مقالات

–175

دانشکده اقتصاد، مديريت، علوم اجتماعي
پايان‌نامه‌ کارشناسي ارشد در رشته‌ جمعيت‌شناسي
مطالعه‌ بين‌نسلي عادات غذايي در ميان زنان شهر شيراز
توسط
نوشين زارعي
استاد راهنما
دکتر علي‌يار احمدي
شهريور ماه 1392

به نام خدا
اظهار نامه
اينجانب نوشين زارعي دانشجوي رشته علوم اجتماعي گرايش جمعيت‌شناسي دانشکده اقتصاد، مديريت و علوم اجتماعي، اظهار مي‌کنم که اين پايان‌نامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهايي که از منابع ديگران استفاده کرده‌ام، نشاني دقيق و مشخصات کامل آن را نوشته‌ام. همچنين اظهار مي‌کنم که تحقيق و موضوع پايان نامه‌ام تکراري نيست و تعهد مي‌نمايم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهاي آن را منتشر ننموده و يا در اختيار غير قرار ندهم. کليه حقوق اين اثر مطابق با آيين‌نامه مالکيت فکري و معنوي متعلق به دانشگاه شيراز است.
نام و نام خانوادگي:
تاريخ و امضا:

تقديم به
پدر و مادر م
که آفتاب مهرشان در آستانه قلبم، تا ابد پابرجاست
و هرگز غروب نخواهد کرد.
سپاسگزاري
سپاس ايزد يکتا را که نور شناختش را به قلب ما تابانيد و شکرش را بر وجودمان الهام نمود. اکنون که اين پايان‌نامه به پايان رسيده است، بسي شايسته است از استاد گرانقدر و فرهيخته‌ام جناب آقاي دکتر علي‌يار احمدي که در مسير تدوين اين پايان‌نامه همواره مرا ياري و راهنمايي نمودند تشکر و قدرداني نمايم چرا که بدون راهنمايي‌هاي ايشان تأمين اين پايان‌نامه بسيار مشکل مي‌نمود. همچنين از اساتيد ژرف‌انديشم سرکار خانم دکتر عنايت و جناب آقاي دکتر موحد به جهت ياري‌هاي بي‌چشمداشتشان سپاسگزارم. آخرين سپاس خود را نثار پدر و مادرم مي‌کنم که محيطي سرشار از سلامت، امنيت و آرامش را برايم فراهم ساختند.

چکيده

مطالعه بين نسلي عادات غذايي در ميان زنان شهر شيراز
به کوشش
نوشين زارعي
امروزه شاهد افزايش روزافزون ابتلا به امراض مزمن هستيم. امراضي که ابتلا به آن با سن رابطه مستقيم دارد. (پل و توماس، 2002: 290) از طرفي، ساختار سني جامعه‌ي ايران در چند سال آتي با سالخوردگي مواجه خواهد شد که طبق قاعده‌ي فوق با افزايش مبتلايان به بيماري‌هاي مزمن رو به رو خواهيم بود. اين بيماري‌ها ارتباط تنگاتنگي با سبک‌هاي زندگي و از جمله تغذيه افراد دارند و با بهبود تغذيه تا حدودي قابل کنترل خواهند بود. اين تحقيق با هدف مطالعه بين‌نسلي عادات غذايي در ميان زنان شهر شيراز به منظور بررسي تغييرات تغذيه‌اي و ميزان گرايش هر يک از نسل‌ها به تغذيه مدرن و سنتي، انجام شده است.
اين مطالعه با تکنيک پيمايشي انجام شده است. جامعه‌ي آماري زنان 59-15ساله شهر شيراز ميباشند که از ميان آن‌ها تعداد 618 نفر به روش نمونه‌گيري طبقه‌اي تصادفي انتخاب شده‌ و مورد مطالعه قرار گرفتند. اطلاعات با استفاده از ابزار پرسشنامه و به روش مصاحبه جمع‌آوري شد و با استفاده از نرم‌افزار SPSS مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.
يافته‌هاي مطالعه تفاوت معني‌دار عادات غذايي نسل دختران نسبت به نسل مادرانشان را نشان مي‌دهد. ميانگين نمره به دست آمده براي عادت غذايي دختران 54/11 و براي مادران 86/8 است که مؤيد گرايش بيشتر نسل دختران به عادت غذايي مدرن است.
نتايج اين تحقيق بيانگر گرايش بيشتر دختران و نسل جوان به غذاهاي مدرن مي‌باشد. با توجه به ساختار سني فعلي در ايران، عادات نامطلوب جاري در شيوه زندگي نسل دختران جوان در شهر شيراز علاوه بر اين که تهديدي براي سلامتي اين گروه سني تلقي مي‌شود، خطر ابتلا به اپيدمي بيماري‌هاي غيرواگير در طي دو دهه آينده چشمگيرتر خواهد بود، لذا نياز به بهبود تغذيه از طريق سياست‌گذاري به منظور افزايش آگاهي‌هاي تغذيه‌اي احساس مي‌شود.
واژگان کليدي: عادات غذايي سنتي، عادات غذايي مدرن، انتقال تغذيه، مطالعه بين‌نسلي.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کليات
1-1- بيان مسئله …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………1
1-2- اهميت موضوع ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 3
1-3- اهداف تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 4
1-3-1- هدف کلي ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 5
1-3-2- اهداف جزئي …………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 5
فصل دوم: پيشينه تحقيق
2-1- تحقيقات داخلي …………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 7
2-2- تحقيقات خارجي …………………………………………………………………………………………………………………………………………… 9
فصل سوم: مباني نظري تحقيق
3-1- مروري بر نظريات مرتبط ……………………………………………………………………………………………………………………….. 19
3-1-1- نظريه ذائقه بورديو ………………………………………………………………………………………………………………………………………. 19
3-1-2- نظريه نياز مازلو ………………………………………………………………………………………………………………………………………………21
3-1-3- نظريه يادگيري اجتماعي تارد و باندورا ……………………………………………………………………………………………….. 23
3-1-4- نظريه مک دوناليزه شدن ريتزر ………………………………………………………………………………………………………………. 25
3-1-5- تئوري کنش و مفهوم عادت‌واره بورديو ………………………………………………………………………………………………… 27
3-1-6- نظريه کنش منطقي آيزن و فيش‌باين ………………………………………………………………………………………………… 29
3-1-7- نظريه گذار تغذيه‌اي پاپکين …………………………………………………………………………………………………………………….. 30
3-2- چارچوب نظري تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………………………. 31
3-3- مدل نظري تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………………………………32
3-3-1- مدل مفهومي ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 32
3-3-2- مدل تجربي ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 33
3-4- فرضيات تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 34
3-5- تعريف نظري و عملياتي متغيرها …………………………………………………………………………………………………………. 32
3-5-1- متغير وابسته …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..34
3-5-2- متغيرهاي مستقل ……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 35
فصل چهارم: روش‌شناسي تحقيق
4-1- روش و تکنيک تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………………………… 38
4-2- ابزار گردآوري اطلاعات ………………………………………………………………………………………………………………………………. 38
4-3- جامعه آماري …………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 39
4-4- روش نمونه‌گيري و حجم نمونه …………………………………………………………………………………………………………….. 39
4-5- پايايي و روايي ابزار سنجش …………………………………………………………………………………………………………………… 40
4-6- تکنيک تجزيه و تحليل داده‌ها ………………………………………………………………………………………………………………. 40
فصل پنجم: تجزيه و تحليل داده‌ها
5-1- آمار توصيفي …………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 38
5-2- آمار استنباطي ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 61
5-3- تحليل چند متغيره ……………………………………………………………………………………………………………………………………… 72
فصل ششم: بحث و نتيجه گيري
6-1- نتيجه‌گيري …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 86
6-2- پيشنهادات تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 92
6-3- محدوديت‌هاي تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 93
فهرست منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 94
فهرست جداول
شماره و عنوان صفحه
4-1- ضرايب آلفاي کرونباخ متغير وابسته تحقيق 40
5-1-1- توزيع فراواني گروه سني به تفکيک نسل مادران و دختران 43
5-1-2- توزيع فراواني تعداد فرزندان در نسل مادران 44
5-1-3- توزيع فراواني قوميت به تفکيک نسل مادران و دختران 44
5-1-4- توزيع فراواني وضعيت تأهل به تفکيک نسل مادران و دختران 45
5-1-5- توزيع فراواني وضعيت اشتغال به تفکيک نسل مادران و دختران 45
5-1-6- توزيع فراواني هزينه ماهيانه در نسل مادران 46
5-1-7- توزيع فراواني هزينه ماهيانه در نسل دختران 47
5-1-8- توزيع فراواني طبقه اجتماعي فرد به تفکيک نسل مادران و دختران 48
5-1-9- توزيع فراواني تحصيلات به تفکيک نسل مادران و دختران 49
5-1-10- وضعيت استفاده روزانه از رسانه‌هاي جمعي به تفکيک گروه سني مادران 50
5-1-11- وضعيت استفاده روزانه از رسانه‌هاي جمعي به تفکيک گروه سني دختران 51
5-1-12- توزيع فراواني ارزيابي پاسخگويان از وضعيت سلامتيشان به تفکيک نسل 52
5-1-13- توزيع فراواني احساسات غالب پاسخگويان به تفکيک نسل 53
5-1-14- توزيع فراواني سابقه بيماري مختل کننده زندگي، به تفکيک نسل 54
5-1-14- توزيع فراواني سابقه بيماري‌هاي خاص، به تفکيک نسل 55
5-1-16- توزيع فراواني فعاليت بدني به تفکيک نسل مادران و دختران 55
5-1-17- توزيع فراواني تصور از بدن پاسخگويان، به تفکيک نسل 57
5-1-18- توزيع فراواني نمايه توده بدني پاسخگويان به تفکيک نسل 58
5-1-19- توزيع فراواني ميزان کنترل تغييرات وزن به تفکيک نسل 59
5-1-20- توزيع فراواني عادت غذايي به تفکيک نسل مادران و دختران 60
5-1-21- توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب گروه‌هاي سني و ميانگين عادت غذايي 61
5-1-22- توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب هزينه ماهيانه و ميانگين عادت غذايي 61
5-1-23- توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب طبقه و ميانگين عادت غذايي 62
5-1-24- توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب گروه‌هاي تحصيلي و ميانگين عادت غذايي 63
5-1-25- توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب وضعيت اشتغال و ميانگين عادت غذايي 63
5-1-26- توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب ميزان فعاليت و ميانگين عادت غذايي 64
5-1-27- توزيع فراواني پاسخگويان بر حسب کنترل وزن و ميانگين عادت غذايي 64
5-2-1- آزمون رابطه‌ي عادت غذايي با سن پاسخگويان 65
5-2-2- آزمون رگرسيون رابطه‌ي عادت غذايي با تعداد فرزندان مادر 66
5-2-3- آزمون تحليل واريانس عادت غذايي بر اساس قوميت پاسخگويان 66
5-2-4- آزمون رابطه‌ي عادت غذايي با وضعيت تأهل در نسل دختران 67
5-2-5-1 آزمون تفاوت ميانگين عادت غذايي بر اساس اشتغال مادران 67
5-2-5-2 آزمون رابطه‌ي عادت غذايي با اشتغال مادران 68
5-2-5-3 آزمون تحليل واريانس عادت غذايي بر اساس وضعيت اشتغال دختران 68
5-2-6- آزمون رگرسيون رابطه‌ي عادت غذايي با هزينه پاسخگويان 69
5-2-7-1 نتايج آزمون تحليل واريانس عادت غذايي بر اساس طبقه اجتماعي پاسخگويان 70
5-2-7-2 آزمون رگرسيون رابطه‌ي عادت غذايي با طبقه اجتماعي پاسخگويان 70
5-2-8- آزمون رابطه‌ي عادت غذايي با ميزان استفاده پاسخگويان از رسانه‌هاي جمعي 71
5-2-9- آزمون رابطه‌ي عادت غذايي با تحصيلات به تفکيک نسل مادران و دختران 72
5-2-10 آزمون رگرسيون رابطه عادت غذايي با سابقه بيماري به تفکيک نسل 73
5-2-11- آزمون رابطه‌ي عادت غذايي با فعاليت بدني به تفکيک نسل مادران و دختران 73
5-2-12- آزمون تحليل واريانس عادت غذايي بر اساس تصور از بدن به تفکيک نسل 74
5-2-13- آزمون رابطه‌ي عادت غذايي با حجم بدن به تفکيک نسل 75
5-2-14- آزمون تحليل واريانس عادت غذايي بر اساس ميزان کنترل وزن پاسخگويان 75
5-3-1-1- متغيرهاي اقتصادي- اجتماعي وارد شده در رگرسيون گام‌به‌گام نسل مادران 76
5-3-1-2- متغيرهاي اقتصادي- اجتماعي وارد شده در رگرسيون گام‌به‌گام نسل دختران 77
5-3-1-3 متغيرهاي وارد شده آگاهي در در رگرسيون گام‌به‌گام براي نسل مادران 78
5-3-1-4 متغيرهاي وارد شده آگاهي در در رگرسيون گام‌به‌گام براي نسل دختران 78
5-3-1-5 متغيرهاي وارد شده شاخص‌هاي سلامت در رگرسيون گام‌به‌گام نسل مادران 79
5-3-1- 6 متغيرهاي وارد شده شاخص‌هاي سلامت در رگرسيون گام‌به‌گام نسل دختران 80
5-3-1-7 متغيرهاي خارج شده از رگرسيون گام به گام در مرحله آخر در نسل مادران 81
5-3-1-8 متغيرهاي خارج شده از رگرسيون گام به گام در مرحله آخر در نسل دختران 81
5-3-2-1 نتايج رگرسيون چندگانه مدل نهايي در تبيين عادت غذايي براي نسل دختران 82
5-3-2-2 نتايج رگرسيون چند گانه مدل نهايي در تبيين عادت غذايي براي نسل مادران 83
6-1- نتايج آزمون فرضيه‌هاي تحقيق 87
فهرست شکل‌ها
شماره و عنوان صفحه
3-1- مدل مفهومي 33
3-2- مدل تجربي 33

فصل اول

کليات
1-1- شرح و بيان مسئله
زماني اين يک اصل بديهي تلقي مي‌شد که فقرا لاغرند و فقط ثروتمندان استطاعت چاق شدن دارند، اما با روند رو به رشد چاقي به عنوان يک مسئله سلامتي، ديگر اين حقيقت ندارد. اين واقعيت در پديده‌اي که بري پاپکين آن را به عنوان انتقال تغذيه نام نهاد، طرح مي‌شود؛ انتقال تغذيه به طور کلي به تغيير جهاني به سمت رژيم غذايي با مقدار چربي بالا و غذاهاي فرآوري شده و کم‌فيبر اشاره دارد که با سطح پايين فعاليت فيزيکي که منجر به افزايش امراض وابسته به انحطاط مي‌شود، همراه است. (ويکس، 2008 : 155)
پاپکين (1999) معتقد است که تغييرات گسترده در رژيم غذايي، الگوي فعاليت بدني و چاقي در نقاط شهري کشورهاي کم‌درآمد نيز به وجود آمده است، (پاپکين، 1999: 1905) در اين تغييرات، مواد غذايي جديد وارد برنامه غذايي شده و بعضي مواد غذايي عملا” از ترکيب مواد غذايي مصرفي حذف شده‌اند. اين تغيير عمده داراي اثرات مثبت و منفي است که بسته به شرايط هر جامعه، متفاوت است. (کشاورز،1373: 39) انتقال تغذيه پديده‌اي است که برخي محققان آن را پيرو انتقال جمعيتي مي‌دانند که تغييرات اساسي در الگوي باروري و مرگ و مير ايجاد کرده‌است، بنابراين، تغييرات اقتصادي – اجتماعي و جمعيت شناسي با اين تغييرات غذايي و تغيير در فعاليت بدني و الگوهاي ساختمان بدن مرتبط هستند. ( پاپکين، 1999 : 1905) يکي از نمودهاي مشخص در انتقال تغذيه، تغيير در عادات غذايي است. عادت غذايي نشان دهنده درصد استفاده از ترکيب غذا براي مقاطع زماني منظم است و از نظر جامعه شناسي، تکرار رفتار غذايي، عناصر الگوي غذايي را تشکيل مي‌دهند. الگوي غذايي از عادات و يا تکرار رفتاري به دست مي‌آيد و از نظم مشخصي برخوردار است.
از نظر سعادت نوري، عادت غذايي شامل ترجيحات غذايي هستند که ما به‌طور مکرر گرايش به آن‌ها داريم و اين ترجيحات با عوامل اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي افراد هر جامعه رابطه دارد. (سعادت نوري، 1370: 16)
لي (2003) نيز در کتابي تحت عنوان دستيابي‌هاي تغذيه‌اي، چنين بيان کرده است که عادت تعيين کننده‌ي اين است که چگونه يک فرد مقدار محدودي از غذاها را به طور مکرر مصرف مي‌کند.
کيتلر و ساکر (2001) نيز در کتابي با عنوان غذا و فرهنگ، چنين بيان داشته‌اند که عادات غذايي اشاره به روش‌هايي دارند که طي آن، انسان از غذا استفاده مي‌کند و شامل چگونگي به دست آمدن و نگهداري غذا، نحوه‌ي آماده کردن آن، چگونگي توزيع غذا و اين‌که با چه کساني و چگونه مصرف مي‌شود.
دريايي (1387) در کتابي با عنوان الگوي صحيح تغذيه، تعريفي مشابه تعريف فوق ارائه مي‌کند و چنين بيان مي‌کند: « اصطلاح عادت غذايي اشاره به اين دارد که چرا و چگونه مردم غذا مي‌خورند، چه غذاهايي را و با چه کساني مي‌خورند. هم چنين راه‌هاي به دست آوردن، ذخيره کردن، استفاده کردن و دست کشيدن از غذا را شامل مي‌شود. عوامل فردي، اجتماعي، فرهنگي، ديني، اقتصادي، محيطي و سياسي، همگي بر عادت غذايي افراد تأثيرگذارند.» (دريايي، 1387: 54)
در حال حاضر در ايران نيز، شاهد تغييرات ناشي از انتقال جمعيت مي‌باشيم. ميزان مرگ و مير و باروري کاهش يافته است که اين به نوبه خود باعث تغيير هرم سني جمعيت مي‌شود، به نحوي که هرم سني از شکل سنتي با قاعده‌ي پهن خود فاصله گرفته و متمايل به شکل استوانه‌اي شده است. حاصل اين انتقال، سالخوردگي جمعيت و به تبع آن تغيير نسبت جنسي، به نفع زنان خواهد بود. کاهش مرگ و مير و به دنبال آن، سالخوردگي جمعيت باعث تغيير وضعيت سلامت خواهد شد که ناشي از انتقال اپيدميولوژيک مي‌باشد؛ يعني شرايطي که بيماري‌هاي عفوني، واگير و حاد کاهش يافته و بيماري‌هاي مزمن افزايش مي‌يابد، (پل و توماس، 2002: 26) بر اساس آمارهاي سازمان بهداشت جهاني، کشورهاي در حال توسعه در طي دو دهه‌ي آينده با يک همه‌گيري بيماري‌هاي غيرواگير مواجه خواهند شد. پيش‌بيني مي‌شود که از سال 1990 تا 2020 ميلادي، مرگ و مير ناشي از اين بيماري‌ها به ميزان 77 درصد افزايش يابد که بيشترين موارد آن در کشورهاي در حال توسعه خواهد بود. ( کليشادي و همکاران، 2005) اين بيماري‌ها، تحت تأثير سبک‌هاي زندگي از جمله وضعيت فعاليت و عادت‌هاي غذايي افراد هستند. لذا با توجه به اينکه ايران يک جامعه در حال گذار است بر آن هستيم تا در اين تحقيق عادات غذايي سنتي و مدرن را بين دو نسل مادران و دختران در يکي از شهر‌‌هاي کشور (شهر شيراز) بررسي کنيم.
1-2- اهميت موضوع
با گسترش زندگي صنعتي، مصرف غذاهاي پرچرب و سرخ کردني افزايش چشمگيري داشته است و ميزان اسيدهاي چرب ترانس موجود در اين محصولات غذايي، باعث افزايش شيوع امراض مزمن شده است ( عسگري و همکاران، 2009) که اين امر با سبک زندگي بدون تحرک همراه است. در طول دهه‌هاي اخير، روش زندگي بسياري از مردم دنيا به خصوص در کشورهاي توسعه يافته تغيير کرده است و افزايش اخير در بيماري‌هاي مزمن در کل دنيا را مربوط به محيطي مي‌دانند که سبب کم‌تحرکي، افزايش دريافت کالري و شيوه‌هاي ناسالم زندگي شده است. اين تغييرات در شيوه زندگي کشورهاي در حال توسعه‌اي چون ايران نيز به چشم مي‌خورد ( ميرميران و همکاران، 2007).
کاهش مصرف غذاهاي سنتي‌تر شامل فيبر، سبزيجات، ميوه‌جات و افزايش مصرف غذاهاي غربي شامل شکر، چربي، پروتئين حيواني و سديم يا همان انتقال تغذيه، به طور فزاينده‌اي به عنوان پيش‌بيني کننده‌ي سطوح بالاي چاقي در کشورها در نظر گرفته مي‌شود. (پاپکين، 2002) اپيدمي جهاني چاقي بر همه‌ي ما- خانواده‌ها، جوامع و همه‌ي کشورهاي دنيا- اثر گذاشته است. اين يک موضوع مهم با پيامدهاي وخيم براي بهزيستي، اميد به زندگي و بهره‌وري اقتصادي در سال‌هاي پيش رو خواهد بود (پاپکين 2009). فهم اين مکانيزم که با افزايش چاقي به عنوان يک اپيدمي همراه است، اهميت زياد توجه به تغذيه را نشان مي‌دهد.
مدنت و همکاران (2010) نيز معتقدند که انتقال تغذيه‌اي پديده‌اي جهاني است که با تغيير از عادت غذايي سنتي که فيبر، غلات، ميوه و سبزيجات بالايي دارند به سمت غذاهايي که داراي چربي، قند، نمک و محصولات فرآوري شده‌ي بالايي هستند، مشخص مي‌شود. (مدنت، 2010: 43) ايران نيز در زمره جوامعي تعريف شده است که در جريان سريع عبور از تغييرات جمعيتي و بهداشتي ناشي از شهرنشيني موسوم به گذار تغذيه‌اي- بهداشتي قرار دارد. طي اين گذار به علت تغييرات شيوه زندگي از جمله تغيير در الگوي مصرفي به ويژه افزايش مصرف چربي و قندهاي ساده و نيز کاهش ميزان فعاليت بدني، عامل خطر بيماري‌هاي مزمن به ويژه چاقي افزايش يافته است. (قاسمي به نقل از اميدوار، 1381: 265) هم زمان، هجوم معيارهاي ارزشي موجب گرايش افراد و به ويژه دختران به تلاش براي لاغري و متناسب بودن اندام گرديده است ( محمد پور اهرنجاني و همکاران به نقل از اميدوار، 1381: 265) که احتمال تغيير در عادات غذايي را به دنبال دارد.
از طرف ديگر بسياري از کشورها انتقال اپيدميولوژيکي را تجربه کرده‌اند، اميد به زندگي افراد فزوني يافته و شاهد گسترش بيماري‌هاي مزمن از قبيل بيماري‌هاي قلبي، سرطان، ديابت و … مي‌باشيم (ويکس، 2008: 148-154) که همگي ريشه در سبک‌هاي زندگي نامناسب و به ويژه عادات غذايي نامناسب دارند. با افزايش سن نيز ميزان ابتلا به بيماري‌هاي مزمن افزايش مي‌يابد. (پل و توماس، 2002: 290)
اين در حالي است که ساختار سني جامعه‌ي ايران در چند سال آتي با سالخوردگي مواجه خواهد شد که طبق قاعده‌ي فوق با افزايش مبتلايان به بيماري‌هاي مزمن رو به رو خواهيم بود. اين بيماري‌ها ريشه در سبک زندگي نامناسب، عدم تحرک، مصرف غذاهاي نامناسب و چربي‌ها دارند. از آن جا که يکي از راه‌هاي به تعويق انداختن مرگ، بهبود تغذيه مي‌باشد که بر حسب کالري، ويتامين و مواد معدني مصرفي در نظر گرفته مي‌شود (ويکس، 2008: 154)، بررسي عادات غذايي افراد اهميت پيدا مي‌کند، چرا که مي‌تواند در کنترل و کاهش بيماري‌ها مؤثر واقع شود، از اين طريق تا حدودي مي‌توان علل بيماري‌هاي مزمن را شناسايي و در صورت امکان آن‌ها را مديريت کرد. ( پل و توماس، 2002: 79) از طرفي در دهه‌هاي اخير با توسعه و گسترش رستوران‌ها و فست‌فودها عادات غذايي نامناسب و متفاوت فزوني يافته است. (کشاورز، 1373: 39) اين امر ضرورت توجه به عادات غذايي را آشکار مي‌سازد.
1-3- اهداف تحقيق
اهداف تحقيقات اجتماعي به منظور روشنسازي دلايل انجام طرحهاي تحقيقاتي در رابطه با موضوع مورد بررسي بيان ميشود. هر تحقيقي اهداف كلي و جزيي براي خود مد نظر قرار مي‌دهد.
1-3-1- هدف کلي
هدف کلي اين تحقيق، مطالعه بين نسلي عادت غذايي در ميان زنان ساکن شهر شيراز مي‌باشد.
1-3-2- اهداف جزئي
– بررسي تفاوت‌هاي عادت غذايي بين دو نسل مادران و دختران در شهر شيراز – بررسي عوامل اقتصادي مؤثر بر عادت هاي غذايي زنان ساکن شهر شيراز – بررسي عوامل اجتماعي مؤثر بر عادت غذايي زنان ساکن شهر شيراز
– بررسي تأثير آگاهي تغذيه‌اي بر عادت‌هاي غذايي زنان ساکن شهر شيراز
– بررسي تأثير شاخص‌هاي سلامت بر عادت غذايي زنان ساکن شهر شيراز
فصل دوم
پيشينه تحقيق
يکي از ويژگي‌هاي بارز معارف علم انباشتي بودن آن است. تحقيق علمي يک فعاليت جدا شده و منزوي نيست که از يافته‌هاي ديگر چشم‌پوشي کند، بلکه تلاش جمعي بسياري از محققاني است که هدف مشترکي دارند (كرلينجر،1377: 39).
2-1- تحقيقات داخلي
الف) متغيرهاي اقتصادي- اجتماعي
بررسي ارتباط بين متغيرهاي اقتصادي – اجتماعي و عادت غذايي به ندرت در مطالعات داخلي به چشم مي خورد، بنابراين تعداد معدودي از مطالعات داخلي در اين قسمت مرور خواهد شد.
عبداللهي و همکاران (1390) در بررسي‌اي تحت عنوان « سهم دريافت انرژي و مواد مغذي خانوارهاي ايراني از اقلام غذايي يارانه‌اي در گروه‌هاي اجتماعي- اقتصادي » انجام دادند. اين مطالعه با استفاده از داده‌هاي طرح جامع مطالعات الگوي مصرف مواد غذايي خانوار و وضعيت تغذيه‌اي کشور طي سال‌هاي 81-1379 و انتخاب خانوارها در شهر و روستا با نمونه‌گيري خوشه‌اي سيستماتيک انجام شد. در مجموع 7158 خانوار شامل 2496 روستايي (9/34%) و 4662 شهري (1/65%) مورد بررسي قرار گرفتند. آن‌ها در اين بررسي به نحوي ارتباط بين سطح اقتصادي خانواده و مصرف نوع خاصي از مواد غذايي را بيان داشته‌اند، بدين صورت که بيشترين مصرف نان متعلق به گروه‌هاي ‌اقتصادي پايين بوده است در حالي که، انرژي، کربوهيدرات و پروتئين حاصل از نان در گروه‌هاي اجتماعي- اقتصادي بالاتر، کمتر بود.
ب) متغيرهاي آگاهي
براي سنجش آگاهي دو متغير تحصيلات و استفاده از رسانه‌هاي جمعي بررسي شدند. مروري بر مطالعات داخلي، نشان مي‌دهد که بين تحصيلات و عادت غذايي نيز رابطه وجود دارد.
آقاملايي و همکاران (1382) مطالعه‌اي با عنوان « بررسي وضعيت تغذيه دانش آموزان مدارس ابتدايي شهر بندرعباس به روش تن‌سنجي » انجام دادند. نوع اين مطالعه مقطعي بود. تعداد 1300 نفر به روش نمونه‌گيري خوشه‌اي انتخاب شدند. شاخص‌هاي مورد استفاده وزن براي قد، وزن براي سن و قد براي سن بود و پايين افتادن اين شاخص‌ها کمتر از 2 انحراف معيار، مرز سوء‌تغذيه در نظر گرفته شد. نتايج اين مطالعه اشاره به ارتباط ميزان سوءتغذيه با تحصيلات دارند، بدين معني که با افزايش تحصيلات، سوء تغذيه افزايش مي‌يابد.
ج) متغيرهاي سلامت
متغيرهايي که تحت عنوان متغير سلامت بررسي مي‌شوند عبارتند از : بيماري، فعاليت بدني، شاخص حجم بدن و تصور از بدن.
مطالعات زيادي ارتباط عادت غذايي با بيماري را تأييد مي‌کند.
جسري و همکاران (1390)، مطالعه‌اي تحت عنوان « مقايسه روند تغييرات الگوي غذايي در ايران، کشورهاي منطقه خاورميانه و شمال آفريقا از سال 1961 تا سال 2005» داشتند. آن‌ها اطلاعات مربوط به دسترسي غذايي در کشورهاي مورد بررسي را با استفاده از ترازنامه غذايي موجود در پايگاه‌هاي اطلاعاتي فائو به دست آوردند و تفاوت‌هاي منطقه‌اي را توسط نرم افزار بسته آماري براي علوم اجتماعي بررسي کردند. نتايج آن‌ها حاکي از اين است که در ايران با توجه به افزايش مصرف ميوه‌ها، کاهش مصرف قندهاي ساده، مصرف بالاي انرژي و کاهش مصرف شير، احتمالا” خطر بيماري‌هاي مزمن افزايش مي‌يابد، و اين نشانگر تأثير عادات غذايي بر بيماري در افراد مي‌باشد.
اسماعيل زاده و همکاران (1384) نيز در مطالعه‌اي تحت عنوان « الگوي غذايي غالب و خطر بيماري‌هاي مزمن »، به نتيجه‌اي مشابه دست يافتند. آن‌ها به بررسي ارتباط الگوهاي غذايي با انواع بيماري‌هاي مزمن از قبيل سرطان، چاقي، ديابت، خطر بيماري‌هاي کرونر قلب پرداختند و به اين نتيجه رسيدند که الگوهاي غذايي حاصل از روش هاي مختلف با بيماري‌هاي مزمن مرتبط هستند.
مطالعه‌ي باژن و همکاران (1384) با عنوان « بررسي رابطه چاقي و نحوه‌ي توزيع چربي بدن با الگوي مصرف مواد غذايي در دختران دبيرستاني شهر لاهيجان سال 1379-80 » نيز رابطه‌ي بين چاقي و الگوهاي مصرف مواد غذايي را تأييد مي‌کند. در مطالعه‌ي آن‌ها، 400 دختر دبيرستاني به تفکيک مقطع تحصيلي با روش نمونه‌گيري طبقه‌اي و به طور تصادفي از 12 مدرسه انتخاب شدند و شاخص توده بدن بيشتر يا مساوي صد‌ک‌هاي 85 و 95 استاندارد سازمان بهداشت جهاني براي سن و جنس به ترتيب به عنوان اضافه وزن و چاقي بيشتر يا مساوي 0/8 به عنوان چاقي شكمي در نظر گرفته شد. نتايج نشان داده است كه افزايش مصرف غذاهاي پرچرب و حاوي مقادير بالاي كربوهيدرات، نقش مهمي در افزايش دريافت انرژي و در نتيجه بروز چاقي در نوجوانان دارد. همچنين مشخص شد که ميانگين دريافت چربي در گروه داراي اضافه وزن، افزايش معني‌داري دارد و بار مصرف گوشت، کره، روغن نباتي و آجيل در اين دختران بيشتر از ساير گروه‌هاست. نامتعادل بودن الگوي غذاي مصرفي و عادات غذايي نامطلوب، از عوامل مؤثر در بروز چاقي دوران نوجواني است.
اميدوار و همکاران (1381) در مطالعه‌اي با عنوان « تصوير ذهني بدن و ارتباط آن با نمايه توده بدني و الگوي مصرف مواد غذايي در نوجوانان شهر تهران» تصوير ذهني نامطلوب در بين نوجوانان را شايع دانسته و آن را بر رفتارهاي تغذيه‌اي – بهداشتي نوجوانان مؤثر مي‌دانند. نوجواناني که تصوير ذهنيشان از بدنشان نامطلوب است رفتارهاي تغذيه‌اي نامناسب را دنبال مي‌کنند.
2-2- تحقيقات خارجي
الف) متغيرهاي اقتصادي – اجتماعي
يکي از متغيرهايي که در ارتباط با عادت غذايي مي‌باشد، سن است. برخي از مطالعات به بررسي متغير سن و ارتباط آن با عادت غذايي پرداخته‌اند. از آن جمله:
گيولي و همکاران (2012) در مطالعه‌اي تحت عنوان « عادت‌هاي غذايي و سالخوردگي در نمونه‌اي از مردم سالخورده ايتاليا »، به تحليل عادات غذايي و کشف نقش پايگاه اقتصادي- اجتماعي در نمونه‌اي از سالخوردگان ايتاليايي پرداختند. نمونه از 306 سالخورده بالاي 65 سال در يکي از مناطق ايتاليا انتخاب شد. براي دستيابي به عادت‌هاي غذايي و ويژگي‌هاي سبک زندگي، از پرسشنامه سبک زندگي استفاده شد. داده‌هاي تغذيه با استفاده از 53 مورد در قالب پرسشنامه دفعات غذا خوردن جمع آوري شد. نتايج نشان مي‌دهد که تفاوت آشکاري در الگوهاي غذايي و مصرف غذا وجود دارد و سن ارتباط معکوسي با همه‌ي گروه‌هاي غذايي دارد.
کوليک و همکاران (2003) مطالعه‌اي تحت عنوان « مقايسه عادات غذايي در کودکان دبستاني نقاط شهري و روستايي در کروات » انجام داده‌اند. هدف از اين مطالعه، مقايسه مصرف مواد مغذي فعلي و رفتارهاي تغذيه‌اي کودکان دبستاني شهري و روستايي کروات بود. آن‌ها از پرسشنامه کاملا کمي بسامد خوراک استفاده کردند. نمونه مورد بررسي شامل 315 کودک دبستاني شهري و 163 روستايي بود. يافته‌ها نشان داد که مصرف فست فود، نوشابه با رفتار تغذيه‌اي شهري‌ها نسبت به نقاط روستايي، ارتباط بيشتر و آشکارتري دارد. مطالعه‌ي آن‌ها نيز اين ارتباط معکوس سن و گروه‌هاي غذايي را تأييد مي‌کند و نشان مي‌دهد که مصرف ريزمغذي‌ها ارتباط معکوسي با سن دارد که اين ارتباط در منطقه شهري برجسته‌تر است. مطالعه‌ي آقاملايي و همکاران با عنوان « بررسي وضعيت تغذيه دانش‌آموزان مدارس ابتدايي شهر بندرعباس به روش تن‌سنجي» نيز به اين نتيجه رسيدند که ميزان سوءتغذيه با افزايش سن افزايش مي‌يابد.
نتايج مطالعه‌ي هجارتکر و لاند (1998) با عنوان « ارتباط بين عادات غذايي، سن، سبک زندگي و پايگاه اجتماعي– اقتصادي زنان بزرگسال نروژ »، اندکي متفاوت از مطالعه گيولي و همکارانش بود. چرا که برخي عادات در تمامي گروه‌هاي سني در مطالعه‌ي آن‌ها مشابه بود و سن با تمام گروه‌هاي غذايي ارتباط معکوسي نداشته است. آن‌ها اظهار داشتند که عادات غذايي تا حدودي با سن در ارتباط است. زنان سالخورده‌تر مصرف بيشتر سيب زميني و ماهي را گزارش داده‌اند در حالي که جوان‌ترها قهوه، گوشت و الکل بيشتري را گزارش داده‌اند. اگر چه ميانگين درصد انرژي ناشي از چربي در همه‌ي گروه‌هاي سني بسيار بالا بود، زنان سالخورده از نظر توزيع انرژي نسبت به زنان جوان‌تر اندکي بهتر مي‌باشند. ميانگين مصرف فيبر در رژيم غذايي در همه‌ي گروه‌هاي سني نزديک به سطح توصيه شده بود و کمترين مقدار آن در ميان زنان جوان‌تر مشاهده شد. نتايج مطالعات آن‌ها نشان داد که زنان پيرتر نسبت به جوان‌تر‌ها گرايش به رژيم غذايي سالم‌تري داشتند. به نظر مي‌رسد که ارتباط چندان قوي بين سن و عادت غذايي با سبک زندگي و پايگاه اقتصادي- اجتماعي برقرار نيست.
همچنين رابطه درآمد و عادت غذايي نيز به ندرت بررسي شده است اما به عنوان متغيري در ميان ساير متغيرهاي اقتصادي و اجتماعي در مطالعات، کم و بيش به اين متغير و اثر آن بر عادت غذايي پرداخته شده است. از جمله :
گيولي و همکاران (2012) در مطالعه‌اي تحت عنوان « عادت‌هاي غذايي و سالخوردگي در نمونه‌اي از مردم سالخورده ايتاليا » دريافتند که بين پايگاه اقتصادي و مصرف بسياري از غذاها مانند ماهي، گوشت قرمز همبستگي وجود دارد.
مطالعه‌ي وريکن و همکاران (2005) تحت عنوان « تأثير نسبي پايگاه اجتماعي- اقتصادي فردي بر مصرف ميوه و نوشابه ميان جوانان اروپا »، نيز وجود هم‌‌بستگي ميان پايگاه اقتصادي و تغذيه را تأييد مي‌کند و نشان مي‌دهد که مصرف ميوه با پايگاه شغلي بالاتر والدين و ثروت مادي خانواده، افزايش مي‌يابد. در کشورهاي غربي و جنوبي اروپا، مصرف نوشابه ميان دانش آموزاني که پايگاه شغلي والدينشان بالاتر است، کمتر مي‌باشد اما در کشورهاي اروپاي شرقي و مرکزي اين امر صادق نيست بلکه در اين کشورها افزايش رفاه خانواده همراه با افزايش قابل ملاحظه‌ي مصرف نوشابه است.
مطالعه‌ي مويرا و پدرا (2004) با عنوان « تعيين کننده‌هاي تحصيلي و اقتصادي دريافت غذا در بزرگسالان پرتغالي » حاکي از اين است که گروه‌هاي کم‌درآمد و پردرآمد در مصرف تعدادي از گروه‌هاي غذايي مشابه يکديگرند و يافته‌هايشان نشان مي‌دهد که مصرف شير با افزايش درآمد، افزايش مي‌يابد.
نستله و همکارانش (1998) نيز مطالعه‌اي تحت عنوان « تأثيرات اجتماعي و رفتاري بر انتخاب غذا » داشتند که در آن درآمد خانوار را بر انتخاب غذا و به ويژه غذاهاي نسبتا” گران قيمت همچون ماهي و ميوه، مؤثر مي‌دانند. هجارتکر و لاند نيز اظهار داشتند که داشتن پايگاه اقتصادي– اجتماعي بالاتر با گزارش رژيم غذايي سالم‌تر در ارتباط است.
ارتباط بين متغير وضعيت تأهل و عادت غذايي به ندرت مورد مطالعه قرار گرفته است.
مطالعه‌ي کواويک و همکارانش (1999) تحت عنوان « عادات غذايي در هدمارک جنس، تحصيلات و وضعيت ازدواج افراد مرتبط است » اشاره کرد که نتايج آن، ارتباط روشني ميان وضعيت ازدواج و عادت غذايي را نشان نمي‌دهد.
ب) متغيرهاي آگاهي
براي سنجش آگاهي دو متغير تحصيلات و استفاده از رسانه‌هاي جمعي بررسي شدند. مروري بر مطالعات خارجي، نشان مي‌دهد که بين تحصيلات و عادت غذايي نيز رابطه وجود دارد.
کرياشنين و همکاران (2012) مطالعه‌اي تحت عنوان « روند زماني تفاوت‌هاي اجتماعي عادت‌هاي غذايي ليتواني‌ها » انجام دادند. هدف از اين مطالعه ارزيابي روند عادات غذايي انتخاب شده بزرگسالان ليتواني با توجه به سطح تحصيلات و محل سکونت آن‌ها در 1994 تا 2010 مي‌باشد. داده‌ها از نه بررسي مقطعي رفتار سلامت ليتواني‌ها گرفته شده‌اند. هر بررسي به طور تصادفي از نمونه‌هاي 3000 نفري ساکنين 20 تا 64 ساله جمعيت ثبت شده تشکيل شده است. به طور کلي، 7358 مرد و 9796 زن در اين بررسي‌ها شرکت کرده‌اند. سوال‌هاي مصرف غذا شامل همه‌ي پرسشنامه‌هاي رفتار سلامت مي‌باشد. در مطالعه‌ي آن‌ها، ليتواني‌هايي که تحصيلات بالاتري داشتند نسبت به آنان که از تحصيلات کمتري برخوردار بودند دفعات بيشتر استفاده از روغن گياهي براي طبخ غذا و مصرف روزانه سبزيجات تازه را گزارش کردند. هم‌چنين، مصرف روزانه سبزيجات تازه، بيشتر در ميان ليتواني‌هاي تحصيل‌کرده‌تر افزايش يافته است. داده‌هاي مطالعه، تغييرات غذايي سودمندي را ميان بزرگسالان ليتواني نشان مي‌دهد؛ بدين معني که افراد با سطح تحصيلات بالاتر، عادت‌هاي غذايي سالم‌تري دارند.
گيولي و همکاران (2012) مطالعه‌اي تحت عنوان « عادت‌هاي غذايي و سالخوردگي در نمونه‌اي از مردم سالخورده ايتاليا » بر روي 306 سالخورده بالاي 65 سال که در يک منطقه ي ايتاليا زندگي مي کردند انجام دادند. هدفشان تحليل عادات غذايي و يافتن نقش پايگاه اقتصادي اجتماعي بر آن بود. آ‌نها نيز دريافتند که بين تحصيلات با مصرف بسياري از غذاها مانند ماهي، گوشت قرمز همبستگي وجود دارد، هر چه تحصيلات فرد بالاتر رود مصرف ماهي و گوشت قرمز وي بيشتر مي‌شود و بالعکس.
موريرا و پدراا (2004) نيز در مطالعه‌ي خود با عنوان « تعيين کننده‌هاي تحصيلي و اقتصادي دريافت غذا در بزرگسالان پرتغالي »، به نتيجه‌اي مشابه دست يافتند. تحقيقات آن‌ها نشان داد، مصرف شير، سوپ سبزيجات، سبزيجات، ميوه و ماهي به طور معني داري با تحصيلات افزايش مي‌يابد. نتايج آن‌ها حاکي از اين است که دسترسي به تحصيلات و اطلاعات، عامل کليدي براي الگوي غذايي بهتر مي‌باشد که با افزايش دفعات مصرف شير، سبزيجات، ميوه و ماهي مشخص مي‌شود.
مطالعه‌ي کواويک و همکاران (1999) با عنوان « عادات غذايي در هدمارک با جنس، تحصيلات و وضعيت ازدواج افراد مرتبط است » نيز مؤيد ارتباط تحصيلات و عادت غذايي است. در اين مطالعه عادات غذايي پاسخگويان با سال‌هاي تحصيلي متفاوت با يکديگر مقايسه شده است، نتايج نشان مي‌دهد که نسبت بالايي از افرادي که تحصيلات بالاتري دارند، در مقايسه با افراد داراي تحصيلات کمتر، اغلب ماهي، ميوه و سبزيجات بيشتري خورده و شير بيشتري مصرف مي‌کنند. به‌علاوه، افراد تحصيل کرده‌تر، تمايل کمتري به استفاده از کره و روغن روي ساندويچ دارند.
متغير ديگري که به عنوان يکي از متغيرهاي آگاهي با عادت غذايي در ارتباط است، رسانه‌هاي جمعي و ميزان استفاده از آن‌هاست. تأثير رسانه‌هاي جمعي بر عادت غذايي مورد مطالعه افراد زيادي قرار گرفته است، از آن جمله:
نيکل جي و همکاران (2011) مطالعه‌اي تحت عنوان « ارزيابي اثربخشي خبرنامه سلامت بر عادات غذايي زنان ميانسال طبقه متوسط » داشته‌اند. هدف از اين مطالعه تعيين اثربخشي اين خبرنامه‌ها در ترغيب زنان کم‌درآمد طبقه متوسط براي شرکت در برنامه‌هاي انطباق عادات غذايي سالم‌تر سيج پلاس، به ويژه خوردن ميوه‌ها و سبزيجات بيشتر مي‌باشد. از ليست 190 نفري تعداد 40 شرکت‌کننده انگليسي زبان موافقت کردند که در بررسي تلفني شرکت کنند. پرسشنامه تعديل شده در‌بر‌گيرنده 20 سوال چند گزينه‌اي و باز بود که براي جمع‌آوري داده‌ها استفاده شد. تحليل داده‌ها با نرم‌افزار بسته آماري براي علوم اجتماعي، نسخه 12 انجام شد. آن‌ها دريافتند که شرکت کننده‌ها از نظر ذهني انگيزه پيدا کرده‌اند و مصرف سبزيجات و ميوه‌ها را افزايش داده‌اند. اکثريت شرکت کننده‌ها (70.5%) احساس مي‌کردند که خبرنامه بر مصرف ميوه و سبزي آن‌ها اثر داشته است. 65% از زناني که در اين مطالعه شرکت کرده‌اند، ميزان مصرف ميوه خود را افزايش داده‌اند و 55% مصرف روزانه سبزيجات خود را بين دو زمان نام‌نويسي در برنامه تا زمان شرکت در بررسي، افزايش دادند. اکثريت شرکت کننده‌ها (72.7%) از طريق خبرنامه ترغيب شدند که روي اهداف غذايي‌شان در طول ماه کار کنند. مراقبت سلامت مي‌تواند تغييرات غذايي سالم را با استفاده از خبرنامه‌ها ترويج دهد. يافته‌هاي مطالعه، از استفاده از خبرنامه سيج پلاس به عنوان ابزاري براي ترغيب زنان کم‌درآمد و طبقه متوسط جهت تغييرات غذايي، حمايت مي‌کند.
زيمرمن و بل (2010) در مطالعه‌اي با عنوان « رابطه‌ي نوع محتواي برنامه‌هاي تلويزيوني و چاقي در کودکان» نشان مي‌دهد بين مصرف غذاي خاص و تماشاي تلويزيون رابطه وجود دارد. يافته‌ها نشان مي‌دهد کودکان و نوجواناني که بيشتر تلويزيون تماشا مي‌کنند، تمايل دارند کالري و چربي بيشتري مصرف کنند.
استراس برگر و همکاران (2009) در کتاب خود با عنوان « کودکان، بزرگسالان و رسانه » بيان مي‌کنند که خوردن ناسالم از برنامه‌ها و تبليغات غذاهاي ناسالم آموخته مي‌شود و زماني که فرد مشغول تماشاي برنامه‌هاي تلويزيوني است، رفتارهاي مرتبط با غذاهاي سرپايي و سريع افزايش مي‌يابد.
مطالعه‌ي گالچوا و همکاران (2008) تحت عنوان « کودکان بلغاري به عنوان هدف تبليغات تلويزيوني تغذيه » نيز نتايج مشابهي را نشان مي‌دهد. يافته‌هايشان حاکي از اين است که تماشاي تلويزيون سهم مهمي در تبليغات غذايي داشته و به‌ويژه بر عادات غذايي نادرست کودکان، خواسته‌ها و چاقي آن‌ها، تأثير به سزايي دارد.
بلس و همکاران (2006) در مطالعه‌ي خود با عنوان « در مسير چاقي: تماشاي تلويزيون مصرف غذاهاي چرب و سنگين را افزايش مي‌دهد.» به نتايج مشابه زيمرمن و بل دست يافتند، بدين معني که کودکان و نوجواناني که بيشتر تلويزيون تماشا مي‌کنند، تمايل دارند کالري و چربي بيشتري مصرف کنند.
ادير و پاپکين (2005) نيز در مطالعه‌ي خود با عنوان « آيا الگوي غذايي کودک به طور جهاني انتقال يافته است؟»، جذابيت سبک غذاهاي غربي براي کودکان و بزرگسالان را نگران کننده مي‌دانند. يافته‌هاي آن‌ها نشان مي‌دهد که کودکان بيشتر مستعد تأثيرپذيري از تبليغات غذايي، جهاني شدن فست فود و نوشيدني‌هاي غير الکلي هستند و ممکن است بر رفتارهاي تغذيه‌اي آنان بيشتر از بزرگسالان، تأثير گذارد.
گياماتي و همکاران (2003) در مطالعه‌اي با عنوان « تماشاي تلويزيون و مصرف نوشيدني‌هاي غيرالکلي: ارتباط چاقي ميان دانش‌آموزان 11 تا 13 ساله » به دنبال تشخيص پارامترهاي سبک زندگي مرتبط با چاقي بودند. در اين مطالعه دريافتند که ميان تماشاي تلويزيون و مصرف نوشيدني غيرالکلي ارتباط وجود دارد، بدين معني که کودکان و نوجواناني که بيشتر تلويزيون تماشا مي‌کنند، تمايل دارند سوداي بيشتري مصرف کنند.
کريبز و همکاران (1996) در مطالعه‌اي با عنوان « مصرف ميوه و سبزي کودکان و بزرگسالان در ايالات متحده » دريافتند که بين مصرف ميوه و سبزي و تماشاي تلويزيون رابطه وجود دارد بدين معني که افرادي که تلويزيون بيشتري تماشا مي‌کنند، ميوه و سبزي کمتري مي‌خورند.
دايتز و گورتميکر (1985) در مطالعه‌اي با عنوان « آيا کودکان در مشاهده تلويزيون چاق مي‌شوند؟ چاقي و مشاهده تلويزيون در کودکان و بزرگسالان» در گروه نمونه بزرگي از کودکان آمريکايي ميان زمان تماشاي تلويزيون و چاقي رابطه قابل توجهي يافتند. آن‌ها معتقدند که اين يک رابطه علي است، زيرا خود فعاليت تماشاي تلويزيون باعث کاهش مصرف انرژي مي‌شود، خوردن غذاهاي فوري در ميان وعده‌هاي اصلي را تشويق مي‌کند و باعث مصرف زياد غذاهاي تبليغ شده در برنامه‌هاي تلويزيوني مي‌شود.
ج) متغيرهاي سلامت
متغيرهايي که تحت عنوان متغير سلامت بررسي مي‌شوند عبارتند از بيماري، فعاليت بدني، شاخص حجم بدن و تصور از بدن.
از جمله متغيرهاي مرتبط با عادت غذايي، بيماري است و مطالعات بسياري، اين ارتباط را تأييد مي‌کند.
پولسل و همکاران (2010) نيز در مطالعه‌ي خود با عنوان « عادت‌هاي غذايي و ريسک سرطان لوزالمعده» ارتباط عادت غذايي و بيماري را تأييد کردند. هدف مطالعه آن‌ها تحقيق درباره ارتباط بين عادت‌هاي غذايي و سرطان لوزالمعده بود. نمونه شامل 326 بيمار ( ميانگين سني 63 سال) که دچار سرطان لوزالمعده شده‌اند و در بيمارستان‌هاي عمومي در مناطق ميلان و پوردنن در شمال ايتاليا پذيرفته شده‌اند مي‌باشند. رژيم غذايي افراد با استفاده از پرسشنامه دفعات غذا خوردن تعيين شده‌است. نتايج نشان مي‌دهد که دفعات مصرف گوشت با افزايش دو برابري خطر سرطان لوزالمعده مرتبط است. خطر براي گوشت‌هاي پخته شده با آب جوش، بخار و يا کباب شده معني‌دار مي‌شود. مطالعه، رابطه معکوس بين ميوه و سبزيجات با خطر سرطان لوزالمعده را تأييد مي‌کند.
از متغيرهاي ديگر که تحت عنوان متغير سلامت مطرح شده است فعاليت بدني مي‌باشد که ارتباط آن با عادت غذايي مورد مطالعه قرار گرفته است.
بروکي و همکارانش (2006) در مطالعه‌اي با عنوان « ارتباط بين پايگاه تغذيه‌اي و فعاليت بدني در مدارس شهري کرومبا » دريافتند کودکان فعال‌تر در مقايسه با کودکان غيرفعال، زمان کمتري را صرف تماشاي تلويزيون کردند و دريافتند که فعاليت‌هايي همچون مشاهده تلويزيون بيش از 2 ساعت در روز عامل خطر براي چاقي و اضافه وزن است.
نئومارک و همکاران (2000) در مطالعه‌ي خود با عنوان « رفتارهاي مرتبط با وزن در ميان دختران و پسران جوان: نتايج يک بررسي ملي »، ارتباط ضعيف و معني‌داري بين ورزش منظم، عادت به رژيم گرفتن و اختلالات خوردن را در دختران نوجوان آمريکايي مشاهده کردند.
يافته‌ها نشان مي‌دهند که بين تصوير ذهني از بدن و دريافت مواد غذايي رابطه وجود دارد، به طوري که ميانگين بسامد مصرف همه‌ي گروه‌هاي غذايي در افراد با تصوير ذهني نامطلوب، کمتر از افراد ديگر است.
مطالعه‌ي ساکاماکي و همکاران (2005) با عنوان « دانش تغذيه، عادات غذايي و رفتار سلامت دانشجويان دانشگاه چيني » نشان مي‌دهد که علي رغم طبيعي بودن نمايه توده بدن دانشجويان، توجه بيش از حد دختران در اين دوره به وزن و شکل ظاهريشان، مي‌تواند منجر به عادات غذايي نامناسب گردد، آن‌ها همچنين دريافتند که زنان جوان تمايل بيشتري به لاغرتر شدن دارند.
نيول و همکاران (1990) نيز در مطالعه‌اي تحت عنوان « تلقي از خويش به عنوان عامل کيفيت عادت غذايي بزرگسالان »، به نتايج مشابهي دست يافتند. آن‌ها گرايش به رفتارهاي تغذيه‌اي نامناسب و در نتيجه دريافت ناکافي مواد مغذي را از نتايج تصوير ذهني نامطلوب مي‌دانند. نتايج مطالعه‌ي آن‌ها نشان مي‌دهد، گروهي که از شکل ظاهري خود احساس ناراضي‌اند، احتمال بيشتري وجود دارد که دريافت غذايي کمتري داشته باشند و در نتيجه، ميزان مواد مغذي دريافتي در رژيم غذايي آن‌ها پايين‌تر خواهد بود.
مطالعات نشان مي‌دهد که بين شاخص حجم بدن و عادت غذايي نيز رابطه وجود دارد. مطالعه‌ي گونس و همکاران (2012) مطالعه‌اي تحت عنوان « ارتباط عادت غذايي و شاخص توده بدني بالا ميان دانشجويان سال اول دانشگاه » انجام دادند. هدف اين مطالعه بررسي رابطه عادات غذايي و شاخص حجم بدن بالا بود. بدين منظور 2525 دانشجوي سال اول 18 تا 22 ساله‌ي ترکي را بررسي کردند. نتايج آن‌ها نشان مي‌دهد که مصرف مکرر نوشيدني‌هاي الکلي، آبجو، قهوه، چاي، گوشت قرمز و تخم مرغ با خطر چاقي و اضافه وزن ارتباط دارد، اين در حالي است که مصرف اسنک‌ها با کاهش اين خطر مرتبط است.
ورسلي و همکاران (2012) مطالعه اي با عنوان « ارتباط بين عادات غذايي، مصرف سيگار و الکل و شاخص توده بدن ميان نسل انفجار جمعيت» انجام دادند. هدف اين مطالعه بررسي رابطه عادت غذايي و ديگر عادات سبک زندگي با حجم بدن گزارش شده توسط افراد مورد مطالعه بود پرسشنامه به طور تصادفي براي افراد بالاي 40 سال ميل شد. قسمتي از پرسشنامه مربوط به عادات غذايي پاسخگويان، استفاده از الکل و استعمال دخانيات بود، علاوه بر اين از آن ها خواسته شد ويژگي‌هاي جمعيتي و قد و وزن خود را گزارش دهند. 844 پرسشنامه مورد تحليل قرار گرفت. نتايج نشان مي‌دهد که رفتارهاي غذايي و ديگر رفتارهاي سبک زندگي همچون مصرف الکل، کشيدن سيگار، با شاخص حجم بدن در ارتباط است.
فصل سوم

مباني نظري تحقيق
3-1- مروري بر نظريات مرتبط
در اين فصل ابتدا به بررسي نظريه‌هاي موجود و مرتبط با موضوع مورد مطالعه مي‌پردازيم و سپس يکي از آن‌‍‌ها را به عنوان چارچوب نظري تحقيق در نظر مي‌گيريم. آن چه اساس يک مطالعه اجتماعي را تعيين مي‌کند، چارچوب نظري است. برپايه آن، محقق در واقع يک زاويه نگرش براي خود انتخاب مي‌کند. به عبارت ديگر، از طريق چارچوب نظري مي‌توان مشخص کرد که بر روي چه نکاتي بايد تأکيد کرد و چگونه پديده مورد نظر را مطالعه کرد، بنابراين چارچوب نظري تحقيق رکن اساسي يک تحقيق عملي است.
3-1-1- نظريه ذائقه بورديو
بورديو ذائقه را با ديگر مفهوم عمده‏اش که همان ساختمان ذهني است، پيوند مي‏زند. در شکل دادن ذائقه‏ها گرايش‏هاي ريشه‏دار مبتني بر ساختمان ذهني بسيار مهمند. ترجيح‏هاي مردم در مورد مادي‏ترين جنبه‏هاي فرهنگ، مانند: پوشاک، خوراک و اثاث منزل بر مبناي ساختمان ذهنيشان انجام مي‏گيرد. همين تمايلات است که وحدت ناآگاهانه يک طبقه را قوام مي‏بخشد (ريتزر، 1374: 686). او فرهنگ را مانند نوعي اقتصاد يا بازار در نظر مي‏گيرد. در اين بازار انسان‏ها بيشتر سرمايه فرهنگي از خود مايه مي‏گذارند تا سرمايه اقتصادي. اين سرمايه از خاستگاه طبقه اجتماعي و تجارب آموزشي مردم سرچشمه مي‏گيرد. انسان‏ها در طيفي از زمينه‏هاي فرهنگي به دنبال تشخّص مي‏گردند. مانند نوع نوشابه‏هايي که مي‏خورند و نوع اتومبيل‏هايي که سوار مي‏شوند.
از نظر بورديو، ذائقه (سليقه) به وسيله‌ي مجموعه اي از علايق و گرايش‌هايي که هر فردي از ابتداي زندگي متناسب با سرمايه اقتصادي و فرهنگي اش مي‌پذيرد و دروني مي‌سازد، در منش متجلي مي‌شود. سرمايه‌ي اقتصادي بر علايق و گرايش‌هاي ما در مصرف اشياء و نمادها تأثير مي‌گذارد و مهمترين مؤلفه‌ي سازنده‌ي ذائقه‌ي مصرف کننده است. علاوه بر سرمايه اقتصادي، سرمايه‌ي فرهنگي نيز بر علايق و گرايش هاي عاملان فردي تأثير مي‌گذارد. سرمايه فرهنگي ترکيب منابعي است که براساس آن، يک فرد مي‌تواند توانايي‌ها و شايستگي‌هايش را در رفتارهاي اجتماعي مانند صحبت کردن به يک زبان، خواندن کتاب و… نشان دهد. بورديو به روابط و پيوندهاي تنگاتنگِ رويه‌هاي فرهنگي و سرمايه آموزشي و نيز خاستگاه اجتماعي اشاره موکّد دارد. به بيان ديگر، ميزان سرمايه‌ي فرهنگي، ربط وثيقي با آموزش (تحصيلات) و شغل (طبقه‌ي اجتماعي) دارد. افراد با سرمايه‌ي فرهنگي بالا، احتمالا داراي آموزش بالا و ثروت بيشتر و در مقابل، افراد با سرمايه‌ي فرهنگي پايين، داراي آموزش پايين و ثروت کمتري هستند
ايده‌ي اصلي بورديو درباره‌ي منش و عوامل اجتماعي سازنده‌ي ذائقه (سليقه) اين است که به رغم روابط نزديک بين سرمايه‌ي فرهنگي و اقتصادي، اين دو شکل سرمايه از يکديگر متمايز هستند. بورديو (1984) استدلال مي‌کند که سرمايه‌ي فرهنگي و اقتصادي، مشخصه‌هاي اصلي اجتماعي است که از طريق آن، منش اقدام به طبقه‌بندي ذائقه‌هاي مصرف کننده مي‌کند. در عمل، اين ادعا به اين معناست که روابطي که ما به ميل و خواست خود با ديگران ايجاد مي‌کنيم، تحت تأثير منش شکل مي گيرد. جذب و دفع ديگران در شبکه هاي اجتماعي، مبتني بر اشتراک ذائقه‌هاي فرهنگي و وضعيت اقتصادي است. مفهومِ سرمايه‌ي اجتماعي در نزد بورديو- يعني ميل و گرايشِ افراد با پيش زمينه‌هاي اقتصادي مشابه براي پيوند با يکديگر در قالب روابط دوستانه، تجاري و…- با اين فرايند مرتبط، اما شکل متفاوتي از سرمايه است. رويه‌هاي جذب و دفع (پذيرش و طرد) يا آن چه بورديو «تمايز» مي‌نامد، چرايي امکان دسته‌بندي ذائقه‌هاي مورد علاقه را که صرفا بر اطلاعات درباره‌ي پايگاه اقتصادي و سابقه‌ي آموزش افراد مبتني است، توضيح مي‌دهد.براي مثال، بورديو استدلال مي‌کند که مصرف‌کنندگانِ با سرمايه‌ي اقتصادي و فرهنگي بالا، احتمالا بيشتر از موسيقي کلاسيک لذت مي‌برند. در مقابل، مصرف کنندگان طبقات پايين که داراي سطح آموزش پاييني هستند، بيشتر طرفدار موسيقي پاپ هستند. او مدعي است که فرهنگ (نمادها، معاني، کالاهاي فرهنگي) همواره مُهر طبقه‌ي اجتماعي را بر پيشاني دارد. فرهنگ سلطه‌ي طبقه را تا جايي بازتوليد مي‌کند که طبقات مسلط بتوانند ارزش‌هاي فرهنگي، معيارها و ذائقه‌ي خود را بر کل جامعه تحميل کنند، يا دست کم ترجيحات فرهنگي‌شان را به منزله‌ي معيار برترين، بهترين و مشروع‌ترين سبک زندگي در فرهنگ ملي تثبيت کنند. (سيدمن، 199:1386).
ميان ماهيت محصولات فرهنگي و ذائقه، رابطه ديالکتيکي برقرار است. دگرگوني در کالاهاي فرهنگي، تغييرهايي را در ذائقه ايجاد مي‏کند. چنان‏که دگرگوني در ذائقه نيز به تغيير شکل‏هاي محصولات فرهنگي مي‏انجامد. ساختار زمينه، هم اميال مصرف‌کنندگان کالاهاي فرهنگي را مشروط مي‏سازد و هم آنچه را که توليدکنندگان براي برآوردن اين تقاضاها ايجاد مي‏کنند نيز ساختار مي‏دهد. او نشان مي‏دهد که رقابت و مبارزه گروه‏ها در فضاي مربوط به شيوه‏هاي زندگي بُعد مخفي از جدال طبقاتي است. زيرا وضع و پذيرش شيوه زندگي فرد در عين حال به معناي وضع و پذيرش قواعد و جهان‏بيني‏هايي است که به نابرابري مشروعيت مي‏بخشند. دگرگوني در ذائقه، از کشمکش ميان نيروهاي مخالف در پهنه‏هاي فرهنگي (مثلاً هواداران مُد قديم و طرفداران مُد جديد) و طبقاتي پديد مي‏آيد. کانون اين کشمکش در داخل نظام طبقاتي جاي دارد. اين مخالفت‏هاي درون ساختار طبقاتي است که اختلاف ذائقه‏ها و ساختمان‏هاي ذهني را مشروط مي‏سازد. بورديو استدلال مي‏کند که به وجود آمدن طبقات با جايگاه مشترک در فضاي اجتماعي و عاداتي مشترک در فضاي مصرف فعليت يافته، مرتبط است. ( همان، 687)
3-1-2- نظريه نياز مازلو
از نظر اين ديدگاه، نياز به عنوان احتياجات عيني انسان که در همه افراد مشابه است، تلقي مي‌شود، در حالي که ارزش‌ها، آرزوهاي ذهني فرد است که از يک شخص به شخص ديگر فرق مي‌کند. مازلو نيازهاي انسان را به صورت سلسله مراتبي تقسيم بندي کرده است. بر اين اساس وي ابتدا نيازها را به دو دسته کلي تقسيم کرده است: نيازهاي کمبود يا کاستي و نيازهاي رشد و بالندگي. او نيازهاي اساسي و نيازهاي دسته دوم را فرانيازي نامگذاري کرده است. هر يک از اين دو دسته نياز شامل طبقه‌بندي مي‌باشند.
نيازهاي اساسي يا نيازهاي کمبود، نيازهايي هستند که وقتي ارگانيسم در رابطه با يک نياز مانند غذا و يا آب کمبود دارد، برانگيخته مي‌شود اما فرانيازهاي مربوط به خودشکوفايي بر خلاف نيازهاي کاستي که از محروميت انسان سرچشمه مي‌گيرند، نيروهايشان را از ميل آدمي به رشد و بالندگي کسب مي‌کنند. (سيف، 1379) در دسته‌بندي جزئي‌تر، در اين نظريه، نيازهاي آدمي در پنج طبقه قرار داده شده‌اند که به ترتيب عبارتند از:
نيازهاي زيستي: اين نيازها در اوج سلسله مراتب قرار دارند و تا زماني‌که قدري ارضا گردند، بيشترين تأثير را بر رفتار فرد دارند. نيازهاي زيستي نيازهاي آدمي براي حيات خودند؛ يعني: خوراک، پوشاک، نياز جنسي و مسکن. تا زماني که نيازهاي اساسي براي فعاليت‌هاي بدن به حد کافي ارضاء نشده‌اند، عمده فعاليت‌هاي شخص احتمالاً در اين سطح بوده و بقيه نيازها انگيزش کمي ايجاد خواهد کرد.
نيازهاي امنيتي: نياز به رهايي از وحشت، تأمين جاني و عدم محروميت از نيازهاي اساسي است؛ به عبارت ديگر نياز به حفاظت از خود در زمان حال و آينده را شامل مي‌شود.
نيازهاي عشق و تعلق داشتن يا اجتماعي: يا احساس تعلق و محبت؛ انسان موجودي اجتماعي است و هنگامي که نيازهاي اجتماعي اوج مي‌گيرد، آدمي براي روابط معني‌دار با ديگران، سخت مي‌کوشد.
احترام: اين احترام قبل از هر چيز نسبت به خود است و سپس قدر و منزلتي که توسط ديگران براي فرد حاصل مي‌شود. اگر آدميان نتوانند نياز خود به احترام را از طريق رفتار سازنده برآورند، در اين حالت ممکن است فرد براي ارضاي نياز جلب توجه و مطرح شدن، به رفتار خرابکارانه يا نسنجيده متوسل شود.
خود شکوفايي: يعني شکوفا کردن تمامي استعدادهاي پنهان آدمي؛ حال اين استعدادها هر چه مي‌خواهد باشد. همان‌طور که مزلو بيان مي‌دارد: «آن‌چه آنسان مي‌تواند باشد، بايد بشود.» ( رضائيان، 1379: 109-111) .
نيازهاي مذکور در سازمان به صورت پرداخت حقوق و مزايا و امکانات رفاهي، ايجاد امنيت شغلي و مقررات حمايتي، تشکيل گروههاي رسمي و غيررسمي در محيط کار، قائل شدن حرمت براي فرد و کار او در مراتب مختلف سازمان و ايجاد امکانات براي شکوفايي توانايي بالقوه افراد ارضا مي‌شود. به طبقه‌بندي مذکور دو نياز “دانش‌اندوزي و شناخت و درک پديده‌ها” و “نياز به زيبايي و نظم” نيز اضافه شده است؛ که قبل از نياز به خود شکوفايي قرار مي‌گيرند. اگر چه نظريه سلسله مراتب نيازها مستقيماً براي انگيزش کاري طراحي نشده است، اما مي‌توان نتيجه گرفت که با ارضاي اين نيازها، براي فرد، انگيزه به کار در سازمان ايجاد خواهد شد ( الواني، 1386: 157).

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *