*188

right14945

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد اسلامشهر
دانشکده حسابداری و مدیریت گروه حسابداری
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
گرایش: حسابداری
عنوان:
شناسایی روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی
(مطالعات موردی :سازمان امور مالیاتی کشور)
استاد راهنما : دکتر اصغر اسدی
پژوهشگر:اعظم رسام
پاییز 1393

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد اسلامشهر
دانشکده حسابداری و مدیریت گروه حسابداری
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
گرایش: حسابداری
عنوان:
شناسایی روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی
(مطالعات موردی :سازمان امور مالیاتی کشور)
پژوهشگر : اعظم رسام
هیأت داوران:
استاد راهنما: دکتر اصغر اسدی
استاد داور: خانم دکتر مرشدیان – دکتر علی اسماعیل زاده
مدیر گروه تخصصی: دکتر علی اسماعیل زاده مقری
پاییز 1393
50876201034415واحد اسلامشهر
00واحد اسلامشهر
2715895-124460بسمه تعالی
00بسمه تعالی

تعهدنامه اصالت پایان نامه
اینجانب FORMTEXT اعظم رسام دانش آموخته مقطع FORMTEXT حسابداریکارشناسی ارشد که در تاریخ FORMTEXT ۲۷/۰۸/۹۳ از پایان نامه خود تحت عنوان FORMTEXT شناسایی روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی با کسب نمره FORMTEXT ۱۷ و درجه FORMTEXT بسیار خوب دفاع نموده ام، متعهد می شوم:
این پایان نامه/ رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و ……..) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه/ رساله قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارایه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطعی زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
-22669513652500
نام و نام خانوادگی:
FORMTEXT اعظم رسام
تاریخ و امضاء:
این فرم باید توسط دانش آموختگان تنظیم امضا و در صفحات اول پایان نامه قرار گیرد .
سپاسگزاری:
بنام یگانه حسابدار و حسابرس که ترازنامۀ سند اندوخته هرکس را بدون حسابسازی برایش تدوین می کند و مالیاتی اضافه بردارایی او واندوخته هایش نخواهد بست وتلفیقی بدون محافظه کاری ورضایت طرفین صورت نخواهد داد . برخود لازم می دانم از زحمات بی دریغ ،تلا ش های بی وقفه وراهنمایی های ارزشمند جناب آقای دکتراصغراسدی که صادقانه زحمات راهنمایی تحقیق را پذیرا بودند، قدردانی کنم،
هم چنین تشکر ویژه دارم از مدیر گروه دانشکده و استاد داور ،دکتر اسماعیل زاده و خانم دکتر مرشدیان که زحمت داوری این تحقیق را بر عهده داشتند و از خداوند متعال موفقیتهای بزرگتر در زندگی را برایشان آرزومندم.
در پناه خداوند پایدار باشند.
تقدیم به پدر و مادرم :
خدای را بسی شاکرم که از روی کرم، پدر و مادری فداکار نصیبم ساخته تا در سایه درخت پربار وجودشان بیاسایم و از ریشه آنها شاخ و برگ گیرم و از سایه وجودشان در راه کسب علم و دانش تلاش نمایم. والدینی که بودنشان تاج افتخاری است بر سرم و نامشان دلیلی است بر بودنم، چرا که این دو وجود، پس از پروردگار ، مایه هستی ام بوده اند دستم را گرفتند و راه رفتن را در این وادی زندگی پر از فراز و نشیب آموختند. آموزگارانی که برایم زندگی، بودن و انسان بودن را معنا کردند….
تقدیم به همسرم :
که مسیح وار با صبرش در تمامی لحظات رفیق راه بود.
چکیده..۲
فصل اول کلیات تحقیق۳
1-1 مقدمه:۴
2-1بیان مسئله :۵
3-1اهمیت موضوع مالیات:۶
4-1اهداف تحقیق:۷
5-1 فرضیه های تحقیق:۸
6-1- روش تحقیق۹
۷-1 قلمرو زمانی:۹
۸-1 جامعه آماری:۹
۹-1چارچوب نظری موضوع:۱۱
10-1تعاریف مفاهیم واژه ها و اصطلاحات:۱۲
11-1. ساختار کلی تحقیق:۱۳
فصل دوم مروری بر ادبیات تحقیق۱۴
1-2 مقدمه:۱۵
2-2 بخش اول- مالیات و ضرایب مالیاتی۱۵
1-2-2 تعریف واهمیت مالیات۱۵
2-2-2 نظریه های مالیات۱۷
1-2-2-2 اصول چهارگانه مالیاتبندی آدام اسمیت۱۸
3-2-2 ضرایب مالیاتی۱۹
1-3-2-2 گذری بر کتابچه ضرایب مالیات برعملکرد۱۹
4-2-2 قرائن مالیاتی۲۱
5-2-2 نسبت مالیاتی۲۱
6-2-2 پایه مالیاتی۲۲
7-2-2 نرخ مالیاتی و انواع آن۲۲
8-2-2 امتیازات مالیاتی۲۳
9-2-2 اصول مالیاتها (شرایط برقراری مالیات)۲۳
10-2-2 سال مالیاتی۲۶
11-2-2 کارایی و عدالت مالیاتی۲۷
1-11-2-2 کارایی۲۷
2-11-2-2 عدالت مالیاتی۲۷
12-2-2 مالیات بر شرکتها۲۸
13-2-2 عوامل تشخیص مالیات۲۹
14-2-2 موارد تشخیص علی الرأس درآمدهای مشمول مالیات۲۹
۱۵-2-2 اهداف سیاستهای مالیاتی۲۹
16-2-2 مشکلات و ریشه ها در نظام مالیاتی۳۱
۳-2 فرار مالیاتی۳۲
۴-2 تمایز فرار مالیاتی و اجتناب مالیاتی۳۲
۵-2 زمینه های پیدایش فرار مالیاتی۳۳
۶-2کارت بازرگانی و کداقتصادی و فرار مالیاتی۳۵
۷-2 عدم توجه به رضایت مودیان مالیاتی۴۰
۸-2 منابع انسانی۴۱
۹-2 کارشناس امور مالیاتی۴۳
۱۰-2 نیاز به منابع انسانی بیشتر۴۴
۱۱-2 مودیان مالیاتی۴۴
۱۲-2 تعاریف رشد و توسعه اقتصادی۴۸
۱۳-2 عوامل موثر بر توسعه اقتصادی :۴۹
۱۴-2 چگونگی توزیع درآمد و توسعه اقتصادی۵۱
۱۵-2 نقش مالیات بر توسعه۵۲
۱۶-2 مشکلات و مقررات مالیاتی۵۲
۱۷-2 اصول کلی تامین بهینه مالیات ۵۳
۱۸-2 نحوه اندازه گیر متغیر نحقیق۵۵
19-2- سوابق تحقیقات۵۶
1-19-2-تحقیقات انجام شده در داخل کشور:۵۹
2-19-2-تحقیقات انجام شده در خارج از کشور:۶۱
فصل سوم روش‌ اجرای تحقیق۶۶
1-3 مقدمه۶۷
۲-3 بیان مساله۶۸
3-3اهداف تحقیق:۶۹
۱-3-3اهداف اصلی تحقیق:۶۹
3-3اهداف فرعی تحقیق:۶۹
4-3 فرضیات تحقیق:۶۹
5-3 روش تحقیق:۷۰
۶-3- جامعه آماری۷۱
۷-3- روایی و پایایی ابزار سنجش۷۲
۱-۷-3- روایی۷۳
۲-۷-3- پایایی۷۳
۸-3مدل تحلیلی تحقیق:۷۴
9-3 طبقه بندی متغیرهای تحقیق:۷۵
۱-9-3 تعاریف متغیرها:۷۶
10-3- روش گردآوری اطلاعات:۷۶
11-3 روش تجزیه و تحلیل داده :۷۷
12-3 مدل آماری مورد استفاده در تحقیق۷۷
1-12-3 مدل رگرسیون۷۷
2-12-3- معادله رگرسیون چند متغیره۷۸
1-2-12-3 روشهای ورود متغیرها در رگرسیون۷۸
3-12-3 ضریب همبستگی و ضریب تشخیص۷۹
1-3-12-3 روش همبستگی گشتاوری (پیرسون):۸۱
۴-12-3 بررسی فرض نرمال بودن متغییرها:۸۲
قصل چهارم تجزیه و تحلیل داده ها۸۳
1-4 مقدمه‏:۸۴
2-4 تجزیه و تحلیل فرضیه‌های تحقیق:۸۴
3-4 آزمون نرمال بودن داده های تحقیق:۸۵
۴-4 شاخص های توصیفی کل متغییر ها۸۶
۵-4 خلاصه تجزیه و تحلیل ها به تفکیک ۸۷
۱-۵-4 فرضیه اول ۹۰
۲-۵-4 فرضیه دوم ۹۲
۳-۵-4 فرضیه سوم ۹۴
۴-۵-4 فرضیه چهارم۹۷
۵-۵-4 فرضیه پنجم ۹۹
۶-۵-4 فرضیه ششم ۱۰۱
۶-4 آزمون کرونباخ آلفا ۱۰۴
۷-4 آزمون فریدمن ۱۰۶
‏فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات۱۰۷
1-5مقدمه:۱۰۸
2-5 نتایج آزمون فرضیه ها:۱۰۸
1-2-5 نتایج حاصل از آزمون فرضیه ها در رگرسیون:۱۰۸
3-5 نتیجه گیری:۱۰۹
۴-5. پیشنهادها:۱۱۰
1-4-5 پیشنهاد های برخاسته از تحقیق:۱۱۱
2-۴-5 پیشنهادهایی برای تحقیقات آتی:۱۱۳
۵-5 محدودیتهای تحقیق۱۱۳
پیوستها:۱۱۵
پرسشنامه:۱۱۶
نمودار و جداول آماری:۱۲۴
منابع فارسی:1۳۰
منابع لاتین:13۳
چکیده لاتین:۱۳۵
چکیده:این پژوهش به گونه تجربی به تحلیلگران مالی مالیاتی، سرمایه گذاران ، مدیران و سایر استفاده کنندگان اطلاعات حسابداری و مالی نشان می دهد که بین فرار مالیاتی در نظام الکترونیکی با شاخصه های ثبت معاملات در دفاتر ،عدم افشا به موقع عملیات مالی ،قوانین مقررات و معافیت ها ،توافقات در خود اظهاری و بخشودگی جرایم مالیاتی رابطه مثبت و معنی داری حاکم می باشد و با تغییرات در سطح متغیر مستقل ،متغیر وابسته تحقیق نیز تغییر می کند.
با استفاده از اطلاعات پرسشنامه ای طی دوره زمانی 13۹۰ تا 139۲ و با بهره گیری از روش تجزیه و تحلیل رگرسیون خطی چند متغیره، به کمک نرم افزار SPSS ، نتایج تحقیق مورد بررسی قرار گرفت.
واژه های کلیدی :فرار مالیاتی، ثبت معاملات در دفاتر ،عدم افشا به موقع عملیات مالی ،قوانین مقررات و معافیت ها ،توافقات در خود اظهاری و بخشودگی جرایم مالیاتی
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1 مقدمه:مالیات از منابع مهم درآمد دولت ها است. ثبات و تداوم وصول مالیات موجب ثبات در برنامه ریزی دولت برای ارائه خدمات مورد نیازکشوردر زمینه های گوناگون می شود. دریافت مالیات از جامعه در کشورهاى جهان امرى طبیعى و براساس سیاست مالى است و در برخى از کشورهاى صنعتى جهان90 تا 98 درصد بودجه عمومى از طریق مالیات ها تامین مى شود و مردم نیز هیچگونه واکنش منفى در برابر آن بروز نمىدهند.
تغییر و تحول در اقتصاد کشور و در نتیجه تغییر در نحوه تولید و توزیع ثروت و درآمد، مستلزم بازنگری و تجدید نظر در انواع مالیات ها و نحوه وصول آنهاست. اجرای مالیات بر ارزش افزوده در بیش از 120 کشور جهان نشان دهنده مقبولیت و کارایی این نظام در فراهم کردن یک منبع درآمد قابل اتکا و مطمئن برای دولت هاست. اجرای این مالیات با نرخ ثابت و یکسان از یکسو پیش بینی میزان درآمد دولت و در نتیجه امکان برنامه ریزی بهتر را فراهم می نماید و از سوی دیگر، دوره های کوتاه مدت وصول آن، تداوم تأمین نقدینگی خزانه دولت را تضمین می کند.
قانون مالیات اگر با هوشمندی و بسترسازی کامل اجرا شود، میتواند هزینه تمام شده طرح بزرگ تحول اقتصادی را کاهش دهد و از طرف دیگر کاربریهای اقتصادی، اجتماعی و توسعهای نظام مالیاتی را به شدت افزایش خواهد داد.یکی از موارد مهم برای سهولت اجرای این نظام مالیاتی، آموزش مستمرمؤدیان مالیاتی است که با توجه به جدید بودن وموضوعات ویژه و زوایای گوناگون این نظام مالیاتی ، می تواند نقش بسیار مهمی را در رسیدن به اهداف قانون مالیات بر ارزش افزوده که از نیمه دوم سال 1387 اجرای مرحله ای آن آغاز گردیده است، داشته باشد.
2-1بیان مسئله : به موجب بررسى هاى انجام گرفته، اجراى قانون مالیات ،راهى مناسب براى افزایش درآمد دولت ها و مدرنیزه کردن سیستم مالیاتى کشورهاست، ولی این امر تنها با طراحى دقیق و اجراى صحیح سیستم مزبوربه ویژه طراحی واجرای سیستم آموزشی مناسب برای آموزش مؤدیان مالیاتی، قابل حصول است. شاید بتوان پیدایش مالیات را مهم ترین رویداد اقتصادى دهه هاى پایانى قرن بیستم ذکرکرد که هرروز بر اهمیت آن نیز افزوده مى شود. ماهیت مدرن، دوره های کوتاه مدت، رویه خوداظهاری، مکانیسم استرداد و کثرت تعداد مؤدیان این نظام مالیاتی در مقایسه با نظام سنتی مالیات ستانی، آموزش همه عوامل درگیر در اجرای آن را از کارکنان و ماموران مالیاتی گرفته تا مؤدیان، مصرف کنندگان، مشاغل حرفه ای مرتبط با آن (مثل حسابداران و حسابرسان) و کارکنان ذیربط بنگاه ها و موسسات اقتصادی (کارکنان بخش فروش، ماموران خرید و تدارکات و حسابداری) الزامی می سازد. مواد 27 و 28 قانون مالیات بر ارزش افزوده، استفاده از خدمات سازمان حسابرسی، حسابداران و حسابرسان رسمی عضو جامعه حسابداران و «مشاوران مالیاتی» را در مساعدت به مؤدیان و سازمان امور مالیاتی پیش بینی کرده است.
تا چهل سال پیش بحث مالیات بحثی غیرنظرى و صرفاً کاربردى تصورمى شد، اما امروزه بحث سیستم مالیاتى یکى ازمحورهاى مهم بحث سیستم اقتصادى درجهان به شمار می رود.مالیات بر ارزش افزوده اکنون در بیش از 120 کشورجهان کم و بیش اعمال مى شود و بیش از یک چهارم عواید مالیاتى جهان به کمک این روش جمع آورى مى شود.یکی از موارد پر اهمیت در اجرای موثر این طرح در کشورمان،آموزش مؤدیان مالیاتی می باشد.
بنابراین مجامع و انجمن های صنفی ونیز سایر ارگان های ذیربط مانند صدا وسیما مطبوعات وغیره نیز علاوه بر سازمان امور مالیاتی، لازم است فعال شده و تمهیدات و آمادگی لازم را برای مشارکت در امر اجرای مالیات بر ارزش افزوده از طریق آموزش نیروهای خود و سپس آموزش مؤدیان فراهم کنند. بدیهی است با وسعت کار اجرای این نظام مالیاتی، سازمان امور مالیاتی کشور (که خود مطمئناً با کمبود نیروی انسانی آموزش دیده در این نظام مالیاتی مواجه است) به تنهایی قدرت و توان انجام کار گسترده آموزش مؤدیان و مصرف کنندگان را حداقل در کوتاه مدت ندارد،اکنون با توجه به وصول بیش از حد انتظار این مالیات (به رغم همه مشکلات پدیدآمده) به نظر می رسد دولت با اطمینان بیشتری می تواند بودجه و منابع پیش بینی شده در ماده 35 قانون را به سازمان امور مالیاتی کشور برای تدوین و اجرای طرح های آموزشی اجرای این مالیات تخصیص دهد. سازمان امور مالیاتی کشور نیز باید به منظور تسریع در آموزش مؤدیان، مصرف کنندگان و مشاغل حرفه ای مرتبط با اجرای این نظام مالیاتی، شرایط مشارکت و فعالیت اشخاص حقیقی و حقوقی ذی صلاح و واجد شرایط را برای مشارکت در امر آموزش های حرفه ای و همگانی مورد نیاز فراهم کند، تا در این صورت بتوان به اهداف این نظام مالیاتی دست یافت.
3-1اهمیت موضوع مالیات :هر چند تامین مخارج دولت از منابع دیگر مانند نفت ، استقراض از بانک مرکزی و غیره می تواند صورت گیرد ، اما تجربه سالهای گذشته کشورمان نشان می دهد که تکیه بر درآمدهای غیر مالیاتی نامعقول و ناپایدار است و اتکاء بر درآمدهای مالیاتی یکی از سالم ترین روشهای تامین مالی مخارج دولتها می باشد . از آنجایی که در سالهای اخیر به دلیل کمبود منابع مالی و مالیاتی در کشور خودمان مشکلاتی در اقتصاد بخش عمومی ایجاد شده به طوری که دولت مجبور بوده است که کسری بودجه خود را از طریق سیستم بانکی و ایجاد تورم تامین مالی نماید ، لذا معرفی یک نظام مالیاتی با مبنای وسیع تر مانند مالیات می تواند در افزایش درآمدهای مالیاتی دولت و کاهش مشکلات ناشی از مالیاتهای تورمی نقش مهمی ایفا نماید .
پس از مالیاتهای سنتی که از گذشته در بین کشورها عمومیت یافت ، هیچ مباحثی به اندازه مالیات در سالهای اخیر مورد استقبال کشورها قرار نگرفته است . به طوری که تقریباً در کلیه اصلاحات نظام مالیاتی انجام شده در کشورهای مختلف جهان ، معرفی روش های نوین اخذ مالیات مشاهده می شود .
دلایلی که انگیزه ی اصلاح روش اخذ مالیاتی و روشهای جلوگیری از فرار مالیاتی را در کشورهای گوناگون ایجاد کرد مسائل مختلفی بوده که به رغم در برداشتن طیف وسیعی از موارد مختلف می توان آنها را در چهار مورد زیر دسته بندی کرد:
1)رفع نارسایی های مالیاتی سنتی
2)ایجاد منبع درآمد برای پاسخگویی به هزینه های روزافزون دولت.
3)ایجاد سیستم مالیاتی متناسب با عملکرد پیمان های منطقه ای
4)ایجاد تحول در ساختار مالیاتی به دلیل هماهنگ نبودن آن با روند توسعه اقتصادی
به رغم این که به دلیل ناشناخته بودن انواع مالیاتهای دریافتی برخی از کشورها نسبت به پذیرش آن ابراز نگرانی کرده اند، اما با گذشت زمان شمار کشورهای استفاده کننده از روش نوین اخذ مالیات به طور قابل توجهی افزایش یافته است.
به طور کلی در بررسی های گوناگون در خصوص تئوری مالیات صاحب نظران اقتصادی این مالیات را از سه جنبه ی مختلف مورد بررسی قرار داده اند. این سه جنبه عبارتند از:
الف) مسائل ساختاری-اقتصادی-اجتماعی مالیاتی مشکلات مرتبط با آن ها و راههای مقابله با این مشکلات
ب)اثرات مخلتف مالیات بر متغیرهای اقتصادی از دیدگاه خرد و کلان.
ج) فرق مختلف اجرای مالیات در کشورهای مختلف و استفاده از تجارب حاصل به منظور بهبود ساختار این روش مالیاتی.
4-1اهداف تحقیق:1-4-1- اهداف اصلی تحقیق:
تحقیق حاضر سعی بر آن دارد که یکی از جنبه های مهم برای بستر سازی وبهبود اجرای مالیات که همان آموزش مؤدیان مالیاتی و جلوگیری از فرارهای مالیاتی می باشد بپردازد.
آنچه این تحقیق به دنبال آن است شناسایی علمی وسیستماتیک روش های فرار مالیاتی در نظام مالیاتی است که باعث افزایش اثر بخشی وکارایی وسهولت اجرای مالیات می گردد.
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق:
اهداف اختصاصی که این پژوهش آن است که روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات با شاخصه های ثبت معاملات در دفاتر ،عدم افشا به موقع عملیات مالی ،قوانین مقررات و معافیت ها ، اجرا و عدم اجرا سیستم نظارت مالیاتی، توافقات در خود اظهاری و بخشودگی جرایم مالیاتی رابطه مثبت و معنی داری حاکم می باشد یا خیر.
5-1فرضیه های تحقیق:۱-۵-۱فرضیه اصلی:
بین روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات با شاخصه های ثبت معاملات در دفاتر ،عدم افشا به موقع عملیات مالی ،قوانین مقررات و معافیت ها ،توافقات در خود اظهاری و بخشودگی جرایم مالیاتی رابطه مثبت و معنی داری حاکم می باشد.
۲-۵-۱فرضیه فرعی:
1-بین ثبت معاملات در دفاتر با روشهای فرار مالیاتی در نظام الکترونیکی رابطه معنی داری وجود دارد.2- بین افشاء بموقع و ثبت معاملات و عملیات مالی در دفاتر با روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی رابطه معنی داری وجود دارد.
3- بین قوانین و مقررات و معافیت ها با روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی رابطه معنی داری وجود دارد.
4-بین اجرا و عدم اجرا و سیستم نظارت مالیاتی با روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی رابطه معنی داری وجود دارد.
5-بین توافقات در خود اظهاری با روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی رابطه معنی داری وجود دارد .
6- بین بخشودگی جرایم مالیاتی و اقساط بلند مدت با روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی رابطه معنی داری وجود دارد.6-1 روش تحقیق:این تحقیق، یک تحقیق تجربی در حوزه تحقیقهای اثباتی حسابداری است که مبتنی بر اطلاعات واقعی پرسشنامه های استاندارد سازی شده تحقیق است. این تحقیق از نوع تحقیقات پرسشنامه ای است که در آن برای تایید یا رد فرضیات از روشهای آماری استفاده خواهد شد.
در روش علمی، باید تعریف مسئله و ساختار مفهومی، پیش از ایجاد فرضیه یا انجام آزمونهای تجربی، به وجود آمده باشد. ساختار نظری باید سازهای در راستای شناسایی متغیرهای مستقل و وابسته و گزینه ارتباط بین این متغیرها را پیشنهاد کنند. این تحقیق تلاش میکند عوامل موثر بر فرار مالیاتی را به عنوان متغیر مستقل ثبت معاملات در دفاتر ،افشاء به موقع ، قوانین و مقررات متنوع مالیاتی، اجرا و عدم اجرای نظارت مالیاتی ،توافقات خود اظهاری ، بخشودگی جرایم مالیاتی اندازه گیری میشود که متشکل از90 آیتم سوال که طی شش فرضیه مورد بررسی قرار می گیرد.
7-1 قلمرو زمانی:قلمرو زمانی تحقیق دوره پرداخت الکترونیکی مالیات(ازسال 13۹۰الی 139۲)که با تهیه پرسشنامه و اظهار نظر از 30 نفر دارای تخصص مالی و مالیاتی در نظر گرفته می شود.
9-1 جامعه آماری :
جامعه بزرگترین مجموعه از موجودات است که در یک زمان معین مطلوب ما قرار میگیرد و تعریف جامعه آماری عبارت است از تعدادی از عناصر مطلوب مورد نظر که حداقل دارای یک صفت مشخصه باشند. صفت مشخصه صفتی است که بین همه عناصر جامعه آماری مشترک و متمایز کننده جامعه آماری از سایر جوامع باشد (آذر و مومنی، 1385، 5).
انجام هر تحقیق علمی مستلزم صرف هزینه و زمان می باشد به همن دلیل امکان بررسی همه جمعیت و یا جامعه آماری نمی باشد . لذا هر محققی با توجه به چنین واقعیتی درصدد بر می آید از طریق نمونه گیری ، اطلاعات احتمالی را با استفاده از تحلیل داده های بدست آمده پیرامون نمونه بدست آورند، و در نهایت از طریق تعمیم ، این اطلاعات را به جامعه مورد نظر منتسب نمایند(خاکی، 1384، 56). هدف اصلی تحقیق، کشف اصولی است که در همه موارد صادق باشد، اما مطالعه تمامی جامعه به گونه ای که به یک قاعده کلی بیانجامد اگر محال نباشد، دست کم عملی نیست. برخی از جامعه ها به اندازه ای بزرگ هستند که نمی توان مشخصات آن ها را اندازه گرفت، زیرا قبل از اینکه اندازه گیری پایان پذیرد، جامعه تغییر خواهد یافت. بنابراین باید از جامعه آماری انتخاب شده، کل یا نمونه ای را به صورت علمی یا تصادفی برگزید و سپس داده های مربوط به این نمونه را استخراج کرد و در نهایت نتایج داده های تحلیل شده را به کل جامعه آماری تعمیم داد. هدف همه نمونه برداری ها در پژوهش های علمی تهیه بیانیه های دقیق و با معنی درباره یک گروه بر پایه مطالعه زیرمجموعه ای از آن گروه است (خاکی، 1387، 271). نمونه، گروهی از اعضای یک جامعه تعریف شده است که اطلاعات مورد نیاز پژوهشی به کمک آن حاصل می شود. جامعه مجموعه اعضای حقیقی یا فرضی است که نتایج پژوهش به آن انتقال داده می شود (دلاور، 1385، 89). نمونه گیری فرایندی است که طی آن تعدادی از واحدها به گونه ای برگزیده می شوند که معرف جامعه بزرگتری که از آن انتخاب شده اند، باشند (خاکی، 1387، 272).
برای تعیین حجم نمونه با توجه به دردسترس نبودن تعداد دقیق جامعه آماری(N)، ازفرمول کوکران حجم جامعه آماری با خطای حدی 5% ، به دست می اید. Z=1.64) و p=0.5 و q=0.5 e=0.15 )
(1.64^2)*0.5*0.5/(0.15^2)=29.88~30
lefttopنمونه آماری تحقیق که از طریق پرسشنامه از 30نفر (که شامل 7نفر زن و 23 نفر مرد , که 9 نفر ازجامعه آماری فوق لیسانس بوده و 21 نفر دارای تحصیلات در سطح لیسانس می باشند)دارای تخصص مالیاتی و مالی پرس و جو می شود و دوره زمانی انجام تحقیق از سال 13۹۰ تا 139۲(دوره اجرای سیاست فرار مالیاتی در نظام مالیاتی الکترونیکی) می باشد .
9-1 چهارچوب نظری موضوع:
مقایسه عملکرد مالیاتی و ظرفیت مالیاتی‎ ‎کشور، توجه ویژه ای را نسبت به پایین بودن ظاهری ‏نسبت مالیات به محصول ناخالص داخلی‎ ‎در اقتصاد ایران پدید می آورد. از این رو، وزارت ‏اموراقتصادی و دارائی بایستی در کنار توجه‎ ‎به موضوعاتی مانند‎:‎شناسایی منابع مالیاتی، تعیین ‏میزان بهینه مالیات قابل‎ ‎پرداخت ، و مباحثی مانند میزان مشمولیت یا اصابت مالیاتی، تمکین ‏مالیاتی و‎ ‎معافیتهای مالیاتی، بخش مهمی از کارایی نظام مالیاتی کشور را در پدید آوردن زمینه‎ ‎ها ‏و شرایطی جستجو کند که با دقت، سرعت ، کمترین میزان هزینه به ازای هر واحد‎ ‎مالیات وصول ‏شده، و کمترین میزان سوء استفاده بتوان مالیات تعیین شده را وصول نماید‎. ‎در این باره، محاسبه ‏نسبت هزینه های مستقیم وصول درآمد دولت به کل درآمدهای مالیاتی‎ ‎نماگری را به دست می دهد ‏که هزینه بالای وصول درآمدهای مالیاتی را در اقتصاد ایران‎ ‎به موضوعی مهم برای حداقل ساختن ‏آن بدل می سازد‎. ‎ ‎ مهم‌ترین منبع درآمد در کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته عمدتاً مربوط به وصول مالیات‌ها است. در کشور ما عمده منبع تامین‌کننده درآمد دولت، از محل فروش نفت خام می‌باشد. دولت در جهت تامین منابع مالی بیشتر و  کاهش وابستگی به این درآمد، به سایر منابع مالی مانند مالیات‌ها روی آورده است واخیراً درآمدهای مالیاتی را مورد توجه قرار داده است.
براین اساس ، افزایش درآمد مالیاتی به خودی خود یک هدف تلقی‏‎ ‎نخواهد شد و نیاز به درآمد ‏اضافی با در نظر گرفتن سقف نرخ رشد متعادل و نرخ انتظاری‎ ‎نسبت سرمایه به تولید در اقتصاد ‏ایران تعیین خواهد شد. این نکته به ویژه با در نظر‎ ‎گرفتن پیوند ضعیف بین انتظارات موجود از ‏نظام مالیاتی کشور و هدفهای توسعه ای‎ ‎اقتصاد ملی اهمیتی دو چندان می یابد‎.
اندازه گیری فرار مالیاتی در ایران  در سال های اخیر ، در بعضی از کشورها ، دولت ها و محققان سعی در اندازه گیری میزان فرار مالیاتی ، برای مالیات های خاص و نیز برای کل سیستم مالیاتی داشته اند برای مثال موارد ذکر شده در زیر را میتوان از جمله از راه های فرار مالیاتی عنوان کرد.
.‎
مدل مفهومی منبع :نویسنده علی صادقین
10-1تعاریف مفاهیم واژه ها و اصطلاحات:فرار مالیاتی : ‎هرگونه تلاش‎ ‎غیرقانونی برای پرداخت نکردن مالیات مانند ندادن اطلاعات لازم در مورد ‏ عواید و‎ ‎منافع مشمول مالیات به مقامات مسئول ، فرار مالیاتی خوانده می شود‎..(خجسته-1388)
اثر بخشی : میزان یا درجه ای است که سازمان ها به اهداف از پیش تعیین شده خود نائل می شوند .
( دفت،1377)
مؤدی: فعالان اقتصادی اعم از اشخاص حقیقی وحقوقی که اقدام به فروش،صادرات یا واردات کالاها وخدمات مشمول مالیات بر ارزش افزوده می کنند وطبق ضوابطی که سازمان امور مالیاتی اعلام می نماید مکلف به ثبت نام شده اند،مؤدی محسوب می شوند .
آموزش: مجموعه تصمیمات و اقداماتی که یکی پس از دیگری اتخاذ می شود یا انجام می گیرد و هدف از آن دستیابی هر چه بیشتر فراگیر به هدفهای آموزشی است.( هاشم پور بختیاری،1385: 4)
عدم آگاهی مودیان:عواملی که به علت عدم اطلاعات و آگاهی مودیان موجب می شوند آنها نسبت به تکالیف قانونی خود و نحوه اجرای این نوع مالیات دچار اشتباه شوند.
11-1. ساختار کلی تحقیق:در این فصل کلیات تحقیق شامل بیان مسئله، اهمیت و ضرورت تحقیق، اهداف تحقیق، فرضیه ها و روش تحقیق، قلمرو تحقیق و تعریف واژه ها و اصطلاحات کلیدی تحقیق مورد بحث قرار گرفت .
در فصل دوم، ابتدا به مباحث نظری تحقیق پرداخته و معیارهای شناخت مباحث مالیاتی بیان خواهد شد. در ادامه نیز خلاصه ای ازپیشینه تحقیقات انجام شده در زمینه شناسایی روشهای فرار مالیاتی در نظام مالیات الکترونیکی ارائه خواهد شد .
در فصل سوم، روش تحقیق و جمع آوری داده ها، شامل مدل و متغیرهای مدل تحقیق، نحوه آزمون فرضیه ها، جامعه آماری و نمونه تحقیق معرفی می گردد.
فصل چهارم ،به تجزیه و تحلیل اطلاعات و آزمون فرضیه های آماری تحقیق اختصاص دارد.
فصل پنجم، تحلیل نتایج حاصل از آزمون فرضیه های تحقیق به همراه پیشنهادات تحقیق بیان خواهد شد.
فصل دوممروری بر ادبیات تحقیق2366010454152000
1-2 مقدمه
الزامات مهم مرتبط با مالیات بر درآمد میتواند برای استراتژی مالی شرکت، سیاستها و رویههای آن برشمرد، که تاثیر آنها در گزارشگری عمومی حائز اهمیت میباشد. ملاحظات برنامه ریزی مالیاتی عوامل محرک مهمی برای گزینههای حسابداری مالی به حساب میآیند و استراتژیهای کاهش مالیات غالباً باعث کاهش درآمد گزارش شده میگردند. یکی از الزامات مالیاتی و گزارشگری در تحقیقات آنست که ملاحظات مالیاتی عوامل تعیین کننده مهمی برای تصمیمگیری مدیریتی درباره گزارشگری مالی به حساب میآیند. اهمیت ملاحظات مالیاتی در اثرگذاری بر مشوقهای افشای مالی در شواهد تجربی انعکاس مییابد. ضرایب مالیاتی به عنوان یکی از ابزار مهم در تعیین مالیات تاثیر خود را بر افشای گزارشات مالی شرکتها میگذارد. عملاً اگر وضعیتی به وجود آید که در تعیین ضرایب مالیاتی دقت و تمرکز کافی صورت نگیرد ، در نتیجه،رسیدن به درآمدهای مالیاتی مطلوب هالهای از ابهام قرار میگیرد. (احمد پور -1388)
عوامل متعدد زیادی وجود دارد که مدیران هنگام افشای گزارشگریهای مالی باید مد نظر قرار دهند. در این تحقیق سعی شده عامل مالیات (یکی از عوامل موثر بر افشا در اظهارنامه ها) را برگزیده و تاثیر ضرایب مالیاتی را در سالهای اخیر مورد بررسی قرار دهد.
2-2 بخش اول- مالیات و ضرایب مالیاتی1-2-2 تعریف واهمیت مالیات
مالیات مبلغی که دولت از اشخاص، شرکتها و موسسات بر طبق قانون برای تقویت عمومی حکومت و تامین مخارج عامه میگیرد و افزون بر خصلت اجباری بودن یک خصوصیت بارز دیگر مالیات این است که رابطه صحیح دو طرفه یا متناسبی میان میزان مالیات و ارزش خدمات عمومی وجود دارد، که مالیات عبارت است از :”پرداختهای اجباری برای فعالیتهای مشخص اقتصادی که معمولترین و مهمترین روش تامین مخارج دولت می باشد. به علاوه مالیاتها توانایی افراد را در حق استفاده از منابع اقتصادی که برای مصارف خصوصی در اختیار دارند، کاهش میدهد.” (صفای نیکو، حمید، 1388ص152).
مالیات یکی از مهمترین ابزار اعمال سیاست مالی دولتها میباشد.
بنابراین از آنجایی که مفهوم مالیات در موضوع مورد پژوهش اهمیت ویژهای را دارا میباشد لذا تعریف این واژه از دیدگاه صاحبنظران ارائه میگردد:
– به گفته کاستون اقتصاددان کلاسیک، مالیات عبارتست از یک نوع پرداخت و تادیه مالی که در نتیجه الزام قانونی از نظر تامین مخارج دولت بلاعوض به وسیله مردم انجام میشود.
– به گفته فتسکیو درآمد دولت جزئی از داراییهای هر یک از اعضای یک جامعه میباشد که به منظور حفظ باقی دارایی خود به سیستم حاکم میپردازد.
– دانشمند فرانسوی به نا آبلیو، مالیات را بهای انجام خدماتی که از طرف دولت شده یا میشود دانسته است.
به عقیده کاس ، مالیات عبارتست از وجوهی که هیات حاکم به موجب اصل تعاون ملی و به منظور تامین هزینههای دوائر دولتی و پرداخت بدهیهای عمومی از پرداخت کننده مالیات مطالبه مینماید.
– از دیدگاه پروفسور ماسگریو، مالیات قسمتی از درآمد یا دارایی افراد است که به منظور پرداخت مخارج عمومی یا اجرای سیاستهای مالی در راستای حفظ منافع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور به موجب قوانین و بوسیله اهرمهای اداری و اجرایی دولت وصول میشود.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی یک تعریف عملی از مالیات بدست آوردهاند و آن را پرداخت الزامی و بلاعوض میداند. مالیات ممکن است به شخص، موسسه دارایی و غیره تعلق گیرد.
درپایان تعریف دیگری از مالیات با توجه به اوضاع و احوال اقتصادی جوامع در حال حاضر که کم و بیش مورد تایید قریب به اتفاق دستاندر کاران امور مالی میباشد به شرح زیر از نظر میگذرد:
به موجب اصل تعاون ملی و برابر قوانین و مقررات مصوب هر یک از افراد یک کشور موظف است به منظور تامین مخارج عمومی مملکت و حفظ منابع اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بر حسب توانایی استطاعت مالی خود سهمی از درآمد و یا دارایی خویش را به خزانه دولت بپردازد.
2-2-2 نظریههای مالیاتهر چند که این نظریات به طور مدون پس از پیدایش علم اقتصادی نوین و برای اولین بار با انتشار کتاب ثروت ملل، از سوی آدام اسمیت رسما وارد دنیای علمی اقتصاد گردید ولی چنانچه در پیشینه تاریخی نیز آورده شد انواع مالیاتها از زمانهای بسیار دور نیز به عنوان مهمترین منبع تامین مخارج دولتها از کشاورزان و بازرگانان و پیشهوران با هدف کسب درآمد و بعضا به منظور حفظ امنیت کشور کسب گردیده است و منحصر به دوره زمانی محدودی نیست.بنابراین نظریات مالیاتی نیز با توجه به تحولات و اوضاع اقتصادی کشورها دستخوش تغییر گشته است که این سیر نظریات مالیاتی بنابر انگیزه وصول آن در چهار بخش قابل ارائه است (فرهنگ، 1389).
الف)نظریه مالیات بر اساس قدرت پرداخت: به این معناست که هر کس داراتر است بیشتر مالیات میپردازد.
ب) نظریه مالیات در برابر خدمت : این دیدگاه پرداخت مالیات را متناسب با منابع حاصله از خدمات دولت مقرر می دارد.
ج)نظریه مالیاتی انتشار: این نظریه قدرت مالیات بندی را بر توزیع مجدد درآمد طبقات بالا به طبقات پایین میداند.
د)نظریه مالیاتی مبتنی بر فداکاری: آنچه در تمامی نظریات میبایست مورد توجه قرار گیرد، رعایت اصول مالیاتبندی است که به دلیل اهمیت آن به شرح مختصر آنها به عنوان اصول چهارگانه مالیاتبندی آدام اسمیت معروف است میپردازیم.
1-2-2-2 اصول چهارگانه مالیاتبندی آدام اسمیت1.عدالت: به این معناست که مالیات باید عادلانه باشد به دیگر سخن متناسب با توانایی پرداخت مالیات دهندگان معین گردد. دو جنبه برای عدالت مالیاتی وجود دارد، عدالت عمودی که در این وضع رفتار مختلف افراد در موقعیتهای گوناگون نسبی است و عدالت افقی که در آن رفتار برابر با اشخاص در اوضاع برابر است حتی اگر درآمد خود را از راههای مختلف بدست آورده باشند.
2.سهولت: مالیات باید در مناسبترین موقع و برحسب مساعدترین شرایط از مودیان وصول گردد و برای آنان کمترین ناراحتی پدید نیاورد.
3.اطمینان: مالیات باید کاملاً مشخص و مسلم باشد. مقدار مالیات و زمان و طرز پرداخت آن برای مالیات دهندگان کاملا معلوم شود و این کار به نظر رای ماموران وصول واگذار نگردد.
4.صرفه جویی: باید حتی المقدور مخارج وصول مالیات به کمترین میزان کاهش داده شود و به هر حال مخارج وصول فقط جزئی از مبلغ اصل مالیات را تشکیل دهد.
در گذشته علمای علم مالیه عمومی برای مالیات بر درآمد با نرخهای بالا ارزش ویژه ای قائل بودند چون این نوع مالیات از خصوصیات عادلانه بودن و تاثیر آن بر توزیع درآمد و ثروت برخوردار بوده است. عادلانه بودن آن مبتنی بر این نگرش بود که صاحبان درآمد های بالا نسبت به کسانی که درآمد اندکی دارند، می توانند سهم بیشتری از درآمد خود را به عنوان مالیات به دولت بپردازند تا جایی که فشار (بار) مالیاتی به طور مساوی میان همه افراد جامعه توزیع شود.
مالیات بر درآمد در سیاستهای اقتصادی دولت، جایگاه ویژه ای داشته و نقش حساسی را ایفا میکند بنابراین اهداف وصول مالیاتهای مستقیم و غیرمستقیم میتواند به شرح زیر باشد:
الف: تهیه درآمد مورد نیاز مقامات عمومی برای تامین هزینههای دفاع، خدمات اجتماعی، پرداخت بهره قرضه ملی و خدمات شهری و غیره.
ب: تاثیر بر سیاستهای اقتصادی برای رسیدن به اهداف:
1.افزایش رفاه اقتصادی جامعه،از طریق کاهش نابرابری درآمد
2. کاهش یا افزایش قدرت خرید بوسیله افزایش یا کاهش مالیاتهای بر خرید کالا
3. جلوگیری از ورود کالاهای خارجی به منظور کمک بهبودتر از پرداختها
4. تاثیر بر اندازه رشد اقتصاد
3-2-2 ضرایب مالیاتیضرایب مالیاتی عبارت است از ارقام مشخصهای که حاصل ضرب آنها در قرینه مالیاتی در موارد تشخیص علی الرأس، درآمد مشمول مالیات تلقی میگردد. در صورتی که به چند قرینه اعمال ضرایب شود، معدلی که از نتایج اعمال ضرایب به دست میآید، درآمد مشمول مالیات خواهد بود(فرهنگ، 1351، 46).
1-3-2-2 گذری بر کتابچه ضرایب مالیات برعملکردماده 153: ضرایب مالیاتی عبارت است از ارقام مشخصه ای که حاصل ضرب آنها در قرینه مالیاتی در موارد تشخیص علی الراس درآمدمشمول مالیات تلقی می گردد.
تبصره – درصورتی که به چند قرینه اعمال ضریب شود معدلی که از نتایج اعمال ضرایب بدست می آید درآمد مشمول مالیات خواهد بود.
ماده 154: جدول ضرایب تشخیص درآمدمشمول مالیات به ترتیب زیر تنظیم و ابلاغ می گردد:
الف : برای تعیین ضرایب هر سال کمیسیونی مرکب از نمایندگان سازمان امور مالیاتی کشور، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، نماینده شورای مرکزی اصناف در مورد اصناف ، نماینده نظام پزشکی در مورد مشاغل وابسته به پزشکی ، نماینده اتاق بازرگانی و صنایع بازرگانی ، صنایع و معادن ایران در مورد سایر مشاغل در سازمان امور مالیاتی کشور تشکیل می شود و با توجه به جریان معاملات و اوضاع و احوال اقتصادی ضرایب مربوط به مالیات های حوزه تهران را نسبت به هریک از قرائن مذکور در ماده 152 این قانون درباره مودیان مختلف برحسب نوع مشاغل به طور تفکیک تعیین و فهرست آن را به سازمان امور مالیاتی کشور تسلیم می نماید . تصمیما ت این کمیسیون از طرف سازمان امور مالیاتی کشور به عنوان جدول ضرایب حوزه تهران برای اجرا ابلاغ خواهد شد .
ب : جدول مذکور در بند الف از طرف سازمان امور مالیاتی کشور به ادارات امور مالیاتی شهرستانها ارسال می گردد .
به محض وصول جدول مذکور کمیسیونی مرکب از رئیس اداره امور مالیاتی محل، رئیس بانک ملی ایران، نماینده شورای مرکزی اصناف در مورد اصناف، نماینده نظام پزشکی در مورد مشاغل وابسته به پزشکی، نماینده اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران در مورد سایر مشاغل تشکیل می شود. کمیسیون مزبور جدول رسیده را مبنای مطالعه قرار داده و با توجه به اوضاع و احوال اقتصادی خاص حوزه جغرافیائی محل در صورت اقتضا تغییرات لازم را در اقلام آن با ذکر دلیل به عمل خواهد آورد نتیجه کمیسیون به مرکز گزارش شده و از طرف سازمان امور مالیاتی کشور مورد بررسی قرار می گیرد و تا حدی که دلایل اقامه شده برای تغییرات جدول قانع کننده به نظر برسد جدول از طرف سازمان امور مالیاتی کشور برای اصلاح و عنوان جدول ضرایب به اداره امور مالیاتی مربوط ابلاغ خواهد شد.
تبصره 1- در نقاطی که شورای مرکزی اصناف یا اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران یا نظام پزشکی تشکیل نشده است فرماندار محل حسب مورد به جای هریک از نمایندگان آنها نماینده ای بصیر و مطلع را جهت شرکت در کمیسیون ضرایب معرفی خواهد نمود.
تبصره 2- حضور نماینده سازمان امور مالیاتی کشور یا رئیس اداره امور مالیاتی هم چنین نماینده بانک مرکزی یا بانک ملی حسب مورد برای رسمیت جلسات کمیسیون ضروری است و تصمیمات کمیسیون با اکثریت آرای حاضرین در جلسه مناط اعتبار است .
تبصره 3- ضریب مالیاتی در مواردی که درآمد مشمول مالیات موضوع این قانون باید علی الراس تشخیص داده شود درصورتی که به موجب این قانون یا طبق جدول ضریبی برای آن تعیین نشده باشد بوسیله هیئت حل اختلاف مالیاتی محل با توجه به ضریب مشاغل مشابه تعیین خواهد شد .
4-2-2 قرائن مالیاتیقرائن مالیاتی عبارت است از عواملی که در هر رشته از مشاغل با توجه به موقعیت شغل برای تشخیص درآمد مشمول مالیات به طورعلی الرأس بکار میرود و فهرست آن به شرح زیر است:
1- خرید سالانه
2- فروش سالانه
3- درآمد ناویژه
4- میزان تولید در کارخانجات
5- ارزش حق واگذاری محل کسب
6- جمع کل وجوهی که بابت حق التحریر و حق الزحمه وصول عوارض و مصرف تمبر عاید دفترخانه اسناد رسمی می شود یا میزان تمبرمصرفی آنها
7- سایر عوامل به تشخیص کمیسیون تعیین ضرایب (فرهنگ، 1388، 47).
5-2-2 نسبت مالیاتینسبت کل درآمد مالیاتی به تولید ناخالص داخلی را نسبت مالیاتی (یکی از شاخصهای سیستم مالیاتی) گویند. کشوری که از نسبت مالیاتی بالاتری برخوردار است، در حقیقت کوشش بیشتری در افزایش مالیات بکار میبرد.(رزاقی-1388)
نسبت مالیاتی به مشخصههای زیر بستگی دارد که خود جنبههای مختلف سیستم مالیاتی را بیان میدارد:
الف: مشخصههای آماری : تعدادی از آنها که نقش مهمتری در تعیین ومیزان مالیات ایفا میکنند عبارتند از سطح درآمد سرانه، درجه پولی شدن اقتصاد، نسبت صادرات و واردات به تولید ناخالص داخلی، سهم بخشهای مختلف اقتصاد (صنعت،معدن،خدمات و کشاورزی)،نرخ باسوادی و… .
ب: مشخصههای اجتماعی یا سازمانی: این مشخصهها به صورت کیفی میباشند که باید در مطالعات سیستم مالیاتی آنها را در نظر گرفت و میتوان به موارد زیر اشاره کرد: منابع و امکانات سازمان مالیاتی، صادق بودن مودی مالیاتی، میزان فساد متصدیان، نحوه توزیع درآمد جامعه، نظر مردم نسبت به دولت و… .
ج: مشخصههای سیاستهای مالیاتی: سیاستهای مالیاتی در میزان نسبت مالیات نقش موثری را ایفا مینمایند. این سیاستها پایههای مالیاتی، نرخهای مالیاتی و تشویقها و فعالیتهای مالیاتی را مشخص مینمایند.
6-2-2 پایه مالیاتییک واحد ارزش یا امتیاز مالی که مالیات بر آن بسته و عایدی مالیات روی آن محاسبه میشود.” این پایه ممکن است ملک یا درآمدهای ویژه سالانه یا قیمت ماترک متوفی، امتیاز یک موسسه اقتصادی، یک شغل، حجم، شماره و کیفیت و یا دیگر خواص بعضی اجسام باشد.” (فرهنگ،1383،178).
به عبارت دیگر میتوان گفت که هر کالا و یا هرفعالیت اقتصادی را که مالیات به آن تعلق گیرد، پایه مالیاتی مینامند. میتوان معمولیترین پایههای مالیاتی را به سه دسته عمده تقسیم کرد:
درآمد، مصرف و ثروت. اینها پایههای اقتصادی مالیاتها می باشند. ممکن است مالیات بر پایه غیر اقتصادی که توسط پرداخت کننده مالیات قابل کنترل است وضع شود. مثلاً مالیات بر حیات یا مالیات سرانه این نوع مالیات، پرداختی است یکجا، که سالانه باید به وسیله هر فرد بالغ در جامعه پرداخت شود.
7-2-2 نرخ مالیاتی و انواع آننرخ مالیات تعیین کننده نسبتی از پایه مالیاتی است که بصورت مالیات میبایست پرداخت شود. به عبارت دیگر “تناسب ارزش پولی یک پایه مالیاتی که دولت بر پایه تعیین ارزش به عنوان مالیات تحصیل میکند”
نرخ مالیاتی ممکن است “تناسبی”، “تصاعدی” یا “تنازلی” باشد. مالیات تناسبی مالیاتی است که در آن نرخ مالیات، عنوان درصدی از پایه مالیاتی، با اندازه پایه مالیاتی تغییر پیدا نکند.(شریفی-1388)
در مالیات تصاعدی، نرخ مالیاتی به عنوان درصدی از پایه مالیاتی، متناسب با اندازه پایه مالیاتی افزایش مییابد. به این ترتیب، هر قدر پایه مالیاتی بیشتر باشد، نرخ مالیاتی نیز بیشتر خواهد بود.
در مالیات تنازلی نرخ مالیات بر حسب درصد پایه مالیاتی، به تدریج با افزایش پایه مالیاتی کاهش پیدا میکند. نرخ متوسط مالیاتی، عبارتست از تغییر در کل مالیات پرداختی، تقسیم بر تغییر در پایه مالیاتی.
8-2-2 امتیازات مالیاتیامتیازات مالیاتی از عدم شمول برخی اقلام که باید درمبنا منظور شود و تخفیف نسبت به برخی دیگر که نباید مشمول تخفیف شود، ناشی میگردد.امتیازات مالیاتی دارای تبعاتی است. از دلایل ایجاد تبعات میتوان به این نکته اشاره کرد که برآورد دقیقی از مقررات مالیاتی و اینکه از چه مولفههایی تشکیل شده است، وجود ندارد. در حقیقت میتوان نبود معیارهای پذیرفته شده در خصوص امتیازات مالیاتی را مطرح کرد. بعضی از صاحبنظران علم مالیه معتقدند که امتیازات مالیاتی نوعی “یارانه” است که به مودیان پرداخت میگردد. امتیازات مالیاتی در کشورهای روبه رشد تابعی از مولفههای مختلف به خصوص مولفه سیاست است.
سیاستهای دولتمردان این کشورها بنا به صلاحدید و مقتضیات بعضی از سازمانها، وزارتخانهها (اشخاص حقوفی) و بعضی از افراد و گروهها (اشخاص حقیقی ) را مشمول امتیازات مالیاتی میکنند. نکتهای که باید به آن اشاره کرد این است که امتیازات مالیاتی گاهی منجر به فرار مالیاتی میشود و مطالعات کارشناسی گروههای تخصصی وزارت امور اقتصادی و دارایی باید جامع باشد به گونهای که امتیازات مالیاتی سبب توزیع ناعادلانه ثروت و درآمد در جامعه نشود و بیعدالتیها را با خود همراه نداشته باشد (رنگریزو خورشیدی،1383، 40).
9-2-2 اصول مالیاتها (شرایط برقراری مالیات)علیرغم اختیارات گسترده دولت در اخذ مالیات، دولت موظف است چند اصل مهم را به هنگام وصول مالیات مورد عنایت قرار دهد که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1-اصل قانونی بودن مالیات: اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در خصوص “قانونی بودن مالیات” مقرر میدارد: “هیچ نوع مالیاتی وضع نمیشود مگر به موجب قانون، موارد معافیت و بخشودگی و تخفیف مالیاتی به موجب قانون مشخص میشود.”
2- اصل سالیانه بودن مالیات: به موجب ماده 155 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 1366، سال مالیاتی در خصوص اشخاص حقیقی، عبارت است از یک سال شمسی که از اول فروردین ماه هر سال شروع و به آخراسفند ماه همان سال ختم میشود. لیکن در مورد اشخاص حقوقی مشمول مالیات که سال مالی آنها به موجب اساسنامه با سال مالیاتی تطبیق نمیکند، درآمد سال مالی آنها به جای سال مالیاتی مبنای تشخیص مالیات قرار میگیرد و موعد تسلیم اظهارنامه و ترازنامه و حساب سود و زیان و سررسید پرداخت مالیات آنها چهار ماه شمسی پس از سال مالی میباشد.
3- اصل عدم عطف به ماسبق نشدن قوانین مالیاتی: این اصل به عنوان یک اصل کلی حقوق درمورد قوانین مالیاتی نیز ساری و جاری است البته ممکن است قانونگذار بنا به مصالح اجتماعی در مواردی قوانین مالیاتی را عطف به ماسبق کند مانند زمان تصویه بقایای مالیاتی سال قبل.
4- اصل اجرای فوری قوانین: یکی دیگر از اصول حقوقی، اصل اجرای فوری قوانین است که در مورد قوانیم مالیاتی نیز صادق است. طبق این قاعده، قانون پس از تصویب نسبت به وضعیتهای موجود فوراً اجرا میشود، یعنی همان که قانونی قابل اجرا شد بر تمام وقایع حکومت میکند و نه تنها درباره وضعیتهایی که بعد از حاکمیت آن به وجود خواهند آمد بلکه اصولاً در مورد وقایع در حال جریان نیز اجرا میشود. اجرای این قاعده در مورد مالیاتهای غیر مستقیم با مشکلی مواجه نمیشود چون این مالیات در مقطع خاص وصول میشود(هنگام مصرف و یا در مورد کالاهای گمرکی هنگام ترخیص کالا)، اما در مورد مالیاتهای مستقیم این قاعده را باید با اصل سالیانه بودن مالیات تلفیق داد مثلاً زمان وصول مالیات بر درآمد ، پایان سال است. اگر در طی سال، قبل از وصول مالیات، میزان آن افزایش یافت چون زمان وصول هنوز فرا نرسیده قانون جدید قابل اجرا است.
5- اصل محرمانه بودن اطلاعات مالیاتی: طبق ماده 232 ق.م.م مصوب 1366 که عیناً برگرفته از ماده 331قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 1345 است: “اداره امور مالیاتی و سایر مراجع مالیاتی باید اطلاعاتی را که ضمن رسیدگی به امور مالیاتی مودی به دست میآورند محرمانه تلقی و از افشاء آن جزء در امر تشخیص درآمد نزد مراجع ذیربط در حد نیاز خودداری نمایند و در صورت افشاء طبق قانون مجازات اسلامی با آنها رفتار خواهد شد.”
6- اصل عدم تبعیض بین مودیان: در ایران اصل نود و هفتم متمم قانون اساسی مشروطیت ایران آشکارا اعلام میدارد: “در موارد مالیاتی هیچ تفاوت و امتیازی فیمابین افراد ملت گذارده نخواهد شد”.
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اصل “برابری مالیاتی” به صراحت آورده نشده است لیکن از سایر اصول قانون مذکور میتوان اصل برابری مالیاتی را استخراج کرد. طبق بند نهم اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران،” رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه در تمام زمینههای مادی و معنوی ” از وظایف دولت جمهوری اسلامی ایران است و یا در اصل بیستم قانون مذکور آمده است :”همه افراد ملت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند و از همه حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با رعایت موازین اسلام برخوردارند” و بالاخره در ارتباط با برابری عالیترین مقام کشوری با سایر افراد، قسمت اخیر اصل یکصد و هفتم قانون اساسی مقرر میدارد: ” رهبر در برابر سایر افراد کشور مساوی است.”
7- اصل رعایت اجرای قوانین مالیاتی از حیث مکان: محل اقامت مودی و محلی که ماخذ تعلق مالیات در آنجا قرار دارد در تعیین وضع مالیاتی مودی از لحاظ حقوقی اهمیت خاصی دارد. در مواردی که محل اقامت مودی و محل اخذ درآمد در یک کشور است، مسئلهای مطرح نیست ولی در همه موارد محل اقامت مودی و محل اخذ درآمد در کشور واحد قرار ندارد. بنابراین در اینجا دو مسئله مطرح میشود: مسئله نخستین این است که شخص ممکن است هم از طرف دولت محل اقامتش و هم محلی که ماخذ تعلق مالیات در آنجا قرار دارد مشمول مالیات گردد(مالیات مضاعف) و مساله دیگر این است که مودی برای این که از زیر بار مالیاتی کشور متبوع خود فرار کند و یا از معافیت بیشتری برخوردار گردد، ماخذ محاسبه مالیات را به کشور دیگری منتقل میسازد. بموجب ماده 168 ق.م.م، دولت میتواند برای جلوگیری از اخذ مالیات مضاعف و تبادل اطلاعات راجع به درآمد و دارایی مودیان با دولتهای خارجی موافقتنامههای مالیاتی منعقد و پس از تصویب مجلس شورای اسلامی به مرحله اجرا بگذارد(موسیزاده،1385،49-45).
اقتصاددانان کلاسیک به اصل عدالت و مساوات در مالیات اعتقاد دارند. این اصل به اصل مالیات نسبی معروف است. بر اساس این اصل وضع مالیات زمانی عادلانه است که در پرداخت مالیات مساوات و برابری در نظر گرفته شود یا به عبارت دیگر هر فرد نسبت برابری ازدرآمدش را به عنوان مالیات بپردازد. برای مثال اگر فردی 50000 واحد پولی درآمد دارد و فرد دیگری 75000 واحد پولی ، در صورتی که فرد اول 500واحد پولی مالیات میپردازد ، فرد دوم باید 750 واحد پولی مالیات بپردازد.
پیروان این اصل معتقدند که این عادلانهترین روش تامین درآمد برای دولت از طریق مالیات است. آدام اسمیت اقتصاددان انگلیسی پیرو مکتب کلاسیک نیز چهار صفت برای مالیاتها پیش بینی کرده است:
1- مقادیری که افراد به صورت مالیات به دولت میپردازند باید برابر باشد. منظور وی از برابری، برابری نسبت مالیاتی به درآمد افراد است(اصل مالیات نسبی).
2- میزان مالیات باید معین باشد. به آنها که مالیات را جمع آوری می کنند نباید اجازه داده شود تا آنجا که ممکن است مالیات وصول کنند.
3- جمعآوری و پرداخت مالیات باید راحت باشد.
4- در جمعآوری و پرداخت جنبه اقتصادی باید رعایت گردد یعنی هزینه جمعآوری مالیات نباید بیشتراز کل مالیات جمعآوری شده باشد(مهندس و تقوی، 1388، 123).
10-2-2 سال مالیاتیسال مالیاتی عبارت است از یک سال شمسی که ازاول فروردین ماه هر سال شروع و به آخر اسفند ماه همان سال ختم میشود، لکن در مورد اشخاص حقوقی مشمول مالیات که سال مالی آنها به موجب اساسنامه با سال مالیاتی تطبیق نمیکند، درآمد سال مالی آنها به جای سال مالیاتی مبنای تشخیص مالیاتی قرار میگیرد و موعد تسلیم اظهارنامه ، ترازنامه، حساب سود و زیان و سررسید پرداخت مالیات آنها چهار ماه شمسی پس از سال مالی میباشد(همان منبع ، 47).
11-2-2 کارایی و عدالت مالیاتی
اساسا هر سیستم مالیاتی باید بر اساس دو معیار اصلی استوار باشد: معیار کارایی و عدالت یا برابری. واقعیت این است که زمانی سیستم مالیاتی مطلوب یا بهینه است که همزمان به این دو معیار توجه خود را معطوف دارد(پژویان، 1372، 45).
1-11-2-2 کارایی
واقعیت این است که در جابهجایی و انتقال منابع از بخش خصوصی به بخش عمومی توسط مالیات زیانهایی در رفاه یا هزینههای از دست رفته در اقتصاد به وجود میآید که باعث دور شدن از بهینه پاره تو خواهد شد.
لذا یک سیستم مالیاتی زمانی از کارایی اقتصادی برخوردار است که در جابهجایی مقدار مشخصی از عوامل به بخش عمومی کمترین هزینه تمام شده را داشته باشد و مالیاتهایی که هزینه از دست رفته کمتری بر اقتصاد تحمیل کنند کارایی بیشتری دارند.(علی پور-1388)
2-11-2-2 عدالت مالیاتیمنظور این است که چگونه تحت سیستمهای مختلف مالیاتی، بار کاهش تولید بخش خصوصی بین اعضائ جامعه تخصیص مییابد. این بار شامل ضرر از دست رفته ناشی از وضع سیستم مالیاتی به علاوه ارزش واقعی منابع انتقال یافته میشود.دو مفهوم از عدالت وجود دارد: عدالت افقی و عدالت عمودی. میتوان گفت که مالیاتی جنبه عدالت افقی دارد که رفتار یکسان با افراد یکسان داشته باشد. به این معنی که اگر دو نفر پیش از وضع مالیات رفاه یکسانی داشته باشند پس از وضع مالیات نیز باید از رفاه یکسانی برخوردار شوند. در این معیار باید مشخص شود که چه زمانی دو نفر از سطح رفاه یکسانی برخوردار میباشند.
معیار عدالت عمودی بر این اصل استوار است که سیستم مالیاتی در سطوح مختلف رفاه چه رفتاری باید با افراد داشته باشد و برای ارزیابی یک سیستم مالیاتی تا چه اندازهای دارای عدالت عمودی است، هر کس باید بداند که چگونه با افراد در سطوح مختلف رفاه رفتار کند که در اینجا باید یک “مقایسه بین مطلوبیت فردی” صورت بگیرد و این یک قضاوت ارزشی است.
مالیاتبندی بر طبق توانایی پرداخت قرار دارد که افراد با ظرفیتهای یکسان، پرداخت یکسان و افراد با توانایی بیشتر پرداخت بیشتری انجام دهند، به حالت اول عدالت افقی و به حالت دوم عدالت عمودی اطلاق میگردد.(مقیمی نیا-1387)
12-2-2 مالیات بر شرکتهااین مالیات از نوع مالیات مستقیم به شمار می رود، این مالیات بر مجموع درآمد شرکتها و درآمد ناشی از فعالیتهای انتفاعی اشخاص حقوقی که از منابع مختلف در ایران و خارج تحصیل شود پس از کسر معافیتها تغییر میکند.
هر چند که این منبع مالیاتی به عنوان مهمترین منبع درآمدهای مالیاتی است ولی بررسیهای به عمل آمده نشان میدهد که تنها 11درصد از مالیات بالقوه شرکتها وصول و باقیمانده به جهت معافیتها و همچنین فرارمالیاتی خارج از چارچوب نظام تشخیص وصول قرار میگیرند. ترکیب مالیات در طی سالهای 1342-1379 نشان می دهد که بطور متوسط 54/7 درصد از درآمدهای مالیاتی مستقیم به شرکتها اختصاص داشته است که 52 درصد از این مالیاتها از شرکتهای دولتی که چون از منابع دولتی اخذ و جزو درآمدهای موثر مالیاتی محسوب نمیگردد، کسب گردیده است که این مالیاتها صرفا دارای اثرات تخصیصی و توزیعی در تصمیمگیریها و سیاستگذاریهای اقتصادی است(پورحاتمی زاده و خطیبی،1385، 215).
13-2-2 عوامل تشخیص مالیاتعوامل تشخیص مالیات به دستههای زیر تقسیم میگردد:
1- ماخذ و مبنای مالیات: عین شی یا موضوعی است که مالیات طبق شرایطی به آن تعلق میگیرد. به عبارت دیگر مبنای مالیات، عامل، متغیر یا هر مفهوم دیگری است که مالیات بر آن بر طبق قانون وضوع میشود. صاحبنظر دیگری ماخذ مالیات را اینگونه بیان میکند: یک واحد ارزش یا امتیاز یا مالی که مالیات بر آن بسته و عایدی مالیاتی از روی آن محاسبه میگردد.
2- نرخ مالیات: درصدی از ماخذ مالیات است که مبنای محاسبات مالیات مورد نظر قرار میگیرد. به عبارت دیگر نرخ مالیات در هر مبنا، اندازه اخذ مالیات را با توجه به قوانین و آییننامههای مالیاتی دولتها در مبنای مورد نظر نشان میدهد. مالیاتهایی که پرداختکننده آن مشخص و معین نبوده و تحقق مالیات بستگی به یک قسمت از فعالیتهای اقتصادی و عملیات افراد داشته و قابلیت انتقال آنها بسیار زیاد باشد، مالیاتهای غیر مستقیم نامیده میشود. به عبارت دیگر مالیاتهایی که به طور غیر مستقیم بر کالای مصرفی اشخاص وضع شده و از مصرفکنندگان وصول میشود (رنگریز ،30،1388 ).
14-2-2 موارد تشخیص علی الرأس درآمدهای مشمول مالیات1-عدم تسلیم اظهارنامه و حساب سود و زیان یا حساب درآمد و هزینه و حساب سود زیان حسب مورد تا موعد مقرر برای دارندگان دفاتر قانونی تا پایان تیر ماه سال بعد و برای سایر مشمولان این فصل تا پایان اردیبهشت ماه سال بعد(بند یک ماده 97 ق.م.م)
2- خودداری از ارائه دفاتر یا مدارک حساب در محل کار توسط مودی. چنانچه مودی از ارائه قسمتی از مدارک حساب خودداری نماید، اگر این اسناد مربوط به هزینه باشد از احتساب آن جزء هزینههای قابل قبول خودداری میشود و در صورتی که مربوط به درآمد باشد، درآمد مشمول مالیات این قسمت از طریق علی الرأس تعیین خواهد شد(بند 2 ماده 97 ق.م.م)
3-غیرقابل رسیدگی بودن دفاتر اسناد و مدارک به نظر اداره امور مالیاتی
4-قابل قبول نبودن اسناد و مدارک به علت عدم رعایت موازین قانونی و آیین نامههای مربوط تایید هیات سه نفره منتخب رئیس کل سازمان امور مالیاتی (بند3 ماده 97 ق.م.م)
15-2-2 اهداف سیاستهای مالیاتیدر یک برداشت کلی از وظایف قابل انتظار از سیاستهای مالیاتی، حداقل سه مورد عمده قابل اشاره میباشد.
الف) نقش نظام مالیاتی در تامین هزینههای دولت:
یکی ازوظایف مالیات، تامین هزینههای جاری دولت در وهله اول و سپس پشتیبانی از طرحهای عمرانی است. اقتصاددانان در بحث تعادل بودجه به این نکته تاکید میکنند که وجود کسری بودجه مداوم،(یعنی فزونی مخارج بر دریافتهای دولت) میتواند عواقب وخیمی را برای اقتصاد به وجود آورد. کسری بودجه با افزایش تقاضای بازار و نقدینگی در جامعه، زمینه بروز فشارهای تورمی را پدید میآورد. وجود کسری به ویژه در بودجه جاری مسئله آفرین است. زیرا در مقابل هزینههای جاری انجام شده، کالاهایی تولید نمیشود تا جوابگوی تقاضای اضافی به وجود آمده باشد. اما چنانچه دولت از پشتیبانی منابع مالی دست کم به اندازه تامین هزینههای جاری بهرهمند باشد، تا حدود زیادی از بروز این عارضه جلوگیری کرده است. به همین دلیل است که مالیاتها در زمینه جلوگیری از کسری بودجه نقشی اساسی به عهده دارند.
ب) نقش نظام مالیاتی در توزیع مجدد درآمد و ثروت جامعه:
عملکرد نامناسب سیستمهای اقتصادی، روابط متقابل عوامل اقتصادی را مختل و جامعه را به دو قطب فقیر و غنی تفکیک نموده و نوعی ناهمگونی میان اقشار مختلف جامعه پدید آورده است. این عدم توازن اجتماعی در نظامهای سرمایهداری و یا شبهه سرمایهداری به صورت حادتری ظاهر شد. این امر از طریق کمکهای بلاعوض نقدی و غیرنقدی، پرداخت سوبسید و ارائه خدمات عمومی رایگان یا ارزان صورت میگیرد. منابع تامین مالی اینگونه تمهیدات ممکن است مالیاتهایی باشد که به بهترین وجه خود از ثروتمندان جامعه اخذ میشود. پرداخت مالیاتها به وسیله اقشار پردرآمد و توزیع آن میان گروههای درآمدی پایین، میتواند شکاف درآمدی را میان این اقشار تا حدودی جبران کند.
ج) بررسی نقش مالیاتها در تخصیص منابع، تصحیح و تثبیت فعالیتهای اقتصادی:
چیزی که اهمیت دارد این است که نمیبایست به پدیده مالیات فقط به عنوان یک منبع درآمدی برای دولت نگریست. مالیات یکی از اهرمهای سیاست مالی دولت جهت تخحصیص منابع، تصحیح و تثبیت فعالیتهای اقتصادی است. به عنوان مثال امر توزیع عادلانه درآمدها، تامین قسط و عدل در جامعه از جمله مواردی است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد تاکید قرار گرفته است. مالیاتها یکی از ابزار مالیاتی تاثیر بسزایی در شکل گیری فعالیتهای اقتصادی و تصحیح و تثبیت آنها گذاشت. (احمدی-1389)
16-2-2 مشکلات و ریشهها در نظام مالیاتی
بررسی شواهد آماری موجود در نظام مالیاتی و مقایسه نسبی آن با سایر کشورها به خوبی نشان داد که شکافی میان وضعیت موجود نظام مالیاتی در اقتصاد ایران با شرایط مطلوب آن وجود دارد. این انحراف از شرایط بهینه، با شناسایی مشکلات حاکم در این نظام و ریشههای آن و سپس تلاش در جهت رفع هر یک، قابل حذف است. بدین ترتیب ضروری است به بررسی دقیق مشکلات حاکم در نظام مالیاتی پرداخته شود. اهم این مشکلات به صورت موارد زیر قابل ذکر است:
سهم اندک درآمدهای مالیاتی در تولید ناخالص داخلی
سهم اندک درآمدهای مالیاتی در تامین هزینههای دولت
سهم اندک پایه مالیات بر ثروت یا وجود نقل و انتقالات گسترده داراییها در طول سال
بالا بودن نسبت هزینههای جمعآوری به نسبت درآمدهای وصولی
سهم اندک شرکتهای غیر دولتی در درآمدهای مالیاتی دولت در مقایسه با شرکتهای دولتی موارد فوق را میتوان نوعی نقصان در دستاوردهای نظام مالیاتی تلقی کرد، که باید از طریق راهکارهای عملیاتی مناسب حذف شوند. باید توجه داشت که به منظور رفع این نقایص که اصطلاحاً با عنوان “مشکلات حاکم در نظام مالیاتی” خوانده میشوند، باید علل پدیدآورنده آن پرداخته شود.
عمدهترین علل آن را میتوان به صورت زیر برشمرد:
قوانین و مقررات ناهمسو
فرآیندهای غیر استاندارد
عدم استفاده از فنآوریهای روز
ارتباط مستقیم بین ماموران مالیاتی و مودیان
فرار مالیاتی زیاد به خصوص در دهکهای بالای درآمدی جامعه و لاجرم تبعیض مالیات
نا همسویی یا عدم استفاده از اهرم مالیات برای کنترل اقتصاد
پایین بودن فرهنگ مالیاتی در جامعه
در بیشتر کشورها، بخش عمده ای از منابع درآمدی دولت، از طریق مالیات تامین می شود. سهم مالیات از کل درآمدهای عمومی در میان کشورها، متفاوت است و میزان آن بستگی به سطح توسعه و ساختار اقتصادی آنها دارد. در این میان، فرار مالیاتی و گریز از مالیات در کشورها باعث شده است تا درآمدهای مالیاتی کشورها، همواره از آنچه که برآورد می شود کمتر باشد و تمامی کشورها تلاش خود را برای کاهش این دو پدیده به کار می گیرند یا از طریق اصلاح نظام مالیاتی، به چاره جویی برمی خیزند. (محمد تقی،1390)
3-2 فرار مالیاتی     هرگونه تلاش غیرقانونی برای پرداخت نکردن مالیات مانند ندادن اطلاعات لازم در مورد عواید و منافع مشمول مالیات به مقامات مسئول ، فرار مالیاتی خوانده می شود.     تعریف فرار مالیاتی، برای انواع مالیات ها یکسان است. در فرار مالیاتی، به رغم تطبیق فعالیت با قوانین، در اجرای فعالیت یک یا چند ضابطه مصوب مراجع ذی ربط تعمداً نادیده گرفته می شود.(عماد زاده-1391)4-2 -تمایز فرار مالیاتی و اجتناب مالیاتی
    تمایز مفهومی بین فرار مالیاتی و اجتناب از پرداخت مالیات به قانونی یا غیرقانونی بودن رفتار مؤدیان مربوط می شود . فرار مالیاتی، یک نوع تخلف از قانون است. وقتی که یک مؤدی مالیاتی از ارائه گزارش درست در مورد درآمدهای حاصل از کار یا سرمایه خود که مشمول پرداخت مالیات می شود ، امتناع می کند ، یک نوع عمل غیر رسمی انجام می دهد که او را از چشم مقامات دولتی و مالیاتی کشور دور نگه می دارد. اما در اجتناب از مالیات، فرد نگران نیست که عمل او افشا شود . اجتناب از مالیات ، از خلاء های قانونی در قانون مالیات ها نشات می گیرد. در اینجا فرد به منظور کاهش قابلیت پرداخت مالیات، خود دنبال راه های گریز می گردد . مثلاً درآمدهای نیروی کار را در قالب درآمد سرمایه نشان می دهد که از نرخ پایین تری برای مالیات برخوردارند. در اجتناب از مالیات ، مؤدی مالیاتی دلیلی ندارد نگران احتمال افشا شدن باشد، چرا که او الزاماً تمامی مبادلات خود را با جزئیات آن البته به شکل غیر واقعی، یاددا شت و ثبت می کند.(عزیزخانی-1384)    در واقع ، عوامل اقتصادی با استفاده از روزنه های قانون مالیات و بازبینی در تصمیمات اقتصادی خود تلاش می کنند تا بدهی مالیاتی خود را کاهش دهند. از آنجا که اجتناب از پرداخت مالیات فعالیتی به ظاهر قانونی است، از این رو بیشتر از فرار مالیاتی در معرض دید است، به عبارت دیگر ، اجتناب از مالیات ، یک نوع سوء استفاده رسمی از قوانین مالیاتی است. این مقوله به بررسی و یافتن راه های گریز از پرداخت مالیات در قوانین مالیاتی مرتبط می شود که مؤدیان به آن وسیله خود را به نحوی از افراد مشمول مالیات کنار می زنند. مثلاً تبادل درآمد نیروی کار به درآمد سرمایه که نرخ کمتری از مالیات را به همراه دارد، مثالی از اجتناب مالیاتی است. به عنوان مثال، فرض کنید بر فعالیتی چون فروش دوچرخه، مالیات بر ارزش افزوده وضع شود. حال اگر فروشنده ای برای پرداخت مالیات کمتر ، دوچرخه کمتری بفروشد، رفتار وی بر پایه اجتناب از مالیات است. اگر همین فروشنده برای پرداخت کمتر مالیات ، میزان فروش دوچرخه را کمتر از مقدار واقعی آن به اداره مالیات گزارش کند، رفتار وی فرار از مالیات قلمداد می شود.     بنابراین اجتناب مالیاتی ، قانونی و برای کاهش تعهدات مالیاتی فرد با دور زدن قانون یا استفاده کامل از ظرایف قانونی است ، اما تقلب یا فرار مالیاتی، غیرقانونی و مبادرت عمدی به اعمال خلاف قانون مانند گزارش غیرواقعی درآمد و فروش ، کسورات و تنظیم اظهارنامه ها است. نظام مالیاتی در شرایط آرمانی، باید قابلیت مقابله با هر دو نوع فرار مالیاتی را داشته باشد. (همان منبع)
5-2 زمینه های پیدایش فرار مالیاتیبررسی های مختلف نشان می دهد شایع ترین زمینه های پیدایش فرار مالیاتی چنین است: (تاجیک و همکاران-1390)
1- عدم گسترش فرهنگ مالیاتی در جامعه: فرهنگ مالیاتی، مجموعه ای از طرز تلقی ، بینش و عکس العمل افراد در قبال نظام مالیاتی است. به عبارت دیگر طرز تلقی ، بینش ، برداشت ، آرمان ها ، ارزش های اجتماعی ، قوانین جاری و میزان تحصیلات و آگاهی ، از جمله عواملی هستند که فرهنگ مالیاتی را شکل می دهند.
2- عدم مبادله کامل اطلاعات و نبودن سیستم نظارت و پیگیری در اخذ مالیات   3- تشخیص علی الراس و وجود ضعف در اجرای آن
   4- عدم استقبال از تسلیم اظهارنامه های مالیاتی و ضعیف بودن ضمانت های اجرایی: ارسال نکردن اظهارنامه، دلایل گوناگونی دارد. رایج ترین دلیل عدم ارسال، می تواند این باشد که در صورت به روز نبودن ثبت مؤدی، بهترین امکان برای ارسال نکردن اظهارنامه و پس از آن فرار از پرداخت مالیات فراهم شده است. دلیل دیگر عدم برخورد قاطع ماموران مالیاتی است که آن هم می تواند به دلیل عدم آشنایی و عدم تسلط کافی ماموران مالیاتی به قوانین مالیاتی و نداشتن مهارت کافی دراجرای آنها باشد.
  5- تاخیر در وصول مالیات
  6- عدم شناخت مؤدیان و مستند نبودن میزان درآمد آنها
7- وجود معافیت های وسیع و متنوع: دولت ها گاه با اتخاذ برخی سیاست های حمایتی مالیاتی و معافیت های مالیاتی، راه فرار مالیاتی را باز می کنند و در صورتی که در سیستم اطلاعات کارآمد نیز در نظام مالیاتی موجود نباشد ، فرار مالیاتی گسترش می یابد. همچنین با اعطای معافیت های مالیاتی، گروهی از پرداخت مالیات معاف می شوند و این امر به کاهش درآمدهای مالیاتی دولت منجر می شود. بنابراین ، اگر اعطای معافیت ها با دقت لازم صورت نگیرد ، دولت برای کسب درآمد مالیاتی مورد نظر ، فشار سنگینی را بر گروه های دیگر جامعه وارد می کند. یعنی برای جبران بخش خالی کاسه درآمد مالیاتی ، میزان نرخ های مالیاتی بیشتری ، بر گروه هایی که از معافیت های مالیاتی بهره مند نیستند ، تحمیل خواهد شد. بی تردید اعطای معافیت های مالیاتی گسترده ، به ناکارایی نظام مالیاتی و ضعف نظام اجرایی مالیاتی منجر می شود.    اندازه گیری فرار مالیاتی در ایران  در سال های اخیر ، در بعضی از کشورها ، دولت ها و محققان سعی در اندازه گیری میزان فرار مالیاتی ، برای مالیات های خاص و نیز برای کل سیستم مالیاتی داشته اند . لیکن اندازه گیری میزان دقیق فرار مالیاتی در کشور ایران، با مشکلاتی روبه رو بوده است که از اهم موانع در راه تخمین فرار مالیاتی می توان به موارد زیراشاره کرد:
    1- ناتوانی در استفاده از روش های مستقیم اندازه گیری ( چرا که مردم مقادیر فرار مالیات شان را ابراز نمی کنند)
    2- انجام نشدن تحقیق جامع در مورد میزان فرار مالیاتی در هر یک از شاخه های مشمول مالیات در ایران.    3- تفاوت تعاریف بین المللی مالیات با تعاریف مالیات در ایران ، به نحوی که برخی از درآمدهایی که در ایران جزو درآمدهای مالیاتی محسوب نمی گردد، در سایر کشورها سهم عمده ای از درآمدهای مالیاتی را به خود اختصاص داده است.
4- عدم تطبیق آمارهای مراکز مختلف

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *