تعامل با بازی ها قرار نگیرند. این پژوهش قصد دارد تا سواد رسانه ای والدین کودکان ابتدایی در شهرستان شوشتر را با روش پیمایشی و پرسش نامه محقق ساخته مورد بررسی قرار دهد.
1-6-1-1- ه- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد پرستو ایران پور با نام میزان سواد رسانه ای و نقش آن در استفاده از رسانه های تعاملی بررسی رفتار ارتباطی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان با استاد راهنما علیرضا حسینی پاکدهی در سال1389 در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
پژوهش حاضر تلاشی برای تبیین مفهوم سواد رسانه ای, ارزیابی سطح سواد رسانه ای دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان و تعیین جایگاه و میزان سواد رسانه ای دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان و نقش آن در استفاده از رسانه های تعاملی و هم چنین تاکید بر ضرورت آموزش سواد رسانه ای در میان مخاطبان رسانه ها خصوصا در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی به منظور درک رمزها, مفاهیم و چارچوب های حاکم بر تولیدات رسانه ای است. هدف اصلی این پژوهش بررسی و شناخت وضعیت و نقش سواد رسانه ای بر نحوه چگونگی و میزان استفاده از رسانه های تعاملی در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی در دو دانشگاه اصفهان و صنعتی اصفهان در سال تحصیلی89-88 است.
1-6-1-1- و- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد عباس تقی زاده با نام بررسی مقایسه ای سواد رسانه ای دختران و پسران دانش آموز مقطع متوسطه مطالعه موردی دبیرستان های شهر کرمان با استاد راهنما حسین علی افخمی در سال1390 در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
در تحقیق حاضر وضعیت سواد رسانه ای دانش آموزان مقطع متوسطه و به طور خاص دانش آموزان سال چهارم دبیرستان های شهر کرمان بررسی شده است. مهم ترین مسئله تحقیق این است که میزان سواد رسانه ای دختران و پسران دانش آموز مقطع متوسطه در چه سطحی است و ارتباط بین سواد رسانه ای و جنس رشته های تحصیلی و پایگاه اقتصادی- اجتماعی چگونه است؟ انجام تحقیق حاضر به روش پیمایشی و ابزار پرسش نامه انجام و نتایج در سطح آمار توصیفی و استنباطی استخراج شد. این مطالعه نشان داد که به طور کلی سواد رسانه ای دانش آموزان سال چهارم متوسطه در جایگاه خروجی های انسانی آموزش و پرورش در سطح متوسط است.
1-6-1-1- ز- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد مریم ضیایی نجف آبادی با نام حق بر آموزش سواد رسانه ای در عرصه تکنولوژی های نوین اطلاعات و ارتباطات با استاد راهنما عباس اسدی در سال1390 در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
با گسترش فناوری های اطلاعات و ارتباطات کاربران جامعه اطلاعاتی نیازمند به فراگیری دانش و سوادی به نام سواد رسانه ای شده اند که شامل مهارت و توانمندی هایی مختلف است. این پایان نامه بعد از معرفی و شناساندن چیستی و چگونگی فناوری ها در صدد تبیین سواد رسانه ای است و سپس بحث مهم حق بودن آن در متون حقوقی بین المللی و اسناد حقوق بشری بررسی می نماید.
1-6-1-1- ح- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد شیما سلطانیان با نام بررسی نقش سواد رسانه ای در حفظ و ارتقا هویت فردی در بین جوانان تهرانی با استاد راهنما صدیقه ببران در سال1390 در دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
پژوهش حاضر با هدف اصلی شناخت نقش سواد رسانه ای در حفظ و ارتقا هویت فردی در بین جوانان تهران انجام شده است. در تبیین این مقوله باید گفت که سواد رسانه ای شامل توانایی دسترسی, تحلیل, ارزیابی و پردازش اطلاعات و در واقع درکی متکی بر مهارت است که بر اساس آن می توان انواع رسانه ها و تولیدات آن ها را شناخت و از یکدیگر تفکیک و شناسایی کرد. سواد رسانه ای در واقع تکنیکی در مواجهه فعال با رسانه ها و خارج شدن از محیط تسلیم محض در برابر پیام های رسانه ای است که پیرو آن می توان به افراد آموخت چگونه از رسانه ها و از پیام های آن بدون ایجاد تزلزل در باورها و خدشه دار شدن اعتقادات به نحوی هوش مندانه جهت حفظ و ارتقا هویت خویش بهره گیرند. برای رسیدن به این هدف از نظریه های ارتباطی برجسته سازی استفاده و خشنودی, کاشت و هم چنین نظریه مدرنیته و هویت آنتونی گیدنز و هویت در جامعه شبکه ای مانوئل کاستلز استفاده شده است.
1-6-1-1- ط- پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد حسین مهرالحسنی با نام بررسی تطبیقی سواد رسانه ای معلمان دوره راهنمایی تحصیلی منطقه دو تهران و ناحیه یک کرمان در حوزه خبری و آموزشی تلویزیون با استاد راهنما محمد سلطانی فر در سال1391 در دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
سواد رسانه ای با دادن بینش و دانش لازم به مخاطبان توانایی آن ها را در تجزیه و تحلیل و تولید پیام ها بالا برده و از این طریق مخاطب را در مواجهه با پیام های رسانه ای فعال می نماید لذا ضروری است این بینش و دانش از اوان کودکی و نوجوانی افراد به تناسب سن عقلی آن ها انتقال یابد که به این لحاظ معلمان در خط مقدم این اطلاع رسانی قرار می گیرند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نگرش و میزان آگاهی معلمان دوره راهنمایی تحصیلی نسبت به پاره ای از مولفه های سواد رسانه ای و نیز بررسی ضرورت فراگیری سواد رسانه ای توسط معلمان مبتنی بر سه فرضیه صورت گرفته است.
1-6-1-1- ی- پایان نامه مقطع دکتری بهاره نصیری با نام نقش سواد رسانه ای در نظام آموزش و پرورش و ارائه مدلی مطلوب برای ایران با استاد راهنما سید وحید عقیلی در سال1389 در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات دفاع شده که در زیر به چکیده آن اشاره می شود:
در این تحقیق به بررسی شناسایی ساختار و برنامه های آموزش سواد رسانه ای دو کشور کانادا و ژاپن و هم چنین برنامه آموزش سواد رسانه ای در این کشورها و تشابه تفاوت های آن ها در این زمینه و هم چنین شناسایی کتب آموزشی, انجمن ها, تارنماها, شبکه های آموزشی, تجربیات, و فعالیت های این دو کشور پرداخته شده است. از آن جا که در این پژوهش محقق به دنبال ارائه مدل مطلوب آموزش سواد رسانه ای برای ایران بوده لذا مدل های موجود در این زمینه را در دنیا به ویژه دو کشور مزبور مورد بررسی و ارزیابی قرار داده برای ایران نیز مدلی ارائه کرده است.
1-6-1-2- خارجی
1-6-1-2-الف- میرا فیورشتاین پایان نامه دوره دکتری خود را در فلسطین اشغالی با نام سواد رسانه ای در حمایت از تفکر انتقادی در سال2003 به انجام رسانده است. در این پژوهش تاثیر آموزش سیستماتیک سواد رسانه ای انتقادی بر دانش آموزان10 تا12 ساله پرداخته شده و ضرورت توسعه آن هم برای تولید کنندگان برنامه های تلویزیونی و هم برای مخاطبان مورد تاکید قرار گرفته است. فیورشتاین در مطالعات خود نشان می دهد که یادگیری سیستماتیک سواد رسانه ای از تفکر انتقادی دانش آموزان درباره برنامه های تلویزیونی و تبلیغات رسانه ها حمایت می کند. هم چنین برنامه های پیش گیرانه و توان مندسازی تفکر انتقادی در دانش آموزان ابتدایی و راهنمایی هم چنین کسانی که در سطح پایین موقعیت اجتماعی قرار دارند بسیار موثر است.
1-7-2- مقاله ها
1-7-2-1- داخلی
1-7-2-1- الف- رویکرد نظری به سواد رسانه ای اثر ملیحه سپاسگر که در شماره44 سال دوازدهم فصل نامه پژوهش های ارتباطی در سال1384 چاپ شد تلاشی برای تبیین مفهوم سواد رسانه ای و طرح نظریه های معروف درباره آن است. این مقاله در دو بخش ارائه شده است. بخش اول شامل تاریخچه مطالعات مربوط به سواد رسانه ای در استرالیا, ایتالیا, انگلیس, کانادا, آفریقای جنوبی و ژاپن است و بخش دوم به شرح نظرهای هابز, تامن و پاتر در زمینه سواد رسانه ای می پردازد و مدل های نظر آنان را درباره سواد رسانه ای ترسیم می کند. تکیه اصلی مقاله بر شرح نظر پاتر است که سواد رسانه ای را منظومه ای منسجم و حلزونی از عواملی چون ساختارهای دانش, منبع شخصی, مهارت های استفاده از رسانه, و پردازش پیام و اطلاعات می داند.
1-7-2-1- ب- سواد رسانه ای در برخورد با خشونت رسانه ای اثر صدیقه ببران که در شماره2609 روزنامه ایران مورخ 23 مهر1382 چاپ شد به ویژگی رسانه ها در عصر حاضر اشاره داشته, نویسنده معتقد است پیام ها و آگهی های مختلف این رسانه ها هر روز به طور فزاینده اطلاعاتی سرگردان را به ما و فرزندان مان عرضه می کنند و همگی نقشی مهم را در شکل دهی و نفوذ به فرهنگ, ارزش ها, دیدگاه ها و اعتقادات ما بازی می کنند. به بیان دیگر در عصر جدید با ویژگی ظهور وسایل ارتباطی نوین ما و به ویژه فرزندان مان به مراتب بیش از گذشته زیر بمباران پیام های رسانه ای هستیم که در بسیاری از موارد بهترین و قابل قبول ترین روش حل مسایل و مشکلات را با پیام های خشونت بار ارائه می کنند. نویسنده بهترین راه ممکن برای بقاء در این شبکه اطلاعاتی که در سراسر محیط فرهنگی ما ریشه دوانیده را فقط استقلال, اجتناب از انفعال, بهره گیری از تفکری منتقدانه, و به بیانی دیگر افزایش توانایی گزینش, انتخاب و چالش با این موج فراگیر می داند که تنها از طریق تکامل سواد رسانه ای میسر است. سواد رسانه ای نه تنها به کودکان بلکه بزرگسالان مهارت های لازم را برای برقراری ارتباطی متفکرانه و آگاهانه با رسانه ها می آموزد و در عین حال نگاهی دقیق دیدگاهی نقاد و تحلیلی نسبت به پیام های رسانه ای نوشتاری, دیداری و شنیداری فراهم می آورد.
1-7-2-1- ج- سانسور یا سواد رسانه ای اثر محمد سلطانی فر که در شماره22 پژوهش نامه سواد رسانه ای منتشره از سوی مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال1387 به چاپ رسید بر آموزش رسانه ای به دانش آموزان در مدارس به منظور ایجاد توانایی مواجهه خود انگیخته در آن ها نسبت به محتوی و عملکرد رسانه ای تاکید می نمود. در این چارچوب ضمن برشمردن تاثیرات رسانه ها بر کودکان و نوجوانان به نحوه پردازش اطلاعات و سنجش محتوای برنامه های رسانه ای نزد آن ها اشاره در نهایت به سواد رسانه ای مبتنی بر مدل آموزش تفکر انعکاسی تاکید می شود.
1-7-2-1- د- بررسی آموزش سواد رسانه ای در کشور کانادا و ژاپن اثر سید وحید عقیلی و بهاره نصیری که در شماره41 فصل نامه نوآوری های آموزشی در سال1391 به چاپ رسید سواد رسانه ای را از ضرورت های عصر اطلاعات که قرن بیست و یکم را نیز شامل می شود بر می شمرد. با توجه به اهمیت این موضوع در مقاله مذکور پژوهش و بررسی آموزش سواد رسانه ای در دو کشور کانادا و ژاپن را که از پیشگامان این حوزه در دنیا محسوب می شوند انتخاب کرده و با روش اسنادی و توصیفی به بررسی آن پرداخته اند. با توجه به مطالعات انجام شده آموزش سواد رسانه ای در کانادا بر مبنای استانداردهایی یکسان, معین و یکپارچه انجام نمی شود بلکه متناسب با مقتضیات زمانی و مکانی هر ایالت و هم چنین شرایط خاص دانش آموزان این آموزش انجام می گیرد اما در ژاپن آموزش سواد رسانه ای اولین بار از سوی وزارت پست و مخابرات این کشور مطرح شده و همین وزارت متولی این آموزش است و به همین دلیل ژاپنی ها بیش از آن که بر سواد رسانه ای تاکید کنند بر سواد اطلاعاتی تاکید دارند. بر همین مبنی در ژاپن سواد اطلاعاتی با رویکرد آموزش مهارت استفاده از رایانه و استفاده موثر از اطلاعات در مقام یک واحد درسی اختیاری در مدارس سراسر کشور تدریس می شود. ثمره این آموزش در دو کشور کانادا و ژاپن منجر به این شده که دانش آموزان این دو کشور نسبت به دیگر کشورها تسلط و درکی بیشتر نسبت به خروجی رسانه ها پیدا کرده اند. آن ها به خوبی می دانند از رسانه ها چه می خواهند و لذا فعالانه به تحلیل و ارزیابی منقدانه محتوای رسانه ای می پردازند تا معنای پیام هایی را که با آن ها مواجه می شوند درک نمایند.
1-7-2-1- ه- تعارض فرزندان با والدین در سبک زندگی اثر سعید معیدفر و حبیب صبوری خسروشاهی که در شماره 7 فصل نامه برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی در سال1390 چاپ شد بیان می دارد که جامعه ایران در دهه های اخیر در جریان تحولات فرهنگی و اجتماعی وسیع قرار گرفته که به ویژه در خانواده ها چشمگیر بوده است. یکی از مهم ترین تحولات تغییر در سبک زندگی جوانان است که موجب شده خانواده ها در معرض چالش هایی جدی قرار گیرند. چالش هایی که به نظر می رسد شکل سنتی خانواده را زیر سئوال برده است. مهم ترین چالشی که خانواده ها امروزه با آن رو به رو هستند دگرگونی سریع هنجارها و ارزش های خانوادگی میان فرزندان با والدین است تا جایی که می توان صحبت از هنجارهای رقیب در کنار هنجارهای سنتی کرد. منشا این تحولات را باید گسترش رسانه های جدید, توسعه آموزش, دسترسی به اطلاعات, رشد فرد گرایی, تغییر گروه مرجع, و پیدایش ارزش های نو جست و جو کرد. این پژوهش با استفاده از رویه پیمایش و از طریق پرس و جو در منطقه 3 و17 تهران و با یک نمونه 398 نفری انجام شده است. تکنیک های آماری مورد استفاده آماره های شاخص تمرکز و تشتت, همبستگی دو متغیره, رگرسیون چند متغیره, و تحلیل میسر بوده است. یافته ها نشان می دهد که میان والدین و فرزندان تعارض وجود دارد اما این مقدار زیاد نیست. 61 درصد از پاسخ گویان عدم تعارض و هم سویی با والدین را ابراز کرده اند و تنها 5/23 درصد در حد زیاد با والدین خود تعارض و نا هم سویی داشتند. در واقع در این پژوهش شاهد نوعی وفاق نسبی در بسیاری از حوزه ها هستیم که البته تعارض در بعضی حوزه های زندگی بیشتر و در برخی کمتر بوده است. بیشترین حوزه های تعارض در سبک زندگی فرزندان و والدین, در دوستی دختر با پسر, سیگار کشیدن و مصرف مشروبات الکلی و کمترین حوزه های تعارض در نماز خواندن, معاشرت با دوستان هم جنس, توجه به بهداشت شخصی و گوش کردن به موسیقی دل خواه بوده است. روابط میان متغیرها نشان دهنده آن است که تعارض متاثر از عواملی چون رشد فردگرایی, گرایش به نوگرایی و نگرش دموکراتیک والدین بوده است.
1-7-2-2- خارجی
1-7-2-2- الف- سواد رسانه ای, چه کسی به آن نیاز دارد و به چه معنی است؟ اثر روز. آ. دایسون ترجمه پدرام الوندی بیان می دارد که سواد رسانه ای برای مردم معانی متفاوت در بردارد. در دهه های گذشته در مدارس برنامه های آموزشی به کار گرفته شده است که به اهمیت رمز گشایی و شالوده شکنی معنی و پیام در رسانه های توده ای گرایش دارند. هدف و منظور این گرایش آن است که دانش جویان بتوانند معانی نهفته در پیام را شناسایی کنند در حالی که اهمیت و ارزشی فراوان در این نوآوری ها وجود دارد. آن ها هم چنان نمی توانند بر رشد کودکان و نظریه اجتماعی شدن آنان از راه تضعیف اثر الگوهای بی فایده ای که در فرهنگ عامه درباره کودکان وجود دارد اثر بگذارند در همین حال این ها نیاز به معانی گسترده تر و کاربرد وسیع تر این مفهوم را مشخص می سازند.
1-7-2-2- ب- رویکرد سواد رسانه ای اثر جیمز براون ترجمه پیروز ایزدی به طیفی از رهیافت ها نسبت به سواد آموزی رسانه ای در بخش های مختلف جهان با تاکید بر آمریکا پرداخته و به طور اجمالی الگوهای عمده مطالعات رسانه های جمعی را در دهه های اخیر شرح داده و به بنیان های نظری متفاوت و نیز رهیافت های مفهومی مشترک اشاره می کند و در پایان نیز ملاحظاتی عملی درباره تدوین پروژه ها و برنامه های درسی برای آموزش سواد رسانه ای ارائه می دهد.
1-7-2-2- ج- ابعاد دیداری سواد رسانه ای اثر پل مساریس ترجمه اسماعیل یزدان پور بیان می دارد که یکی از عناصر اصلی سواد رسانه ای را باید بر فهمی از قواعد بازنمایی بنا نهاد, قواعدی که کاربران رسانه ها بر اساس آن معنی را تولید و توزیع می کنند. این مقاله قواعد بازنمایی در ارتباطات دیداری را تحلیل کرده و میان قواعد نحوی و معنایی تفکیک قائل می شود و بر آن مشخصه هایی متمرکز می شود که بیشترین تمایز میان زبان دیداری از دیگر شیوه های ارتباط را آشکار می کند. در این مقاله اثر سواد دیداری بر رشد شناختی بینندگان و رشد آن ها در مقام مصرف کنندگان آگاه رسانه های دیداری بررسی می شود.
فصل دوم:
چارچوب مفهومی تحقیق
مقدمه
فرایند پژوهش بی تردید نقشی اساسی در توسعه مرزهای دانش بر عهده دارد و اصولا هر گونه نظریه پردازی و نوآوری در عرصه علم بدون پژوهش امکان پذیر نیست. از این رو تحقیق حاضر سعی دارد تا ضمن پیروی از اصول علمی پژوهش و بهره گیری از دستاوردهای صاحب نظران این رشته به پروژه تحقیقاتی خود جامه عمل بپوشاند. بنابراین با هدف بررسی رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی نوجوانان 15تا 18 ساله دبیرستانی منطقه شش تهران مطالب را در چارچوب و تابع طبقه بندی زیر گردآوری نموده و تلاش شده در این فصل طی چهار بخش به ابعاد بحث توجه شود. در بخش اول ابتدا به مفهوم سبک زندگی و ضرورت آن پرداخته شده و دیدگاه های های وبر و وبلن مورد تدقیق واقع می شوند. سپس مفهوم, رویکرد و اهداف سواد رسانه ای مورد مطالعه قرار گرفته به دیدگاه های پاتر, تامن و هابز اشاره می شود. در بخش پایانی نیز رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی و مدل مفهومی آن مورد مداقه قرار می گیرد.
2-1- سبک زندگی
2-1-1- مفهوم سبک زندگی
سبک زندگی یکی از پردامنه ترین مفاهیم حوزه علوم اجتماعی است که الگویی از اندیشه ها، احساسات, شناخت ها و کنش ها محسوب می شود و در مجموع هویت اجتماعی و شخصی فرد را می سازد که به این معنی, نحوه ساماندهی زندگی برای تحقق نیازها و خواسته ها با به کارگیری مجموعه ای از رفتارهاست. بروز و ظهور سبک زندگی از طریق نحوه صرف زمان، پول و چگونگی گذران اوقات فراغت، انتخاب اشیای مصرفی، انتخاب علائق و ترجیحات(سلیقه) و نظایر خاص آن صورت می گیرد.
کریسمن سبک زندگی را طیف فعالیت‌هایی که فرد یا گروه در آن مشارکت می‌کنند معرفی می‌کند(فاضلی،۱۳۸۲،صص 68 و ۶۹). به‌ نظر آسابرگر برای‌ تعریف‌ واژه سبک زندگی با واژه‌ ای ذی شمول روبرو هستیم‌ که‌ از سلیقه‌ فرد در زمینه‌ آرایش‌ مو و لباس، تا سرگرمی‌ و تفریح‌ و ادبیات‌ و موضوعات‌ مربوط دیگر را شامل‌ می‌شود. کلمه‌ سبک، مد را تداعی‌ می‌کند پس‌ سبک‌ زندگی‌ در واقع‌ مد یا حالت‌ زندگی‌ یک ‌فرد است‌. سبک‌ زندگی‌ معمولا با طبقه‌ اقتصادی – اجتماعی‌ پیوند دارد و در تصویری‌ که‌ فرد از خود می سازد‌ بازتاب‌ می‌یابد(آسابرگر،1379,ص141). به هرحال چه سبک زندگی را شیوه متفاوت زندگی در نظر بگیریم و چه معیاری برای تمایز افراد از یکدیگر، در واقع روش الگومند مصرف و درک و ارزش گذاری فرهنگ مادی و غیرمادی است که در نحوه ارتباط فرد با محیط و علایق و سلیقه ها و نیز مصرف فرهنگی و چگونگی استفاده از اوقات فراغت قابل مشاهده است(چاوشیان،1384,ص45).
بدیهی است که ایجاد تغییرات اساسی در سبک‌های زندگی در سطوح فردی و خانوادگی مستلزم تغییر در ارزش‌ها و مشروعیت‌های فرهنگی و اجتماعی است. با این تعریف از سبک زندگی می‌توان از تقابل و جدال میان دو سبک زندگی سخن گفت؛ یک سبک زندگی که قدرت حاکمیت را در ابعاد مختلف آن مشروع دانسته و سعی در تبلیغ، ترویج و تحمیل آن دارد و در مقابل سبک زندگی بخشی وسیع از جامعه به ویژه طبقه متوسط که بیشتر در فضاهای خصوصی قابل مشاهده است و از ارزش‌ها و مشروعیت‌های خود پیروی می‌کند. این سبک زندگی را تا حدی زیاد می‌توان محصول دمکراتیزاسیون آموزش، تکنولوژی‌های ارتباطی، رسانه‌های جدید، نقش اجتماعی زنان، جوان شدن جامعه و غیره دانست.
چندین دهه است که الزام از طرق مختلف برای ترویج و در مواردی تحمیل نوعی مشخص از سبک زندگی برگرفته از قرائتی خاص از باورها به وضوح قابل مشاهده است. به این ترتیب نوعی سبک آرمانی برای فرد یا خانواده در جزئی‌ترین ابعاد آن، از نوع پوشش، آرایش و پیرایش چهره، نوع خوراک، تفریحات و سرگرمی‌ها و روابط اجتماعی تا محتوای آموزشی و علمی(در سطوح مختلف)، آثار هنری و محصولات فرهنگی قابل استفاده، و باورها تعریف, تبلیغ و ترویج شده در دوره‌های مختلف و به شیوه‌های گوناگون با هر آن چه جز آن بود مقابله شد. اما حاصل الزام در یک سبک زندگی به جامعه‌ای بزرگ و گسترده و با ارزش‌ها و فرهنگ‌های متفاوت، ایجاد گسستی آشکار و شکافی عمیق و روزافزون بین سبک زندگی در فضای عمومی زیر سلطه و سبک زندگی در فضای خصوصی نسبتا آزاد، در میان قشری وسیع از جامعه شد. با گذر زمان، هر چند این گسست روز به روز بیشتر و بزرگ‌تر ‌شد و ابعاد مخفی و زیرزمینی زندگی اجتماعی افزایش یافت اما از سویی دیگر، به تدریج با تنگ‌تر شدن حلقه الزام ها در فضای عمومی و به واسطه آن عادی شدن هر چه بیشتر آن چه در فضاهای خصوصی و در عین حال بزرگ‌تر شدن حلقه افرادی که در این فضاها وارد ‌شده و الزام ها را زیر پا می‌گذاشتند، برخی ابعاد زندگی ناپیدا آن‌قدر مشروعیت پیدا کرد که افراد خواهان بروز و به تعبیری پرده‌برداری از آن در فضاهای عمومی و در واقع مشروعیت‌زدایی از سبک‌های تحمیل شده شدند.
تا زمانی که رسانه های جمعی در جامعه حضور نداشتند، سنت ها و هنجارهای قومی و قبیله ای تعیین کننده چارچوب سبک زندگی بودند. در چنین فضایی، سبک زندگی از یکنواختی و ثباتی زیاد برخوردار و تغییرات در سبک زندگی به کندی انجام می گرفت زیرا ارتباطات اجتماعی در یک محدوده جغرافیایی مشخص و دسترسی به منابع اطلاعاتی محدود بود. در این شرایط ارزش ها, هنجارها و علائق فردی از طریق ساختارهای قبیله ای و قومی به طور مداوم بازتولید و آموخته شده به هر عامل متغیر و عنصری بیگانه اجازه ورود داده نمی شد مگر این که با ساختارهای قبلی هم خوانی می داشت اما با فراگیر شدن رسانه ها وضع تغییر کرد. رسانه غریبه ای است آشنا که عضوی از خانواده شده, برای همه داستان می گوید، اطلاع رسانی و آگاهی بخشی می کند, چیزهایی را که تاکنون نخوانده، نشنیده و ندیده اند حتی چیزهایی مغایر با ارزش های پذیرفته شده را برایشان بیان کرده به آن ها نشان می دهد. ارزش ها و نوآوری های جدید به ویژه در تقابل با ارزش های سنتی را به افراد خانواده ارائه می کند بدون آن که کسی به این بیگانه ایرادی بگیرد و چنین کاری تنها از او برمی آید. ارزش های سنتی را به چالش می کشد، افراد را دچار تضاد ارزشی می کند, اوقات فراغت آن ها را پر و آن ها را سرگرم می کند.
حقیقت این است که وجود جذابیت بسیار زیاد و ارائه بسیار گسترده و پر زرق و برق اطلاعات در رسانه هر شخصی را که بدون هدف وارد آن شود ساعتها میخ کوب می نماید. در واقع ذهن فرد به مانند یک جاروبرقی انواع و اقسام اطلاعات را در این فضا جذب میکند؛ اطلاعاتی که معلوم نیست هر کدام چه تأثیری در تفکر، رفتار و سبک زندگی وی میگذارد. این در حالی است که برخی از بزرگان آشنا با فضای رسانه معتقدند که در جامعه دینی، باید فرهنگ دینی رسانههای کارآمد و جدید مانند اینترنت را به خدمت درآورد و از آن جهت نشر معارف و فرهنگ خویش استفاده نمود و حال این که انجام بررسی مختصر بر روی جامعه اینترنتی ایران شرایط را به گونهای دیگر نشان میدهد؛ چنان‌که روز به روز شاهد غالب شدن سبک زندگی اینترنتی بر کاربر شهروندان هستیم تا جایی که برخی کارشناسان آن را به گارد باز جامعه ایرانی در مقابل اینترنت تعبیر میکنند.
تا زمانی که رسانه هایی مانند مطبوعات, رادیو, و تلویزیون، نخبه‌گرا و تولیدکنندۀ محتواهای فکری, عقیدتی و سیاسی بودند نمی‌توانستند آن چنان بر سبک زندگی عامه تاثیر بگذارند چون مخاطبانی محدود داشتند اما با زوال رسانه ها نخبه گرا و ظهور رسانه های عامه پسند پرتیراژ، مسئله تغییر علائق و سبک زندگی مورد توجه قرار گرفت. محتوای رسانه های عامه پسند علاوه بر خبر رسانی به تبلیغات، ترویج مصرف گرایی و پاسخ گویی به سلایق متنوع مخاطبان روی آوردند تا جایی که مکاتب مطالعات انتقادی ارتباطات به ویژه فرانکفورت و بیرمنگنام, محصولات رسانه ای و فرهنگی را عامل اساسی برون رفت جامعه غرب از وضع طبیعی و از خود بیگانگی و نظایر آن می دانند. به نظر می رسد که مفهوم رسانه با تغییر گره خورده است. مواجهه زیاد با رسانه های جمعی در تغییر فکر، ارزش، هویت و علایق فردی و جمعی تاثیرگذار است. در مواردی بسیار محدود کار رسانه تثبیت عقاید موجود است لیکن کار اصلی رسانه معرفی نوآوری ها, ایده ها و ارزش های نو به جامعه است. این کارکرد جدید, نیاز و خواسته ای تازه در سبک زندگی مردم بوجود ‌آورد و فرهنگ‌های زورمند, فرهنگ‌های بومی را تحت تاثیر قرار دادند. این موضوع در داخل مرزهای کشور هم قابل رویت بوده و آن زمانی است که اصحاب رسانه ایده‌های مرکز را برای حواشی و پیرامون آن بازنمایی می‌کنند و با پخش محتواهای سرگرم کننده مانند فیلم و سریال های متعدد, سبک زندگی روستانشینی را تحت تاثیر سبک زندگی شهرنشینی قرار می‌دهند.
در دوره رسانه سالاری کنونی، نوعی جا به جایی در گروه های مرجع رخ داده که در جامعه پذیری و تعیین الگوهای زندگی بسیار تاثیر گذار است. اگر تا قبل از این والدین, نهادهای آموزشی, همسالان و نهادهای دینی گروه مرجعی پراهمیت در جامعه پذیری افراد بودند، اکنون رسانه پراهمیت ترین گروه مرجع است که نقش گروه های دیگر را کم اثر نموده و یا جای آن ها را گرفته است. در دوران کنونی علاوه بر فراملی شدن رسانه ها که مهم ترین نمونه بارز آن ها تلویزیون های ماهواره ای است، رسانه های اجتماعی رایانه مبنا نیز ظهور و توسعه پیدا کرده اند. میزان نفوذ و ارتباط افراد با این رسانه های نوین به حدی اهمیت دارد که عده از آن با عنوان “زندگی دوم” یاد می کنند. اکنون فراغت نسل نوجوان و علائق آن ها در تالارهای گفتگوی تعاملی و شبکه های اجتماعی مجازی صرف می شود یعنی نوع زندگی تغییر کرده و نظام ارزشی و هنجاری افراد تحت تاثیر رسانه هاست.
2-1-2- ضرورت پدید آمدن سبک زندگی
مفهوم سبک زندگی در ادبیات نظری جامعه شناختی از گذشته ای چندان شفاف برخوردار نیست گرچه به گمان مک کوایل اساس عدم شفافیت به نحوه اختلافات ناشی از طبقه اجتماعی بر سلایق, عادات, شیوه لباس پوشیدن و رفتارها مبتنی شده است اما گذشته سبک زندگی با منزلت اجتماعی پیوندی محکم دارد. بر این منوال کوئن سبک زندگی را شیوه زندگی طبقات گوناگون جامعه می داند به گونه ای که هر طبقه, سبک زندگی ویژه و رویکردها و باورداشت های خاص و قابل قبول خود را دارد. این مستند تا آن جا ادامه می یابد که مارکس مرزهای مشخص طبقاتی را با تکیه بر عامل اقتصادی بین طبقات پرولتار و بورژوا با اشاره به شیوه زندگی آنان تعیین می کند. دنیای اواسط قرن نوزدهم که مارکس بر تحلیل آن همت گمارد, درگیر فرایند تولید بود و بر حول ارزش ها و فرایندهای مرتبط با آن سامان گرفته بود. در این دنیا مفهوم طبقه اجتماعی مفهومی بود که تحلیل جایگاه آدمیان در نظام سرمایه داری را ممکن می ساخت.

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *