پایان نامه مصادیق رحمت اخروی در سوره الرحمن

فصل اول
کلیات

1-1-مقدمه
بدون شک شروع آفرینش بر پایۀ رحمت بوده و مجموعه هستی و همه مخلوقات ظهور رحمت حق اند و تداوم حیاتشان-چه در مرحلۀ مادی و چه در میدان هدایت و معنویت-به رحمت حضرت اوست.نگریستن به آثار رحمت الهی،شناخت الله را فراهم می‌کند،ولی گاهی غفلت در زندگی انسان رسوخ می‌کند و چشم او را از تماشای حقایق فرو می‌بندد و بیماری خطرناک نسیان از حقایق را بر انسان چیره می‌سازد،بنابراین تذکر واقعیاتی که در زندگی آدمی نقش مثبت دارد خالی از فایده نیست.رحمت و مهر حق هم از جمله حقایقی است که ممکن است در معرض غفلت و فراموشی قرار گیرد و از این ناحیه ضربۀ غیرقابل جبرانی به انسان وارد گردد.به همین سبب تذکر این حقیقت چه با زبان و چه با قلم از باب(تواصوابالحق) امری لازم و ضروری به نظر می رسد،تا با شنیدن رحمت و مهرحق و جلوه های تابناکش بیداری به انسان دست دهد و از پی این بیداری به شهر بینایی برسد و با رسیدن به شهر بینایی به تماشای زیباترین مناظر معنوی و مظاهر ملکوتی که همانا جلوه های رحمت او در افق وجود و حیات موجودات است موفق گردد و علاوه بر علاج بیماری غفلت و مرض نسیان در میدان تامین سعادت دنیا و آخرت قرار گیرد.
رحمت و مهرحضرت او،بنابر معارف الهیه و اعتقاد اهل دل و متخصصان علوم اسلامی دارای جلوه عام وجلوۀ خاص است،که از جلوۀ عامش تعبیر به رحمت رحمانیه و از جلوه خاصش تعبیر به رحمت رحیمیه می شود. رحمت عام خداوند شامل دوست و دشمن و مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکار می باشد ولی رحمت خاص ویژه بندگان مطیع و صالح و فرمانبردار است،زیرا آنها به حکم ایمان و عمل صالح،شایستگی این را یافته اند که از رحمت و بخشش و احسان خاصی که آلودگان و تبهکاران از آن سهمی ندارند،بهره مند گردند.
این نوشتار مسائلی از جلوه رحمت عام را در سوره الرحمن مورد بررسی قرار داده تا برای ما نشان اندکی از دریای بی پایان مهر و رحمت حق باشد،شاید از این رهگذر دست دوستی به حضرت حق دهیم و از شیطان و حزبش که دشمنان سرسخت انسان اند دست برداریم و به راه مستقیم که همان راه پیامبران و صدیقان و صالحان و شهیدان است درآئیم و عمر به ایمان و اخلاق و عمل صالح سپری نمائیم.
1-2-بیان مسأله
فضل و رحمت الهی در حیات انسانها از جایگاه ویژه ای برخوردار است و پیدایش و خلقت همه امور در جهان هستی بوسیله خداوند در حقیقت نشان از مهر و محبت اوست و اگر فضل و رحمت الهی نبود هیچ چیز آفریده نمی شد.خداوند در آیه 156سوره اعراف می فرماید: «و رحمتی وسعت کل شی ء»، (رحمتم همه چیز را فرا گرفته)،رحمت برگرفته از ریشۀ«رحم»به معنای مهربانی و دلسوزی بسیار است،«رحم»و «رحمت»وقتی درباره انسان به کار می رود به همین معنا یعنی دلسوزی و دل نازکی و مانند آن است ولی در خداوند متعال معنایش افاضه خیر بر مستحق خیر است.آن هم به مقداری که او استحقاق آن را دارد.یعنی خداوند متعال بسته به زمینه و ظرفیت پذیرش،به هرکس و همه چیز(خیر مادی و معنوی)به او عنایت میکند،این معنای رحمت خداوند است.(طباطبایی،1380، 19/156)به عبارت دیگر رحمت الهی در حوزه های تکوینی و تشریعی از مصادیق رحمت عام و خاص است که خداوند به اشکال مختلف در زندگی بشر آن را به نمایش گذاشته است تا بدین وسیله انسانها با صبرو شکیبایی و اخلاق حسنه و تقوا که از موهوبات رحمت الهی است به رشد و کمال برسند.خداوند در سوره الرحمن نعمتهای عمومی را به رخ می کشد،چه نعمتهای دنیایی مؤمن و کافر و چه نعمتهای آخرتی مؤمن را و چون نام رحمان دلالت بر رحمت عمومی خدا داشت در اول این سوره واقع شد که در آن انواع نعمتهای دنیوی و اخروی را که مایه انتظام عالم انس و جن است ذکر شده است این سوره در حقیقت می خواهد خاطرنشان سازد که خدای متعال عالم و اجزای آن را از قبیل زمین و آسمان و خشکی ها و دریاها را طوری آفریده و اجزای هریک را به گونه ای نظم داده که جن و انس بتوانند در زندگی خود از آن بهره مند شوند و قهرا عالم به دو قسمت تقسیم می شود یکی دنیا که با اهلش فانی می شود و یکی دیگر آخرت که همیشه باقی است و در آن سعادت از شقاوت و نعمت از نقمت متمایز می گردد.
پس آنچه در عالم هست چه عینش و چه اثرش از نعمتهای والای خدای متعال است به همین جهت پشت سرهم از خلایق می پرسد و با عتاب هم می پرسد که«فَبِاَیُّ ِ ءالاء رَبِکُما تُکَذِّبان»(پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟)
در این پژوهش به جهت وفور نعمتها و رحمت الهی در قرآن به بررسی تعدادی از مصادیق رحمت در سوره الرحمن که از مصادیق عام رحمت خداوند است و همگان از آن بهره می برند بی آنکه ایمان در آن شرط باشد پرداخته می شود.
1-3-سؤالات پژوهش
سؤالات اصلی:
1-مصادیق رحمت الهی در سوره الرحمن چه چیزهایی را در بر می گیرد؟
سؤالات فرعی:
1.چه کسانی مشمول رحمت الهی هستند؟
2.چه چیزهایی باعث می شود که برخی از انسانها از رحمت الهی محروم بمانند؟
3.مصادیق رحمت دنیوی در سوره الرحمن چیست؟
4.مصادیق رحمت اخروی در سوره الرحمن چیست؟
1-4-پیشینۀ پژوهش
بررسی مصادیق رحمت الهی در قرآن و سوره الرحمن مورد توجه مفسران، محدثان و اندیشمندان اسلامی بوده است و کتب بسیاری را در این زمینه سامان داده‌اند در ذیل به بعضی از این کتب اشاره می‌شود:
در کتب تفسیری مانند ترجمه المیزان، تفسیر نمونه، مجمع البیان و البرهان و… ذیل آیات مربوطه به تفسیر آن پرداخته‌اند و در کتب روایی مانند بحارالانوار، اصول کافی و تفسیرقمی و… روایاتی در باب رحمت بیان شده است. و اندیشمندان اسلامی نیز در آثار خود مانند گنجینه‌های دانش یا زندگی محمود اختریان و علم و زندگی احمدبیدشک و… بخشی را در تألیفات خود به موضوع مورد بحث اختصاص داده‌اند ولی با این وجود چنین موضوعی تاکنون در قالب پایان نامه یا مقاله به صورت مستقل مورد بررسی قرار نگرفته است.
1-5-فرضیه های پژوهش
1.از مصادیق رحمت الهی در سوره الرحمن خلقت انسان،تعلیم بیان،برافراشتن آسمان و… می باشد.
2.از مفاد سوره الرحمن می توان اینگونه استنباط کرد که رحمت خداوند عام و همگانی است و مؤمن و کافر را در بر می گیرد.
3.برخی از مسائل و امور در زندگی انسانها وجود دارد که آنها را از رحمت خداوند محروم می کند و نتیجه تجسم اعمال خود آنهاست که ار آن به عنوان عذاب الهی یاد می شود.
4.از مصادیق رحمت دنیوی در سوره الرحمن خلقت زمین، منظومه شمسی، آفرینش انسان و… می‌باشد.
5.از مصادیق رحمت اخروی در سوره الرحمن بهشت و نعمتهای آن، هشدار جهنم و وضع کیفرها و… می‌باشد
1-6-حدود پژوهش
محدوده پژوهش حاضر،بررسی مصادیق رحمت الهی در سوره الرحمن با استفاده از تفاسیر مختلف از جمله تفسیر المیزان،نمونه،البرهان،جوامع الجامع و دیگر تفاسیر می باشد،در این پژوهش از کتب مرتبط با این موضوع نیز استفاده شد.
1-7-اهداف پژوهش
هدف از این پروژه آشنایی با سوره مبارکه الرحمن و شناساندن جاذبه های دین اسلام از طریق معرفی مصادیق رحمت الهی و بررسی زمینه ها و موانع آن می باشد.از آنجا که فضل و رحمت الهی در زندگی انسانها وسیله ای است برای رسیدن آنها به رشد و کمال و سعادت ابدی،بنابراین شناخت مصادیق رحمت الهی دراین سوره می تواند برای جویندگان راه سعادت مفید واقع شود.
1-8-روش شناسی پژوهش
پروژه حاضر با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد کتابخانه ای -اسنادی با مطالعه و استفاده از آیات قران،کتب تفسیری و استفاده از نرم افزارهای جامع التفاسیرو…به صورت فیش برداری و گردآوری مطالب به رشتۀ تحریر در آمده است.
1-9-زمان بندی اجرای پژوهش
-مطالعه و فیش برداری:سه ماه
-نگارش اولیه و ویراستاری:سه ماه
-مطالعه اساتید و رفع اشکال:یک ماه
-تدوین نهایی و آماده سازی پایان نامه:یک ماه
1-10-امتیازات پژوهش
-پرداختن به اصل مطلب به صورت مفید و مختصر بدون زیاده گویی و نپرداختن به حواشی
-استخراج مصادیق رحمت در سوره الرحمن
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق
2-1-مفهوم شناسی رحمت
در برخی از منابع برای واژه رحمت معانی مختلفی ارائه شده است که به بعضی از این معانی در ذیل اشاره می شود:
2-1-1-مفهوم لغوی
در”معجم مقایس اللغه”در رابطه با معنا و ریشه رحمت در لغت چنین آمده است:”رحم” بر رقّت و مهربانی و عطوفت و رأفت دلالت می کند.(احمدبن فارس بن زکریا،1410ق، 1/113)
در مفردات راغب ذیل واژه”رحمت” آمده است:
«رحمت،نرمی و نرم خویی است و نیکی کردن به طرف مقابل را اقتضاء می کند که گاهی درباره نرم دلی(مهربانی)به تنهایی به کار می رود و گاهی در مورد معنای احسان و نیکی کردن مجرد از رقّت است.»(راغب اصفهانی،1482ق، 347)
در لغت نامه دهخدا در رابطه با معنای رحمت در لغت آمده است:
«رحمت به معنای مهربانی،شفقت،رأفت و مرحمت می باشد که تفاوت رأفت و رحمت در این است که رأفت از رحمت دقیق تر است و در آن کراهت اقدام نمی شود.»(دهخدا،بی تا،25/311)
بهاءالدین خرمشاهی در دانش نامه قرآن و قرآن پژوه ذیل واژه”رحمت” آورده است:
«رحمت در لغت به معنای نازکدلی و مهربانی است،مرحمت نیز به معنای رحمت است،و همچنین در معنای آمرزش نیز می آید.»(خرمشاهی،بی تا،1/1101)
در فرهنگ فارسی عمید ومعین و فرهنگ جامع نوین نیز رحمت به معنای مهربانی و رقّت قلب، مهر و شفقت و بخشش آمده است.(حسن عمید،بی تا،2/1035 و السیاح،بی تا،1/487 و معین،بی تا،2/1160)
2-1-2-مفهوم اصطلاحی
رحمت یکی از صفات فعلیه خداوند متعال هست که همچون دیگر مفاهیم علاوه بر معانی لغوی،دارای معنای اصطلاحی نیز می‌باشد.
درمفردات قرآن در رابطه با تعاریف اصطلاحی رحمت آمده است: «رحمت در مورد انسان به حالت نفسانی خاصی گفته می‌شود که هنگام مشاهدۀ حالات نیازمندان و بیچاره‌گان به انسان دست می‌دهد و او را وادار می کندکه برای رفع نواقص و تأمین احتیاجات ایشان بکوشد و این به بخشش برای رفع نیازمندی‌ها تعبیر می شود،اما در مورد خداوند به فضل و عطای او برای رفع حاجت نیازمندان گفته می‌شود که چیزی جزء احسان مجرد نیست.» (راغب اصفهانی،1412ق،347)
آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم رحمت الهی را چنین تفسیر کرده اند:”رحمت،عطا و افاضه برای رفع حاجت نیازمندان که مجرد از رقّت و تاثر نفسانی است.( جوادی آملی،1391،2/381)و همچنین ایشان در “ادب فنای مقربان” آورده است:رحمت در کتب لغت به رقت،لطف،رأفت ،دلسوزی و امثال آن معنا شده است؛لیکن این ها مراحل پیش از رحمت و از مقدمات آن است؛زیرا انسان با دیدن صحنه ای دلخراش و غم انگیز رقّت کرده،از آن متأثر می شود و در پی این تاثر نفسانی،عطوفت و رأفتی نشان می دهد و بر شخص مصیبت دیده تفضلی می کند این تفضّل(بخشش) را رحمت می گویند اما اگر به خدا نسبت داده شود به معنای خود تفضّل و عطوفت است.بدین ترتیب رقت و سایر مقدمات که تاثیر نفسانی است،به خدا اسناد داده نمی شود.(همان،1389،1/159)
محسن خرازی در بررسی مستند در اثبات معاد آورده،مقصود از رحمت خداوند متعال یعنی اعطای کمال شایسته به هر موجودی که آمادگی و لیاقت آن کمال را دارد در مورد خداوند وصف انفعالی نیست،زیرا خداوند فعلیت‌ محض‌ است و به هیچ وجه سیر از قوه به کمال در مورد خداوند قابل تصور نیست.(خرازی،1376،166)
2-2-مراتب رحمت
رحمت و مهرحق به همه موجودات و به ویژه انسان،حقیقتی است که چون روز روشن و خورشیدتابناک در برابر دید هر عاقل منصفی است،از معارف الهیه استفاده می شود که شروع آفرینش برپایه رحمت بوده،تا جایی که می گویند مجموعه هستی و همه مخلوقات ظهور رحمت حق اند و تداوم حیاتشان-چه در مرحلۀ مادی و چه درمیدان هدایت و معنویت-به رحمت حضرت اوست.آسمان ها و زمین و آنچه در آنهاست جلوۀ رحمت حق است و کتابهای آسمانی و نبوت پیغمبران و امامت امامان،مظاهر رحمت حضرت ارحم الراحمین است.
او بنا بر آیات و روایات به دشمنان و مخالفان نیز برای زمینه سازی نجاتشان چشم محبت دارد و دوست دارد آنان هم چون دیگر بندگان به راه مستقیم آیند و به عبادت و اطاعات گردن نهند و به توبه واقعی موفق آیند.
محبت و مهر او در این زمینه تا جایی است که نقل شده:
«اَوَّل ما خَلَقَ الله القَلَمَ،أوَّل ما کَتَب القَلَم أنا التَّوّابُ أتوبُ علی مَن تابَ» (واعظ موسوی،1375،5/232)
(خداوند ابتدا قلم را خلق کرد و با آن قلم نوشت که من توبه پذیر مهربانم و هرکس توبه کند توبه‌اش را می‌پذیرم.)
تّوابی او-که به معنای قبول کردن توبه اهل توبه است-عین رحمت و مهر او به تائبین است و این گنهکارانند که باید فرصت عظیم توبه را-که از مظاهر رحمت و مهر حضرت محبوب است-غنیمت بشمارند و خود را در معرض این نسیم ویژه ملکوتیّه قرار دهند.
رحمت و مهر حضرت او،بنابر اعتقاد اهل دل و متخصصان علوم اسلامی و معارف الهیه دارای جلوۀ عام و جلوۀ خاص است که از جلوۀ عامش تعبیر به رحمانیه و از جلوۀ خاصش تعبیر به رحمت رحیمیه می شود.
رحمت عام و رحمت خاص بسیار گسترده است و تبیین آنها نیاز به کتاب مستقلی دارد به همین دلیل در این قسمت به طور مختصر به آن اشاره می شود:
2-2-1-رحمت عام الهی
صفت “رحمن” اشاره به رحمت عام خدا است که شامل دوست و دشمن،مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکار می باشد.انواع نعمت های مادی و رزق و روزی ظاهری را دربر می گیرد که از آن بهره می برند که این همان رحمت عام اوست.
«وَمَا مِن دابّه فِی الأَرضِ إلَّا عَلَی اللهِ رِزقُهَا» (هود/6)
(هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست).
“رحمن” صیغه مبالغه است و در قرآن به صورت مطلق آمده است که نشانه عمومیت آن می باشد و از اسماء مختص خداوند است که در مورد غیر او به کار نمی رود.
در حدیث از امام صادق (ع) نقل شده است:
«الرحمن اسم خاص،بصفه عامه،و الرحیم اسم عام بصفه خاصه» (طبرسی،1372،1/93)
رحمن اسم خاص است اما صفت عام دارد(نامی است مخصوص خدا ولی مفهوم رحمتش همگان را در بر می گیرد) ولی “رحیم” اسم عام است به صفت خاص(نامی است که بر خدا و خلق هر دو گفته می شود اما اشاره به رحمت ویژه مؤمنان دارد).
گستره رحمت الهیه و مهر ربانیه،به گونه ای است که همه مخلوقات و موجودات در گستردگی وسعۀ آن قرار دارند. و از همین باب است که هیچ مخلوقی را بی نصیب از راه رشد و تکامل مخصوص به خود رها نکرده است و در این زمینه به انسان عنایت ویژه شده است.
میلیاردها چرخ در جهان هستی با نظم و حسابی دقیق می چرخد و انواع نعمت ها را سر سفرۀ انسان می گذارد تا زمینه رشد و تعالی و تکامل انسان در پرتو عمل به خواسته های حق فراهم آید.اینکه انسان را رها نکرده و به خود وا نگذاشته است نشان از مهر گسترده و رحمت واسعۀ او به این موجود دارد.
در قرآن هشدار می دهد که ما شما را به بازیچه نیافریده ایم و علاوه بر این دنیا که برای شما خانۀ تکلیف و مسئولیت است آخرتی هم قرار داده ایم تا نیکان به پاداش نیکی و عامیان به عذاب عصیانشان برسند:
«أَفَحَسِبتُم أَنَّمَا خَلَقنَاکُم عَبَثاً و أَنَّکُم إِلَینَا لَا تُرجَعُونَ» (مؤمنون /115)
(آیا پنداشته اید که شما را بیهوده و عبث آفریدیم و اینکه به سوی ما بازگردانده نمی شوید؟)
بی تردید خدای عالم و دانا و حکیم و توانا هیچ موجودی را بی هدف نیافریده،به ویژه انسان را-که از او به عنوان گل سرسبد آفرینش تعبیر می شود-از مشتی خاک آفریده و از روح خود در او دمیده تا این طیف ذاتاً پاک،به دانش و دانایی و عبادت و بندگی و احسن عملو نهایتاً به رحمت رحیمیۀ حق در دنیا و آخرت برسد.
حال اگر کسی محروم از دانش و عبادت و احسن عمل و در نتیجه محروم از رحمت حق شود و به خاک تیره بختی و سیه روزی بنشیند بلای عظیم محرومیت را خود برای خود فراهم آورده و زمینه شقاوت ابدی را به دست خود برضد خود مهیا نموده است. (انصاریان،1384، 27)
2-2-2-رحمت خاص الهی
“رحیم” اشاره به رحمت خاص پروردگار است که ویژه بندگان مطیع و صالح و فرمانبردار است،زیرا آنها به حکم ایمان و عمل صالح،شایستگی این را یافته اند که از رحمت و بخشش و احسان خاصی که آلودگان و تبهکاران از آن سهمی ندارند،بهره مند گردند.
“رحیم” صفت مشبهه که نشانه ثبات و دوام است در قرآن گاهی به صورت مقید ذکر شده که دلیل بر خصوصیت آن است مانند« وَ کانَ بِالمُؤمِنیِنَ رَحیماً» ( خداوند نسبت به مؤمنان رحیم است) (احزاب/43) و گاه به صورت مطلق آمده مانند سوره حمد. (مکارم شیرازی،1374، 1/24)
در روایتی نیز از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود:
«والله اله کل شی ء،الرحمن بجمیع خلقه،الرحیم بالمومنین خاصه». (کلینی،1429ق، 3/485) و (ابن بابویه؛1403ق،3)
(خداوند معبود همه چیز است،نسبت به تمام مخلوقاتش رحمان و نسبت به خصوص مؤمنان رحیم است).
انسانی که دلش از ایمان خالی باشد و عملش عمل غیرصالح باشد و از اخلاق حسنه و حالات انسانی فقیر و تهیدست باشد و نخواهد به خدا بازگشت کند و به توبه آراسته گردد و گذشته فاسد خود را جبران نماید،هرگز رحمت رحیمیه و فضل و احسان الهیه در او طلوع نخواهد کرد و راهی به رضایت حق و بهشت نخواهد یافت.
توقع دریافت رحمت خاص حق هنگامی توقعی صحیح و انتظاری به جاست که وجود انسان به ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه آراسته باشد، یا سالکی جدّی و راهروی عارف و عاشق در راه توبه برای رسیدن به مقامات معنوی گردد که دو آیه از آیات کریمه قرآن بیانگر در این دو زمینه یعنی ایمان و عمل صالح و اخلاق و نیز توبه که از بزرگترین الطاف و عنایت حضرت حق به عبد است و اینکه این حقایق سبب طلوع رحمت ویژه از افق وجود انسان است می باشد.
«وَ المُؤمنونَ وَ المُؤمِنَاتُ بَعضُهُم أَولِیاءُ بَعضٍ یَأمُرُونَ بالمعروفِ وَیَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ و یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیؤتُونَ الزَّکاهَ وَ یطیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرحَمُهُم اللهُ إِنَّ اللهَ عَزِیزٌ حَکیمٌ» (توبه/71)
(مردان و زنان با ایمان دوست و یار یکدیگرند ؛ همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می دهند و از کارهای زشت و ناپسند باز می دارند و نماز را برپا می کنند و زکات می پردازند و از خدا و پیامبرش اطاعت می نمایند؛به زودی خدا آنان را مورد رحمت قرار می دهد؛زیرا خدا توانای شکست ناپذیر و حکیم است).
« إِلاَّ الَّذینَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُولئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحیمُ» (بقره/160)
(مگر کسانی که توبه کردند[مفاسد خود را] اصلاح نمودندو [آنچه را پنهان کرده بودند] برای مردم روشن ساختند، پس توبه آنها را می پذیرم؛زیرا من بسیار توبه پذیر و مهربانم).
شناخت رحمت ویژه خدا و فضل و احسان حضرت حق و لطایف و ظرایفش و افق های باارزش به انسان بصیرت و بینش شگرفی می دهد و زندگی او را با تحول و دگرگونی عجیبی دمساز می کند و دریچه ای ازعالم ملکوت و جهان غیب و دنیای الهامات و سرای کرامات و در خور توانایی بصیرت و مسجود فرشتگان و مورد توجه کرو بیان می گشاید.
انسان زمانی که مورد رحمت و فضل حق قرار می گیرد، از سنگین ترین خسارت و زیان که برباد رفتن سرمایۀ وجود اوست و نیز از دچار شدن به فقر و تهیدستی معنوی در دنیا و آخرت که سبب گرفتار آمدن به عذاب دردناک همیشگی است و همچنین از غرق شدن در مفاسد ظاهری و باطنی و لگدمال شدن صفات و آثار انسانی در امان می ماند و نهال وجودش در کشتزار دنیا و باغستان حیات و گلستان تکلیف و بوستان وظیفه و مسئولیت،با باغبانی پیامبران و امامان و جذب حقایق آیات و روایات و تغذیه از ایمان و عمل و اخلاق به رشدی مطلوب می رسد و به فرموده قرآن تبدیل به شجرۀ طیبه همراه با میوه و محصول دائم با رشیدای ثابت و تنه و شاخ و برگی به وسعت آسمان می گردد.
«…کَشَجَرَه طَیِّبَهأَصْلُهَاثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِى السَّمَاءِ* تُؤْتِى أُکُلَهَاکُلَّ حِین بِإِذْنِ رَبِّهَا…» (ابراهیم/24-25)
(…مانند درخت پاک است،ریشه اش استوار و پابرجا و شاخه اش در آسمان است* میوه اش را به اجازۀ پروردگارش در هر زمانی می دهد…)
2-3-تضاد بین “رحمت” و “غضب”
در بحث گذشته گفته شد که “رحمت” مهربانی و رقّتی است که مقتضی احسان است و چون خدا با “رحم” وصف شود مراد از آن فقط احسان است نه رقّت قلب لذا روایت شده که “رحمت” از خدا انعام و تفضّل و از آدمیان رقّت قلب و عاطفه است. ولی غضب حالتی است که در اثر عوامل مخصوص به انسان عارض می شود و آن توأم با تغییر حالت است. که ذات باری تعالی ثابت و نا متغیّر است در اینصورت با تدبر در آیه 81سوره طه:
«وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبی‏ فَقَدْ هَوى»(وهرکس غضبم بر او وارد شود،هلاک خواهدشد.) و در صدر آن«وَ لا تَطْغَوْا فیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبی‏»(و در آن طغیان نکنید،که غضب من بر شما وارد شود) به خصوص بقرینه«حلول» نشان می دهد که غضب خدا همان انتقام و بلا و عذاب است که در اثر بدکاری در دنیا و آخرت بر شخص وارد می شود. (قرشی بنایی،1371، 5/104)
محققان گویند: چون غضب در خدا بکار رود مراد از آن فقط انتقام است. در کافی آمده که راوی می گوید:در مجلس امام باقر(ع) بودم،عمروبن عبید وارد شد و گفت: فدایت گردم خدا فرماید: «‏ وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبی‏ فَقَدْ هَوى» مراد از غضب چیست؟
امام فرموده: «هُوَ العِقاب یاعَمروُ إِنَّهُ مَن زَعَمَ أَنَ اللهَ قَد زالَ مِن شَی ءٍ فَقَد وَصَفَهُ صِفَهَ مَخلُوقٍ وَإِنَّ اللهَ تَعَالَی لَا یستَفزُّه ُشَیءٌ فَیُغَیِّرُهُ» (کلینی،1407ق، 1/101)
(غضب خدا عقاب اوست ای عمرو هر که پندارد خدا از حالی به حالی در میاید او را با صفت مخلوق وصف کرده خدار را چیزی تحریک نمی کند تا او را تغییر دهد).
2-4-موجبات رحمت الهی
سراسر عالم آفرینش و جهان هستی جلوه رحمت تکوینی حق تعالی است و کتابهای آسمانی و پیامبران و امامان نیز تفضّلات و رحمت تشریعی او محسوب می شوند.
همه سو و همه جا و همه صادر شده ها از رحمت حضرت اوست و قرآن کامل ترین حقیقت رحمت تشریعی است.
« فَانْظُرْ إِلى‏ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ…» (روم/50)
(پس با تأمل به آثار رحمت خدا بنگر…)
براساس آیه شریفه باید به سوی آثار رحمت حق نظر کرد تا بصیرت یافت،با این همه بهره وری بیش از تفضلات الهی زمینه هایی دارد تا انسانها مورد رحمت الهی قرار بگیرند به طوری که عقل و قلب و جان و روح از آن نسیم رحمت زنده شود و درخت وجود انسان ثمراتی چون ایمان و اخلاق و عمل صالح دهد.در این بخش به بعضی از این زمینه ها اشاره می شود:
2-4-1- قرآن
قرآن کریم اولین و مهم ترین و پربارترین نعمت خداوند است و انسانها در سایه عمل به این برنامه قابلیت دریافت رحمت و تفضل الهى در مراحل بعدى را به دست مى‌آورند و به مقام انسانیت که کمال نهایى است مى رسند ، خداى سبحان این مائده رحمت را به عنوان تبیان به مردم شناسانیده است:
«. . . وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَاناً لِکُلِّ شَىْء وَهُدىً وَرَحْمَهً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِینَ »(نحل/89)
(. . . و این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر هر چیزى و هدایت و رحمت ومژده اى براى تسلیم شدگان به فرمان هاى خداست .)
هر چیزى که در تأمین سعادت انسانها سهم مؤثر دارد در این کتاب الهى بیان شده است و اگر انجام کارى، سعادت بشر را فراهم کند در قرآن آمده است، همچنین اگر ارتکاب عملى باعث شقاوت و بدبختى انسانها مى شود مطرح شده و فرمان آمده که از آن بپرهیزند .
قرآن مجید براى جهان آفرینش آغازى قائل است به نام مبدأ که فیض خلقت از آنجا شروع شده و انجامى به نام معاد که نظام هستى به آن سمت مى رود و مسیرى به نام صراط مستقیم و دین که با پیمودن این مسیر و راه صحیح باید به آن مقصد رسید، همه معارف دین در همین سه بخش مبدأ و معاد و صراط آمده است .
حضرت امیرالمؤمنین على بن ابى طالب (علیه السلام) براى اینکه ما را به اهمیت این سه حقیقت فراگیر آگاه کند در روایتى مى فرماید :
« رَحِمَ اللهُ امرءً عَرَفَ مِنْ أیْنَ وَفِى أیْنَ وَإلى أیْنَ ؟ » .(نقوی خراسانی، ‌بی‌تا،1/23)
(خدا رحمت کند کسى را که بشناسد از کجاست و در کجاست و به سوى کجا روان است .)
یعنى خدا رحمت کند انسانى را که خداى خود را مى شناسد و آشناى به توحید و مبداء شناس است و می‌فهمد که اکنون در کجاست و در چه جهت و وضعیتى قرار دارد و باید در چه راهى گام بردارد و صراط شناس باشد و تشخیص دهد به کدام مقصد در حرکت است و معاد شناس باشد.
با وجود اینکه حضرت حق کتاب هاى آسمانى متعدد و الهام ها و احادیث قدسیه دارد از قرآن مجید به عنوان احسن الحدیث یاد می‌کند و درباره این احسان و تفضل خاص خود بر بشر مى فرماید :
« اللهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِىَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ . . . .»(زمر/23)
(خدا زیباترین سخن را [به صورت‏] کتابى متشابه، متضمّن وعده و وعید، نازل کرده است. آنان که از پروردگارشان مى‏هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه مى‏افتد، سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم مى‏گردد… )
قرآن برترین کلامى است که خدا نازل فرموده است ، چه از نظر الفاظ و عبارات و چه از نظر فصاحت و بلاغت و چه از نظر معنى و مضمونى که غنى و انسان ساز است .
اگر سخنى بهتر و عمیق تر از این امکان داشت بى تردید خداى تعالى آن را براى پیامبر (صلى الله علیه وآله) که خاتم پیامبران اوست نازل مى کرد .
اگر کلام و پیامى بالاتر از قرآن قابل فرض بود ممکن نبود که خداى مهربان آن را به دست آخرین پیامبرش ابلاغ نفرماید ، زیرا نه خدا جاهل به حقایق یا ناتوان و عاجز است و نه بخیل ، خدایى که بر هر کارى و بر هر چیزى قادر است .
« . . . وَهُوَ عَلَى کُلِّ شَىْء قَدِیرٌ» (انعام/17)
( . . . و او بر هر کارى تواناست .)
از عطا کردن پیام بهتر و بالاتر به پیامبرش عاجز نیست و نیز خدا از هر عیب و نقصى از جمله بخل پاک و منزه است چنانکه مکرر در آیات قرآن به وسیله لغت تسبیح و مشتقاتش به پاکى او از هر عیب و نقصى اشاره شده است ، بنابراین قرآن کریم بهترین پیام و کامل ترین ره آوردِ جاودانى وبرترین نعمت الهى و سفره رحمت گسترده و واسعه حق است و کلامى برتر از آن ممکن نخواهد بود.
2-4-2- حسنات اخلاقی
امیرالمونین(ع) درباره حسنات اخلاقی فرموده:
«رَوِّضُوا أنفسَکُم علَی الأخلاقِ الحَسَنَهِ فإنَّ العَبدَ المُسلِمَ یَبلُغُ بِحُسنِ خُلقِهِ دَرَجهَ الصائِمِ القائِمِ» (حرانی،111،1404)
(وجود خود را براساس اخلاق نیکو پرورش دهید،زیرا انسان مسلمان به سبب اخلاق نیکویش به مرتبه روزه گیر شب زنده دار می رسد).
حضرت امام صادق(ع) در روایتی بسیار مهم درباره ارزش های اخلاقی فرموده است:
«أِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تعالی خَص رَسول اللهِ[رَسُولَهُ] بِمَکارِمِ الأخلاقِ،فَا متَحِنُوا أَنفُسَکُم فَإِن کانَتِ فیکُم فَاحمَدُوا اللهَ عَزَّوَ جَلَّ و ارغَبُوا ألیهِ فِی الزیادَهِ مِنها فَذَکَرَها عَشرَهً :الیقین والقناعه والصَّبرَ و الشُّکرَ والحِلمَ و حُسنَ الخُلقِ و السَّخاءَ و الغیرَهَ و الشُّجاعَهَ و المَرُوءَهُ» (ابن بابویه،1362، 221)
(به یقین خداوند تبارک و تعالی پیامبر را به ارزش های اخلاقی اختصاص داد،تا خود را در این زمینه بیازماید،اگر در شما وجود دارد خدای عزوجلّ را سپاس گویید و به سوی آن در افزونی اش رغبت کنید،پس ده بخش از ارزش ها را ذکر کرد: یقین و قناعت و صبر و شکر و بردباری و اخلاق نیکو و سخاء و غیرت و شجاعت و جوانمردی).
طبق فرموده امام یکی از مصادیق نیکی و نیکوکاری ایمان به پیامبران الهی است و دوستدار اهل بیت و پیامبران اهل صدق و تقوا هستند و این صدق و تقوا نیز مایه رساندن انسان به رحمت الهی است.
2-4-2-1- مهربانی با مردم
یک انسان مسلمان که طالب رحمت حق است باید با دیدگاه مهر و لطف و خیرخواهی به دیگران بنگرد،نظیر پیامبران و امامان که حتی نسبت به ناپاکان نیز خیرخواه بودند.
بر زبان آوردن«بِسمِ الله الرَّحمنِ الرَّحیمِ» زمانی برای شخص حقیقت پیدا می کند که رحمت حق را به قلب خود برساند و به رحمت رحمانیه و رحیمیه متحقق شود و لازمه رسیدن به آن چشم داشتن عنایت و تلطف و مهربانی به بندگان خدا است که این نظرهمان نظر انبیای الهی است.البته آنان دو نظر دارند: یکی نظر به سعادت جامعه و نظام عائله و مدینۀ فاضله و دیگری نظر به سعادت شخص.
آنان علاقۀ کاملی به این دو سعادت دارند و قوانین الهی که به وسعت مبارکشان اجرا می شود این دو سعادت را کاملا مراعات می نمایند،حتی در اجرای قصاص و حدود و تعزیرات و امثال آن،با ملاحظۀ نظام مدینه فاضله تاسیس و تقنین شده است،هر دو سعادت منظور است،زیرا که این امور در اکثر موارد برای تربیت جنایتکار و رساندن او به سعادت دخالت کامل دارد،حتی کسانی که نور ایمان و سعادت ندارند و آنان را با جهاد و امثال آن به قتل می رسانند- مثل یهود بنی قریظه-برای خود آنان نیز این قتل صلاح و اصلاح بود و می توان گفت:از رحمت کامله بنی‌قریظه قتل آنان است زیرا که با بودنشان در این عالم در هر روزی برای خود عذاب های گوناگون آخرتی تهیه می کردند،که تمام حیات اینجا به یک روز عذاب و سختی های آنجا برابری نکند.
این مطلب برای کسانی که میزان عذاب و عقاب آخرت و اسباب و مسببات آنجا را می دانند پرواضح است، پس شمشیری که به گردن یهود بنی قریظه و امثال آن زده می شود به افق رحمت نزدیک تر بوده و هست تا به افق غضب و سخط (خمینی،1390، 236)
ممکن بود خدای تعالی فرعون را به صاعقۀ غضب بسوزاند ولی رحمت رحیمیه برای او،دو پیامبر بزرگ چون موسی و هارون(ع) فرستاد و در عین حال سفارش او را فرمود که: با کلام نرم و لیّن با وی گفتگو کنید، باشد که یاد خدا افتد و از کردارخود و عاقبت کار بترسد.
در حقیقت این قانون امربه معروف ونهی ازمنکر است و اگر کسی خواهان این است که خلق خدا را ارشاد کند باید از آیات الهی و سنت پیامبران و امامان متذکر شود و تعلیم بگیرد یعنی با قلب پرمحبت و دل باعاطفه با بندگان خدا برخورد کند. و خیر آنان را از صمیم قلب طالب شود تا بدین‌وسیله مورد رحمت خداوند قرار بگیرد.
2-4-3-ادب وسیله رحمت
از عواملی که انسان را به رحمت متصل می کند و گاهی هم سبب هدایت انسان می شود و زمانی هم به محبوبیت انسان می افزاید ادب در برابر حقایق یا در مقابل اشخاص سزاوار ادب است.
اوج ادب انسان،ادب در برابر حق و فرمان ها و دستورات اوست،این ادب مایۀ رشد و تکامل و سبب سعادت دنیا و آخرت و نهایتاً عامل اتصال به رحمت رحیمیه و رضوان الهی و بهشت عنبر سرشت و بالاتر از همه رسیدن به مقام قرب و لقاء و وصال است. (انصاریان،1384، 100)
2-4-4- هجرت و جهاد
هجرت و جهاد در راه خدا،بدون تردید زمینه ساز طلوع رحمت و مغفرت از افق زندگی انسان است،مکلفی که کلاس تحصیل معرفت دینی را طی کرده و بر پایه معرفت از ایمان به خدا و روز قیامت برخوردار شده و برای حفظ دین و تبلیغ آن و مصونیت دادن به سلامت معنوی خود و خانواده اش از دیار کفر به سرزمین ایمان هجرت نموده و با مال و جان به جهاد در راه خدا برخاسته،شایسته رحمت خدا و مغفرت و آمرزش اوست،چنانکه قرآن مجید با صراحت به این حقیقت اشاره دارد:
«إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ أُولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ» (بقره/218)
(یقیناً کسانی که ایمان آورده و آنانکه هجرت کرده و در راه خدا به جهاد برخاستند،به رحمت خدا امید دارند؛و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است)
2-4-5- توبه
قرآن مجید توبۀ حقیقی و آمرزش خواهی جدّی را زمینه ساز تجلّی رحمت خدا به صورت نعمت هایی چون فراوانی باران و افزون شدن مال و اولاد خوب و سرسبزی و طراوت زمین و گیاهان و پرشدن رودها و رودخانه ها از آب می داند،نوح به فرمان پروردگار به ملّت و قومش گفت:
«…اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا*یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا*وَیُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِینَ وَیَجْعَل لَّکُمْ جَنَّاتٍ وَیَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَارًا» (نوح/10-12)
(…از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره بسیار آمرزنده است*تا برشما از آسمان باران پی درپی وبا برکت فرستد*و شما را با اموال و فرزندان یاری کند و برایتان باغ ها و نهرها قرار دهد).
به فرموده قرآن توبه از گناه و آمرزش خواهی باعث تجلی رحمت به صورت انواع نعمت ها خواهد شد.همه حقایق معنوی همچون معرفت،سلوک در راه حق،ادای واجبات،ترک محرمات،تقوا و خدمت به بندگان خدا به ویژه مؤمنان سبب می شود که انسان استحقاق رحمت خدا را که به صورت رضایت او و بهشت عنبر سرشتش پیدا کند.
قرآن مجید دربارۀ توبه و عمل صالح و پاداشش می فرماید:
«فَأَمَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَعَسى‏ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحینَ»(قصص/67)
(و اما کسی که[از شرک و عصیان]توبه کرده و ایمان آورده و کارشایسته انجام داده،امید است که از رستگاران باشد.)
«وَمَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى»(طه/75)
(و کسانی که مؤمن بیایند در حالی که کارهای شایسته انجام داده اند،برای آنها برترین درجات است.)
2-4-6-محبت اهل بیت
عشق ورزی به امامان بزرگوار(ع) که اهل بیت پیامبرخدا(ص) هستند و پیروی از آنان، مایه سعادت دنیا و آخرت و رهایی از عذاب الیم و نجات از شداید و مصایب اخروی است.
از رسول خدا(ص) روایت شده:
«حُبّی و حُبُّ أهل بَیتی نافِعٌ فِی سَبعَهِ مَواطِنَ أهوالُهُنَّ عَظیمَهٌ:عِندَ الوَفاهِ و فِی القَبرِ وعِندَ النُّشَورِ وعِندَ الحِسابِ وعِندَ المیزانِ وعِندَ الصّراطِ» (ابن بابویه،بی تا،31)
(محبت به من و محبت به اهل بیتم در هفت جا که هراس هایش بزرگ است سودبخش است:هنگام مردن و درقبر و وقت زنده شدن در قیامت و هنگام رسیدگی به پرونده و زمان حساب و کنار ترازوی سنجش اعمال و هنگام عبور از صراط).
2-4-7- عبادت مظهر رحمت
رحمت تشریعیّه که در شریعت الهی تبلور یافته است بخشهای گوناگونی دارد که یکی از آنها عبادت است.بدیهی است انسان با همۀ وجود به عبادت و بندگی نیازمند است و سود و ثمرۀ عبادت عاید بندگان می شود.به عبادت و پرستش از دو نظر می توان نگریست:از دیدگاه رابطۀ حق با عبد و از دیدگاه رابطۀ عبد با حق.عبادت و پرستش که با یک سلسله فرمان ها و دستورات از سوی حق بر عبد واجب می شود و در حقیقت تجلی عشق حضرت او به عبد و افق طلوع فضل و رحمت او و ایجاد رابطه ویژه میان پروردگار و بنده تسلیم اوست.
حضرت علی(ع) درباره جهاد که یکی از مصادیق عبادت است می فرماید:
«فإِنَّ الجِهَادَ بابٌ مِن أبوابِ الجَنَّهِ فَتَحَهُ اللهُ لِخَاصَّهِ أولِیائِهِ…» (نهج البلاغه:69، خطبه 27)
(پس جهاد دری است از درهای بهشت که خدا آن را به روی اولیای خاص خود گشوده است).
عبادات ویژه دیگر مانند: نماز،روزه،حج،انفاق،خمس،زکات و امربه معروف ونهی ازمنکرو…به کیفیتی که برای انسان نظام داده شده حکم و دستورش برفرشتگان و دیگر موجودات مقرر نشده است،عبادات و به عبارت دیگر این مقامات مخصوص خلیفه الله یعنی انسان است.
از طریق درک عبادات،رأفت و محبت و رحمت حق به انسان قابل درک است،اگر این حقیقت به خوبی شناخته شود به راستی راه و رسم انسان و روحیاتش عوض می شود،این مهرو محبت ورأفت و لطف اوست که باب عبادت و رازو نیاز و مناجات ودعا را به سوی انسان گشوده است وگرنه حضرت او هیچ وقت به عبادت کسی و اطاعت موجودی نیاز نداشته و ندارد و نخواهد داشت.
امیرالمؤمنین (ع) در مقدمه خطبه متقین می فرماید:
«فَإِنَّ اللهَ سُبحَانَهُ وَ تَعالی خَلَقَ الخَلقَ حِینَ خَلَقَهُم غَنِیّاً عَن طَاعَتِهِم آمِناً مِن مَعصِیَتِهِم لأنَّهُ لَا تَضُرُّهُ مَعصِیَتَهُ مَن عَصَاهُ وَلَا تَنفَعُهُ طَاعَهُ مَن أطَاعَهُ» (نهج البلاغه:303، خطبۀ 193)
(خدای پاک و برتر مخلوقات را آفرید درحالی که از طاعتشان بی نیاز و ازگناهانشان ایمن بود زیرا سرکشی سرکشان به او زیان نرساند و بندگی بندگان او را سود نبخشد).
گرچه هیچ کس از خدا هیچ طلبی ندارد و حضرتش از باب لطف و کرم،نعمت های مادی و معنوی اش را بی دافع به مخلوقات می رساند ولی رحمت رحیمیه اش اقتضا کرده که اگر انسان به عنوان تکلیف الهی و وظیفه وجدانی و انسانی کار مثبتی ،گرچه اندک و هزینه کردن حسنۀ اخلاقی ،گرچه کم به زندگی بیاورد و به عنوان عبادت خدا آن را انجام دهد، پاداشی نه در خورعمل و اخلاق مکلّف بلکه درخور کرم و لطف و عنایت و محبتش که اندازه ندارد به او عطا کند.
خداوند بدون اینکه کسی مستحق نعمتی باشد به او نعمت عطا می‌کند ولی وقتی انسان نعمت مادی و معنوی اورا تبدیل به عبادت می کند و با عمر کوتاهش در چهارچوبی محدود خدا را بندگی می کند رحمت ویژۀ حق به صورت پاداشی جاویدان به سراغ او می آید!! (مجلسی،1403ق، 1/164)
قرآن به کیفیتی شگرف و اعجاب انگیز به این حقیقت در آیات بسیاری اشاره دارد و از جمله در دو آیه از آیات سورۀ مبارکه فاطر:
«إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاهَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِیَهً یَرْجُونَ تِجَارَهً لَّن تَبُورَ*لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَیَزِیدَهُم مِّن فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ» (فاطر/30-29)
(قطعاً کسانی که همواره کتاب خدا را می خوانند و نماز را برپا می دارند واز آنچه روزی آنان کرده ایم درنهان و آشکارا انفاق می کنند،تجارتی را امید دارند که هرگز کساد و نابود نمی شود*[این همه را انجام می دهند]تا[خدا] پاداشششان را کامل عطا کند واز فضلش برآنان بیفزاید،یقیناً او بسیار آمرزنده وعطاکننده پاداش فراوان در برابر اندک است).
2-5-علل محرومیت از رحمت حق
“محرومیت” یعنی تباه کردن سرمایه وجودی خود و خانواده خود که پس ازاین تباهی تمام راه های نجات به روی انسان بسته می شود و کلیدی برای بازکردن قفل مشکلات دنیا وآخرت انسان برجا نمی ماند.(داورپناه،1375،16/187)
دلایل زیادی باعث محرومیت از رحمت حق می شود،از صریح آیات قرآن مجید،استفاده می شود که امور زیر باعث زوال نعمت و تهیدستی و تنگدستی و ضیق معشیت و خواری و ذلت است:
مست شدن از نعمت،گرفتار آمدن به غفلت،فراموش کردن نعمت دهنده،روی گرداندن ازحق وکبر ورزیدن در برابر دستورات الهی و موضع گیری خصمانه درمقابل خداوند و فرهنگ پاک قرآن ونبوت و امامت.
« وَاذا اَنعَمنا عَلَی الانسان ِ اَعرَضَ وَنَئا بجانبه ِ وَاذا مَسَّهُ الشّرّ کانَ یَؤُسًا» (اسراء/83)
(هنگامی که به انسان[مغرور]نعمت می‌بخشیم،[از حق]روی می‌گرداند و متکبرانه دور می‌شود؛هنگامی که بدی به او می‌رسد،از همه چیز مأیوس می‌گردد.)
مغرور شدن به نعمت،نشاط وشور بیش از اندازه به خاطر ثروت،بی توجهی به زاد وتوشه آخرت از راه مصرف کردن نعمت در رابطه با اهل استحقاق، بخل از نیکی واحسان،فساد و افساد با کمک گیری از نعمت،تصور به دست آوردن نعمت با دانش و بینش و زندگی خود،فخرفروشی به مردم با جلوه دادن ثروت و زینت و زیور،و اموری ازاین قبیل و مسائل و برنامه هایی مشابه این حرکات .
این معانی، از آیات 76تا 83 سوره قصص استفاده می گردد.
تا زمانی که انسان آلوده به این گناهان است زمینه رشدو پرورش استعدادهای درونی و معنوی و قوای جسمی و روانی خود را برای رسیدن به کمال مطلوب سد نموده،واز درک فیوضات و اخذ امور معنوی محروم است. (انصاریان،1384، 37)
فصل سوم
مصادیق رحمت در سوره الرحمن
محتوای کلی سوره
چنانکه گذشت “رحمن” بروزن “فعلان” صیغه مبالغه است و برکثرت دلالت دارد یعنی آن نهایت درجۀ رحمت می باشد،رحمتی که تمام هستی را دربرگرفته است. سوره مبارکه”الرحمن” تنها سوره ای است که خود سوره با یکی از اسماء “الله” یعنی “رحمن” آغاز می شود. چرا که بیانگر نعمتهای “معنوی” و”مادی” خداوند است که بربندگان خود ارزانی داشته،و آنها را غرق در آن ساخته است، به همین دلیل با نام مبارک” الرحمن” که” رحمت واسعه الهى” را بازگو مى‏کند آغاز شده، و با جلال و اکرام خداوند پایان گرفته است، و 31 بار جمله” فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ” که به وسیله آن از بندگانش اقرار بر نعمتهاى خود مى‏گیرد در آن ذکر شده است.
بنا بر این مجموع سوره یک بخش به هم پیوسته پیرامون نعمتهاى خداوند منّان است که می‌توان محتوای آن را به دو بخش تقسیم کرد: خداوند دربخش اول و آغاز سوره از نعمتهاى بزرگ خلقت، تعلیم و تربیت، حساب و میزان، وسائل رفاهى انسان، و غذاهاى روحى و جسمى او سخن مى‏گوید.و سپس اشاره‌ای بر مساله چگونگى آفرینش انس و جن می‌کند و در ادامه نشانه‏های موجود در زمین و آسمان را بیان می‌کند‌.
در بخش دوم خداوند از نعمتهاى دنیوى فراتر رفته، از نعمتهاى جهان دیگرسخن می‌گویدکه با دقت و ظرافت خاصى ریزه‏کاریهاى نعمتهاى بهشتى اعم از باغها، چشمه‏ها، میوه‏ها، همسران زیبا و باوفا، و انواع لباسها را بیان می‌کند.
و در پایان این سوره اشاره کوتاهى به سرنوشت مجرمان و قسمتى از مجازاتهاى دردناک آنها آمده است، ولى از آنجا که اساس سوره بر بیان رحمت الهى است در این قسمت توضیح زیادى داده نشده، به عکس نعمتهاى بهشتى که به طور مشروح و گسترده آمده است آن چنان که دلهاى مؤمنان را غرق سرور و امید کرده، غبار غم را از دل برمى‏دارد و نهال شوق را در خاطر مى‏نشاند. (مطهری،1387،12)
اکنون با مطالعه در تفاسیر و کتابهای مربوطه به بررسی جلوه های رحمت الهی در سوره الرحمن می پردازیم تا تذکر و یادآوری بر نعمتهای پروردگار باشد؛ بلکه روح شکر و سپاسگذاری را در انسان بوجود آورد و انسان را بیشتر متذکر خدا کند تا بیشتر در صراط عبودیت قرار گیرد و نعمتهای الهی را انکار نکند واز مخالفت و عصیان دست بردارد و راه سعادت ابدی را طی کند.
3-1-نعمتهای دنیوی
3-1-1- تعلیم قرآن (عَلَّمَ القُرآن)
خداوند نخستین ومهمترین نعمت را همان ” تعلیم قرآن” بیان می کند. و آن را حتی قبل از مسأله “خلقت انسان” و “تعلیم بیان” ذکر کرده در حالی که از نظر طبیعی باید نخست اشاره به مسأله آفرینش انسان،و بعد نعمت تعلیم بیان و سپس نعمت تعلیم قرآن شود. (مکارم شیرازی،1374، 23/96)
زیرا از آنجایی که قرآن کریم عظیم ترین نعمت های الهی است و درقدر و منزلت مقامی رفیع تر از سایر نعمت ها را دارد و چون کلامی است از خدای تعالی که صراط مستقیم را ترسیم می کند،و متضمن بیان راه سعادت است،سعادتی که آرزوی تمامی آرزومندان و هدف تمامی جویندگان است،لذا آن را جلوتر از سایر نعمت ها قرارداد و تعلیم آن را حتی از خلقت انس و جنی که قرآن برای تعلیم آنان نازل شده جلوتر ذکر کرد.(طباطبایی،1374، 19/156)
در ضمن این آیه پاسخی است به مشرکان عرب که وقتی پیامبر(ص) نام “رحمن”را بیان کرد و آنها را دعوت به سجده برای خداوند رحمن نمود آنها به عنوان بهانه جویی گفتند: “و ما الرحمن” (فرقان/60) (رحمن چیست؟)
قرآن در پاسخ می گوید:خداوند رحمان کسی است که قرآن را تعلیم فرموده،انسان را آفریده و تعلیم بیان به او کرده است.(مکارم شیرازی،1374،23/97)
خلاصه نام”رحمن” بعد از نام “الله” گسترده ترین مفهوم را در میان نامهای پروردگار دارد که توضیحات آن در فصل های قبلی گذشت به همین دلیل از شرح آن اجتناب می شود.
حال ممکن است این سؤال پیش بیاید که خداوند قرآن را به چه کسی تعلیم کرده است؟
مفسران در پاسخ به این سؤال تفسیرهای گوناگونی ذکر گرده اند: گاه گفته‌اند خداوند به جبرئیل و فرشتگان تعلیم داده است و گاه به شخص پیامبر اسلام و گاه به همه انسانها و حتی جن تعلیم داده است.
از آنجایی که این سوره بیانگر رحمت های الهی به جن و انس است لذا 31بار بعد از ذکر بحثهایی ازاین نعمتها از آنها سؤال می کند “کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید” بنابراین مناسب‌ترین تفسیر همان تفسیر آخر است که خدا این قرآن را به وسیله پیامبر بزرگش محمد به جن و انس تعلیم فرمود. (طبرسی،1377، 14/288)
3-1-2-خلقت انسان (خَلَقَ الانسان)
خداوند بعد از ذکر نعمت بی مثال قرآن به مهمترین نعمت در سلسله بعد پرداخته، می فرماید: (خَلَقَ الإِنسانَ)
در بعضی از تفاسیر آمده است که منظور از انسان حضرت آدم(ع) است.(همان،194)
مسلماً منظور از انسان در اینجا نوع انسان است نه حضرت “آدم” چرا که در چند آیه بعد درباره او جداگانه سخن می گوید و نه شخص پیامبر اسلام(ص) هرچند حضرت برترین و والاترین مصداق آن است.
گستردگی نعمت بیان که بعد از آن می آید نیز شاهد دیگری بر عمومیت یعنی انسان است،بنابراین تفسیرهای دیگر جز آنچه گفته شد،صحیح به نظر نمی رسد. (مکارم شیرازی،1374، 23/98)
انسان جامع تمام فضائل و گنجینه اسرار الهی و چکیده جمیع عوالم امکانی و شاهکار خلقت و نماینده اوصاف احدی و خلیفه او در روی زمین است که مبدأ آفرینش بدست قدرت ازلی در شالوده خلقت انسانی اسرار خلقت و رموز آفرینش نهفته که به دلیل همان شرافت انسانی است که آدم را مسجود ملائک قرار داده و تمام موجودات را مسخر بشر و مأمور به خدمت گذاری وی گردانیده و آنچه در عالم کبیر منتشر و پراکنده به نظر می آید در نسخه وجود آدمی به نحو وحدت متمرکز نموده و وی را مظهر و نماینده اوصاف ازلی خود قرار داده و وی را به تاج «و لَقَد کَرَّمنا بَنیِ آدَمَ» مفتخر و سرافراز گردانیده و به «نَفَختُ فِیهِ مِن رُوحِی» او را به مقام قرب و عنایت و منزلت در مقام قدس معرفی نموده است. (اصفهانی،1361، 12/6)
3-1-3- تعلیم سخن گفتن «عَلَّمَهُ البیان»
خداوند بعد از خلقت انسان نعمت بیان را برای انسان[ذکر]می کند.
«بیان به معنی کشف واعمّ از نطق است. (قرشی،1371، 1/259) در مجمع البیان آمده است “تبیان و بیان” هر دو به یک معنی است.
«وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ» (نحل/89) (کتاب را بر تو به جهت بیان هرچیز فرستادیم)
«وَ آتَیْناهُمَا الْکِتابَ الْمُسْتَبینَ»(صافات/117) (به آن دو کتاب روشن دادیم))
ممکن است “مستبین “در اینجا متعدی باشد یعنی کتابی که مجهولات را روشن می کند و شریعت را بیان می نماید و شاید لازم و به معنی کتاب روشن باشد.
«عَلَّمَهُ البیان» (رحمن/4) (انسان را آفرید و به او بیان و کشف ما فی الضمیر را تعلیم کرده) (طبرسی،1372، 9/299)
انسان با زبان خویش،امور پنهانی که در ضمیرش هست را برای دیگران آشکار می کند و دیگران نیز برای او آشکار می کنند. در سوره «اقرأ» هم سخن از خلقت و تعلیم است
«عَلَّمَ الإِنسانَ ما لَم یَعلَم» (علق/5) (آنچه را که انسان نمی دانست[بتدریج به او] آموخت)
با این تفاوت که در این سوره سخن از تعلیم قرآن است و در سوره علق تعلیم نوشتن یاد شده است.خداوند در این دو سوره تعلیم خاص را ذکر کرده است که در سوره “الرحمن” تعلیم سخن گفتن است و در سوره “علق” تعلیم نوشتن می باشد.
تفاوت انسان با حیوانها به موجب همان استعدادی است که در انسان برای گفتن و نوشتن است یعنی اگر همین یک تفاوت را از انسان بگیرند انسان با حیوانات فرقی نمی کند.به همین دلیل وقتی می خواهند انسان را تعریف کنند به”حیوان ناطق” تعریف می کنند.چرا که نطق و سخن گویی “جزء ذات” و” ذاتی” انسان محسوب می شود و برای انسان یک عمل محسوب می شود همانطور که خندیدن یک عمل برای انسان است.
عده ای گفتند که معنی نطق در اینجا سخن گفتن نیست،ادراک کلیات است،یعنی حیوان احساس می کند درک می کند،در ذهن حیوان،فرد وجود دارد، مثلاً صاحب خودش را می شناسد،خانه را می شناسد، و ممکن است صد خانۀ دیگر را بشناسد ولی نمی تواند یک معنی کلی بسازد و با آن کلیات در ذهن خودش کانون تشکیل دهد.ولی انسان ادراک معانی و مفاهیم کلی می کند.حال اینکه ادراک کلیات را با لفظ”ادراک کلیات” نگفته اند و لفظ “سخنگو” را به کار برده اند،به خاطر ارتباط قطعی ای هست که میان این دو است،یعنی اگر انسان مدرک “کلی” نمی بود سخنگو هم نمی شد. سخن گفتن فقط این[حالت ظاهری]نیست بلکه ارتباط دادن و نسبت برقرار کردن میان معانی و مفاهیم و دیده هاست. اگر انسان استعداد ادراک کلیات را نمی داشت نمی توانست حرف بزند وگرنه این زبان و دهان و مخارجی که انسان دارد حیوان هم عیناً آنها را دارد ولی اگر حیوان نمی تواند حرف بزند به دلیل این است که ادراکش برای سخن گفتن کافی نیست.پس منشأ و ریشۀ سخن گفتن آن استعداد فطری انسان در ادراک کلیات است. (مطهری،1384، 16-18)
حال اینکه در قرآن می فرماید: (عَلَّمَهُ البیان)،بیان حقیقت انسانی و تفسیر روح است که در آن پروردگار نیروی تلقی الهامات غیبی و درک حقایق و اسرار آفرینش نهاده است براین اساس بشر می تواند از طریق هریک از نیروهای ظاهری و باطنی خود به حقایق و اسرار راه یابد مثلاً با نیروی بینائی کلیات و حقایقی را ازموجودات درک نماید.
و هم چنین از طریق نیروی شنوائی به افکار و اندیشه های سایر افراد پی ببرد و راه بیاید و نیز از طریق وضع الفاظ برای معانی رابطه میان کلمات و معانی قرار دهد و در نتیجه تلفظ و سخن بتواند حقایق و معانی را به قالب الفاظ درآورد و آنچه در ضمیر دارد بوسیله حمله و کلام به شنونده اعلام نماید هم چنین بوسیلۀ نیروی شنوائی از طریق شنیدن سخنان شخص دیگری معانی الفاظ را بفهمد و به فکر او آگاه شود.
خلاصه پروردگار در روح بشر نیروی درک حقایق و کلیات نهاده که بتواند اسراری را از آفرینش از طریقی بفهمد چه با نیروی بینایی یا شنوائی و یا چشائی باشد و هم چنین از طریق سخن آنچه در ضمیر دارد بوسیلۀ تلفظ به دیگران اعلام نماید و یا سؤال نماید و از شنیدن سخن دیگران بمعانی الفاظ پی ببرد و مراد گوینده را بفهمد.
به عبارت دیگر آیه مبنی بر منت بشر است که او را از طریق وسایل بسیاری، به اسرار و درک کلیات و حقایق آشنا ساخته و از نیروی بینائی به کلیاتی که نادیدنی است پی ببرد و برنهانی ها احاطه علمی و شهودی بیاید.
و همچنین از طریق نیروی شنوایی از سخنان و گفتار مردم به معانی و کلیات پی ببرد و به آن معانی احاطه بیابد و آنچه از مفاهیم که در خاطر دارد به وسیلۀ تلفظ و سخن شنونده اعلام نماید یا از طریق خط و وجود کتبی الفاظ معانی را به دیگران اعلام نماید و بفهماند و با نیروی ظاهر پی به اسرار ناپیدا ببرد و به آنچه که غائب از نیروی اوست راه بیابد و از شنیدن سخنان و کلام دیگران به معانی و حقایق که در خاطر گوینده است پی ببرد و به آنها انتقال یابد.
و گفته شده مفاد آیه(عَلَّمَهُ البَیانَ) اعلام ما فی الضمیر اختصاص به بشر دارد و آنچه در خاطر دارد از طریق کلام و سخن بتواند به دیگران اعلام نماید و بفهماند به سائل و به شنونده بگوید بلکه ظاهر مفاد کلمه البیان آن است که هرچه از حقایق و اسرار ازهر یک از قوا و نیروهای ظاهری و باطنی بفهمد همه را شامل می شود.
عبادت روح و نیروی تعقل و احاطه بر حقایق درک کلیات است به این که هرچه راکه بشر به آنها احاطه بیابد و آگاه شود مرتبه ای از تعلیم و الهام ساحت پروردگار و ظهوری از توحید فعل اوست.
آیه صفت (عَلَّمَ القُرآنَ) را ازشئون صفت الرحمن معرفی نموده با اینکه تعلیم قرآن به انسان ازشئون صفت رحیم است که فرع بر صفت رحمن و صفت خلق و گسترش نعمت هستی است زیرا تعلیم قرآن و معارف الهی عبارت از هدایت و رهبری بشر به ایمان و به اصول توحید است و متفرع از آفرینش بشر می باشد.
همچنانکه جمله (خَلَقَ الإنسانَ) آفرینش انسان را ازشئون صفت الرحمن معرفی نموده است.
و آیه (عَلَّمَهُ البَیانَ) بدون حرف عطف هر سه موهبت را یک نعمت بی مانند اعلام فرموده و آن را ظهوری از صفت الرحمن و نعمت هستی معرفی نموده است.
احتمال دارد به لحاظ آن باشد که خلقت انسان ظهور صفت رحمن و با ارزشترین آثار و محصول نظام امکانی است و لزوم و غرض از خلقت انسان نیز تعلیم آیات قرآنی می‌باشد،چنانچه تعلیم آیات کریمه به او نبودن خلقت او براساس بخل و منع از تکمیل بشر بوده و بدین جهت نیز مقدم داشته شده است.همچنین نسبت به نعمت تعلیم بیان چنانچه اگر این موهبت به انسان نبود نظام تعلیم و تربیت که غرض اصلی از خلقت بشر است براساس متقن نهاده نبود و همچنین از جمله قوه بیان توسعه فهم کلیات و حوادث و سایر امور ازطریق تلفظ وجود کتبی آنها است.
خلاصه لازمه تعلیم قرآن،صلاحیت بشر است برای تعلم تا با نیروی بیان و تعلیم و آموزش بتواند معلومات خود را نشر دهد ودر دسترس عموم گذارد. (حسینی همدانی،1404ق، 16/81-79)
3-1-3-1- اهمیت نعمت “بیان” و “قلم”
“بیان” و “قلم” دو نعمت گرانبهاست که خداوند به انسان بخشیده است،اگر “بیان” و “قلم” نبود انسان تا دامنۀ قیامت همان وحشی اولیه باقی می ماند و فرهنگ و تمدن امروزی به وجود نمی آمد،زیرا فرهنگ و تمدن محصول تجارت بشر است.با “بیان”،انسان آنچه را که تجربه می کند و می آموزد به همزمانهای خودش منتقل می کند،که قلم هم این خاصیت را دارد.با قلم آنچه که یک نسل آموخته و نسلهای گذشته آموخته اند و به این نسل منتقل شده ثبت می شود و برای نسلهای دیگر باقی می ماند که نسلهای دیگر از آنجا که نسل گذشته به آنجا رسانده است این بار رابه دوش می گیرد و حرکت می کند وگر نه اگر بنا بود که هرنسلی از نقطۀ اول شروع کند انسان به جایی نمی رسید.
در اثر “بیان” و “قلم” علم و تجربیات انسان به هم زمانهای خودش توسعه پیدا می کند و هم برای نسلهای دیگر باقی می ماند.پس « عَلَّمَهُ البَیانَ » و همچنین “عَلَّمَ بِالقَلَم” مساوی با فرهنگ و تمدنی است که خداوند به بشریت عنایت فرمود. (مطهری،1384، 19)
3-1-4- نظم در کار عالم
3-1-4-1-منظومه شمسی (الشَّمسُ وَ القَمَرُ بِحُسبانٍ)
“حُسبان” اسم مصدر از ریشه “حَسَبَ” به معنی حساب کردن است.(طریحی،1375، 2/40)
در تفسیر علیین حساب را جمع گرفته،یعنی جریان خورشید و ماه روی حساب است.(کریمی،1372، 1/531)
اصل وجود خورشید از بزرگترین نعمتها برای انسان است،چرا که بدون نور و حرارت حاصل از آن زندگی در منظومه شمسی غیر ممکن است.هر جنبش و حرکتی در کره خاکی ما صورت می گیرد سرچشمه اصلی آن نور و حرارت خورشید است،نمو و رشد گیاهان و تمام مواد غذایی،بارش بارانها،وزش بادها،همه به برکت این موهبت الهی است.
ماه نیز نقش مهمی در حیات انسان ایفا می کند،علاوه بر اینکه چراغ شبهای تاریک اوست،جاذبه آن که سرچشمه جزر و مد در اقیانوسهاست.عاملی است برای بقاء حیات در دریاها و مشروب ساختن بسیاری از سواحل که رودخانه ها در مجاورت آن به دریا می ریزند.
و افزون بر همه اینها، نظام ثابت حرکت این دو(یا به تعبیر دیگر حرکت ماه به دور زمین و حرکت زمین به دور خورشید)که سبب پیدایش منظم شب و روز،سال و ماه و فصول مختلف است،سبب نظم زندگی انسانها و برنامه ریزی برای امور تجاری و صنعتی و کشاورزی است که اگر این سیر منظم نبود زندگی بشر هرگز نظام نمی یافت.
حرکت این کرات آسمانی نظام بسیار دقیقی دارد،و مقدار جرم و جاذبۀ آنها و فاصله ای که از زمین و از یکدیگر دارند همه روی حساب و “حسبان” است و به طور قطع هر کدام از این امور به هم بخورد اختلالات عظیمی در منظومۀ شمسی و به دنبال آن در نظام زندگی بشر رخ می دهد.
زمانی که اجزای این منظومه از کره خورشید جدا شد بسیار پریشان و نامنظم به نظر می رسید ولی سرانجام در شکل کنونی تثبیت شده است.یکی از دانشمندان علوم طبیعی در این زمینه چنین می گوید:
«منظومه شمسی ما از مخلوط(ظاهرا) درهم برهم مواد و مصالحی که با حرارت 12هزار درجه از خورشید جدا شده و با سرعتی غیرقابل تصور در فضای بی پایان پراکنده گشته،به وجود آمده است.
اما درهمین آشفتگی ظاهری و انقلاب جوی چنان نظم و ترتیب دقیق و منظمی ایجاد شده که امروز حتی دقایق و لحظات حوادث آینده آن را می توانیم پیش بینی کنیم و نتیجه این نظام و ترتیب آن است که اوضاع فلکی‌ها هزار میلیون سال است که به همین حال باقیمانده است.» (راز آفرینش انسان،1335، 28)
این نکته نیز قابل توجه است که خورشید هرچند در وسط منظومه شمسی ظاهرا بدون حرکت ثابت مانده است ولی نباید فراموش کرد که آن هم به اتفاق تمام سیارات و اقمارش در دل کهکشانی که به آن تعلق دارد به سوی نقطه معینی(ستاره معروف وگا) در حرکت و این حرکت نیز نظم و سرعت معینی دارد. (مکارم شیرازی،1374، 23/102-101)
این تفاسیر و بیانات علمی ثابت می‌کندنظمی که در منظومه شمسی وجود دارد خود مصداق رحمت الهی است زیرا اگرکوچکترین خلل در کار عالم بود زندگی بر روی کره زمین غیرممکن می‌شد.
3-1-4-2- سجده گیاه(وَالنَّجمُ وَالشَّجَرُ یَسجُدانِ)
“نجم” معنی معروفش ستاره است ولی به گیاه هم اطلاق می شود.(ابن منظور،414ق، 12/568)
در زبان عرب “نجم” به معنی روییدن است،گیاهی که از زمین می روید،به آن “نجم” می گویند،همچنین به ستاره هم به اعتبار اینکه طلوع می کند “نجم” گفته می شود.(طریحی،1375، 6/173)
عرب به اعتبار اینکه ستاره از دید انسان مخفی است و بعد طلوع می کند آن را نجم می نامد و به گیاه از آن جهت که مخفی است یعنی در زمین پیدا نیست،و سپس از زمین می روید نجم می گویند.
مراد از “نجم” در این آیه هر روییدنی است که از زمین سر برمی آورد و ساقه ندارد،و کلمه “شجر” به معنای روییدنی هایی است که ساقه دارند،و همین تفسیر صحیح تر است زیرا کلمه نجم را با شجر جمع کرده است.
تمام مواد غذایی انسانها در اصل از گیاهان گرفته می شود،با این تفاوت که قسمتی را انسان مستقیماً مصرف می کند،و قسمت دیگری صرف تغذیه حیواناتی می شود که جزء مواد غذایی انسانها است،این معنی حتی در مورد حیوانات دریایی نیز صادق است،زیرا آنها نیز از گیاهان بسیار کوچک تغذیه می کنند که میلیونها میلیون از آن در هر گوشه و کنار دریا در پرتو نور آفتاب می روید و در لابه لای امواج در حرکت است.به این ترتیب گیاهان مظهر و نمادی از رحمت خدا نسبت به انسانند.
“نجم” انواع گیاهان کوچک و خزنده(مانند بوته کدو،خیار و امثال آنها) و “شجر” و انواع گیاهان ساقه دار مانند غلات و درختان میوه و غیر آن را شامل می شود.(مکارم شیرازی،1374، 23/103)
و سراینکه خداوند گیاهان بی ساق را مقدم آورده است شاید به این دلیل باشد که نباتات از قبیل گندم و جو و باقی حبوبات هم از حیث عدد زیادترند و هم از حیث فائده مهمتر و نیز احتیاج به آنها بیشتر است.( اصفهانی،1361، 12/9)
3-1-4-3-انواع سجده
در قرآن مجید درآیات مختلف سخن از “سجود” عمومی موجودات جهان و همچنین “تسبیح” و “حمد” و “صلاَه”(نماز) به میان آمده است و تاکید شده که این عبادات چهارگانه مخصوص انسانها نیست بلکه حتی موجودات ظاهرا بی جان نیز در آن شرکت دارند.
موجودات عالم دارای دو گونه سجده اند:
1.سجده تکوینی
2.سجده تشریعی
خضوع و تسلیم بی قید و شرط آنها در برابر اراده حق و قوانین آفرینش و نظام حاکم براین جهان همان سجود تکوینی آنها است که تمام ذرات موجودات را شامل می شود، حتی سلولهای مغز فرعونها و نمرودها و منکران لجوج،و تمام ذرات وجود آنها مشمول این سجود تکوینی هستند.
به گفته جمعی از محققان تمامی ذرات جهان دارای نوعی درک وشعورند و به موازات آن در عالم خود،حمد و تسبیح خدا می گویند،و سجود و صلات دارند،حال اگر این نوع درک و شعور را نپذیریم لااقل تسلیم و خضوع آنها در برابر همه نظامات هستی به هیچ وجه قابل انکار نیست.
“سجود تشریعی” همان نهایت خضوعی است که از صاحبان عقل و شعور و درک و معرفت در برابر پروردگار تحقق می یابد.(مکارم شیرازی،1374، 14/50)
تعبیر”یسجدان” (این دو سجده می کنند) اشاره به تسلیم بی قید و شرط آنها در برابر قوانین آفرینش و در مسیر منافع انسانهاست،مسیری که خدا برای آنها تعیین کرده و آن را بی کم و کاست می پیمایند.
و همچنین اشاره‌ای به اسرار توحیدی آنها نیز هست،زیرا در هر برگ و هر دانه گیاهی آیات عجیبی از قدرت و علم پروردگار وجود دارد. (همان، 23/103)
شاید خداوند سجده گیاهان را تذکری برای ما انسانها قرار داد تا بندگی خدا را به‌جا بیاوریم و صراط مستقیم را بهترطی کنیم و به هدف نهایی که سعادت ابدیست نائل شویم و این خود از مصادیق رحمت خداوند است.
3-1-5- رفع سماء و وضع میزان
«وَ السَّماء رَفَعَها وَ وَضَعَ المیزانَ»
یکی از نعم بزرگ الهی این است که کرات جوی از شمس و قمر و کواکب و طبقات آسمان ها را محیط و بالای سر اهل زمین مقرر فرمود تا آثار و فوائد آنها به اهل زمین برسد و استفاده کنند.(طیب،1378، 12/372)
در برخی از اخبار آمده که منظور از سماء پیامبر(ص) است که به جانب خودش بلندش نموده است و مقام رسالت و خاتمیت و افضلیت به او عنایت کرده و در آخرت مقام محمود و شفاعت اعطا فرموده است. (مجلسی،1403ق، 2/64 و حکیمی،1380، 2/669)
«وَ وَضَعَ المیزانَ»
میزان اقسام زیادی دارد:
1.دین مقدس اسلام خالی از افراط و تفریط و صراط مستقیم
2.قرآن ممیز بین حق و باطل
3.عدل در معاشرت نه ظلم و تعدی و نه ضعف و مستی
4.در باب معاملات نه زیاد بگیرید و نه کم بفروشید
5.عدل در صرف مال نه اسراف و نه تفریط
6.عدل در دین نه چیزی بر دین بی‌افزایید و بدعتی بگذارید و نه چیزی از دین را منکر شوید و کسر گذارید.
7.عدل در عبادت نه رهبانیت و نه ترک معاشرت و نه غرق در دنیا و غفلت از آخرت
8.عدل در حقوق نه حق کسی را پامال کنید و نه زائد از حقش انتقام کشید
9.عدل در علم و عارف نه سفسطه و وسوسه و شبهات سوفسطاییی و نه جهل و کوتاهی(طیب،1378، 12/372)
10.امیرالمؤمنین (عروسی الحویزی،1415ق، 4/568)
خلاصه در کلیه امور به میزان عدل رفتار شود حتی در خوراک و خواب و گفتار و کردار و… تمام آنها را خداوند میزان معینی نصب فرموده و وضع نموده است.
لذا می فرماید: «الّا تَطغَوا فِی المیزانِ»
یعنی هدف از قرار دادن میزان درعالم هستی این است که شما هم میزان را رعایت کنید و در آن طغیان نکنید.
اگر میزان و قانون از عالم بزرگ برچیده شود رو به فنا ونابودی می رود و اگر زندگی انسانها فاقد نظام و میزان باشد نابود خواهد شد.
خداوند در آیه شریفه قوانین حاکم بر عالم کبیر را با قوانین حاکم بر عالم صغیر(زندگی انسان) هماهنگ می شمرد و این حقیقت توحید است که اصول حاکم همه جا یکی است.(مکارم شیرازی،1374، 23/108)
خداوند بار دیگر روی مسأله عدالت و وزن تکیه کرده می فرماید:«وَ أَقِیمُوا الوَزنَ بِالقِسطِ وَ لا تُخسِرُوا المِیزانَ» (وزن را براساس عدالت برپا دارید و در میزان کم و کسر نگذارید)
در این آیات “میزان” سه بار تکرار شده است بدون اینکه از ضمیر استفاده شود و این نشان دهنده این است که میزان در این سه آیه به سه معنی متفاوت آمده است که استفاده از ضمیر جوابگوی آن نیست و تناسب آیات نیز چنین ایجاب می کنند،زیرا در مرحله اول سخن از میزان و معیار و قوانینی است که خداوند در سراسر عالم هستی قرار داده است.
در مرحله دوم سخن از عدم طغیان انسانها در تمام موازین زندگی فردی و اجتماعی است که طبعاً دایره محدودتری دارد.
و در مرحله سوم روی مسأله وزن به معنی خاص آن تکیه کرده و دستور می دهد که در سنجش و وزن اشیاء به هنگام معامله چیزی کم و کسر نگذارندو این مرحله محدودتر است.
به این ترتیب انسجام جالبی در آیات به صورت سلسله مراتب در مسأله میزان و سنجش به کار رفته است،که از دایره ای بزرگ به دوائر کوچکتر منتقل می شود.
اهمیت میزان به هر معنی در زندگی و حیات انسان چنان است که هرگاه همین مصداق محدود و کوچکش یعنی “ترازو” را یک روز از زندگی حذف کنیم برای مبادله اشیاء،گرفتار دردسرها و هرج و مرج ها و دعواها و نزاع ها خواهیم شد.
به همین مناسبت هرگاه مفاهیم گسترده تر آن حذف شود نابسامانی افزونتر و بی حساب است.(همان،23/109)
با این تفاسیر روشن می شود که اگر در بعضی از روایات “میزان” به وجود”امام”(ع) تفسیر شده به خاطر آن است که وجود مبارک امام معصوم وسیله ای است برای سنجش حق از باطل و معیاری است برای تشخیص حقایق و عامل موثری برای هدایت است.
نتیجه اینکه همۀ این آیات در مقام ذکر نعمتهای الهی است و روشن می شود که وجود”میزان” چه در کل جهان هستی و چه در جامعه انسانیت و روابط اجتماعی و چه درکارو کسب و تجارت همه از نعمتهای گرانبهای خداوند است.
3-1-6- خلقت زمین
«وَالأَرضَ وَضَعَها لِلأَنامِ»
کلمه “انام” به معنای”مردم” است ولی بعضی آن را به معنی “جن و انس” تفسیر کرده اند. (مصطفوی،1360، 1/164)
بعضی دیگر گفته اند که به معنی هر جنبنده ای است که روی زمین راه برود.(زمخشری،1407ق، 4/444)
البته بعضی از ارباب لغت و مفسران آن را به مطلق “خلق” نیز تفسیر کرده اند ولی قرائن موجود و خطابهای سوره که متوجه انس وجن است نشان می دهد که منظور از آن در اینجا همان انس وجن است.
قرآن در اینجا زمین را به عنوان یک موهبت الهی معرفی کرده و در آیات دیگر آن را به عنوان “مهاد”(گهواره) ذکر کرده که قرارگاه مطمئن و آرام و آماده ای برای انسانهاست که برای غالب مردم اهمیتش در حالت عادی درک نمی شود،اما هنگامی که یک زمین لرزه کوچک همه چیز را به هم می ریزد،و یا یک آتشفشان،شهری را زیر مواد مذاب و دود آتش دفن می کند،حقیقت روشن می شود که این زمین آرام چه نعمت و برکتی است.
تعبیر به “وضع” در مورد زمین در برابر “رفع” در مورد”آسمان” علاوه بر لطف خاصی که در این مقابله است اشاره پرمعنایی به تسلیم بودن زمین و منافع آن در مقابل انسان است.(مکارم شیرازی،1374، 23/110)
همانگونه که در آیه 15سوره ملک می فرماید:
«هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی‏ مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ»
(او کسی است که زمین را رام و مسخر شما قرار داد،در جاده ها و طرق مختلف آن حرکت کنید،و از رزق الهی که در آفریده شده است استفاده کنید).
و به این ترتیب هشتمین نعمت بزرگ را در این سلسله مشخص می کند.
3-1-6-1- فواید زمین برای انسان
الف :خواص میوه‌ها:
«فِیهَا فاکِهَهٌ وَ النَّخلُ ذَاتُ الاَکمَام»
(درآن میوه‌ها و نخلهای پرشکوفه است.)
مراد از “فاکهه” هرگونه میوه است. (راغب اصفهانی،1412ق، 643)
بعضی از مفسرین در تفاسیر خود فاکهه را به معنی میوه های غیرخرما گرفته اند ولی ذکر نخل در این آیه به صورت جداگانه به جهت اهمیت آنست و الّا خرما نیز جز گروه فاکهه می باشد.(قرشی،1371، 10/474)
با پیشرفت دانش پزشکی و غذاشناسی اهمیت دارویی”خرما” نیز به ثبوت رسیده است.در خرما کلسیم وجود دارد که عامل اصلی استحکام استخوانهاست و نیز فسفر وجود دارد که از عناصر اصلی تشکیل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب و خستگی است،و قوه بینایی را می افزاید و نیز پتاسیم موجود است که فقدان آن را در بدن علت حقیقی زخم معده می دانند،وجود آن برای ماهیچه ها و بافتهای بدن بسیار پر ارزش است.
این سخن امروزه در میان غذاشناسان معروف است که خرما از سرطان جلوگیری می کند،زیرا آمارهایی که در این زمینه تهیه شده نشان می دهد در مناطقی که خرما بیشتر می خورند ابتلا به سرطان کمتر است و اعراب و صحرانشینان که در فقر غذایی به سر می برند بواسطه خوردن خرما هرگز مبتلا به سرطان نمی شوند،عامل این موضوع را وجود “منیزیم” می دانند.
قند فراوانی که در خرما وجود دارد از سالم ترین قندها است که حتی در بسیاری از موارد مبتلایان به بیماری قند نیز می توانند براحتی از آن استفاده کنند.
دانشمندان در خرما 13 ماده حیاتی و 5نوع ویتامین کشف کرده اند که آن را به صورت یک منبع غذایی غنی و بسیار پر ارزش درآورده است.(پاک نژاد ،1361؛ 7/60)
به همین دلیل در روایات اسلامی نیزروی این ماده غذایی تاکید فراوان دیده می شود،از حضرت علی(ع) نقل شده که فرموده است:
«کل،التمرفان فیه شفاء من الا دواء» (ابن بابویه،1415،546)
(خرما بخورید که شفای بیماریهاست.)
ونیز روایت شده که بسیاری از اوقات غذای علی(ع) را نان و خرما تشکیل می داد.
و در روایت دیگر آمده” خانه ای که در آن خرما نیست اهل آن خانه در واقع گرسنه اند”(قمی،بی تا، 1/125)
خداوند در سوره مریم غذای او را هنگام تولد نوزاد رطب قرار داد، به همین دلیل مفسران چنین استفاده کرده اند که یکی از بهترین غذاها برای زنان بعد از وضع حمل،رطب(خرمای تازه) می باشد.( مکارم شیرازی،1374، 13/46)
حتی از پاره ای از روایات استفاده می شود که بهترین غذای زن باردار و داروی او رطب است.
«ما تاکل الحامل من شی ءِ و لا تنداوی به افضل من الرطب» (عروسی حویزی،1415ق، 3/230)
“اکمام” جمع “کم” (بر وزن جن) به معنی غلافی است که روی میوه را می پوشاند و “کم” (بر وزن قم) به معنی آستینی است که دست را می پوشاند و “کمه” (بر وزن قبه) به معنی عرقچین است که برسر می گذارند. (راغب اصفهانی، 1412ق، 726)
فخر رازی در تفسیر خود “اکمام” را به پوسته ای تفسیر می کند که میوه در آن قرار دارد.(فخر رازی،1425ق، 29/345) و (مراغی،بی تا، 27/108)
بعضی از مفسرین نیز آن را به عنوان وعاء الثمره(ظرف میوه) تفسیر کرده اند.
ظاهر این است که همه این تفسیرها به یک معنی باز می گردد،از آنجا که یکی از ظریفترین و دقیقترین مسائل در جهان موجودات زنده مسأله بارور شدن در رحم و تولد آنها است قرآن مخصوصاً روی آن تکیه کرده است،چه در عالم جانداران و چه در گیاهان.
فقط خداوند می داند که کدامین نطفه در کدامین رحم و در چه زمانی منعقد می شود،و کی متولد میگردد،کدام میوه بارور می گردد و کی غلاف و پوسته خود را می شکافد و سر بیرون می زند. (مکارم شیرازی،1374، 20/316)
انتخاب این توصیف در مورد میوه درخت نخل که در آغاز در غلافی پنهان است و سپس غلاف را می شکافد و خوشه نخل به طرز جالبی بیرون می ریزد،ممکن است به خاطر زیبایی خیره کننده آن باشد، و یا به خاطر منافعی که در همان غلاف نهفته است و دارای عصاره اسانس مخصوص است که هم جنبه غذایی دارد و هم دارویی و از همه گذشته این غلاف همچون رحم مادر، فرزندان نخل را تا مدتی در خود پرورش می دهد و از آفات حفظ می کند و هنگامی که توانستند راه خود را در برابرهوا و نور آفتاب ادامه دهند غلاف جدا می شود و کنار می رود.
ازهمه گذشته وضع خاص میوه این درخت که نخست در غلاف است و بعد به صورت خوشه ای بیرون می آید چیدن آن را سهل و آسان می سازد،و اگر بنا بود درخت نخل باآن طول قامت میوه های پراکنده فی المثل همچون درخت سیب داشت چیدنش بسیار مشکل بود.(همان، 23/112)
ب:آفرینش حبوبات،گلها و گیاهان معطر
«وَالحَبُّ ذُوالعَصفِ وَ الرَّیحَانُ»
(و در زمین دانه هایی است همراه با ساقه و برگهایی که به صورت کاه درمی آید و همچنین گیاهان خوشبو و معطر)
“حب” به معنی دانه از جمله گندم،جو،برنج،ارزن و… است و عصف کاهی است که دانه را از آن جدا می کنند و غذایی برای چهارپایان است.( حسینی شاه عبدالعظیمی،1363، 12/405)
“ریحان” به معنای همه گیاهان معطر(چون نعناء و مرزه و ریحان فارسی و آویشن و پونه و امثال آنهاست). (طباطبایی،1417ق، 19/98)
نزد اکثر مفسران ریحان به معنی روزی انسانهاست ولی در این آیه مناسب همان معنای اولی است. (کاشانی،1336، 9/115)
نتیجه اینکه خداوند در زمین برای بندگانش نعمتهایی قرار داده که بعضی از آنها خوردنی است و بعضی بو کردنی که تمام جسم و جان را معطر می کند و روح را آرامش و نشاط می بخشد وبدین گونه نعمتهایش را بر انسان تمام کرده و این نهایت مهر و لطف‌ و رحمت خداوند می‌باشد که شامل حال بندگان شده است.
« فَبِاَیُّ ِ ءالاء رَبِکُما تُکَذِّبان» (پس کدامین نعمتهای پروردگار را تکذیب می کنید؟)
مخاطب در آیه جن و انس است.کلمه “آلاء” جمع الی(بر وزن شنی) به معنای نعمت است و خطاب در آیه متوجه عموم جن و انس می باشد زیرا در آیات بعد که می فرماید:«سَنَفرُغُ لَکُّم أَیُّهَ الثَّقَلانِ»و «یا مَعشَرَ الجِنِّ وَ الإنسِ» و «یُرسَلُ عَلَیکُما شَواظٌ…» صریحاًخطاب را متوجه انس و جن کرده است. (طباطبایی،1417ق، 19/99)
بعضی از مفسرین گفته اند: خطاب در آیه متوجه مرد و زن از بنی آدم است.و یا بعضی دیگر گفته اند: خطاب در«رَبِکُما» در حقیقت دو خطاب به یک طایفه است،و دو بار انسان را خطاب کرده “ربّک ربّک” یعنی ای انسان به کدام از نعمت های پروردگارت،پروردگارت تکذیب می کنی و این تفاسیر صحیح نمی باشد. (آلوسی،1415ق، 14/104)
این آیه شریفه در این سوره 31بار به صورت استفهام تقریری تکرار شده و جن و انس را در مقام اقرار قرار داده است تا در برابر نعمتهای گرانبها و پرارزش که سراسر زندگی آنها را در برگرفته و هریک نشانه روشنی از قدرت و لطف و مهر پروردگار است بیندیشند و بی آنکه نیاز به تعلیم دیگری باشد از عقل خود این سؤال را بپرسند که “آیا هیچیک از نعمتهای الهی قابل انکار است”؟ (حسینی،1363، 12/406)
از امام صادق(ع) در تفسیر این آیه روایت شده که فرمودند: خداوند«فَبِاَیُّ ِ ءالاء رَبِکُما تُکَذِّبان» را تکرار کرد تا نزد اقرارکنندگان تقریر و نزد تکذیب کنندگان توبیخ و سرزنش باشد.
لذا از نبی اکرم(ص) روایت شده:آنگاه که این سوره بر مردم خوانده شد و ساکت شدند و چیزی نگفتند فرمود: جواب جنّ بهتر از شماست،چون وقتی این آیه را بر آنان خواندم گفتند:پروردگارا ما هیچ یک از نعمتهای پروردگارمان را تکذیب نمی کنیم. (گنابادی،1408ق،4/132)
به همین دلیل در روایات تاکید شده که مؤمنان بعد از ذکر این آیه،جمله “لا بشی ء من آلائک ربِّ اُکَذّب”،(پروردگارا ما هیچ یک از نعمتهای تو را تکذیب نمی کنیم) را تکرار کنند. (مکارم شیرازی،1374، 23/113)
3-1-7- مراحل خلقت انسان
«خَلَقَ الإنسانِ مِن صَلصلٍ کَالفَخَّارِ»
(انسان را از گل خشکیده ای سفال مانند،آفریده)
“صلصال” به معنی گل خشکیده ای است که صدا می دهد،زیرا صلصل در اصل صدا کردن است. (قرشی،1371، 4/146)
و مراد از”انسان” در اینجا نوع آدمی است و منظور از”خلقت انسان” از صلصالی چون سفال، این است که خلقت بشر بالاخره منتهی به چنین چیزی می شود.(طباطبایی،1417ق، 19/99)
به عقیده اکثر مفسرین، مراد ازانسان،شخص آدم(ع) است.(آلوسی،1415ق،14/104)و(ابوالفتوح رازی،
1408ق،18/252)
ولی به قرینه اینکه کلمۀ “انسان” اسم جنس است نه اسم شخص،منظور از انسان،نوع انسان است به اعتبار اینکه خلقت اولی انسان به گل خشکیده ای ختم می شود نه اینکه مقصود انسان معینی باشد.
“فخّار” از ماده “فخر” گرفته شده و به معنی کسی است که بسیار فخر کند و از آنجا که اینگونه اشخاص آدمهایی تو خالی و پر سرو صدا هستند این کلمه به کوزه و هرگونه “سفال” به خاطر سروصدای زیادی که دارد اطلاق شده است.( راغب اصفهانی،1412ق، 627)
خداوند در این آیه و آیات مختلف قرآن مراحل آفرینش انسان را ذکر کرده که انسان در آغاز خاک بوده «خَلَقنَکُم مِن تُرَابٍ» (حج/5)،سپس با آب آمیخته شده و به صورت گل درآمده:«خَلَقَکُم مِّن طِینٍ»(انعام/2)و بعد به صورت “گل بدبو”(لجن) درآمد «مِن حَمَاءٍ مَسْنُونٍ»(حجر/28)،سپس حالت چسبندگی پیدا کرد«مِنْ طِینٍ لازِبٍ»(صافات/11) و بعد به صورت “خشکیده” درآمد و حالت “صلصال کالفخار” به خود گرفت.
در حقیقت این تعبیرات بیانگر یک واقعیت است که با مسائل تربیتی انسان پیوند مهمی دارد و آن اینکه ماده اولیه انسان بسیار بی ارزش و بی مقدار و از حقیرترین مواد روی زمین بوده،اما خداوند بزرگ از چنین ماده بی ارزش چنان مخلوق پرارزشی ساخت که گل سرسبد جهان آفرینش شد.
وهمچنین اشاره‌ای است به اینکه ارزش واقعی انسان را همان “روح الهی” و نفخه ربانی که در آیات دیگر قرآن(مانند آیه 25 سوره حجر) آمده تشکیل می دهد،تا باشناخت این حقیقت راه تکامل خود را به خوبی دریابد و بداند که از کدامین مسیر باید برود تا ارزش واقعی خویشتن را در عالم هستی بازیابد. (مکارم شیرازی،1374، 23/119)
بیان مراحل خلقت انسان تذکری است برای ما انسانها تا از این راه به گوشه‌ای از عظمت آفریدگارمان پی ببریم و به نعمت‌هایی که خدا به ما ارزانی داشته توجه کنیم و شکر او را به جا آوریم.
3-1-8- خلقت جن
«وَ خَلَقَ الجَآنَّ مِن مّارِجٍ مِّن نَّارٍ»
(و جن را ازشعله های مختلط و متحرک آتش آفرید.)
“مارج” به معنای زباله خالص و بدون دود آتش است. (طباطبایی،1417ق، 19/99)
در قاموس آمده:”مَرَجَ” به معنای آمیختن است.(قرشی،1371، 6/247)
منظور از اختلاط،شعله مختلف آتش است،زیرا هنگامی که آتش شعله ور می شود گاه به رنگ سرخ،گاه به رنگ زرد،گاه به رنگ آبی،و گاه به رنگ سفید درمی آید.(کاشانی،1336، 9/116)
اساس آفرینش نعمتی است که باید جنّیان سپاسگزار آن باشند که خدا به آنان چنان قوتی بخشید که یکی از آنان تخت بزرگی همچون تخت بلقیس،ملکه سبا را از یمن به فلسطین در مدت زمان کوتاهی انتقال داد که حتی زمانش از زمین بلندشدن سلیمان(ع) از جایگاه خودش کوتاهتر بود!پس هنگامی که هریک از جنّیان به اصل خود نظر افکنند به نعمتهایی که خداوند به آنها ارزانی داشته متوجه آن خواهند شد که هر شرف و بزرگواری که دارند از فضل خداوند متعال است،پس چگونه می توانند آیات او را تکذیب کنند؟
خداوند هرکدام از انس وجن را از ماده ای آفریده که با خواسته ها و نقش هریک از ایشان در زندگی تناسب دارد،بنابراین انسان را از گلی سست و بدبو آفرید،ولی به او عقل و علم بخشید و استحکام عنایت کرد تا آن حد که می تواند جن را مسخّر خود سازدو جن را از آتش آفرید و در بعضی از امور به او قوت بخشید ولی این اختلاف در آفرینش به معنی تمایز عنصری به عنصر دیگر نیست،بدین سبب ارزش به عمل صالح بستگی دارد،خواه از صلصال صادر شده باشد،یا از آمیخته ای از آتش و این بدین معنا نمی باشد که یکی رب و پروردگار است که باید توسط دیگری که مربوب و پرورده است پرستش شود،بلکه آنان دو آفریده اند و خدای یگانه ای به نام الله دارند. (مدرسی،1419ق، 14/299)
خداوند با بیان مراحل خلقت جن وانس این دو را مورد خطاب قرار داده است تا تفکری درباره خلقتشان داشته باشندکه از چه ماده و عنصر ضعیفی آفریده شده‌اند.اختلاف در آفرینش آنها برتری یکی بر دیگری نیست بلکه ارزش هر یک به عمل صالح آنها بستگی دارد و این تذکر و یادآوری جلوه‌ای از رحمت حق است تا هریک به ارزش واقعی خود پی ببرنند و راه تکامل خود را بهتر طی نمایند و این همه نعمت را که خداوند دراختیار هر یک قرار داده را انکار نکنند.
3-1-8-1- مشخصات جن در قرآن
مشخصات زیادی درباره جن در قرآن ذکر شده است از جمله اینکه:
1.موجودی است که از شعله آتش آفریده شده برخلاف انسان که از خاک آفریده شده است.
«وَ خَلَقَ الجَانَّ مِن مارِجٍ مِن نارٍ» (رحمن/15)
2.دارای علم و ادراک و تشخیص حق از باطل و قدرت و استدلال است.(آیات مختلف سوره جن)
3.دارای تکلیف و مسئولیت است.(آیات سوره جن و الرحمن)
4. گروهی از آنان مؤمن صالح و گروهی کافرند«وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ» (جن/11)
5 .آنها دارای حشر و نشر و معادند «وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً» (جن/6)
6.آنها قدرت نفوذ در آسمانها و خبرگیری و استراق سمع داشتند و بعداً ممنوع شدند.
«وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً» (جن/9)
7.آنها با انسانها ارتباط برقرار می کردند و با آگاهی محدود که نسبت به بعضی از اسرار نهانی داشتند به اغوای انسانها می پرداختند.
«وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً» (جن/6)
8.در میان آنها افرادی یافت می شوند که از قدرت زیادی برخوردارند، همانگونه که در میان انسانها چنین است.
«قالَ عِفْریتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ وَ إِنِّی عَلَیْهِ لَقَوِیٌّ أَمینٌ» (نمل/39)
(یکی از گردنکشان جن به سلیمان گفت من تخت ملکه سبا را پیش از آنکه از جای برخیزی از سرزمین او به اینجا می آورم)
9.آنها قدرت بر انجام بعضی کارهای مورد نیاز انسان را دارند
«وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ…یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحاریبَ وَ تَماثیلَ وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ» (سبا/13-12)
(گروهی از جن پیش روی سلیمان به اذن پروردگار کار می کردند و برای معبدها،تمثالها و ظروف بزرگ، غذا تهیه می کردند).
10.خلقت آنها در روی زمین قبل از خلقت انسانها بوده است «وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ» (حجر/27)
از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که برخلاف آنچه در افواه مردم مشهور است و آنها را”از ما بهتران” می دانند،انسان نوعی است برتر از آنها،به دلیل اینکه تمام پیامبران الهی از انسانهای برگزیده شدند و آنها به پیامبر اسلام که از نوع بشر بود ایمان آوردند و از او تبعیت کردند و اصولا واجب شدن سجده در برابر آدم بر شیطان که بنابر تصریح قرآن،آن روز از (بزرگان)طایفه جن بود (کهف/50) دلیل بر فضیلت نوع انسان بر جن می باشد.
اینها مطالبی است که از قرآن مجید درباره این موجود ناپیدا استفاده می شود که خالی از هرگونه مسائل غیر علمی است،ولی مردم عوام و ناآگاه خرافات زیادی درباره این موجود ساخته اند که با عقل و منطق جور نمی آید،و به همین جهت یک چهره خرافی و غیرمنطقی به این موجود داده که وقتی کلمه جن گفته می شود مشتی خرافات نیز با آن تداعی می شود از جمله اینکه آنها را با اشکال غریب و عجیب و وحشتناک و موجوداتی دم دار و سم دار،موذی و پرآزار،کینه توز و بدرفتار که ممکن است از ریختن یک ظرف آب داغ در یک نقطه خالی، خانه هایی رابه آتش کشند و موهوماتی از این قبیل.
در حالی که اگر موضوع وجود جن از این خرافات پیراسته شود، اصل مطلب کاملا قابل قبول است که هیچ دلیل بر انحصار موجودات زنده به آنچه ما می بینیم،نداریم،بلکه علماء و دانشمندان علوم طبیعی می گویند: موجوداتی را که انسان با حواس خود می تواند درک کند،در برابر موجوداتی که با حواس قابل درک نیستند ناچیز است.
و نیز دانشمندان می گویند: چشم ما رنگهای محدود را می بیند، و گوش ما امواج صوتی محدودی را می شنود، رنگها و صداهایی که با چشم و گوش ما قابل درک نیست بسیار بیش از آن است که قابل درک است.
با وجود این حقایق،جای تعجب نیست که انواع موجودات زنده ای در این عالم وجود داشته باشند که انسانها نمی توانند با حواس خود آنها را درک کنند.(مکارم شیرازی،1374، 25/156)
نتیجه اینکه از یک سو قرآن کلام ناطق صادق،خبر از وجود جن با ویژگیهایی که در بالا ذکر شد داده است و از سوی دیگر هیچ دلیل عقلی بر نفی آن وجود ندارد،بنابراین باید آن را پذیرفت و از توجیهات غلط و ناروا برحذر بود همانگونه که از خرافات عوام در این قسمت باید اجتناب کرد.
این نکته نیز قابل توجه است که جن گاهی بر یک مفهوم وسیعتر اطلاق می شود که انواع موجودات ناپیدا را شامل می شود اعم از آنها که دارای عقل و درکند و آنها که عقل و درک ندارند و حتی گروهی از حیواناتی که با چشم دیده می شوند و معمولا در لانه ها پنهانند،نیز در این معنی وسیع وارد است.
روایتی در این باره از پیامبر(ص) نقل شده است که فرمود:
«خلق الله الجن خمسه اصناف: صنف کالریح فی الهواء، و صنف حیّات و صنف عقارب،و صنف حشرات الارض،و صنف کبنی آدم علیهم الحساب و العقاب» (قمی،1414ق، 1/186)
(خداوند جن را پنج صنف آفریده است:صنفی مانند باد درهوا(ناپیدا هستند) و صنفی به صورت مارها و صنفی به صورت عقربها و صنفی به صورت حشرات زمین اند و صنفی از آنها مانند انسانند که بر آنها حساب و عقاب است)
با توجه به این روایت و مفهوم گسترده آن،بسیاری از مشکلاتی که در روایات و داستانها در مورد جن گفته شده است،حل خواهد شد.مثلا در بعضی از روایات از امیرالمؤمنان(ع) می خوانیم که فرمود:
«لا تشرب الماء من ثلمه الاناء و لا من عروته فان الشیطان یقعد علی العروه و الثلمه» (کلینی،1407ق، 6/385)
(از قسمت شکسته ظرف و طرف دستگیره آب نخورید زیرا شیطان روی دستگیره و قسمت شکسته می نشیند).
با توجه به اینکه شیطان از جن است و با توجه به اینکه جای شکسته ظرف و همچنین دسته آن محل اجتماع انواع میکرب هاست، بعید به نظر نمی رسد که جن و شیطان به مفهوم عام اینگونه موجودات را نیز شامل شود هرچند معنی خاصی دارد که به معنای موجودی است که دارای فهم و شعور و مسئولیت و تکلیف است و روایات در این زمینه فراوان است.(مکارم شیرازی،1374، 25/157)
3-1-9- مشرقین و مغربین
«رَبُّ المَشرِقَینِ وَ رَبُّ المَغرِبَینِ» (پروردگار دو مشرق وپروردگار دو مغرب)
منظور از دو مشرق،مشرق تابستان و مشرق زمستان است،که به خاطر دو جا بودن آن دو چهار فصل پدید می آید،و ارزاق روزی خواران انتظام می پذیرد.(طباطبایی،1417ق، 19/99)
طبرسی در مجمع البیان گفته است مراد از دو مشرق،مشرق خورشید و ماه است و مراد از دو مغرب هم دو مغرب آن است.(طبرسی،1372، 9/304)
با توجه به حدیثی از امیرالمومنین که در تفسیر این آیه فرمودند معنی اول مناسبتر به نظر می رسد.
«ان مشرق الشتاء علی حده،و مشرق الصیف علی حده،اما تعرف ذلا من قرب الشمس و بعدها»
(مشرق(آغاز) زمستان جداگانه است،و مشرق(آغاز) تابستان جداگانه است آیا نمی بینی که خورشید در این دو فصل نزدیک و دور می شود(اشاره به بالا آمدن خورشید درآسمان در فصل تابستان و پایین رفتن در فصل زمستان است)).( عروسی حویزی،1415ق، 5/190)
این آیه کریمه در حقیقت توجه ما را به حرکت انتقالی زمین برگرد خورشید جلب می کند که هرسال یک دور آن به پایان می رسد و سبب پیدایش چهار فصل سال می شود و در ضمن آن ، روزانه محل برآمدن صبحگاهی خورشید از افق(مشرق)و فرو رفتن شامگاهی آن در افق(مغرب) تغییر می پذیرد تا باردیگر در اول سال بعد به همان نخستین منزل برسد و از آنجا طلوع کند.و در مقابل طلوع چنین کیفیتی عیناً برای فرو رفتن خورشید در مغرب پس از پایان روز پیش می آید.و آیه همچنین حرکت وضعی زمین را برگرد خودش به یاد ما می آورد که هر روز یک بار انجام می شود و نیز از شب و روز سخن می گوید که نتیجه ای از این گردش است که آن نیز مسیر انسان را کامل می کند و در خدمت مصالح و خواسته های او در زندگی است و از جمله خواب و آسایش او در شب و فعالیت و کوشش او در روز،با توجه به علم امروز زمین به دو نیمکره تقسیم شده که اگر نیمه اول با طلوع آفتاب مقابل باشد،در نیمه دیگرش آفتاب غروب کرده است و عکس این نیز درست می باشد وبنابراین دو مشرق و مغرب وجود دارد که پیاپی برای کره زمین به وجود می آیند.
نتیجه اینکه این دو حرکت نعمت است و نام الرحمن را برای انسان منعکس می سازد،در آن هنگام که انسان به رحمانیت پروردگار خویش معرفت داشته باشد و اینکه خداوند متعال هستی را به مصلحت مسخر ساخته است،خوشبین وفعال به زندگی می پردازد و اطمینان دارد که تلاش او بی حاصل نخواهد ماند و از این خاستگاه به تفکر می پردازد که آفرینش او برای آن است که رحمت و بخشندگی داشته باشد نه اینکه مایه عذاب شود و از سوی دیگر به زودی با زندگی پیرامون خویش یک همزیستی مثبت پیدا می کند،برکوشش از آن روی اعتماد می‌کند که از آنچه خداوند سبحان برای او آفریده است به حد اعلی بهره گیرد و این هنگامی تحقق پیدا می کند که همه چیز از نعمتها و آلاء پروردگارش را برای خود بداند و اما اگر این راتکذیب کند، سعی او بی حاصل می ماند و اراده او سست می شود و نفس او از امکان تسخیر زندگی مأیوس می ماند،چه بسیار آدمی که برسیاره زمین زیسته، بی آنکه درصدد آشناشدن با حرکت ظاهری خورشید و استفاده از آن در زندگی خود برآید و به تحقق بخشیدن به هدفهای شخصی و تمدنی خویش بپردازد بدان سبب که از رابطه خود با آن بی خبر مانده است،یا براین اعتقاد بوده است که به سبب دوری خورشید تسخیر آن غیرممکن است و یا به خاطر او آفریده نشده است؟!و اکنون علم نوین برای ما تاکید می کند که آن یک نعمت بزرگ الهی است و به سود انسان آفریده شده و با الهام از این نکته جنبش آن بر محاسبات زمانی انعکاس می یابد و دانشمندان پیوسته به تحقیقات گوناگونی اشتغال دارند که منظور از آنها تسخیر خورشید تا آخرین درجه ممکن و قرار دادن آن در خدمت هدفها و خواسته های انسان متمدن است.(مدرسی،1419ق، 14/299)
3-1-10- دریا کانون نعمت‌های الهی
«مَرَّجَ البَحرَینِ یَلتَقِیَانِ» (دو دریا را پیش راند تا به هم رسیدند)
«بَینَهُما بَرزَخٌ لا یَبغِیانِ» (اما در میان آن دو برزخی است که یکی بر دیگری غلبه نمی کند!)
این آیات در شرح نعمتهای پروردگار، سخن از دریاها به میان می آورد، اما نه همه دریاها بلکه کیفیت خاصی در پاره ای از دریاها که هم پدیده ای است عجیب و نشانه ای است از قدرت بی پایان حق و هم وسیله ای است برای پدید آمدن بعضی از متاع های مورد استفاده انسانها.
ماده “مَرَجَ” بر وزن “فلج” به معنی مخلوط کردن است و یا فرستادن و رها نمودن است و در اینجا به معنی فرستادن و در کنار هم قرار دادن می باشد.(قرشی،1371، 6/248)
منظور از این دو دریا به گواهی آیه 53 سوره “فرقان” دو دریای آب “شیرین” و “شور” است آنجا که می فرماید:
«وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ البَحرَینِ هذَا عَذبٌ فُراتٌ وَ هذَا مِلحٌ اُجاجٌ وَ جَعَلَ بَینَهُمَا بَرزَخًا وَ حِجرًا مَحجُورًا»
(او کسی است که دو دریا را درکنار هم قرار داده یکی گوارا و شیرین است و دیگری شور و تلخ و در میان آنها برزخی قرار داد تا با هم مخلوط نشوند.)
قابل قبول ترین تفسیری که دربارۀ این دو آیه کرده اند این است که: مراد از دو دریا دو دریای معین نیست،بلکه دو نوع دریا است یکی شور که قریب سه چهارم کره زمین را در خود فرو برده که بیشتر اقیانوسها و دریاها را تشکیل می دهد و یکی هم دریاهای شیرین است که خدای تعالی آنها را در زمین ذخیره کرده و به صورت چشمه ها از زمین می جوشد و نهرهای بزرگ را تشکیل می دهد و مجدداً به دریاها می ریزد. این دو جور دریا یعنی دریاهای روی زمین و دریاهای داخل زمین همواره به هم اتصال دارند،هم در زیرزمین و هم در روی زمین و در عین اینکه “یلتقیان-برخورد و اتصال دارند” نه این شوری آن را از بین می برد و نه آن شیرینی این را، چون بین آن دو حاجز و مانعی است که نمی گذارد در وضع یکدیگر تغییری بدهند و آن مانع، خود مخازن زمین و رگه های آن است که نه می گذارد دریای شور به دریای شیرین تجاوز نموده و آن را مثل خود شور کند و در نتیجه زندگی جانداران را تهدید نماید و نه دریای شیرین به دریای شور تجاوز نموده است. و نیز به طور دائم دریاهای شور،دریاهای شیرین را از این راه کمک می کند که آب خود را به ابرها داده،و ابرها آن را بر زمین می بارد و زمین باران را در خود فرو برده مخازن خود را پر می کند و همین مخازن هم دریاهای شور را کمک نموده همانطور که گفتیم از زمین می جوشد و به صورت نهرهای کوچک و بزرگ به دریا می ریزد.(طباطبایی،1417ق، 19/100)
پس معنای این دو آیه این است که خدای تعالی دو دریای شیرین و گوارا و شور و تلخ را مخلوط کرده،در عین اینکه تلاقی آن دو دائمی است،به وسیله مانعی که بین آن دو قرار داده نمی گذارد که یکدیگر را در خود مستهلک کنند و این صفت گوارایی آن را از بین ببرد و آن صفت شوری این را و در نتیجه نظام زندگی جانداران و بقای آن را تهدید کنند.
3-1-10-1: مروارید و مرجان
«یَخرُجُ مِنهُمَا اللُّؤلُؤُ وَ المَرجَانُ»
خداوند تنها نیازمندیهای ضروری ما را در دریاها قرار نداده،بلکه چیزهای کمالی و تجملی نیز در آن پدید آورده است.
لؤلؤ و مرجان دو وسیله جالب زینتی است و در طب و معالجه بیماری‌ها نیز مورد استفاده قرار می گیرد،ضمناً مال التجاره و کالای خوبی است که از آن عوائد زیادی به دست می آید و روی این جهات به عنوان دو نعمت در آیات فوق به آن اشاره شده است.
اما “لؤلؤ” که در فارسی آن را “مروارید” می گویند دانه شفاف و قیمتی است که در درون صدف در اعماق دریاها پرورش می یابد و هر قدر درشت تر باشد گرانبهاتر است و در طب موارد استعمال گسترده ای دارد،اطبای پیشین داروهایی از آن برای تقویت قلب و اعصاب و برطرف کردن انواع خفقان و حالت ترس و وحشت و تقویت کبد و رفع بدبویی دهان و سنگهای کلیه و مثانه و یرقان تهیه می کردند،حتی در بیماریهای چشم نیز از آن استفاده می نمودند. (تنکابنی،1080ق،123) و ( دهخدا،1339،184)
“مرجان” بعضی آن را به معنی لؤلؤهای کوچک تفسیر کرده اند ولی حقیقت چیز دیگر است،مرجان موجود زنده ای است شبیه شاخه کوچک درخت که در اعماق دریاها می روید و تا مدتها دانشمندان آن رانوعی “گیاه” می پنداشتند،ولی بعدا روشن شد که نوعی حیوان است،هرچند به صخره های کف دریا می چسبد و گاه منطقه وسیعی را می پوشاند و تدریجا افزوده می شود وجزائری تشکیل می دهد که به “جزائر مرجانی” معروف است.
مرجان معمولاً در آبهای ساکن نشو ونما می کند و صیادان آن را از سواحل “دریای احمر” و “مدیترانه” و بعضی نقاط دیگر صید می کنند.
بهترین نوع مرجان زینتی “مرجان سرخ رنگ” است و هرقدر سرخ تر باشد قیمتی تر است و تشبیهات شعرا در اشعارشان نیز برهمین اساس است و بدترین نوع مرجان،”مرجان سفید” است که به طور فراوان یافت می شود و در میان این دو “مرجان سیاه” قرار دارد.
مرجان نیز علاوه بر جنبه زینتی استعمال طبی دارد و خواص زیادی برای آن ذکر کرده اند،از جمله از آن داروهایی می سازند که برای تقویت قلب،دفع سم افعی،تقویت اعصاب،معالجه اسهال و خونریزی‌های رحم،بهره گیری می کنند،و گفته اند برای بیماریهای صرع نیز مفید است. ( وجدی،1339،183)
روایت است که مراد از دو دریا و بحر حضرت علی(ع) بحر ولایت و حضرت فاطمه(س) بحر عصمت و نبوت است و میان آنها فاصله و واسطه ای چون محمد(ص) است و از آن دو دریا حسن و حسین(ع) بیرون می آید که عجیب نیست که آن دو بزرگوار دو دریا بوده باشند برای وسعت فضل و مقامشان و زیادی خیر ایشان و دریا را برای وسعتش بحر گویند.به همین دلیل پیامبر(ص) به اسبی که سوار شده و آن را به حرکت و رفتن درآورده بود فرمود سپاس می گویم خدای را که آن را دریایی یافتم یعنی آن را صاحب معانی بسیار و صفات پسندیده دیدم. (فرات کوفی،1410ق، 659)
3-1-10-2- کشتی وسیله حمل ونقل
خداوند درادامه این بخش از نعمتها کشتی‌ها را که در حقیقت بزرگترین و مهم‌ترین وسیله حمل و نقل بشر در گذشته بوده است به عنوان یکی دیگر از مصادیق رحمت مطرح کرده است:
«وَ لَهُ الجَوَارِ المُنشَأتُ فِی البَحرِ کَالأَعلَامِ»
(و او راست کشتی‌هایی همانند کوه که در دریا می روند)
کلمه “جواری” جمع جاریه است،که به معنای کشتی است (راغب اصفهانی،1412ق، 194)
وکلمه منشأت اسم مفعول از ماده انشاء است و انشاء هر چیز به معنای احداث و ایجاد و تربیت آن است.(طریحی،1375، 1/416) و کلمه “اعلام” جمع “علم” به فتحه عین و لام است که به معنای کوه است. (قرشی،1371، 5/34)
با وجود اینکه کشتی ها را انسان ها می سازند خداوند آنها را ملک خود دانسته و آن بدین جهت است که تمامی سبب هایی که در ساختن کشتی دخالت دارند،از چوب و آهن و سایر اجزایی که کشتی از آن ترکیب می یابد و انسانی که این اجزاء را ترکیب می کند و صورت کشتی به آن می دهد و نیز شعور این انسان و فکر و اراده اش همه مخلوق خدا و مملوک اوست،قهرا نتیجه عمل انسان هم که یا کشتی است و یا چیز دیگر ملک خدای تعالی است.
پس منعم حقیقی کشتی ها به انسان،خداست،چون خدای تعالی به انسانها الهام کرد که چگونه کشتی بسازند و اینکه چه منابع و آثاری بر این وضع هست،و نیز راه استفاده از منافع بسیار آن را او الهام فرموده است. (طباطبایی،1417ق، 19/101)
3-1-11- فنا و بقا
«کُلَّ مَن عَلَیها فَانٍ» (تمام کسانی که بر روی زمین زندگی می کنند فانی شوند)
خداوند در این آیات مسأله فنا را در زمره نعمت های خود قرار داده است و آن ممکن است از این نظر باشد که این فنا به معنی فنای مطلق نیست،بلکه دریچه ای است به عالم بقاء و این دنیا و گذرگاهی است که شرط وصول به سرای جاویدان عبور از آن است.
دنیا با تمام نعمتهایش زندانی است برای مؤمن و خروج از این دنیا آزاد شدن از این زندان تنگ و تاریک است.
و یا از این نظر که ذکر نعمتهای فراوان گذشته ممکن است باعث غفلت و غرق شدن گروهی در زندگی دنیا و انواع خوردنیها و نوشیدنی ها و لؤلؤ و مرجان و مرکبهای راهوارش گردد، لذا یادآوری می کند که این دنیا جای بقا نیست مبادا دلبستگی به اینها پیدا کنید و از آنها در مسیر پروردگار بهره نگیرید که این تذکر خود نعمتی بزرگ است. (مکارم شیرازی،1374، 23/135)
ضمیر در”علیها” (کسانی که بر زمین هستند) انس و جن می باشند،هرچند بعضی از مفسران احتمال داده اند که حیوانات و جنبندگان و موجودات دیگر را نیز شامل می شود ولی ظاهر تعبیر “من” که معمولا برای صاحبان عقل می آید همان معنی اول است. (حسینی همدانی،1404ق، 16/87)
«وَ یَبقَی وَجهُ رَبَّکَ ذُوالجَلالِ وَ الإکرَامِ»
(و ذات با شکوه و ارجمند پروردگارت باقی خواهند ماند.)
وجه به معنی صورت است که به هنگام مقابله با کسی با آن مواجه و روبرو می شویم،ولی هنگامی که در مورد خداوند به کار می رود منظور ذات پاک اوست. (طوسی،بی تا، 9/472)
“ذوالجلال” یعنی صاحب بزرگی و کبریایی و مستحق سپاس و ثناء است بواسطه احسانی که در اعلا درجه و مراتب احسان و انعام اوست آن چنان خدایی که اصل و اساس هر نعمت است و “والاکرم” صاحب اکرام است پیامبران و اولیاء خود را به الطاف و فضیلت دادنش با عظمت و جلال خودش اکرام می کند. (طبرسی،1372، 9/306)
در حدیثی در همین رابطه آمده است که مردی در حضور پیامبر(ص) مشغول نماز بود سپس چنین دعا کرد:
«اللهم انی اسئلک بان لک الحمد، لا اله الا انت المنان،بدیع السماوات و الارض،ذوالجلال و الاکرام یا حی یا قیوم»
پیامبر(ص) به اصحاب و یارانش فرمود: می دانید خدا را به چه نامی می خواند؟ عرض کردند: خدا و رسولش آگاهتر است.
فرمود:
«والذی نفسی بیده لقد دعا الله باسمعه الاعظم اذا دعی به اجاب،و اذا سئل به اعطی»
(قسم به آن کس که جانم به دست اوست خدا را به اسم اعظمش خواند که هرگاه کسی او را به آن بخواند اجابت می کند،و هرگاه به وسیله آن از او تقاضا کند عطا می فرماید) (آلوسی،1415ق، 14/107)
3-1-12- اهل آسمان و زمین و شأن خداوند
«یَسئَلُهُ مَن فِی السَّمَوَاتِ و الأَرضِ کُلَّ یَومِ هُوَ فِی شَأنٍ»
(هرکس که در آسمانها و زمین است سائل درگاه اوست و او هر روز در کاری است)
محتوای این آیه در واقع نتیجه ای از آیات قبل است زیرا می فرماید: تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند همواره نیازهای خود را از او می خواهند و از او سؤال می کنند.
منظور از درخواست تمام آسمانیان و زمینیان درخواست به زبان نیست،بلکه درخواست به احتیاج است،چون احتیاج خودش زبان است و معلوم است که موجودات زمین و آسمان از تمامی جهات وجود شان،محتاج خدایند،هستیشان بسته به خدا و متمسک به ذیل غنای اویند،همچنان‌که فرمود:
«أَنتُمُ الفُقَراءُ إِلَی الله وَ اللهُ هُوَ الغَنِیُّ»‌(نحل/96)
(همه شما عین فقر به خدایید و تنها اوست که بی نیاز ستوده است.)
و نیز در اینکه منظور از درخواست،درخواست زبانی نیست،بلکه درخواست حاجتی است فرموده:
«وَ آتاکُم مِن کُلِّ ما سَأَلتُمُوهُ» (فاطر/15)
(همه آنچه که احتیاج به آن دارید را به شما داده است.)
«کُلَّ یَومِ هُوَ فِی شَأنٍ»
اگر کلمه “شأن” را در اینجا نکره یعنی بدون الف و لام آورده برای این بود که تفرق و اختلاف را برساند در نتیجه معنای جمله چنین شود: خدای تعالی در هر روز کاری دارد، غیر آن کاری که در روز قبل داشت و غیر آن کاری که روز بعدش دارد، پس هیچ یک از کارهای او تکراری نیست و هیچ شأنی از شئون او از هرجهت مانند شأن دیگرش نیست، هرچه انجام می‌دهد بدون الگو و قالب و نمونه انجام می‌دهد و ابداع و ایجاد می کند و به همین جهت است که خود رابدیع نامیده، فرموده: «بَدِیعُ السَّماواتِ وَالارضِ» (بقره/117) (هستی بخش آسمانها و زمین او است)
البته منظور از کلمه “یوم” در جمله «کُلَّ یَومِ» هر روز-احاطه خدای تعالی در مقام فعل و تدبیر اشیاء است، در نتیجه او هر زمانی هست ولی در زمان نیست و در هر مکانی هست لیکن در مکان نمی گنجد و با هر چیزی هست لیکن نزدیک به چیزی نیست. (طباطبایی،1417ق، 19/102)
این آیه هم امید آفرینش است، هم غرورشکن و هم نشانه دوام خلقت و استمرار آفرینش، به همین دلیل گاهی پیشوایان اسلام برای امید بخشیدن به افراد، مخصوصاً روی این آیه تکیه می کردند، چنان که در داستان تبعید دردناک ابوذر “به ربذه” آمده:علی(ع) با جمله های بسیار گیرا و پرمعنی به هنگام بدرقه او به او دلداری داد، پس امام حسن(ع) فرزند رشید امیرمؤمنان او را به عنوان “عمو” خطاب کرد و جمله‌های دیگری افزود، بعد از او سالار شهیدان امام حسین(ع) زبان به سخن گشود و فرمود:
«یا عماه ان الله تعالی قادر ان یتغیر ما قدتری،الله کُلَّ یَومِ هُوَ فِی شَأنٍ، و قد منعک القوم دنیاهم و منعتهم دینک…فاسال الله الصبر و النصر» (امینی، 1386،8/301)
(ای عمو!خداوند متعال قادر است که این شرایط را دگرگون سازد و او هر روز در شان و کار تازه ای است، آنها تو را مزاحم دنیای خود دیدند و تو را باز داشتند و تو آنها را مزاحم دین خود دیدی و از آن باز داشتی از خدا شکیبایی و پیروزی بطلب)
3-2-نعمتهای اخروی
3-2-1- حسابرسی جن و انس
«سَنَفرُغَ لَکُم أَیُّهَ الثَّقَلانِ» (ای جنیان و آدمیان، به حساب شما خواهیم رسید)
نعمتهایی که تاکنون در آیات این سوره مطرح شده مربوط به این جهان بوده است،ولی از این آیه کریمه به بعد تذکراتی راجع به قیامت است و قرآن به مطلق نتایج اعمال خوب و اعمال بد اشاره می کند.
“ثَقَل” از ماده “ثِقل” به معنی سنگینی است.(قرشی،1371، 1/307)
در قرآن به جن و انس “ثقلین” گفته شده است برخلاف ملائکه که جزء گروه ثقلها نیستند،زیرا انسان دارای وزن و سنگینی است و درآن تردیدی نیست.ملائکه احیاناً به صورت جسم تمثل پیدا می کنند ولی تمثل معنایش این است که خود شیء حقیقت دیگری است اما به این‌ صورت‌ ظاهرمی‌شود (مطهری،1387،6/47)
در آن روز خداوند عالم قادر دقیقا همه اعمال و گفتار و نیات انس و جن را مورد بررسى و حساب دقیق قرار داده، و کیفر و پاداش مناسب را براى آنها تعیین مى‏کند.
با اینکه خداوند هر گاه به چیزى بپردازد از چیز دیگرى غافل نمى‏شود و در آن واحد احاطه علمى به همه کائنات دارد و هرگز چیزى او را از چیز دیگرمشغول نمى‏سازد” لا یشغله شان عن شان” ولى با اینحال تعبیر به” سنفرغ” جالب است، چرا که این تعبیر معمولا در موردى گفته مى‏شود که شخصى تمام کارهاى خود را رها مى‏کند، تا با حواس جمع به کارى بپردازد، و این تنها در مورد مخلوقاتى است که به حکم محدودیت هر گاه توجه به چیزى کنند از چیز دیگر باز مى‏مانند.
ولى این تعبیر در مورد خداوند چیزى جز تاکید هر چه بیشتر بر مساله رسیدگى به حساب نخواهد بود، به گونه‏اى که هیچ مثقال ذره‏اى از قلم نخواهد افتاد، و چه عجیب است که خداوند بزرگ حساب بندگان کوچک خود را بر عهده گیرد، و چه هولناک و وحشتناک است یک چنین محاسبه؟ اطلاق “ثقل” بر گروه جن و انس به خاطر سنگینى معنوى آنهاست، چرا که خداوند به آنها از نظر عقل و شعور و علم و آگاهى وزن و ارزش خاصى داده است، هر چند از نظر جسمى نیز در مجموع سنگینى قابل ملاحظه‏اى دارند، و لذا در آیه 2 سوره زلزال مى‏خوانیم: وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها که یکى از معانى آن خروج انسانها از قبرها به هنگام رستاخیز است این نکته نیز قابل تذکر است که ذکر خصوص این دو گروه به خاطر آن است که عمده کسانى که مکلف به تکالیف الهى هستند این دو مى‏باشند.(مکارم شیرازی،1374،23/147)
این آیه بیان می کند که روز قیامت خدا و ملائکه مشغول حساب جن و انس خواهند بود،به طوری که فقط کارشان همین باشد،سین در “سنفرغ” ظاهرا برای تاکید و قسمت است و نه به معنی دوری و نزدیکی و نیز صریح است که جن مانند انس،آخرت و بهشت و جهنم دارد و این حسابرسی از جمله نعمتهای خداوند است.(قرشی،1377، 10/876)
خداوند در این آیات از محاسبه قیامت و بعضى دیگر از خصوصیات معاد سخن مى‏گوید که در عین تهدید بودن براى مجرمان وسیله تربیت و آگاهى و بیدارى برای مؤمنان است و به همین جهت رحمت محسوب مى‏شود.
3-2-1-1-سلطان و قدرت الهی
«یَامَعشَرَ الجِنَّ وَ الإِنسِ‌إِنِ استَطَعتُم أَن تَنفُذُوا مِن أَقطَارِ السَّمَوَاتِ وَ الاَرضِ فَانفذوا لا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلطَنٍ»
(ای گرون جنیان و آدمیان،اگر می توانید که از کناره های آسمانها و زمین بیرون روید،ولی بیرون نتوانید رفت مگر با داشتن قدرتی.)
خطاب آیه مبنی بر تعجیز عموم افراد جن و بشر است که هر یک چنانچه قدرت دارد که از یکی از جوانب آسمان و زمین از این صحنه فرار کند،انجام دهد و کنایه از اینکه هیچیک از افراد جن و بشر نمی تواند از سعه قدرت ساحت پروردگار بیرون رود و از اجرای عقوبت رهایی یابد با اینکه افراد جن از نظر تجردی که دارند به سهولت می توانند از محیط خطر خارج شده رهائی یابند و مقدم داشتن جن در اینجا ممکن است به خاطر این باشد که آنها آمادگی بیشتری برای سیر آسمانها دارند. (همان،149) ولی نسبت به قدرت و احاطه مقام کبریای هیچ موجود و پدیده ای نمی تواند بدر رود و از اجزای کیفر و عقوبت خود رهائی بخشد. درست است که تهدید در این آیه به ظاهر در مسیر مجازات و کیفر است ولی از آنجا که ذکر آن هشداری است به همه انسانها و عاملی است برای اصلاح و تربیت،طبعا لطف و نعمتی محسوب می شود.
با توجه به این نکته که جن موجود مجردیست و در دنیا بشر نمی تواند جن را مشاهده نماید -زیرا مشاهده بشر از طریق نیروی بینائی حسی است و آن اختصاص به اجسام مادی دارد که با شرایطی به آنها نظر افکند- ولی بشر چنانچه به آستانه مرگ درآید نیروی بینائی روح او گشوده می شود و فرشتگان و قابض ارواح را با نیروی بینائی و شهود روح خود مشاهده می نماید.
و در عالم برزخ و عالم قیامت بشر نیز از نظر قدرت شهود فرشتگان و هم چنین افراد جن را مشاهده می نمایند. خلاصه استفاده می شود که بشر در این جهان از مشاهده جن محروم و بی بهره است،از نظر اینکه نیروی بینائی او اختصاص به بینائی حسی دارد و از مواد جسمانی و مادی فقط می تواند با نیروی بینائی ببیند و استفاده نماید ولی در عالم برزخ و قیامت نیروی شهود روح بشر تقویت یافته بر فرشتگان و همچنین بر افراد جن تماس و ارتباط خواهند داشت نهایت نه با نیروی بینائی حسی بلکه با نیروی شهود روحی و روانی،بعبارت دیگر استفاده می شود که بشر از مشاهده و شهود مجردات و قدسیان مانند فرشتگان و موجودات ناپیدا و مجرداتی مانند جن در این جهان بی بهره است.از نظر اینکه نیروی بینائی بشر اختصاص به نیروی حسی دارد و فقط رسولان و اولیاء از نظر قدرت و قدس روح می توانند به طور تمثل فرشتگان را با نیروی شهود و روح مشاهده نمایند همچنانکه مریم صدیقه(ع) جبرئیل امین(ع) را به طور تمثل با شهود و روح و قلب خود او را مشاهده نمود و با او گفتگو کرد. (حسینی همدانی،1404ق، 16/95)
در اینکه آیه فوق مربوط به قیامت است یا دنیا و یا هر دو؟ در میان مفسران گفتگو است و چون آیات قبل و بعد از آن ناظر به رویدادهای سرای دیگر است به نظر می رسد که این آیه نیز مربوط به فرار از چنگال عدالت الهی در قیامت باشد.و مؤید آن بعضی از اخباری است که در منابع اسلامی در این زمینه نقل شده از جمله در حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده روز قیامت خداوند بندگان را در محل واحدی جمع می کند و به فرشتگان آسمان پائین وحی می فرستد فرود آیید، آنها که دو برابر جمعیت روی زمین جن و انس هستند فرود می آیند،سپس اهل آسمان دوم که آنها نیز دو برابر همه می باشند فرود می آیند و به همین ترتیب فرشتگان هفت آسمان فرود می آیند و همچون هفت حجابی گرداگرد انس و جن را احاطه می کنند،اینجاست که منادی صدا می زند؛ای جمعیت جن و انس اگر می توانید از اقطار آسمان ها و زمین بگذرید،اما هرگز نمی توانید جز با قدرت الهی و در اینجا می بینند اطراف آنها را هفت گروه عظیم از فرشتگان فرا گرفته اند. (راهی برای فرار از چنگال عدالت نیست) (فیض کاشانی،1415ق، 1/243) و (طبرسی،1372، 9/205)
3-2-1-2- وضع کیفرها در قیامت
«یُرسَلُ عَلَیکُما شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرانِ»
(بر شما شعله ای بی دود فرستاده شود،یا دودی بی شعله،پس با او مقابله نتوانید کرد)
این آیه در حقیقت تاکید بر آیه قبل که دائر بر عدم قدرت انس و جن بر فرار از چنگال عدالت است،می باشد.
“شواظ” به معنی شعله های بی دود آتش است.(راغب اصفهانی،1412ق،470) و (ابن منظور،1414ق، 7/446)
“نحاس” به معنی دود (و یا شعله های قرمز رنگ و دود آلود آتش)است که به رنگ مس درمی آید. (قرشی،1371، 7/32)
«فَاِذَا انشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَت وَردَهً کَالدِّهانِ»
(آنگاه که آسمان شکافته شود،رنگی سرخ چون رنگ روغن خواهد داشت)
این آیات ادامه آیات قبل است که حوادث رستاخیز را بازگو می کند و خصوصیات دیگری از صحنه قیامت و چگونگی حساب و مجازات و کیفر را ذکر می نماید.
“دِهان” به معنای ته مانده روغن است. (مصطفوی،1368، 3/263)
از مجموع آیات “قیامت” به خوبی استفاده می شود که در آن روز نظام کنونی جهان به کلی درهم می ریزد و حوادث بسیار هول انگیز در سرتاسر عالم رخ می دهد،کواکب و سیارات و زمین و آسمان دگرگون می شوند و مسائلی که تصور آن امروز برای ما مشکل است واقع می گردد و از جمله چیزی است که در آیه فوق آمده است که کرات آسمانی از هم می شکافد و به رنگ سرخ و به صورت مذاب همچون روغن درمی آید.این تشبیه ممکن است از این نظر باشد که رنگ آسمان به صورت مذاب گلگون در می آید.و یا اشاره به ذوب شدن کرات آسمانی و یا رنگهای مختلف آن بوده باشد.بعضی دهان را به معنی “چرم سرخ رنگ” نیز تفسیر کرده اند. در هر صورت این تشبیهات تنها می تواند شبحی از آن صفحه هولناک را مجسم سازد،چرا که در واقع شباهتی به هیچ حادثه ای از حوادث این دنیا ندارد و صحنه هایی است که تا کسی نبیند نمی داند. (شیرازی،1374، 23/154)
“ورده” به معنی گل است و از آنجا که گلها غالباً سرخ رنگند معنی سرخ را تداعی می کند. (طریحی،1375، 3/160)
از آنجا که اعلام وقوع این حوادث هولناک در صحنه قیامت و یا قبل از آن هشداری به همه مجرمان و مومنان است ، لطفی از الطاف الهی می باشد.
3-2-1-3 نوع سؤال و جواب در قیامت
«فَیَومَئِذٍ لایُسئَلُ عَن ذَنبِهِ اِنسٌ وَ لا جانٌّ»
(پس در آن روز از گناه هیچ جنی و آدمی نپرسند)
از این آیه تا به آخر سوره وضع حساب و جزا و حال مجرمین و متقین را که در دنیا از مقام پروردگار خود پروا داشتند و نیز حال کار آنان را بیان می کند)
سپس آیه شریفه سرعت حساب را بیان می کند(و می فرماید: حسابرسی او این قدر سریع است که از هیچ جن و انسی نمی پرسند چه گناهی کرده ای)و در جای دیگر صریحاً فرموده:
«وَ اللهُ سَرِیعُ الحَسابِ» (نور/39)
(و خدا سریع الحساب است)
مراد از کلمه “یَومَئِذ” روز قیامت است.
سوالی که در آیه نفی شده و فرموده: “از کسی سؤال نمی شود” سوال به طور معمول و معروف در بین خود انسانها است چنین سؤالی را نفی کرده، پس این آیه منافاتی با آیه «وقفِوُهُم إِنَّهُمُ مَسؤُلُونَ» (صافات/24) و «فَوَ رَبَّکَ لَنَسئَلَنَّهُم أَجمَعِینَ» (حجر/92) ندارد برای اینکه روز قیامت مواقف مختلفی دارد، در بعضی از آن مواقف مردم بازخواست می شوند و در بعضی دیگر مهر بر دهنهایشان زده می شود و در عوض اعضای بدنشان سخن می گوید و در بعضی مواقف دیگر از سیمایشان شناخته می شوند. (طباطبایی،1417ق، 19/179)
وآیه «یُعرَفُ المُجرِمُونَ بِسِیمَهُمُ فَیُوخَذُ بِالنَّوَاصِی وَ الاَقدَامِ» همین معنی را تایید می نماید که روز رستاخیز در صورت و سیمای گنهکاران آثار گناه ظاهر و هویدا است. روایات و احادیث اسلامی مؤید این مطلب است که عقبات و مراحل قیامت بسیار است و شاید این آیه (لا یسئل) راجع به یکی از مواقف باشد یا اول ظهور قیامت مراد باشد.از امام رضا(ع) نقل شده که فرمود (هرکس معتقد به خدا باشد گناه کند و توبه نکند در عالم برزخ او را عذاب کنند و روز قیامت دیگر بر او گناهی نیست که از او سوال شود)
«بِالنَّوَاصِی وَالاَقدَامِ» یعنی آنها را به موی پیشانی و قدمهایشان می گیرند شاید اشاره به این باشد که آثار گناه مجرمین از موی پیشانی آنان تا به قدم آنها را گرفته و در تمام اندام آنها آثار غضب الهی هویدا و ظاهر گردید.
و این آیه تأیید می نماید آن اخبار و احادیثی را که دلالت دارد در قیامت هر کسی به صورت عملش وارد محشر می گردد و به صورت اخلاقش ظهور می نماید. (اصفهانی،1361، 12/37)
3-2-2- توصیف جهنّم
«هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِیُ یُکَذِّبُ بِهَا المُجرِمُونَ»
(این همان جهنمی است که مجرمان دروغش می پنداشتند)
ممکن است خطاب در این جمله به رسول خدا(ص) باشد،بعد از آن خبر که مجرمین به زودی بازخواست می شوند،و موی پیشانیشان را گرفته در آتش می اندازند،در این آیه روی سخن به رسول گرامی خود فرموده باشد،این آن جهنمی است که مجرمین از قوم تو آن را تکذیب می کردند و به زودی وارد آن خواهند شد و باید که سرنوشت آنان در نظرت بی اهمیت باشد. (طبرسی،1372، 9/312)
در روایت آمده که شخصی از امام رضا(ع) سوال کرد: آیا بهشت و دوزخ اکنون خلق شده اند؟
حضرت فرمود: بله،رسول خدا(ص) زمانی که به معراج رفتند،وارد بهشت شدند و جهنم را نیز دیدند، در ادا می‌گوید: عده ای معتقدند که این دو فقط تقدیر شده اند و هنوز خلق نشده اند،حضرت فرمودند: نه آنها از ما هستند و نه ما از انها،هرکس خلقت بهشت و جهنم را انکار کند پیامبر(ص) و ما را تکذیب کرده است و جز اهل ولایت و دوستان به شمار نمی آید. و برای همیشه در آتش دوزخ باقی خواهد ماند.و سپس آیه«هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی…» را قرائت کرد. (ابن بابویه،1378، 1/232)
«یَطُوفونَ بَینَهَا وَ بَینَ حَمِیمٍ ءَانٍ»
(میان[آتش] و میان آب جوشان سرگردان باشند.)
این آیه در ادامه آیه قبل به توصیف جهنم و عذابهای دردناک آن می پردازد که این هشدار و اخطار شدید لطفی از ناحیه خداوند بزرگ برای آدمیان است.
“حمیم” به معنای آب داغ است.(قرشی،1371، 2/184) و کلمه “ان” که اصلش “انی” است به معنای داغی است که داغیش به نهایت رسیده باشد. (مصطفوی،1360، 1/165)
به این ترتیب آنها از یک سو در میان شعله های سوزان جهنم می سوزند و تشنه می شوند و تمنای آب می کنند و از سوی دیگر آب جوشان به آنها می دهند(یا بر آنها می ریزند) و این مجازاتی دردناک است.(کاشانی،1336، 9/127)
از بعضی از آیات قرآن استفاده می شود که چشمه سوزان حمیم در کنار جهنم است که نخست دوزخیان را در آن می برند و سپس در اتش دوزخ می افکنند:
«یُسحَبُونَ فِی الحَمِیم ثُمَّ فِی النّارِ یُسجَروُنَ» (مؤمن/71و72)
(آنها را می کشند و در آب جوشان وارد می کنند سپس در آتش دوزخ افروخته می شوند)
3-2-3- دو بهشت
«وَ لِمَن خافَ مَقامَ رَبِّهَ جَنَّتانِ»
(برای کسانی که از مقام پروردگار خود بترسند دو جنت است)
آیاتی که گذشت راجع به اهل عذاب بود و از این آیه تا آخر سوره راجع به اهل نعیم در آخرت است.
“مقام” به معنی منزلت است،مقام ربّ همان علم و احاطه و تدبیر و حفظ و مجازات اوست نسبت به بنده اش.( قرشی،1371، 6/53)
مفسرین آیه را به دو گونه تفسیر کرده اند:
1.کسی که از ایستادن در هنگام حساب نزد پروردگار بترسد و ترک معاصی نماید.
2.کسی که بترسد و بداند خدا شاهد و حافظ اعمال او است و در معصیت جسارت ننماید و تابع دستورات خداوند باشد.
چنین کسی را دو بهشت است،و شاید مقصود از “مقام ربّه” مرتبه و عظمت و کبریای اوست و چون خوف و خشیت بدون معرفت به مقام ربوبی برای کسی میسر نخواهد گردید،پس ممکن است آیه اشاره به این باشد که آن کس خدا را به عظمت و جلال و به مقام الوهیت شناخت و شناسایی او سبب خوف و خشیت او گردید، برای چنین کسی دو بهشت است.(بانوی اصفهانی،1361، 12/39)
مفسرین در معنای دو بهشت گفتاری نقل کرده اند:
1.یکی بهشت(عدن)و دیگری بهشت(نعیم)
2.یکی برای انسان آماده شده و دیگری برای جن زیرا که خطاب به ثقلین یعنی جن و انس است.
3.یکی برای اداء طاعت آماده شده و دیگری برای ترک معصیت مهیا گردید.
4.یکی برای خادم و نوکر و دیگری برای مخدوم و آقا.
5.یکی از روی عدل عطا گردیده و دیگری بر سبیل فضل بخشیده شده
6.یکی از طلا ساخته شده و دیگری از نقره
7.یکی از یاقوت سرخ و دیگری از زبرجد سبز و خاک آن از یاقوت و عنبر و گلش از مشک خوشبو.
8.یکی بهشت روحانی و یکی بهشت جسمانی
بهترین توجیهی که به حقیقت نزدیک‌تر است همان بهشت روحانی و جسمانی است:زیرا بهشت اسم جنس است و تمام انواع و اقسام بهشت ها را شامل می گردد.و تعدد آن به انواع است نه به افراد و بهشت روحانی و جسمانی دو نوع از بهشت است که تحت هر یک از آن، افرادی است و این دو نوع بهشت در تمام خصوصیات از هم جدا و متمایز است جز آنکه هر دو به ازاء عمل نیک تفضلا عنایت می گردد.(کاشانی،1336، 9/129)
3-2-3-1- نعمتهای بهشتی
«ذَواتا أَفنانٍ»
([آن دو بهشتی که]دارای انواع نعمتها و درختان پر طراوت است.)
این آیه به توصیف دو بهشت می پردازد.
“افنان” جمع “فن” به معنی نوع است که یکبار بیشتر در قرآن نیامده است. (قرشی،1371، 5/205)
و ممکن است جمع “فنن” به معنی شاخه تر و نرم باشد که در این صورت معنای جمله این می شود که آن دو بهشت دارای درختانی نرم هستند.(طباطبایی،1417ق، 19/159)
“انواعی از نعیم” یعنی محدودش نکن و آن مقدمه ای است برای اینکه ذهن،نعمت های آن دو بهشت را محدود نکند،خداوند در سوره سجده آیه 17 می فرماید:
«فَلا تَعلمُ نَفسٌ ما أخفِیَ لَهُم مِن قُرَّهِ اَعیُنٍ»
(هیچ نفسی نمی تواند بداند که چه مایه های روشنای چشمی در آنجا پنهان است)
یعنی حتی توصیف‌هایی که مفسرین در قرآن می کنند به حسب میزان درک بشر است نه به میزان وجود آن چیز، زیرا آن قابل توصیف نیست و برای یک نفس در دنیا امکان درک آن مطلب وجود ندارد.(مطهری،1372، 6/74)
«فِیهِما عَینانِ تَجرِیانِ»
(در آن دو بهشت،دو چشمه جریان دارد)
در تفاسیر آمده که یکی تسنیم است و دیگر چشمه سلسبیل. (شریف لاهیجی،1373، 19/314 و حسینی شاه عبدالعظیمی،1363، 12/428 و طبرسی،1372، 9/314)
«فیهِما مِن کُلِّ فاکِهَهٍ زَوجانِ»
(از هر میوه ای دو نوع وجود دارد)
زوجان یعنی “جفت” که مفسران در معنای آن چند احتمال داده اند:
1.در آن دو باغ، دو نوع میوه است، یک نوع معروف و یک نوع غیرمعروف
2.دو نوع میوه متشابه است مانند تر و خشک که تازه و خشک آن در خوبی مثل هم هستند. (طبرسی،1377، 4/225)
ولی هیچیک از اینها دلیل روشنی ندارد و این اندازه مسلم است که میوه های بهشتی کاملا متنوع و گوناگون می باشد و هرکدام از دیگر بهتر و جالبتر است. (مکارم شیرازی،1374، 23/166)
و طبق تفسیر”جنّتان” به “دو بهشت” قهرا میوه های هر بهشتی هم با میوه های بهشت جسمانی، جسمانی است. (مطهری،1372، 6/74)
«مُتَّکِئینَ عَلی فُرُشٍ بِطائِنُها مِن إِستَبرَقٍ وَ جَنَی الجَنَّتَینِ دانٍ»
(بر بسترهایی که آستر آنها از ابریشم درشت بافت است،تکیه زنند و چیدن میوه[از] آن دو باغ [به آسانی] در دسترس است).
معمولا انسان وقتی تکیه می کند که در محیطی آرام و در نهایت امنیت باشد.این تعبیر نشانه آرامش کامل روح بهشتیان است.
“فرش” (بر وزن شتر)جمع “فراش” به معنی فرشهایی است که گسترده می شود. (راغب اصفهانی،1412ق،629)
«بطائن» جمع «بطانه»به معنی آستر است( قرشی، 1371، 1/202)
و «استبرق» به معنی حریر ضخیم است.( همان ، 189)
در اینجا گرانقیمت ترین پارچه ای که در دنیا تصور می شود آستر این فرشها ذکر شده ، اشاره به اینکه قسمت روئین آن، چیزی است که از لطافت و زیبایی و جذابیت در وصف نمی گنجد، چرا که معمولا در دنیا آستر را به خاطر اینکه ظاهر نمی شود از جنس کم اهمیتی تهیه می کنند و به این ترتیب کم اهمیت ترین جنسهای آن جهان پر ارزشمندترین جنس این جهان است ، اکنون باید ذکر کرد که متاع پرارزش آن چگونه است .
قدر مسلم اینست که مواهب الهی در سرای دیگر چیزی نیست که در الفاظ ما بگنجد و یا حتی قدرت تصور آن را داشته باشیم ، تنها شبحی از دور، در لابه لای این گونه آیات پرمعنی برای ما تجلی می کند .
این نکته نیز قابل توجه است که در آیات دیگر قرآن آمده که بهشتیان بر «ارائک» (تختهای سایبان دار) و «سریر» ( تختهای بدون سایبان) تکیه می کنند، اما در اینجا می گوید: تکیه بر فرشها دارند، ممکن است اینها همه به خاطر تنوع در لذات بهشتی باشد که گاهی برآن تکیه می زنند و نیز ممکن است این فرشهای گرانبها را بر آن تختها بگسترانند، و یا اشاره به مسائل مهمتری است که درک آن برای ما ساکنان دنیا ممکن نیست.(مکارم شیرازی، 1374، 23/167)
کلمه «جنی» به معنای میوه رسیده است که وقت چیدنش شده باشد و کلمه « دان » ( که در اصل دانی بوده) اسم فاعل از مصدر « دنو» با ضمه دال و نون و تشدید واو- است که به معنای نزدیکی است ، پس دانی یعنی نزدیک و معنای جمله این است که میوه های چیدنی درختان بهشتی نزدیک و در دسترس است .( قرشی ، 1371 ، 2/77 و 361 )
«فیهِنَّ قاصِراتٌ الطَّرفِ لَم یَطمِثهُنَّ إِنسٌ قَبلَهُم وَ لا جَانٌّ»
(در آن [باغها، دلبرانی] فروهشته نگاهند که دست هیچ انس و جنّی پیش از ایشان به آنها نرسیده است).
«طرف» [بروزن حرف] به معنی پلک چشمها است، واز آنجا که به هنگام نگاه کردن پلکها به حرکت در می آید کنایه از نگاه کردن است بنابراین تعبیر به « قاصرات الطرف» ،اشاره به زمانی است که نگاهی کوتاه دارند ، یعنی فقط به همسرانشان عشق می ورزند و این یکی از بزرگترین امتیازات همسر است که جز به همسرش نیندیشد و به غیر او علاقه نداشته باشد.( قرشی، 1371، 4/207)
«طمث» که فعل « لم یطمث» از آن مشتق شده به معنای ازاله بکارت و نکاحی است که با خونریزی همراه باشد و معنای آیه این است که حوریان بهشتی دست نخورده اند، وقبل از همسران هیچ جن و انسی ازاله بکارت از ایشان نکرده است.( همان ، 4/236)
در روایات ذیل جمله « فیهِنَّ قاصِراتُ الطَّرفِ » آمده : که امام فرموده : حورالعین آن قدر نورش روشن است که چشم را می زند ، و نمی شود بدو خیره شد. (قمی ، 1367، 2/349)
ودرحدیثی دیگر ازابن مردویه از جعفربن محمد از پدرش از جدش از رسول خدا(ص) روایت کرده که در معنای جمله « قاصرات الطرف» فرموده: یعنی جز به همسران خود نظر نمی افکنند. ( سیوطی، 1404 ق، 9/147)
3-2-3-2-ارزش عفت زن
«عفت زن» برای مرد یک ارزش ذاتی و اصیل دارد. در ارتباط مرد و زن تنها اقناع غریزه جنسی مطرح نیست، آن مسأله وحدت، یگانگی و اتحاد روحی بالاتر است قرآن تعبیری دارد که می فرماید:
« وَ مِن ایاتِهِ اَن خَلَقَ لکُم مِن أَنفُسِکُم اَزواجاً لِتَسکُنوا اِلَیها وَجَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّهً ورَحمَهً» (روم /21)
(و از نشانه‏هاى او اینکه از [نوع‏] خودتان همسرانى براى شما آفرید تا بدانها آرام گیرید، و میانتان دوستى و رحمت نهاد.)
در رابطه زوجین مودت و رحمت را مطرح می کند .موّدت و رحمت غیر از شهوت است.
در حقیقت قرآن ‌‌می‌خواهد بگوید که در عالم آخرت در آنچه که مردان از زنان اخروی بهره می برند- اعم از آنکه آن زنان اخروی « خیرات حِسان دنیا» باشند یعنی زنان دنیایشان باشند یا حورالعین ها باشند- تنها مسأله جنسی مطرح نیست، بلکه مسأله روحی هم مطرح است . یعنی زنانی هستند که عاشق این مردها هستند و دل در گرو این مردها دارند. ویک حالت یگانگی دارند واز غیر اینها چشم بسته اند.
«قاصرات الطرف » یعنی چشمشان فقط و فقط به اینها اکتفا کرده است. (مطهری ، 1372،6/78)
«کَأَنَّهُنَّ الیاقُوتُ وَ المَرجانُ »
(گویی که آنها یاقوت و مرجانند)
یاقوت سنگی معدنی است که دارای اقسامی است از قبیل زرد، سبز، کبود ، این آیه در تعریف حوریان بهشتی است که در صفا و طراوت به یاقوت و مرجان تشبیه شده اند که این لفظ فقط یکبار در قرآن مجید آمده است. ( قرشی ، 1371، 7/267 )
مرجان حیوانی است دریایی شبیه شاخه های درخت که گاه به رنگ سفید و گاه قرمز با رنگهای دیگر است و در اینجا ظاهراً منظور نوع سفید آن است که درباره ی آن در اوائل سوره ذیل آیه 22 شرح بیشتری داده شد.
سرخی و صفا و درخشندگی “یاقوت” و سفیدی و زیبایی شاخ “مرجان” هنگامی که این دورنگ ( یعنی سفید و سرخ شفاف) به هم آمیزند زیباترین رنگ را پیدا می کنند.
حوریان بهشتی در سرخی و صفا به یاقوت و در سفیدی و روشنایی به مرجان تشبیه شده اند. روایت است که صفای حوران از صفای یاقوت و بیاض درّ و مرجان بیشتر باشد و حوری که هفتاد حله حریر پوشیده باشد مغز ساق او در پس آن حله مشاهده شود مانند رشته سفید از ورای یاقوت و زنان اهل دنیا نیز در بهشت مثل حوران در عدم طمث و در صفا و طراوت باشند، پس ایشان با این صفات با شوهران خود ملاقات کنند.( کاشانی ، 1336،9/130 )
بعضی اینگونه تفسیر کرده اند که یاقوت همچون هر سنگ دیگر نیست که به آسانی در دسترس هرکس قرار گیرد. بلکه برای دست یافتن به آن کوشش و تلاش فراوان لازم است و نیز بدان سبب که دست هرکس به مرجان نمی رسد و برای یافتن آن باید تحمل مشقت کند و در ژرفای دریاها غوطه ور شود، برای رسیدن به بهشت نیز باید بهایی پرداخته شود که در اختیار همه کس قرار ندارد. (مدرسی ، 1419 ق، 14/ 356)
با تأمل در این آیات عفاف و حجاب زنان بهشتی می‌تواند اشاره‏اى به عفاف و حجاب زنان این دنیا نیز باشد و الگویى براى همه زنان محسوب شود.
3-2-3-3- پاداش نیکی
« هل جَزاءُ الإِحسانِ إِلّا الإِحسانُ »
(آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟)
این آیه استفهام انکاری و تعلیل نعمتهای گذشته است
روایتی از انس بن مالک از رسول خدا آمده که فرمود: و آن حضرت این آیه را خواند و فرمود : آیا می دانید خدایتان چه می گوید: به او گفته شد خدا و رسولش داناتر هستند:
« قال ربکم یقول هل جزاء من انعمتا علیه بالتوحید الاالجنه»
(رسول خدا فرمود:پروردگارتان می‌گوید آیا پاداش کسی که توحید را به عنوان نعمت به او ارزانی کردیم جز بهشت است.)
از این روایت معلوم می شود که توفیق به عمل احسانی است از جانب خدا، پس عملی که مومن انجام می‌هد، خدا این عمل را به او احسان کرده و درمقابل آن، بهشت می دهد. (بحرانی ، 1416 ق، 5/245) و( ابن بابویه، 1398ق ، 28 )
حدیث دیگری از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود:
« آیه فی کتاب الله مسجله ، قلت و ماهی ؟ قال قول الله عزوجل :« هَل جَزاءَ الإِحسانِ إِلّا الاِحسانُ »
جرت فی الکافر والمؤمن ، والبر والفاجر، و من صنع الیه معروف فعلیه ان یکافی به ولیس المکافاه ان تصنع کما صنع حتی تربی، فان صنعت کما صنع کان له الفضل بالابتداء:»
(آیه ای در قرآن است که عمومیت و شمول کامل دارد.
راوی می گوید : عرض کردم کدام آیه است ؟ فرمود: این سخن خداوند متعال که می فرماید: هَل جَزاءُ الإِحسانِ إِلّا الاحسانُ، که درباره کافر و مومن نیکوکار و بدکار جاری می شود ( که پاسخ نیکی را باید به نیکی داد) و هرکسی به او نیکی شود باید جبران کند، و راه جبران این نیست که به اندازه او نیکی کنی، بلکه باید پیش از آن باشد، زیرا اگر همانند آن باشد نیکی او برتر است، چرا که او آغازگر بوده ) ( عروسی حویزی ، 1415ق ، 5/199 )
بنابراین پاداش الهی در قیامت نیز بیش از عمل انسان در دنیا خواهد بود، طبق همان استدلالی که امام در حدیث فوق فرموده است.
راغب در«مفردات» می گوید:« احسان » چیزی برتر از عدالت است، زیرا عدالت این است که انسان آنچه بر عهده او است بدهد و آنچه متعلق به او است بگیرد، ولی احسان این است که بیش از آنچه وظیفه اوست انجام دهد، و کمتر از آنچه حق او است بگیرد.( راغب اصفهانی ، 1412 ق، 235)
خداوند این آیه را نیز به عنوان نعمت معرفی کرده است چرا که این قانون یعنی جزای احسان به احسان خود نعمتی است بزرگ از ناحیه خداوند بزرگ و نشان می دهد که پاداش او در برابر اعمال بندگان نیز در خورکرم اوست نه در خور اعمال آنها ، تازه اگر آنها عملی دارند و اطاعتی می کنند آنهم به توفق و لطف خداست و برکاتش نیز به خودشان می رسد. و نکته ای که در این آیه قابل توجه است اینست که یک قانون عمومی در منطق قرآن است که خدا و خلق و همه بندگان را شامل می شود.
عمومیت این قانون به همه مسلمانان تعلیم می دهد که هر نیکی را از هر کسی باشد جبران کنند ، و به گفته امام صادق(ع) جبران آن نیست که همانندش را انجام دهند، بلکه باید برتر باشد، و گرنه آنکه ابتدا به احسان کرده است برتری خواهد داشت.
در مورد اعمال ما در پیشگاه خداوند مساله شکل دیگری به خود می گیرد، چرا که طرف، خداوند کریمی است که امواج و رحمتش سرتاسر عالم هستی را فرا گرفته و اکرام و انعامش شایسته ذات او است، نه هم وزن اعمال بندگان. ( مکارم شیرازی ، 1374 ، 23/172 )
3-2-4- دو بهشت نازلتر
« وَ مِن دُونِهِما جَنَّتان »
( و پایین تر از آنها دو بهشت دیگر است).
آیات گذشته پیرامون دو بهشت خائفان با ویژگیهای والا سخن می گفت ولی در این آیات از دو بهشت سخن می گوید که در مرحله پایینتری و طبعا برای افرادی است که در سطح پایینتری از ایمان و خوف از پروردگار قرار دارند و به تعبیر دیگر هدف بیان وجود سلسله مراتب به تناسب ایمان و عمل صالح است.
مؤید این مطلب روایاتی است که درباره این آیه نقل شده است:
حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام است که در تفسیر این آیه فرموده:
« جنتان من فضه ، ابنیتهاو ما فیهما ، جنتان من ذهب ابنیتهاوما فیهما » (طبرسی، 1372 ، 9/318)
( دو بهشت که بنای آنها وهرچه در آنهاست از نقره است ، و دو بهشت است که بنای آنها و هرچه در آنها است از طلا است) [ تعبیر به طلا و نقره ممکن است اشاره به تفاوت ارزش و مواهب آنها باشد]
در حدیث دیگری از امام صادق (ع) آمده که در تفسیر همین آیه فرموده اند:
« لا تقولن الجنه واحده ان الله یقول ، « وَمِن دُونِهما جَنَّتانِ » ولا تقولن درجه واحده ان الله یقول، درجات بعضها فوق بعض ، انها تفاضل القوم بالاعمال:» (همان،319)
(نگو بهشت یکی است ، چرا که خداوند می گوید ، غیر از آن دو بهشت، دو بهشت دیگراست و نگو درجه واحدی است چرا که خداوند می فرماید: درجاتی است که بعضی بالاتر از بعضی دیگر است و این تفاوت به خاطر اعمال می باشد.)
و نیز در حدیثی از پیامبر (ص) آمده است :
« جنتان من ذهب للمقربین ، و جنتان من ورق لاصحاب الیمین » (سیوطی، 1404 ، 6/146 )
(دو بهشت از طلا است برای مقربان ، و دو بهشت از نقره برای اصحاب الیمین)
3-2-4-1- اوصاف دو بهشت
«مُدهامَّتانِ »
(هر دو کاملا خرم و سرسبزند)
«مدهامّتان» از ماده « ادهیمام» و از ریشه «تهمه» ( بروزن تهمه) در اصل به معنی « سیاهی » و «تاریکی شب» است سپس به سبز پررنگ نیز اطلاق شده است واز آنجا که چنین رنگ نشانه نهایت شادابی و طراوت گیاهان و درختان است این تعبیر بیانگر نهایت خرمی آن دو بهشت است.(ابن منظور، 1414 ق ، 12/209)
«فیهما عَینانِ نَضَّاخَتانِ»
” نَضَّاخَتانِ” از ماده “نضخ” به معنی فوران آب است.(قرشی،1371، 7/76)
در روایات آمده که:دو چشمه ای که آبشان روان می شود بهتر از چشمه فوران کننده است و دو فوران کننده بهتر از دو جریان کننده نیست.(سیوطی،1404ق، 6/150)
و این بدان معنی نیست که در آن دو باغ نهرهای جاری وجود ندارد،ولی خدا برای صاحبان دو جنت اول آب نهرهای کوچک و بزرگی را از چشمه ها به جریان می اندازد که این امتیاز در دو جنت با درجه پایین تر وجود ندارد. و این چیزی از شأن آنها نمی کاهد،زیرا تنها نجات یافتن از آتش خود فوز بزرگی بوده است و خداوند تعالی گفته است:
«کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّهَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ» (آل عمران/185)
(همه کس چشنده مرگ است و مزدهای شما به صورت کامل در روز قیامت به شما خواهد رسید،پس آن کس که از آتش برکنار شود و به بهشت درآید، رستگار شده است،و زندگی دنیا چیزی جز اسباب فریب و سرگرمی نیست). (مدرسی،1419ق، 14/364)
3-2-4-2- ارزش میوه ها
«فیهِما فاکِهَهٌ وَ نَخلٌ وَ رُمّانٌ»
(در آن دو،میوه خرما و انار است)
نخل و رمان هر دو جز گروه میوه ها هستند ولی به خاطر امتیازی که دارند به صورت جدا ذکر گردیده است.
بعضی از مفسرین پنداشته اند که این میوه در مفهوم “فاکهه” داخل نیست،اشتباه است،زیرا علمای لغت آن را انکار کرده اند،و اصولا عطف “خاص” بر”عام” در مواردی که امتیازی موجود باشد،کاملا معمول است،چنانکه در آیه 98 سوره بقره آمده است:
«مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ»
(کسی که دشمن خدا و ملائکه و فرستادگان او و جبرئیل باشد(کافر است)و خداوند دشمن کافران می باشد)
در این آیه “جبرئیل” و “میکائیل” که دو نفر از فرشتگان بزرگ خدا هستند بعد از ذکر “ملائکه”به طور عام مورد توجه قرار گرفته اند.(داور پناه،1375، 2/392)
در آیات فوق از میان غذاهای بهشتی مخصوصا روی میوه ها تکیه شده و از میان تمام میوه ها به خصوص خرما و انار را نام می برد و عجب اینکه به جای “خرما” ،”درخت نخل” گفته شده ولی در مورد انار نام خود میوه آمده است و لابد هرکدام نکته ای دارد.
اما ذکر خصوص میوه ها از میان غذاهای بهشتی به خاطر اهمیتی است که میوه ها در تغذیه دارند،تا آنجا که انسان را موجودی “میوه خوار” نامیدند و نقش میوه ها درطراوت و شادابی و نشاط انسان نه تنها از نظر علمی بلکه از نظر تجربه عمومی مردم نیز آشکار شده است.
و اما ذکر درخت نخل به جای میوه ممکن است از این نظر باشد که درخت نخل علاوه بر میوه اش از جهات مختلف مورد استفاده است در حالی که درخت انار چنین نیست، از برگهای نخل انواع وسائل زندگی از فرش گرفته تا کلاه و لباس و وسیله حمل و نقل و تخت خواب می بافند و از الیاف آن استفاده های مختلف می کنند، بعضی از قسمتهای آن خواص دارویی دارد و حتی از تنه آن به عنوان ستون برای بعضی عمارتها یا پل برای عبور از نهرها استفاده می کنند.
و اما انتخاب این دومیوه از میان میوه های بهشتی به خاطر تنوع این دو می باشد. یکی غالبا در مناطق گرم می روید و دیگری در مناطق سرد،یکی ماده قندی دارد،و دیگری ماده اسیدی،یکی از نظر طبیعت گرم است و دیگری از نظر طبیعت سرد،یکی غذاست و دیگری برطرف کننده تشنگی.
و اما “انار” که در بعضی از روایات اسلامی به عنوان بهترین میوه ها (سیدالفاکهه) معرفی شده است.
دانشمندان غذاشناس مطالب بسیاری گفته اند،از جمله روی قدرت پاک کنندگی خون و وجود مقدار قابل ملاحظه ای “ویتامین ث” در آن تکیه کرده اند.
فوائد فراوان دیگری برای انار (شیرین و ترش) در کتب آمده است از جمله تقویت معده،دفع تبهای صفرایی،یرقان،جرب(بیماری خارش)،تقویت دید چشم،رفع جراحات مزمن،تقویت لثه،رفع اسهال است.
حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده:
«اطعموا صبیانکم الرمان،فانه اسرع لشبابهم»
(به کودکان خود انار دهید که موجب رشد سریع آنها است). (مجلسی،1403ق، 66/163و164)
و در حدیث دیگری آمده است:
«فانه اسرع لالسنتکم»
(زودتر به سخن می آیند) (همان،165)
و در حدیث دیگری از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) آمده است که فرمودند:
«ما علی وجه الارض ثمره کانت احب الی رسول الله(ص) من الرمان»
(هیچ میوه ای در روی زمین نزد رسول خدا محبوبتر از انار نبود) (کلینی،1407ق، 6/352)
3-2-4-3 همسران بهشتی
«فیهِنَّ خَیراتٌ حِسانٌ»
(در آن دو بهشت [نیز] زنانی هستند نیکو خلق و زیبا)
“خیرات” اصل آن “خیرات” است که حرف “ی” در آن مجزوم شده و تخفیف یافته پس “الخیرات من النّساء” یعنی (الخیّرات من النّساء) که خیر در مرد و زن مذّکر و مؤنث هر دو بکار می رود و هرگاه با “ی” مجزوم به کار رود یعنی با اخلاق خوب و پاک و-خیرات حسان یعنی زنان پاک و خوب. (راغب اصفهانی،1412ق، 300)
در تفسیر قمی حدیثی از معصوم در معنای آیه آمده:
منظور دخترانی هستند که چون گیاه بر لب شط کوثر می رویند،هرقدر از آنها گرفته شود دوباره به جایش می روید.(قمی،1367، 2/346)
طبرسی در مجمع البیان چند صفت برای زنان بهشتی ذکر کرده است:
1.زنانی که افشاگری از شوهرانشان نمی کنند.
2.زنانی که در محافل و مجامع عمومی و راه پیمایی ها سرود و شعار بخوانند نیستند.
3. زنانی که دهانشان عفونی و بدبو باشد نیستند
4. زنانی سر از بام یا پنجره و درب منزل بیرون کنند نیستند.
5.که به شوهرانشان نیرنگ بزنند و بگویند حالا میایم و نیایند تا شوهر بخواب رود نیستند.
6.زنانی که فحاش و بددهن و سلیطه باشند نیستند.
7.زنانی که چشمک به مردان اجنبی و بیگانه بزنند نیستند.
8.زنانی که راه پیمایی در خیابانها و راه ها نمایند و شعار بدهند-نیستند.
9.زنانی که مغرور و فریبنده باشند نیستند.
(طبرسی،1372، 9/320)
خلاصه اینکه تمام صفات کمال و جمالی که در یک همسر مطلوب است وآنچه خوبان همه دارند در آنها جمع است و به همین دلیل قرآن در یک تعبیر کوتاه و پرمعنی از آنها به عنوان “خیرات حسان” تعبیر کرده است.
سپس در ادامه توصیف زنان بهشتی می فرماید:
«حُورٌ مَقصُوراتٌ فِی الخِیامِ»
(آنها حوریانی هستند که در خیمه های بهشتی مستورند.)
“حور” جمع “حوراء” و “احور” به کسی می گویند که سیاهی چشمش کاملا مشکی و سفیدی آن کاملا شفاف است و گاه به زنان سفید چهره نیز اطلاق شده است.(ابن منظور،1414ق، 4/217)
تعبیر به “مقصورات” اشاره به این است که آنها تنها تعلق به همسرانشان دارند و از دیگران مستور و پنهانند.(طریحی،1375، 3/458)
“خیام” جمع “خیمه” است ولی به طوری که در روایات اسلامی آمده خیمه های بهشتی شباهتی به خیمه های این جهان ندارند،از نظر گستردگی و وسعت و زیبایی،این نکته نیز قابل توجه است که “خیمه” طبق آنچه علمای لغت و بعضی از مفسران گفته اند تنها به معنی خیمه های پارچه ای که در میان ما معروف است نمی باشد،بلکه به خانه های چوبی و یا حتی هرخانه مدوری کلمه “خیمه” اطلاق می شودو گاه گفته شده “خیمه” عبارت است از هر خانه ای که از سنگ و مانند آن ساخته نشده باشد.(معطوف،1384،153)
از امام صادق(ع) درباره این آیه سؤال کردند،فرمود: مقصود حوریه هایی است که پیوسته در پرده به سر برده اند و در میان خیمه هایی هستند از درّ و یاقوت و مرجان بر هر خیمه ای چهار در است و بر هر دری هفتاد دربانند و از کرامت الهی هر روزه آنها را به مؤمنان ارمغان کنند.(کلینی،1381ش،201)
آیه بعد توصیف دیگری درباره حوریان بهشتی است که عین آن در سابق گذشت و شرح داده شده:
«لَم یَطمِثهُنَّ إِنسٌ قَبلَهُم وَ لا جَانٌ»
(دست هیچ انس و جنّی پیش از ایشان به آنها نرسیده است)
آیه بعد آخرین توصیفی است که درباره نعمتهای بهشتی آمده است:
«مُتَّکِئِینَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِیٍّ حِسَانٍ»
(ساکنان این دو بهشت در حالی هستند که تکیه بر تختهایی زده اند که با بهترین و زیباترین پارچه های سبز رنگ پوشانده شده است)
“رفرف” در اصل به معنی برگهای گسترده درختان است و سپس به پارچه های زیبای رنگارنگ که بی شباهت به منظره باغها نیست اطلاق شده است. (قرشی،1371، 3/110)
“عبقری” در اصل به معنی هرموجودی بی نظیر است و لذا به دانشمندانی که وجود آنها در میان مردم نادر است،”عباقره” می گویند، بسیاری معتقدند کلمه “عبقر” در آغاز اسمی بوده که عرب برای شهر پریان انتخاب کرده بود و از آنجا که این شهر موضوع ناشناخته و نادری بوده،هر موضوع بی نظیر را به آن نسبت می دهند،و “عبقری” می گویند،بعضی نیز گفته اند که “عبقر” شهری بود که بهترین پارچه های ابریشمین را در آن می بافتند.(ابوالفتح رازی،1408ق،183)
و “حسان” جمع “حسن” (بر وزن چمن) به معنی خوب و زیباست.(قرشی،1371، 2/135)
به هرحال این تغییرات همه حاکی از این است که بهشت همه چیزش ممتاز است از جمله میوه ها، غذاها،قصرها،فرشها و خلاصه هر چیزش در نوع خود بی نظیر و بی مانند است بلکه باید گفت این تغییرات نیز هرگز نمی تواند آن مفاهیم بزرگ و بی مانند را در خود جای دهد و تنها شبحی از آن را در ذهن ما ترسیم می کند.
خداوند در آخرین آیه این سوره می فرماید:
«تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ»
(پر برکت و زوال ناپذیر است نام پروردگارت که صاحب جلال و اکرام است)
“تبارک” از ریشه “برک” (بر وزن درک) به معنی سینه شتر است و از آنجا که شتران هنگامی که در جایی می خوابند و ثابت می مانند سینه خود را به زمین می چسبانند این واژه به معنی ثابت ماندن و پایدار و بادوام بودن به کار رفته است و نیز از آنجا که سرمایه بادوام و زوال ناپذیر فوائد زیادی دارد به موجود پر فایده “مبارک” گفته می شود و شایسته ترین کسی که این عنوان برای او سزاوار است ذات پاک خداوند است که سرچشمه همۀ خیرات و برکات می باشد.
این تعبیر به خاطر آن است که در این سوره انواع نعمتهای الهی،در زمین و آسمان، در خلقت بشرو در دنیا و آخرت آمده است و از آنجا که اینها همه از وجود پر برکت پروردگار افاضه می شود، مناسبترین تعبیر همان است که در این آیه آمده است.
زیرا منظور از “اسم” در اینجا اوصاف پروردگار است مخصوصاً صفت “رحمانیت” که منشأ همه این برکات است و به تعبیر دیگر افعال خداوند از صفات او سرچشمه می گیرد،اگر عالم هستی را با نظام آفرید و در همه چیز میزان قرار داد “حکمت” او ایجاب می کرد و اگر قانون عدالت را در همه چیز حکمفرما فرمود “علم و عدل” او ایجاب می کند و اگر مجرمان را در انواع مجازاتهایی که در این سوره اشاره شد گرفتار می سازد “منتقم” بودنش اقتضا می نماید،و اگر مؤمنان صالح را مشمول انواع مواهب معنوی و مادی در این جهان و جهان دیگر قرار می دهد،”فضل و رحمت” واسعه او ایجاب می کند،بنابراین “اسم” او اشاره به “صفات” اوست و صفات او هم عین ذات پاک اوست.
تعبیر “ذی الجلال و الاکرام” اشاره ای است به تمام صفات جمال و جلال او و همچنین نام “الرحمن” که سوره با آن شروع شده است.(مکارم شیرازی،1374، 186و187)
سوره با کلمه “الرحمن” شروع شد و با توصیف “الرحمن” با جمله تبارک اسم ربک ذی الجلال و الاکرام” خاتمه پیدا می کند،اشاره به اینکه آنچه که در عالم به وجود آمده است از اول تا آخر عالم،دنیا و آخرت،تمام اینها به اسم “رحمن” به وجود آمده است.(مطهری،1372، 6/79)
در آیه 27 سوره بعد از ذکر نعمتهای مختلف معنوی و مادی دنیا می فرماید:«وَیَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ »و در پایان سوره بعد از ذکر انواع نعمتهای بهشتی می فرماید:
«تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ»
این دو تعبیر بیانگر این واقعیت است که همه خطوط به ذات پاک او منتهی می شود و هرچه هست از ناحیه او است،دنیا از ناحیه اوست و عقبی نیز از ناحیه او است و جلال واکرام او همه چیز را فرا گرفته است .
در حدیثی از امام باقر(ع) آمده که در تفسیر آیه«تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ» فرمود:
«نحن جلال الله و کرامته التی اکرم الله العباد بطاعتنا»
(ما جلال خداوند و کرامت او هستیم که بندگان را به اطاعت ما گرامی داشته است). (بحرانی،1416ق، 4/272)
روشن است که اهل بیت پیامبر(ص) جز به سوی خدا دعوت نمی کنند و جز به اطاعت او نمی خوانند و هادیان راه و کشتیهای نجات در این دریای متلاطم زندگی دنیا هستند و بنابراین یکی از مصداقهای جلال و اکرام الهی محسوب می شوند،چراکه خداوند به وسیله اولیائش مردم را مشمول نعمت هدایت می‌سازد.
نتیجه
از آیات قرآن استفاده می شود که نعمت‌های مادی و معنوی سراسر زندگی بشر را در برگرفته است و آثار رحمت و بخشندگی او در هر چیز متجلی است. خداوند در سوره الرحمن به تذکر و یادآوری بعضی از نعمت‌های دنیوی و اخروی پرداخته، تا بدین سبب انسان متنبه و متوجه باشد که نعمت‌های الهی را چه در ذهن و فکر و چه در عمل مورد انکار قرار ندهدو همیشه به آن نعمت‌ها توجه داشته باشد.زیرا توجه به نعمت‌ روح شکر و سپاسگزاری را در انسان به وجود می آورد و انسان را بیشتر متذکر خدا می کند و بیشتر در صراط و عبودیت قرار می دهد و از مخالفت و عصیان باز می دارد.
از مهمترین نعمت‌های خداوند قرآن مجید می باشد که برنامه رحمت عمومی است و همه افراد باید مطابق آن احکام و قوانین عمل کنند.و بهترین مصداق برای استفاده از رحمت عمومی و قرآن مجید، وجود انسان است که از هرجهت می تواند استفاده نماید.
خداوند به انسان آفرینش نیکویی بخشید و بزرگش داشت و سخن گفتن را به او آموخت تا بر بسیاری از موجودات برتری داشته باشد.مهم ترین حکمت در آفرینش انسان و کاینات آن است که پروردگار در هر چیز برای آفریدگانش شناخته شود و در هیچ چیز نسبت به او نادان نمانند و چنان که شایسته است به پرستش و عبادت بپردازند و به هیچ چیز ننگرند مگر آنکه پیش از دیدن و در ضمن دیدن و پس از دیدن او را با آن چیز ببینید.و این بدین معنی نیست که خداوند منان به پرستش نیاز دارد،بلکه همه نیازمند اویند.
بدین گونه که آشکارترین جنبه در آفرینش ظهور رحمت خداست.او انسان را غرق در دریایی از نعمتها و بخششها کرده است پس آفرینش او رحمت است و تعلیم یافتن و سخن گفتن او نیز نعمتی است،با اندیشه خود در جهان پیرامون خویش به گردش می پردازد.و خورشید و ماه و ستارگان و درختان و آسمان و میزان را مشاهده می کند. زمین،آنچه در آن است، نیز نعمت است و این همه آفریده شده تا یک نظام استوار به مصلحت انسان و دیگر آفریدگان طرح ریزی شده باشد.اگر این چیزها نبود،آدمی راهی برای زنده ماندن پیدا نمی کرد،زیرا خورشید و ماه آثاری مستقیم در زندگی انسان دارند.دریاها را نیز با ذخائرگرانبهایشان آفرید تا وسیله‌ای باشد برای پدید آمدن بعضی از متاع‌های مورد استفاده انسانها.اینها همه نعمتهایی است که خداوند در این دنیا به بندگان خود عنایت کرده است.
خداوند در سوره الرحمن بعد از ذکر نعمتهای دنیوی به معرفی نعمتهای اخروی می‌پردازد و تذکراتی را راجع به قیامت می‌دهد و به نتایج اعمال خوب و بد اشاره می‌کند.
“جهنم” در این سوره به عنوان رحمت الهی معرفی شده است،زیرا آن هشداری است برای انسانها تا بدین طریق از کارهای زشت و گناه آلود اجتناب کنند و نفس خود را از هوا و هوس باز دارند و دچار عذاب الهی نشوند و از رحمت حق محروم نشوند.
در حقیقت آفرینش او براساس رحمت است و اگر عقوبت نیز می دهد از روی لطف و مهربانی است.بخشیدن گناهان و قبول توبه ی بندگان و عیب پوشی از آنان و دادن فرصت برای جبران اشتباهات همه مظاهر رحمت و مهربانی اوست.
نتیجه اینکه آثار رحمت الهی شامل همه موجودات می شود حتی رحمت رحیمیه که جمیع هدایت هادیان طریق توحید از جلوه آن می باشد شامل همه هست جز آنکه افرادی که از فطرت استقامت خارج شده اند و به سوء اختیار خود و به خواست خود، خود را از آن محروم نمودند،نه اینکه این رحمت شامل حال آنان نباشد.
فهرست منابع و مآخذ
قرآن مجید،ترجمه محمدمهدی فولادوند،تهران،دارالقرآن الکریم،چاپ اول.
نهج البلاغه، شریف رضی،محمدبن حسین(1387) ، ترجمه دشتی،مشهد،آستان قدس رضوی،چاپ دهم
1.انصاریان،حسین(1384)جلوه‌های رحمت الهی،قم،دارالعرفان،چاپ اول.
2.__________(1382) توبه آغوش رحمت،قم،دارالعرفان،چاپ سوم.
3.اختریان،محمود(1374)گنجینه‌های دانش یا زندگی،تهران،نشرمحمد.
4.ابوالفتوح رازی،حسین بن علی(1408ق)روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، مشهد،بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
5.آلوسی،سید محمود(1415ق) روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه،چاپ اول.
6.امینی،عبدالحسین(1386)الغدیر،تهران،بنیادبعثت
7.ابن منظور،محمدبن مکرم(1414ق)لسان العرب،بیروت،دار صادر،چاپ سوم.
8.ابن هشام،عبدالملک(بی تا)سیره ابن هشام،بیروت،دارالمعرفه.
9.ابن اثیر،معزالدین(1376)اسدالغابه،بیروت،دارالمعرفه.
10. ابن بابویه،محمدبن علی (1398ق) التوحید للصدوق،قم،جامعه مدرسین،چاپ اول.
11.__________________ (1376)الامالی شیخ صدوق،تهران،کتابچی،چاپ ششم
12._____________(1378ق)عیون اخبارالرضا،تهران،نشرجهان، چاپ اول.
13._____________(1966م)علل الشرایع،قم،کتابفروشی داوری ،چاپ اول.
14._____________(1361)الخصال،قم،جامعه مدرسین،چاپ اول.
15.____________(1413ق)کتاب من لا یحضره الفقیه،قم،دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،چاپ دوم
16.___________(بی تا)فضائل الشیعه،تهران،أعلمی،چاپ اول.
17.بیدشک،احمد(1391)علم و زندگی،بی جا،بهجت،چاپ دهم.
18.بانوی اصفهانی،نصرت امین(1361)مخزن العرفان درتفسیر قرآن ، تهران، نهضت زنان مسلمان، چاپ اول.
19.بحرانی،سیدهاشم(1416ق)البرهان فی تفسیرالقرآن،بنیادبعثت،چاپ اول.
20.پاک نژاد،سیدرضا(1361)اولین دانشگاه و آخرین پیامبر،بی جا،چاپ اول.
21.تنکابنی، سیدمحمد(1080ق) تحفه حکیم مؤمن،قم، کتابخانه آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س).
22.جوادی آملی،عبدالله(1391) تفسیر تسنیم،تهران،مرکزنشراسراء.
23.__________(1389) ادب فنای مقربان،تهران،مرکزنشراسراء،چاپ اول.
24.حسینی همدانی،سیدمحمدحسین(1404ق) انواردرخشان،تهران،کتابفروشی لطفی،چاپ اول.
25.حسینی شاه عبدالعظیمی،حسین بن احمد(1363) تفسیراثناعشری،تهران،انتشارات میقات، چاپ اول.
26.حکیمی،محمدرضا و محمد حکیمی(1380) الحیاه،تهران،دفتر نشر فرهنگ اسلامی،چاپ اول.
27.حقی بروسوی،اسماعیل(بی تا) روح البیان،بیروت،دارالفکر.
28.حرعاملی،محمدبن حسن(1409ق) وسائل الشیعه،قم،موسسه آل البیت،چاپ اول.
29.خرازی،محسن(1371) بررسی مستند در اثبات معاد،قم،قیام.
30 .خمینی،روح الله(1390) آداب الصلاه ،تهران،موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
31.داورپناه،ابوالفضل(1375)انوارالعرفان فی تفسیر القرآن،تهران،انتشارات صدر،چاپ اول.
32.دهخدا،علی اکبر(1339) لغت نامه دهخدا،تهران،سیروس.
33.روحانی،سید محمد حسین(1370)کامل بن اثیر،شابک،اساطیر.
34.راغب اصفهانی،حسین بن محمد(1412ق) مفردات فی غریب القرآن،دمشق بیروت،دارالعلم، چاپ اول.
35.ری شهری،محمد(1386) میزان الحکمه،بی جا،دارالحدیث.
36.زمخشری،محمود(1407ق) الکشاف عن حقایق قوامض التنزیل،بیروت،دارالکتب العربی،چاپ سوم.
37.سبحانی،جعفر(1363)منشورجاوید،قم،انتشارات توحید.
38.سیاح،احمد(1368) فرهنگ نوین،تهران،بی نا.
39.سیوطی،جلال الدین(1404ق) الدرالمنثور فی تفسیرالمأثور،قم ،کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
40.شریف لاهیجی،محمدبن علی(1373)تفسیر شریف لاهیجی،تهران،دفتر نشرداد،چاپ اول.
41.شاکرین،حمیدرضا(1387) رازآفرینش،قم،شابک،چاپ اول.
42.صدر،سیدرضا(1352) نشانه‌هایی از او،بی جا،کتابخانه بزرگ اسلام،چاپ اول.
43.طیب،سیدعبدالحسین(1378) اطیب البیان فی تفسیر القرآن،تهران،انتشارات اسلام، چاپ دوم.
44 .طوسی،محمدبن حسن(بی تا) التبیان فی تفسیرالقرآن،بیروت،دارالاحیاء التراث العربی.
45.طبرسی، فضل بن حسن(1372) مجمع البیان فی تفسیر القرآن،تهران، اتنشارات ناصر خسرو، چاپ سوم.
46._____________(1377)تفسیرجوامع الجامع،تهران،انتشارات دانشگاه تهران،چاپ اول.
47.طباطبایی،سید محمد حسین(1417ق) المیزان فی تفسیر القرآن،قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
48.طریحی،فخرالدین(1375) مجمع البحرین،تهران،کتابفروشی مرتضوی،چاپ سوم.
49.عاملی،ابراهیم(1360)تفسیرعاملی،تهران،انتشارات صدوق،چاپ اول.
50 .عروسی حویزی،عبد علی جمعه(1415ق)تفسیر نورالثقلین،قم،انتشارات اسماعیلیان،چاپ چهارم.
51.فیض کاشانی،محمد بن شاه مرتضی(1415ق)تفسیر الصافی،تهران،مکتب الصدر،چاپ دوم.
52.فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمدبن عمر(1420ق) مفاتیح الغیب،بیروت، داراحیاءالتراث العربی، چاپ سوم
53.____________________________تفسیرکبیر،بیروت،دارالاحیاءالتراث العربی، چاپ سوم.
54.فراهیدی،خلیل بن احمد(1410ق)کتاب العین،قم،انتشارات هجرت،چاپ دوم
55.فرات کوفی، فرات بن ابراهیم(1410ق)تفسیر فرات کوفی،تهران،سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی،چاپ اول
56.قرشی،سید علی اکبر(1371) قاموس قرآن،تهران،دارالکتب اسلامیه،چاپ ششم.
57.____________(1377)تفسیراحسن الحدیث،تهران،بنیاد بعثت،چاپ سوم.
58.قمی،شیخ عباس(بی تا) سفینه البحار،تهران،انتشارات اسوه.
59.قمی مشهدی،محمد بن محمدرضا(1368)تفسیر کنزالدقائق و بحرالغرائب،سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی،چاپ اول.
60.قمی ،علی بن ابراهیم(1367)تفسیر قمی،قم،دارالکتاب،چاپ چهارم.
61.کاشانی،ملافتح الله(1336) منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران،کتابفروشی محمد حسن علمی.
62.کریمی حسینی،سید عباس(1382)تفسیر علیین،قم،انتشارات اسوه،چاپ اول.
63.کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق)الکافی،تهران،دارالکتب اسلامیه، چاپ چهارم. 64.گنابادی،سلطان محمد(1408ق) بیان السعاده فی مقامات العباده،بیروت،موسسه العلمی للمطبوعات،چاپ دوم.
65.مکارم شیرازی،ناصر(1374)تفسیر نمونه،تهران،دارالکتب الاسلامیه،چاپ اول.
66.مطهری،مرتضی(1387)آشنایی با قرآن،تهران،انتشارات صدرا،چاپ سیزدهم.
67.موریسن،کریستین(1335)راز آفرینش انسان،امیر کبیر،جاپ اول.
68.مصطفوی،حسن(1380)تفسیر روشن،تهران،مرکزنشر کتاب،چاپ اول.
69.مدنی،ضامن بن شرقم(1420ق) وقعه الجمل،قم،نشر محمد،چاپ اول.
70.معطوف،لویس(1384)المنجد،تهران،انتشارات ایران،چاپ پنجم
71.مجلسی،محمدباقر(1403ق) بحارالانوار،بیروت،دارالاحیاءالتراث العربی،چاپ دوم.
72.مراغی،احمدبن مصطفی(بی تا)تفسیر مراغی،بیروت،دارالاحیاءالتراث العربی.
73.مدرسی،سید محمد تقی(1419ق) من هدی القرآن،تهران،دار محبی الحسین،چاپ اول.
74.مصطفوی،حسن(1360)التحقیق فی کلمات القرآن الکریم،تهران،بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
75.نقوی قاینی خراسانی،محمدتقی(بی‌تا) مفتاحالسعاده،تهران،مکتبه المصطفوی
76 .هارون،یحیی(بی تا)راه خداشناسی،قم،دارالعلم.
77.وجدی،فرید(1339)دائره المعارف فرید وجدی،قم،درسهایی از مکتب اسلام.
78.وقار ،محمدحسین(1391)دانشنامه قرآن،بی جا،بی نا،چاپ اول.
79 .واعظ موسوی،علی اکبر(1370)اقوال الائمه،تهران،بی نا
80.وحید بهبهانی،محمدباقر(1426ق)حاشیه الوافی،قم،مؤسسه علامه،چاپ اول.

Abstract
Divine wisdom and education, with the love and mercy of God and all His creatures, and creatures of the world are in the scope of development, understanding God’s mercy and grace and kindness of the human right to insight and profound insight, and her life is associated with transformation. Rahman what it takes? data. Human creation, education, and the arithmetic, mental and physical food, raising the creation of the heavens and the earth with its benefits and blessings of heaven, and served as the earthly blessings, including gardens, fountains, fruit, wives beautiful, faithful and kind Lbas•hav … as is the heavenly blessings. And a brief mention of the fate of the perpetrators have been to hell and as a warning to humans is known as mercy.
Keywords:
Surah Rahman, mercy, blessings, –poral, heavenly blessings
خرید و دانلود

پایان نامهi– (240)

دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مهندسی کشاورزی گرایش مدیریت کشاورزی
عنوان:
بررسی مزیت نسبی کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار
استاد راهنما:
دکتر جعفر عزیزی
نگارش:
رضا پورخانعلی جیرنده هی
نیمسال تحصیلی
دوم 1393
سپاسگذاری
به سرانجام رسیدن پژوهش حاضر پس از لطف و عنایت حق تعالی، مرهون یاری بزرگوارانی است که دوستانه در راه تحقق این پژوهش همراهی نمودند. لیکن ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بیشائبهشان بلکه جهت اظهار مراتب قدرشناسیام از آنان برخود واجب میدانم.
نهایت سپاسم نثار
انجام این تحقیق بدون یاری استاد بزرگوار جناب آقای دکتر جعفر عزیزی امری دشوار بود که از زحمات بیدریغ وی سپاسگذارم.
همچنین از اساتید محترم و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.
از همکاری صمیمانه تمامی کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان، خصوصا شهرستان رودبار کمال تشکر را دارم و برای همه آنان توفیق روزافزون از خدای متعال را آرزومندم.
تقدیم به خانواده ام
که در همهی مراحل زندگی و تحصیل مشوق و یاورم بود،
که مهر و محبتش همیشه آرامشبخش و امیدبخش زندگی من بود،
و تقدیم به
جامعهی کشاورزی میهنم؛ ایران.
فهرست مطالب TOC \h \z \t “فونت 16;1;فونت 14;2”
چکیده1
HYPERLINK \l “_Toc368132361” فصل اول 21-1 مقدمه3
1-2 بیان مساله51-3 اهمیت و ضرورت تحقیق61-4- اهداف تحقیق71-4-1 هدف کلی71-4-2 اهداف اختصاصی81-5 سوالات تحقیق81-6 محدوده تحقیق81-6-1 محدوده زمانی81-6-2 محدوده مکانی 9
1-6-3 محدوده موضوعی91-7 تعریف مفاهیم9 HYPERLINK \l “_Toc368132373” فصل دوم 112-1 مقدمه12
2-2 تعریف مزیت نسبی132-3 تاریخچه مزیت نسبی14
2-4 ضرورت بررسی مزیت نسبی16
2-5 عوامل تعیین کننده مزیت نسبی17
2-6 شاخصهای اندازهگیری مزیت نسبی192-7 مزیت نسبی محصولات کشاورزی242-8 پیشینه تحقیق26فصل سوم363-2 منطقه مورد مطالعه373-3 فرضیههای تحقیق39
3-4 روش تحقیق393-5 قیمت سایهای برای محصولات و نهادهها41فصل چهارم434-1-بحث و نتیجهگیری44فصل پنجم 515-1 خلاصه525-2 پیشنهادات و راهکارهای بهبود PAGEREF _Toc368132393 \h 54منابع و ماخذ:55فهرست جداول
جدول4-1قیمت نهاده های قابل تجارت …………………………………………………………………………………………. 45
جدول4-2هزینه ی نهاده های غیرقابل تجارت برای یک هکتار کشت دوم محصولات منتخب شهرستان رودبار..46…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
جدول4-3 هزینه ی نهاده های قابل تجارت بر اساس pppمطلق(ریال)………………………………………………….46
جدول4-2هزینه ی نهاده های غیرقابل تجارت بر اساس pppنسبی(ریال)………………………………………………..47
جدول4-5تعیین مزیت نسبی تولید محصولات منتخب براساسpppمطلق………………………………………………………..47
جدول4-6تعیین مزیت نسبی تولید محصولات منتخب براساسpppنسبی……………………………………………….47
جدول4-7مقادیرEAL،SAIوAAIبرای سال زراعی92-91………………………………………………………………………………49
فهرست شکل‌ها
TOC \h \z \t “جدول و نمودار;1” شکل3-1نقشه شهرستان رودبار به تفکیک بخش…………………………………………………………………………………..38
چکیده هدف از تحقیق حاضر، بررسی مزیت نسبی کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار است. منطقه مورد مطالعه این پژوهش، شهرستان رودبارمیباشد که از شهرستان‌های جنوبی استان گیلان است. در این پژوهش، برای بررسی مزیت نسبی محصولات زراعی گندم، جو، کلزا و شبدر حاصل از کشت دوم اراضی شالیکاری در شهرستان رودبار، از دو نوع شاخصهای تعیین مزیت نسبی استفاده گردید. شاخصهای نوع اول سود خالص اجتماعی (NSP)، هزینه منابع داخلی (DRC) و نسبت هزینه به منفعت اجتماعی (SCB) را شامل میشود و شاخصهای نوع دوم شامل شاخص کارایی مزیت (EAI)، شاخص مقیاس مزیت (SAI) و شاخص جمعی مزیت (AAI)میباشند. بر اساس نتایج حاصل از شاخصهای گروه اول، چهار محصول گندم، جو، کلزا و شبدر به ترتیب دارای بیشترین مزیت نسبی بودند. همچنین شاخصهای گروه دوم نشان دادند که محصولات زراعی گندم، جو و کلزا به ترتیب در شهرستان رودبار در تولید کشت دوم در اراضی شالیکاری نسبت به سایر محصولات استان گیلان از نظر عملکرد در هکتار مزیت نسبی بیشتر از متوسط استان گیلان را دارا هستند. همچنین برای محصول شبدر نیز شاخصهای مزیت EAI ، SAI و AAIکوچکتر از یک است و نشان میدهد که تولید این محصول به عنوان کشت دوم نسبت به سایر محصولات استان گیلان فاقد مزیت نسبی است.
کلید واژه: مزیت نسبی، شهرستان رودبار، شاخص، استان گیلان
فصل اول
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه
کشاورزی یکی از بخشهای اقتصادی کشور است که تأمینکننده سهم مهمی از تولید ناخالص داخلی، اشتغال، نیازهای غذایی، صادرات غیرنفتی و نیاز صنایع است. توسعه بخش کشاورزی، پیششرط ضروری توسعه اقتصادی کشور است و تا زمانی که موانع توسعه در این بخش برطرف نشود، سایر بخشها نیز به شکوفایی و توسعه دست نخواهد یافت (شریفی و عادلی، 1390). علاوه بر این کشورهای در حال توسعه معمولاً با کمبود سرمایه، که از مهمترین منابع تولید محسوب میشود، مواجهاند. سایر منابع تولیدی در این کشورها ممکن است فراوان باشد ولی بهدلیل عدم استفاده بهینه اتلاف میشود که نتیجه این امر بهرهوری پایین آنهاست. لذا، برای این کشورها مهم خواهد بود که در راستای توسعه و پیشرفت، سرمایه محدودشان را طوری تخصیص دهند که اولاً سبب بهکارگیری بهینه سایر عوامل تولیدی و افزایش بهرهوری آنها گردد، ثانیاً منابع تولیدی در راستای تولید محصولاتی بهکار گرفته شود که دارای مزیت نسبی منطقهای و ملی باشند (کرباسی و رستگاریپور، 1388). امروزه بحث مطالعه و تعیین مزیت نسبی محصولات کشاورزی به دلیل اهمیت آن در برنامهریزی و سیاستگذاریهای بلندمدت کشورها شدت یافته است. در ایران نیز این موضوع در سالهای اخیر توجه تعداد زیادی از محققان اقتصاد کشاورزی را به خود جلب کرده است (عیناللهی احمدآبادی، 1388). مزیت نسبی که در ارتباط با تجارت بینالملل مطرح میباشد، بدان معناست که چنانچه کشوری یک کالا را نسبت به دیگر کالاها ارزانتر تولید نماید، این کشور در تولید چنین کالایی مزیت نسبی دارد، بنابراین با وارد شدن به صحنه تجارت جهانی میتواند از صدور کالاهایی که در آن مزیت نسبی دارد، منتفع شود. اما آنچه که در اینجا بدان توجه نشده، آن است که، وجود مزیت نسبی در زمینه تولید کالا یا کالاهایی، شرط کافی برای انتفاع از تجارت بینالملل نیست، بلکه پس از مرحله تولید، مقولات و عواملی مطرح است که امکان استفاده از مزیتهای نسبی تولیدی را تحت تأثیر قرار میدهند. بنابراین برای رفع مشکل فوق، مزیت نسبی را در عمل بایستی چنین تعریف نمود، که مزیت نسبی عبارت است از توانایی یک کشور در تولید و صدور کالایی با هزینهای ارزانتر. بهطور کلی مزیت نسبی، به مزیت نسبی در تولید و مزیت نسبی در صادرات قابل تقسیم است. تمرکز این مطالعه بر روی مزیت نسبی تولید است. مزیت نسبی تولید یک محصول کاربرد دوگانهای دارد. محاسبه مزیت نسبی تولید یک محصول قبل از تولید آن، معیاری برای ارزیابی سودآوری اجتماعی این فعالیت تولیدی در اختیار ما قرار خواهد داد و محاسبه مزیت نسبی پس از انجام پروژه و فعالیت، بررسی تصمیمات و سیاستهای موجود را برای ما ممکن میسازد (مهدیپور و همکاران، 1385).
بهطور کلی جهت تأمین نیاز غذایی مردم و مواد اولیه مورد نیاز سایر بخشهای اقتصادی، وجود یک برنامهریزی کلان در زمینه بهرهبرداری بهینه از منابع تولیدی بخش کشاورزی بسیار لازم و ضروری بهنظر میرسد. اما جهت انجام یک برنامهریزی کامل در سطح کلان نمیتوان از تحولاتی مانند پیوستن اکثر کشورها به سازمان تجارت جهانی (WTO)، غافل شد. با قرار گرفتن محصولات کشاورزی در مجموعه موافقتنامههای تجارت جهانی، ضرورت توجه به تولید و تجارت محصولات کشاورزی افزایش یافته است. به این ترتیب نیاز به برنامهریزی در جهت تولید محصولات کشاورزی در سطح وسیع و عرضه در سطح وسیعتر (بینالمللی) میباشد. مزیت نسبی بهعنوان اصلی که هم در برنامهریزیهای تولید و هم در برنامهریزیهای تجاری کاربرد وسیعی دارد، در این میان حائز اهمیت میباشد (پیکانی، 1387).
استان گیلان یکی از قطبهای مهم کشاورزی کشور است که شالیکاری زراعت عمده آن محسوب میشود. فعالیتهای اصلی این زراعت به نیمه اول سال منحصر میباشد و میتوان گفت در نیمه دوم سال اراضی شالیزاری تا زراعت سال بعد برنج رها میشوند و کشاورزان در نیمه دوم از اندوخته نیمه اول سال استفاده میکنند. در همین راستا اجرای کشت دوم در اراضی شالیکاری استان گیلان از راهکارهای اساسی افزایش بهرهوری اراضی شالیزاری در جهت افزایش تولید محصولات کشاورزی، اشتغال و تأمین نیاز غذایی جامعه میباشد. وجود 238040 هکتار اراضی شالیزاری بهعنوان یک ظرفیت بالقوه در استان بوده که بهرهگیری اصولیتر از این منابع، خروج از تک محصولی، افزایش درآمد روستائیان، پایداری تولید کشت اول، کاهش مسأله بیکاری از جمله اهداف کشت دوم در این اراضی میباشد. لذا با توجه به پتانسیل خوب این منطقه در تولید محصولات کشاورزی و ابرام دولت بر توسعهی صادرات محصولات کشاورزی، تعیین مزیت نسبی محصولات کشاورزی میتواند مسؤولان را در جهت برنامهریزی و سیاستگذاری بخش کشاورزی یاری کند. علاوه بر این بررسی جایگاه کشتهای دوم بهعنوان یک فعالیت مکمل در کنار زراعت اصلی یعنی برنج میتواند راهکاری مناسب برای افزایش سطح درآمد شالیکاران، افزایش فرصتهای اشتغال و رونق جوامع روستایی در سطح منطقه مورد مطالعه یعنی شهرستان رودبار باشد. در این راستا، این تحقیق با هدف بررسی مزیت نسبی کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار تدوین و اجرا شد.
1-2- بیان مسأله
در شرایطی که جهان با چالشهای سخت و پیچیدهای در زمینههای مختلف از جمله تأمین غذا و ایجاد اشتغال و درآمد برای قشر عظیمی از جمعیت در حال رشد روبرو میباشد، تهیه مواد غذایی بهعنوان اصلیترین نیاز هر جامعه و تأمین مطلوب و بهموقع همواره مورد توجه دولتمردان بوده و هست. توسعه کشاورزی پایدار و حفظ و افزایش تولید، بخش لاینفکی از توسعه اقتصادی است که ارتباط نزدیکی با توسعه روستایی دارد. توسعه و رونق اقتصادی مناطق روستایی و کشاورزی نیازمند رشد اقتصادی بخش کشاورزی و بهبود شرایط صنعتی و خدماتی بهعنوان شروط لازم میباشد. برای رشد و شکوفایی بخش کشاورزی استراتژیهای متعددی مانند، افزایش سرمایهگذاری، اصلاح بازارهای داخلی تقویت برنامهریزی مشارکتی و اجرای الگوی کشت در مناطق مختلف پیشنهاد شده است که در نتیجه بررسی و تعریف مزیت نسبی محصولات کشاورزی هر کدام از مناطق (استانها) را دارد (کرباسی و رستگاریپور، 1388). کارا نبودن سیاستهای کشاورزی و یا هم راستا نبودن آنها با مزیت نسبی تولید محصولات کشاورزی، یکی از مهمترین اخلالهای موجود در تولید محصولات کشاورزی در کشورهای مختلف و بهویژه کشورهای در حال توسعه است (نوری و جهاننما، 1387). مزیت نسبی یکی از ابزارهایی است که در زمینه تولید و تجارت محصولات از اهمیت زیادی برخوردار است (کرباسی و رستگاریپور، 1388). بهطور کلی با توجه به محدودیت بسیاری از نهادهها و عوامل تولیدی در بخش کشاورزی و همچنین ویژگیهای اقلیمی و جغرافیایی متفاوت در مناطق مختلف گام برداشتن بر اساس اصل مزیت نسبی در هر منطقه از اهمیت بالایی برخوردار میباشد. توجه به مزیت نسبی در فعالیتهای تولیدی از مهمترین جنبههای برنامهریزی اقتصادی و درواقع اساس برنامهریزی اقتصادی برای تخصیص کاراتر منابع است که پایداری در خور توجهی دارد (کرباسی و همکاران، 1384).
از طرف دیگر زمینهای زراعی استان گیلان با وجود استعداد بی‌نظیر در تولید انواع محصولات ‌اعم از برنج، علوفه و صیفی و سبزی تاکنون آنچنان که باید مورد استفاده قرار نگرفته است. کشاورزان گیلانی معمولاً بعد از برداشت برنج زمین شالیزار را رها کرده و از آن استفاده مجدد نمی‌کنند. این در حالی است که از 238 هزار هکتار شالیزار موجود در استان گیلان، حدود 30 هزار هکتار آن از قابلیت کشت دوم برخوردار هستند (بیات و همکاران، 1387). نظر به اینکه شهرستان رودبار بهعلت دارا بودن شرایط طبیعی مناسب، همچنین با داشتن سطحی معادل 13137 هکتار اراضی زراعی از مستعدترین مناطق گیلان برای کشت دوم است، اجرای کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار از راهکارهای اساسی افزایش بهرهوری این اراضی بهعنوان یک ظرفیت بالقوه در شهرستان مذکور میباشد. درواقع شهرستان رودبار بهدلیل محدودیتهای تولید برنج اعم از کوچک بودن اراضی، کمبود آب و سنتی بودن عملیات کشت برنج، بهشدت نیازمند ارائه راهکارهای مختلف برای کاهش هزینه تولید، بالا بودن بهرهوری اراضی شالیکاری و افزایش درآمد شالیکاران است و یکی از راهکارهای اساسی برای افزایش تولید و درآمد کشاورزان و پایداری تولید برنج، توسعه کشت دوم در این اراضی میباشد. محصولات کشت دوم شهرستان رودبار در سال زراعی 93-92 شامل گندم، جو، راتون، پاچ باقلا، باقلابرکت، سبزیجات برگی و غدهای، شبدر برسیم و سایر محصولات زراعی با سطحی معادل 871 هکتار، با متوسط عملکرد برابر 2680 کیلوگرم در هکتار و میزان تولید برابر 2198 تن به ارزش 000/000/530/44 ریال بود. بهطور کلی شهرستان رودبار مستعد تولید انواع محصولات از جمله گندم، جو، شبدر برسیم، کلزا، تریتیکاله، پاچ باقلا، حبوبات، سیر، سبزیجات برگی و ریشهای و غیره در اراضی شالیزار میباشد، اما با وجود اهمیت حیاتی کشت دوم در اراضی شالیزاری سطح وسیعی از این اراضی بهدلایل متعدد زراعی، اقتصادی ، اجتماعی و غیره بهصورت نکاشت باقی میماند. لذا این پژوهش در پی آن است تا به این پرسش که کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار از نظر اقتصادی چقدر تفاوت دارد؟ پاسخ دهد.
1-3- اهمیت و ضرورت
دنیای امروز دنیای رقابت اقتصادی است و هر کشوری برای حفظ سیادت و استقلال سیاسی و اقتصادی خود ناگزیر است در طراحی برنامههای اقتصادی دقیق و فراگیر عمل کند. شناسایی مزیتهای نسبی بخشهای مختلف اقتصادی در مناطق و استانهای کشور برای برنامهریزیهای اقتصادی مفید و لازم میباشد؛ بهویژه در زمان حاضر که مسأله جهانی شدن تجارت و عضویت یا عدم عضویت کشور در سازمان تجارت جهانی مطرح است، اهمیت شناسایی مزیتهای نسبی بیشتر شده است (نجفی و میرزایی، 1382).
بخش کشاورزی بهعنوان یکی از بخشهای مهم اقتصادی کشور، با توجه به داشتن مزیتهای بالقوه طبیعی، و همچنین نقش حساس در امنیت غذایی جامعه، بیش از سایر بخشها نیاز به توجه دارد. بنابراین، باتوجه به محدودیتهای سرمایهای، اقلیمی و تکنولوژیکی در بخش کشاورزی، گام برداشتن براساس اصل مزیت نسبی اهمیت بالایی دارد. اگر چه مزیت نسبی محصولات کشاورزی تا حدودی تحت تأثیر پیشرفت فنآوری و نوآوری است، ولی وجود شرایط اقلیمی، طعم و مزه، رنگ و سایر خصوصیات منحصر بهفرد هر منطقه جغرافیایی است که نهایتاً مزیت نسبی محصول را تعیین میکند و سبب برتری مناطق تولیدی نسبت به هم میشود. به هر حال، شناخت مزیتهای نسبی بالقوه و بالفعل بخش کشاورزی میتواند همواره حضور در عرصه تجارت بینالمللی را آسانتر کند (عزیزی و یزدانی، 1383). بنابراین با توجه به سهم قابل توجه بخش کشاورزی در صادرات محصولات غیرنفتی، بررسی و توجه به مزیت نسبی محصولات کشاورزی از اهمیت خاصی برخوردار است (کرباسی و رستگاریپور، 1388).
از طرفی کشاورزی در استان گیلان از اهمیت فراوانی برخوردار است و اکثر مردم منطقه از این راه امرار معاش میکنند. در این میان اکثر زمینهای کشاورزی منطقه، به کشت محصول برنج اختصاص یافته است. جمعیت روبه رشد کشور و محدودیت اراضی قابل کشت در استان گیلان، دست اندرکاران تولید محصولات کشاورزی را بهسوی بهرهوری بیشتر در واحد سطح (بهمنظور رفع نیاز و افزایش درآمد) سوق میدهد. اگر چه در حال حاضر با توجه به ثابت بودن سطح اراضی قابل کشت کشور افزایش تولید در واحد سطح راه منطقی بهنظر میرسد، در شرایط اقلیمی گیلان علاوه بر روش فوق از طریق بالا بردن ضریب کشت (تحت عنوان کشت دوم) میتوان در تأمین بخش عمدهای از مواد غذایی و نیازهای کشور و همچنین افزایش درآمد کشاورزان گام برداشت. توسعه و تعمیم کشت دوم در اراضی شالیزاری کشور از اهمیت خاصی برخوردار است که میتوان در آینده با برنامهریزیهای علمیتر و الهام گرفتن از تجربههای گذشته امیدوار بود، هر سال نسبت به گذشته بیشتر ترقّی داشته باشد (عنابستانی و سیفی، 1390). هم اکنون آنچه در شمال کشور بهعنوان کشت دوم و بالا بردن ضریب کشت مطرح میباشد، اهمیت استفاده بهینه از اراضی شالیزار میباشد. پایداری تولید، افزایش تولید، افزایش درآمد کشاورزان، رعایت مسائل تناوب و حفظ محیط زیست را میتوان از مزایای کشت دوم بر شمرد. همچنین تاثیر آن در کنترل آفات و بیماریها و علفهای هرز، بهدلیل شرایط خاص زراعی سبزیجات در زمستان و در شالیزار، میتواند اثر مطلوب بر زراعت برنج در سال بعد داشته باشد (آملی، 1388).
از اینرو با توجه به ضرورت موضوع و همچنین کمبود تحقیقات صورت گرفته در این زمینه در منطقه مورد مطالعه این پژوهش با هدف بررسی مزیت نسبی کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار انجام شده است.
1-4- اهداف تحقیق
1-4-1- هدف کلی
هدف کلی این تحقیق، بررسی مزیت نسبی کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار است.
1-4-2- اهداف اختصاصی
بررسی مزیت نسبی کشت محصولات گندم و جو بهعنوان کشت دوم در اراضی شالیکاری شهرستان رودبار؛
مقایسه مزیت نسبی چهار محصول (گندم، جو، کلزا و شبدر) بهعنوان کشت دوم در شالیکاری شهرستان رودبار.
1-5- سؤالات تحقیق
1-5-1- سؤال اصلی
با توجه به شاخصهای اندازهگیری مزیت نسبی، شهرستان رودبار در تولید کدامیک از محصولات موردنظر (گندم، جو، کلزا و شبدر) بهعنوان کشت دوم دارای مزیت نسبی میباشد؟
1-5-2- سؤالات فرعی
آیا کشت گندم و جو بعد از برداشت برنج در شهرستان رودبار دارای مزیت نسبی است؟
آیا منافع اجتماعی حاصل از کشت دوم در برنجکاری شهرستان در کشت گندم بیشتر از جو است؟
1-6- محدوده تحقیق
1-6-1- محدوده زمانی
تحقیق حاضر از نظر زمانی در سال زراعی 92-1391 انجام شده است.
1-6-2- محدوده مکانی
تحقیق حاضر از نظر مکانی در شهرستان رودبار انجام شده است.
1-6-3- محدوده موضوعی
محدوده موضوعی تحقیق در حیطه مطالعات اقتصاد و توسعه کشاورزی میباشد.
1-7- تعریف مفاهیم
مزیت نسبی: مزیت نسبی تعاریف متعددی دارد از جمله توان خاص یک کشور در تولید ارزانتر یک محصول یا خدمت در مقایسه با دیگر محصولات و خدمات. این تعریف از جنبه تصمیم داخلی تولید کالا در هر کشوری میتواند مورد استفاده قرار گیرد اما تعریف کلیتری نیز برای مزیت نسبی وجود دارد که علاوه بر عوامل تولید به عوامل بازار نیز توجه دارد. در این تعریف مزیت نسبی شامل عوامل تولید و بازار میباشد. در زمینه تولید عواملی مثل نیروی کار، زمین، آب، سرمایه و تکنولوژی و غیره اهمیت دارند و در زمینه صادرات عواملی مثل بسته بندی، حمل و نقل، بیمه، بازاریابی و تبلیغات در ایجاد مزیت نسبی مؤثرند (یزدانی و همکاران، 1385).
هزینه منابع داخلی: هزینه فرصت از دست رفته واقعی منابع داخلی است که صرف تولید یک کالا برحسب قیمتهای جهانی میشود. اگر معیار فوق کمتر از یک بهدست آید نشاندهنده سودآوری و رقابتپذیر بودن آن کالا و اگر مقدار آن بزرگتر از یک محاسبه شود حاکی از نبود مزیت نسبی کالا در مرحله تولید در داخل کشور میباشد (حفاراردستانی و طوسی، 1389).
شاخص نسبت هزینه به منافع اجتماعی: معیار هزینه- منفعت اجتماعی در واقع یک نسبت هزینه- فایده است که فعالیتی را از نظر وضعیت اجتماعی آن مورد ارزیابی قرار میدهد. در صورت این نسبت، همهی هزینههای یک فعالیت برحسب هزینههای فرصتی آنها آورده میشود. مخرج این نسبت، شامل ارزش جهانی محصول برحسب پول داخلی است. چنانچه این نسبت بزرگتر از 1 باشد، حاکی از نداشتن مزیت و چنانچه کوچکتر از 1 باشد نشاندهندهی مزیت نسبی در تولید آن فعالیت است (عیناللهی احمدآبادی، 1388).
شاخص سود خالص اجتماعی: معیار سودآوری خالص اجتماعی یکی از دیگر معیارهایی است که سود (یا زیان) خالص اجتماعی فعالیتی را اندازهگیری میکند. اگر قیمتهای سایهای برای عوامل و محصولات در نظر گرفته شده باشند و همه اثرات خارجی روی اقتصاد داخلی نیز با ارزشگذاری اجتماعی در معیار لحاظ شده باشند، آن گاه سودآوری خالص اجتماعی، منفعت (یا زیان) خالص مربوط به یک فعالیت است. در این معیار از ارزش جهانی محصول (برحسب پول داخلی)، کل هزینههای تجاری (شامل مواد اولیه و کالاهای واسطهای) و داخلی (شامل نیروی کار، سرمایه و نهادههای غیرتجاری) تولید محصول کسر و سودآوری خالص اجتماعی فعالیت محاسبه میشود. مثبت بودن این معیار نشاندهندهی موجه بودن فعالیت و منفی بودن آن حاکی از یک زیان اجتماعی در تولید آن است (همان).
فصل دوم
ادبیات تحقیق

2-1- مقدمه
از آنجا که دنیای امروز، دنیای رقابت اقتصادی است و هرکشوری برای حفظ استقلال سیاسی و اقتصادی خود ناگزیر است در طراحی برنامههای اقتصادی دقیق عمل نماید و با توجه به آنکه اصل مزیت نسبی یکی از مفیدترین ابزارهای سیاستگذاری اقتصادی است، کشف مزیتهای نسبی تولید در بخشهای مختلف اقتصادی و استفاده از آنها نه تنها سیاستهای تخصیص منابع کشور و الگوی تولید را بهبود میبخشد، بلکه میتواند نوع صادرات و ترکیب آنها را نیز مشخص نماید. در سالهای اخیر نیز اهمیت توجه به اصل مزیت نسبی به دلیل گرایش کشور ما به سمت آزادسازی تجاری و پیوستن به سازمان تجارت جهانی دو چندان شده است. زیرا کشورها با عضویت در سازمان تجارت جهانی باید طی یک برنامۀ زمانبندی شده نسبت به کاهش و حذف محدودیتها و حمایت های غیرتعرفهای اقدام نماید. این نگرانی در مورد بخش کشاورزی از این جهت بیشتر است که تأمین مواد غذایی استراتژیک برای کشورها از نظر اقتصاد سیاسی مهم است (یزدانی و همکاران، 1385). کشاورزی از مهمترین بخشهای اقتصادی کشور میباشد و از آنجا که مستقیماً با تغذیه انسانها در ارتباط است، اهداف متعددی در سطح کلان از جمله دستیابی به خودکفایی، تأمین امنیت غذایی و حداکثرسازی سود اجتماعی را دنبال میکند. از مهمترین اهداف سیاستگذاران در سطح کلان، دستیابی به خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی است، که از نظر سیاسی اهمیت ویژهای دارد (پیکانی، 1387).
بهطور کلی با توجه به محدودیت بسیاری از نهادهها و عوامل تولیدی در بخش کشاورزی و همچنین ویژگیهای اقلیمی و جغرافیایی متفاوت در مناطق مختلف گام برداشتن بر اساس اصل مزیت نسبی در هر منطقه از اهمیت بالایی برخوردار میباشد. با استفاده از اصل مزیت نسبی میتوان الگوی منطقهای کردن کشت را تعیین کرده و منابع را بهصورت بهینه بین فعالیتهای گوناگون توزیع کرد تا علاوه بر استفاده بهینه از منابع، قابلیتهای تولیدی و صادراتی نیز شناسایی شده و زمینه جهت سرمایهگذاری های مؤثر فراهم شود. توجه به این امر در فرایندهای ادغام تجاری بهخصوص در پیوستن به سازمان تجارت جهانی بسیار مفید و سودمند میباشد. شهرستان رودبار نیز با توجه به شرایط اقلیمی و ساختار کشاورزی مختص خودش که در تولید بسیاری از محصولات در کشور دارای جایگاه ویژه میباشد، بهعنوان یکی از قطبهای مهم کشاورزی کشور شناخته شده و توجه به مزیت نسبی محصولات کشاورزی در برنامهریزیهای کشاورزی این شهرستان میتواند گام مهمی در تولید محصولات مزیتدار و ایجاد بستر مناسب جهت حضور آگاهانه در بازارهای جهانی که مستلزم شناخت استعدادها و قابلیتهای موجود در هر منطقه است را فراهم آورد.
از اینرو در این فصل در آغاز به بیان مفهوم مزیت نسبی پرداخته، سپس تاریخچه مزیت نسبی بیان شد و پس از معرفی شاخصهای مختلف اندازهگیری مزیت نسبی، به بررسی پیشینه داخلی و خارجی موضوع پرداخته شد.
2-2- تعریف مزیت نسبی
مزیت نسبی عبارت است از توانایی یک کشور در تولید و صدور کالایی با هزینه نسبی کمتر و قیمت ارزانتر (کرباسی و همکاران، 1388). به این مفهوم که هر کشوری که در کالای خاصی مزیت نسبی دارد، در تولید و صادرات آن کالا تخصص پیدا خواهد کرد و در مقابل، کالاهایی را که در آنها مزیت نسبی ندارد از سایر کشورها وارد خواهد کرد تا نیاز تقاضا کنندگان را پاسخگو باشد. اگر این تعریف از مزیت نسبی را بپذیریم، در آن صورت وجود صادرات می‌تواند نشان‌دهنده مزیت نسبی در کالاهای صادراتی و وجود واردات نشان‌دهنده عدم مزیت نسبی در کالاهای وارداتی باشد. ولی ماهیت آمارهای تجارت بین‌المللی بهگونه‌ای است که در ارزیابی تجربی از مزیت نسبی بر حسب کالاها مسائل و مشکلاتی را پدید می‌آورد. براساس این اطلاعات، اغلب کشورها هم صادر کننده و هم وارد کننده یک گروه خاص از کالاها می‌شوند لذا اندازهگیریهای واردات و صادرات را بهعنوان یک شاخص مستقیم از مزیت یا عدم مزیت نسبی بیاعتبار می‌کند. بهعلاوه، جریانهای حقیقی تجارت بین‌الملل نسبت به شرایط ایدهآل تجاری (الگوهای مزیت نسبی در محیط تجارت آزاد) بسیار متفاوت و پیچیدهتر است. مزیت نسبی در تولید (قیمت تمام شده یا هزینه) به دو گونه بالفعل و بالقوه قابل بررسی است. مزیت نسبی بالفعل به بررسی مزیت نسبی کالا یا بخش خاصی می‌پردازد که در دوره زمانی و مرز جغرافیایی تعریف شده‌ای، تولید آن بهطور بالفعل محقق شده باشد. از سوی دیگر، مزیت نسبی بالقوه به بررسی مزیت نسبی کالا یا بخش خاصی می‌پردازد که تولید در دوره زمانی و مرز جغرافیایی تعریف شده‌ای، بهطور بالفعل محقق نشده باشد. ولی بهطور بالقوه قابلیت تولید داشته باشد. همچنین هریک از آن دو، بهگونه اسمی ‌(جاری یا پولی) و حقیقی قابل محاسبه هستند، حالت (اسمی) به موردی اطلاق می‌شود که در محاسبات و بررسی‌ها از قیمت‌های حاکم بر بازار فعلی عوامل تولید (اعم از کار، سرمایه، مدیریت، تکنولوژی، ارز و غیره) و کالا استفاده شود، ولی در حالت حقیقی از قیمتهای حقیقی (قیمت در تعادل یا قیمت در شرایط رقابت کامل) یا سایهای (قیمتهایی که بیانگر هزینه فرصت از دست رفته کالا یا منبع خاص است) عوامل تولید و کالا استفاده شود (مصطفوی و تکشی، 1387).
بهطور کلی درباره مفهوم مزیت نسبی در تجارت بینالملل دو جنبه را باید بررسی کرد؛ اول اطمینان از اینکه کشور صادر کننده در مورد کالایی که ارزانتر تولید میکند و با قیمت مناسبتر نسبت به دیگر کالاهای قابل تولید در آن کشور به بازار عرضه مینماید مزیت نسبی دارد و دوم اطمینان از ارزانتر بودن این کالاها نسبت به کالاهای رقبای خارجی؛ چرا که رقبای دیگری نیز هستند که برای آنها عرضه کالا با قیمت ارزانتر اهمیت دارد. یعنی با فرض یکسان بودن سایر شرایط کشوری میتواند از مزیت نسبی بهره جویدکه نسبت به دیگر کشورهای رقیب کالای خود را ارزانتر عرضه کند (محسنپور، 1378).
2-3- تاریخچه مزیت نسبی
موضوع مزیت در ابتدا توسط آدام اسمیت در ادبیات تجارت بین‌الملل مطرح شده که در واقع بهوسیله آن، علت تجارت تبیین شده است (مصطفوی و تکشی، 1387). آدام اسمیت بهعنوان اولین اقتصاددان در سال ۱۷۷۶ میلادی با انتشار کتاب معروف ثروت ملل پایههای اصلی مکتب کلاسیک را پایهگذاری کرد. وی ثروت یک کشور را کالا و خدمات دانسته و صادرات آنها را وسیلهای جهت دستیابی به واردات تلقی میکرد. به نظر ایشان، رفاه هر جامعه براساس اصول تجارت آزاد بین کشورها و تئوری مزیت مطلق، قابل اندازهگیری است. اسمیت جهت پاسخ دادن به این سؤال که یک کشور با توجه به امکانات و منابع طبیعی خود بهتر است چه محصول یا محصولاتی را صادر نماید، نظریه مزیت مطلق را مطرح کرد. بر اساس نظریه فوق هر کشور از تخصص در تولید کالایی که در آن از مزیت مطلق برخوردار باشد، از مبادله با کشور دیگر سود میبرد. براساس نظریه مزیت مطلق، یک کشور ممکن است کالاهائی را به دلیل مزیت طبیعی (مواد خام، آب و هوا) و یا به دلیل مزیت اکتسابی (تکنولوژی، مهارت و غیره) با صرفهتر تولید نماید. به هرحال آدام اسمیت و اقتصاددانان پیرو او معتقد بودند که تمام کشورها میتوانند از تجارت آزاد بر مبنای مزیت مطلق منتفع شوند و به شدت از سیاست دخالت کمتر دولت در امور اقتصادی (آنهم تا حد ممکن) جانبداری میکردند. به اعتقاد آنان تجارت آزاد سبب میشود عوامل تولیدی بهصورت کارا استفاده گردند و در نهایت رفاه جهانی نیز حداکثر شود. بعدها دیوید ریکاردو این دیدگاه را اصلاح کرد و مقولهای را که به «مزیت نسبی» معروف شد مطرح کرد. منظور ریکاردو آن بود که عوامل بازار، منابع کشور را به صنایعی سوق میدهند که کشور در آنها بیشترین بهرهوری نسبی را داشته باشد. یعنی کشور ممکن است کالایی را وارد کند که خودش میتواند با هزینه کم تولید کند، ولی در تولید کالای دیگر از بهرهوری بالایی برخوردار باشد.
تمرکز این تئوریها بر تفاوتهای موجود در بهرهوری عوامل بوده است و مفروضات آنان به صنایع متکی بر منابع که عمدتاً از کارگر ساده و نیمه ماهر استفاده میکردند (و در قرنهای هیجدهم و نوزدهم اهمیت اصلی را داشتند) مربوط میشود. وی در این تئوری علت تفاوت در بهرهوری نسبی نیروی کار و مزیت نسبی میان کشورها را مشخص نکرده است. علاوه بر این در خصوص آثار تجارت بینالمللی بردرآمد عوامل تولید نیز توضیحی داده نشده است. اقتصاددانانی همچون مارشال و باس تیبل جهت رفع نواقص و تکمیل نظریه مزیت نسبی ریکاردو روشهای مختلفی از جمله استفاده از هزینه واقعی بجای هزینه نیروی کار را پیشنهاد کردند. ولی اصلیترین اقدام در سال ۱۹۳۶ در کتاب «تئوری تجارت بینالملل» توسط گوتفرید هابرلر بر مبنای نظریه هزینه فرصت بجای نظریه غیرقابل قبول «ارزش کار» بهمنظور تغییر مجدد قانون مزیت نسبی تحت عنوان قانون هزینههای نسبی انجام گردید. از نظر هابرلر، تفاوت در هزینه نسبی کالاها اساس مزیت نسبی را تشکیل میدهد، ولی هیچ کدام از آنها برای وجود چنین تفاوتی بهجز شرایط جغرافیایی، طبیعی و آب و هوایی دلایل دیگری را اشاره نکردهاند (تکیه و همکاران، 1387).
مدلی که بخش اعظم آن در سده بیستم بر نظریههای تجارت بینالملل حاکم بوده است، نظریه نسبت عوامل میباشد که ابتدا توسط هکشر پیشنهاد شده و سپس توسط اوهلین و ساموئلسون تکمیل شده است. این مدل پیشبینی میکند که تعیین مزیت نسبی در تجارت می بایست بر حسب نسبت عوامل تولید یک کشور صورت گیرد. بهعبارت دیگر، کشوری که از سرمایه نسبتاً خوبی برخوردار میباشد باید کالاهایی را صادر کند که نسبتاً سرمایهبر هستند و کالاهایی را وارد کند که نسبتاً کاربر هستند. این نکته تلویحاً به معنای آن است که تجارت بین کشورهایی روی میدهد که نسبت عوامل تولید آنها یکسان نباشد. بهعبارت دیگر تفاوت در فراوانی نسبی عوامل تولید، عامل اصلی ایجاد تجارت بین دو کشور بهحساب میآید. افزون بر این، چون تجارت، تقاضا برای عوامل یک کشور را تغییر میدهد، از سوی صاحبان عوامل نسبتاً کمیاب باید انتظار مقاومت در برابر تجارت را داشت. بر اساس نظریه نئوکلاسیکی پیش گفته، کالاهای نهایی در بازار واحد برحسب همسانی، یکنواختی و تشابه مبادله میشوند و ثابت بودن رقابت کامل و بازدهی ثابت نسبت به مقیاس در تمامی بخشهای اقتصادی بهعنوان فروض اساسی تلقی میشوند. همان طوریکه قبلاً اشاره شد مدل هکشر اوهلین- ساموئلسون برای توضیح الگوی تجارت کالاهای اولیه و عموما ً کالا های منابع طبیعی بر بسیار مناسب است، اما نمیتواند برای توضیح الگوی تجارت کالاهای صنعتی مناسب باشد. نقش دولتها براساس دیدگاه این گروه، حمایت تنها از بخشهای خاصی بوده تا از این طریق بتوانند موجبات ارتقاء مزیت نسبی آن بخش را بهبود بخشند. به این ترتیب که با اعمال برخی سیاستهای کلان مثل کاهش نرخ بهره، سیاست پائین نگه داشتن نرخ دستمزد، کاهش ارزش پول ملی، ارائه کمکها و حمایتهای مالی از بخش خاصی از صادرات و موارد مشابه میکوشیدند که هزینه تولید بخش خاصی را پائین نگه دارند تا فعالیتهای اقتصادی در آن بخش مزیت نسبی یافته و توسعه یابند (همان).
در راستای مطرح نمودن عوامل جدید تعیین کننده مزیت نسبی، تئوری مزیت نسبی تکامل یافت، بهطوری که از دهه 1970 به بعد این تئوری بهعنوان اساس اتخاذ تصمیمات سرمایهگذاری و سیاستهای اقتصای و بالاخره بهعنوان وسیلهای برای تعیین الگو تولید بهینه و تجارت یک کشور شناخته شد (یزدانی و اشراقی سامانی، 1384).
2-4- ضرورت بررسی مزیت نسبی
تجارت خارجی امروزه امر پیچیدهای است که موفقیت در آن مستلزم بررسیهای عملی همه جانبه است که از جمله این بررسیها میتوان به آگاهی از وجود یا عدم وجود مزیت نسبی و شناسایی راههای بهبود آن اشاره نمود. از اصل مزیت نسبی نه تنها در تجارت و مطالعات مربوط به آن استفاده میشود بلکه در بررسی وضعیت تولید داخلی نیز میتوان از آن استفاده نمود (یزدانی و اشراقی سامانی، 1384). درواقع میتوان گفت برای دستیابی به خودکفایی و توسعه صادرات در هر کشور، از جمله اقدامات ضروری، شناسایی مزیتهای نسبی و سرمایهگذاری در زمینه توسعه تولید محصولات دارای مزیت نسبی میباشد. مزیت نسبی بیانگر سود بهدست آمده از تجارت، نقطه مرکزی تجارت و پایه و اساس برنامهریزی اقتصادی برای تخصیص کارآمدتر منابع میباشد. اما مزیت نسبی یک امتیاز پایدار نیست و ممکن است در طول زمان و با پیشرفتهای علمی از منطقهای به منطقه دیگر و یا از محصولی به محصول دیگر منتقل شود. بنابراین، مزیت نسبی به عواملی همچون موجودی منابع، روش تولید، تغییرات فنآوری و نظایر آنها وابسته است (هاتف و همکاران، 1390).
استراتژی مزیت نسبی بر اساس یک اصل اقتصادی پایهریزی شده است. مزیت نسبی اصلی است که بر پایه رقابت پذیری استوار است. طبق تعریف «رقابتپذیری» عبارت است از شاخصی برای توانایی عرضه محصول و خدمات در مکان، زمان و شکل خاصی که خریداران جستجو میکنند، با قیمتی برابر یا بهتر از سایر عرضهکنندگان، بهگونهای که حداقل هزینه فرصت منابع مصرفی را پوشش دهد (Freebairn, 1986).
روند تغییر و تحولات سیاستهای تجاری و حمایتی دولتها در چند دهه گذشته نشان میدهد که رفتار براساس مزیت نسبی غالباً نقض شده و تجارت کالاها از مکانیزم عرضه و تقاضا خارج شده است. مشکلاتی که از نقض مزیت نسبی در قالب انواع حمایتها و مداخلات دولتها در بازار جهانی بهوجود آمده، اغلب کشورها را وادار کرده که در چارچوب توافقهای منطقهای و بینالمللی نظیر اتحادیه اروپا، اتحادیه ملتهای جنوب شرق آسیا، موافقتنامه تجارت آزاد شمال آمریکا و سازمان تجارت جهانی تدابیری برای کاهش کنترلها و مداخلات دولتها اعمال نمایند و تجارت کالاها را بهسمت بازار آزاد هدایت کنند. بنابراین اجرای سیاست توسعه صادرات در ایران نیاز به جهتگیری و پذیرش اصول و نظریههای بازار آزاد دارد و از این جهت برنامه تولید و تجارت بهویژه صادرات براساس اصل مزیت نسبی اهمیت مییابد (رحمانی، 1385).
2-5- عوامل تعیین کننده مزیت نسبی
مزیت نسبی با مفهوم کاربردی آن دیگر صرفاً بهعنوان تولید یک کالا با هزینهای نسبتاً کمتر نیست؛ بلکه جنبههای دیگری نظیر صدور کالا را نیز در برمیگیرد. لذا مزیت نسبی متأثر ازعوامل متعددی است که در فرایند تجارت بینالملل مرحله پیش از تولید کالا، تا هنگام صدور، در اختیار مصرف کننده قرار گرفتن و حتی خدمات پس از فروش را در بر میگیرد. از اینرو برای شناخت بهتر عوامل مؤثر بر مزیت نسبی، آنها را در سه جنبه مختلف تولید، صدور و تقاضا، مورد بررسی قرار میدهند.
بنابر این نظریهها؛ هر چه عوامل تولید مورد استفاده در تولید کالای معینی در کشوری ارزانتر باشد، احتمال برخورداری آن کشور از مزیتهای نسبی در تولید آن کالا بیشتر خواهد بود؛ برای مثال، در تئوری هکشور-اوهلین احتمالاً کشور برخوردار از نیروی کار فراوان در تولید کالاهای کاربر از مزیت نسبی برخوردار است و کشور دارای سرمایه فراوان در تولید کالاهای سرمایه بر مزیت نسبی دارد. بهعبارتی دیگر؛ قیمت پایینتر عوامل تولید سبب کاهش هزینه تولید و در نتیجه، تأثیر بر مزیت نسبی میشود. از اینرو، مقدار عرضه منابع و امکانات تولید، شاخصی مؤثر در تعیین مزیت نسبی است. بر اساس این نظریه کشورهای جهان سوم بهدلیل دارا بودن نیروی کار ارزان و بهدلیل کمبود دانش فنی و سرمایه، باید در زمینههای تولیدی و صنعتی کاربر سرمایهگذاری کنند و مزیتهای خود را در چارچوب محصولات چنین صنایعی جستجو نمایند. اما نکته حائز اهمیت در زمینه مزیتهای نسبی پویایی آنها است، بهعبارتی دیگر، حفظ مزیتهای نسبی بهمراتب حساستر از وجود اولیه آنها است، زیرا با پیشرفت دانش فنی و تحرک عوامل تولید دیگر مزیتهای نسبی اصولاً پایدار و دائمی نیستند. اگر کشوری خواهان حفظ مزیتهای نسبی خود باشد، باید ساختار صنایع خود را بهگونهای انعطافپذیر سازد که نسبت به تحولات دانش فنی و عوامل دیگر حساس و از نظر ساختار پویا باشد. بههمین دلیل است که شاهد تخصیص اعتبارات قابل توجه در زمینه تحقیق و توسعه در کشورهای صنعتی و توسعه یافته هستیم. میزان تقاضا برای کالاهای تولیدی در داخل کشور نیز مزیت نسبی را بهشدت تحتتأثیر قرار میدهد. تغییر در الگوی مصرف داخلی میتواند توان صادراتی کشور و شاخصهای بازار و مزیت نسبی را متأثر سازد (درویشی و عسگری، 1385).
مسأله دوم صادرات است. صادرات پدیدهای بسیار پیچیدهتر و دشوارتر از تولید است. بهدلیل جدایی و دوری بازار مصرف از محل تولید کالا و وجود تفاوت در فرهنگهای تولیدی و مصرفی، تولیدکنندگان برای صدور محصول خود نیازمند حمل کالا به محل مصرف هستند و در نتیجه متقبل هزینههای متعددی مانند هزینههای حمل و نقل، بیمه و بازاریابی میشوند. این عوامل در تعیین بهای تمام شده و قیمت کالا مؤثرند و مزیت نسبی را متأثر میسازند. در شرایط کنونی شاهد آن هستیم که ایران در تولید بسیاری از کالاها، مز یت نسبی دارد؛ اما بهدلیل ضعف در سیستمهای بستهبندی، حمل و نقل و عواملی از این قبیل، از مزیت نسبی در زمینه صدور کالا محروم میباشد.
و بالاخره سومین عامل مؤثر بر مزیت نسبی، تقاضا برای کالاهای تولید شده و عوامل مؤثر بر تقاضا است. از سویی دیگر حلقه نهایی صادرات یک کالا ایجاد تقاضا برای آن کالا در بازارهای مصرف است؛ یعنی فعالیتهای صورت گرفته در جهت صادرات کالا، تنها زمانی موجب میشود که یک کشور از مزیت نسبی خود بهرهمند گردد که کالای تولید و عرضه شده آن کشور در بازارهای خارجی تقاضا داشته باشد و مصرف کنندگان خارجی حاضر به خرید آن کالا باشند. از اینرو هر عاملی که بتواند این حلقه نهایی را تحتتأثیر قرار دهد، به یقین بر مزیت نسبی نیز اثرگذار خواهد بود. برای مثال؛ فرض کنید تقاضا برای فرش ایران در بازارهای اروپا به دلیلی بهشدت کاهش یابد، این امر توان کشور را در صدور فرش تحتتأثیر قرار میدهد و مزیتهای نسبی صادراتی فرش ایران را کاهش میدهد. یکی از عوامل مهم مورد بحث در این زمینه کششهای قیمتی و درآمدی تقاضا است. وجود کشش درآمدی بالا سبب میشود که تقاضا برای کالای مربوطه با آهنگی سریعتر از رشد درآمد تغییر کند و بازار جهت فروش آن کالا همواره وجود داشته باشد و تولیدکنندگان از مزیت نسبی برخوردار شوند (همان).
2-6- شاخصهای اندازهگیری مزیت نسبی
بهکارگیری شاخصهای مزیت نسبی سابقه تاریخی طولانی دارد. در متون اقتصادی این شاخصها از دهه 1950 در برنامهریزی برخی از کشورها مورد استفاده گسترده قرار گرفته است. اندازهگیری مزیت نسبی برای اولین بار در سال 1963 توسط برونو انجام شد. وی با استفاده از شاخص هزینه منابع داخلی به بررسی مزیت نسبی صنعت پوشاک، ارزیابی طرحها و تحلیل هزینه– فایده اجتماعی و اقتصادی سیاستهای جانشینی واردات و تشویق صادرات در فلسطین اشغالی پرداخت (طوسی و اردستانی، 1388).
معمولاً برای تعیین مزیت نسبی از دو نوع شاخص استفاده میشود. شاخصهای نوع اول، سود خالص بهدست آمده از یک فعالیت را بر اساس هزینههای فرصت و قیمت سایهای اندازهگیری و مشخص میکنند که آیا تولید محصولات مورد بررسی نسبت به واردات آنها دارای مزیت نسبی است یا خیر. شاخص نوع دوم شاخصهای فیزیکی است و براساس میزان عملکرد، سطح زیرکشت و ترکیبی از این دو، مزیت نسبی تولید محصولات مورد بررسی را نسبت به استان یا کشور میسنجد. این شاخصها در حقیقت میزان تمرکز، سابقه و رواج تولید را در یک منطقه نشان میدهد (احمدوند و نجفپور، 1385).
بهطور کلی نظریههای متعدد و بعضاً مناسبی درباره مزیت نسبی توسط اقتصاددانان مطرح شده است، ولی از نظر کاربردی و طبق شواهد آماری و اطلاعات تجربی، بعضی از آنها بهراحتی قابل استفاده نیست. به این ترتیب باید بهدنبال معیارهایی بود که قادر به اندازه گیری این مزیت باشد. بههمین منظور معیارهای گوناگونی توسط پژوهشگران علم اقتصاد مطرح شده و مورد استفاده قرار گرفته است که از جمله آنها براساس فرایند تکاملی، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1- سود خالص اجتماعی و هزینه منفعت اجتماعی
این دو روش بر پایه دو نظریه معروف ریکاردو و هکشر- اهلین قرار دارند. نظریه مزیت نسبی ریکاردو مبنای مزیتها را بر هزینههای نسبی میگذارد. این نظریه همچنین هزینه تولید را منحصر به هزینه نیروی کار فرض میکند. این فرض محدود کننده را هابرلر با ارائه نظریه هزینه فرصت تولید بر طرف کرد. کار هابرلر در واقع تکمیل کننده نظریه ریکاردو است و نمیتوان آن را دیدگاهی تازه تلقی کرد. اما نظریه فراوانی عوامل تولید هکشر- اهلین تقریباً از چشمانداز دیگری به قضیه نگاه میکند و ملاک و مزیت را به جای هزینههای نسبی و هزینه فرصت، بر ذات فراوانی عوامل قرار میدهد؛ هر چند فراوانی عوامل نیز در نهایت از طریق تأثیر بر هزینههای نسبی، مزیتها را متأثر میکند. نظریه ریکاردو بهطور خلاصه عامل اختلاف هزینههای نسبی را در بهرهوریهای متفاوت عوامل در مناطق و کشورهای مختلف فرض میکند (محمدی، 1383؛ عزیزی و یزدانی، 1383).
فرمول NSP بهصورت زیر است:

در رابطه بالا، QUOTE قیمت سایهای ستاندهO ، QUOTE قیمت سایهای نهاده قابل تجارت، QUOTE قیمت سایهای نهاده غیر قابل تجارت K، α oj مقدار لازم از نهاده j ام برای تولید یک واحد ستانده O، مقدار b ok مقدار لازم از نهاده k ام برای تولید یک واحد ستانده O و Yo عملکرد در هکتار ستانده است.
فرمول CSB نیز چنین است:
(2)
که در آن QUOTE معادل قیمت سر مرز ستاده O و QUOTE قیمت سر مرز نهاده j بر حسب ارز خارجی و در برگیرنده هزینههای حمل و نقل و انبارداری با در نظر گرفتن اختلاف کیفیتها است. همچنین نرخ سایهای ارز را نشان میدهد.
از دو معیار یاد شده برای اندازهگیری سیاست جانشینی واردات، که توسط اقتصاددانان نئوکلاسیک توسعه یافت، استفاده میشود. این معیارها عبارت است از اختلاف درآمد خالص و هزینههای کل کشت در یک هکتار که همگی به قیمتهای سایهای بیان میشود. طبق این شاخص، یک فعالیت تولیدی زمانیکه NSP بزرگتر از صفر باشد، دارای مزیت نسبی است و اگر SCB بین صفر و یک باشد، سودآور است (عزیزی و یزدانی، 1383).

2- شاخص هزینه منابع داخلی
این شاخص یکی از شاخصهای اصلی بررسی مزیت نسبی است. طبق تعریف برونو، DRC عبارت است از هزینه منابع داخلی مورد استفاده بهمنظور کسب یا ذخیره یک واحد ارز خارجی در جریان یک فعالیت تولیدی. به بیان دیگر DRC هزینه واقعی تحصیل یک واحد ارز خارجی در جریان تولید کالای خاص میباشد که بر حسب نرخ پول رایج داخلی عنوان میشود (یزدانی و همکاران، 1385).
معیار DRC چنین بهدست میآید:
(3)
که در آن QUOTE قیمت سایهای ستانده O، QUOTE قیمت سایهای نهاده قابل تجارت j، QUOTE قیمت سایهای نهاده غیرقابل تجارت K، مقدار لازم از نهاده j ام برای تولید یک واحد ستانده O، bOK مقدار لازم از نهاده k ام برای تولید یک واحد ستانده O و E نرخ سایهای ارز است.
صورت کسر رابطه 3 کلیه هزینههای سایهای داخلی مربوط به تولید یک واحد از کالاها را نشان میدهد و شامل هزینه نهادههای مورد استفاده است و مخرج کسر نیز خالص ارز استحصالی به ازای هر واحد محصول را نمایان میسازد. اگرDRC کوچکتر از یک باشد یعنی خالص ارز استحصالی بیشتر از هزینه سایهای نهادههای داخلی است. لذا تولید محصول موردنظر در داخل از واردات آن ارزانتر است و در این حالت صرفهجویی ارزی وجود دارد. یا بهعبارت دیگر، در تولید آن محصول مزیت نسبی مشاهده میشود. اگر DRC بزرگتر از یک باشد یعنی خالص ارز استحصالی کمتر از هزینه سایهای نهادههای داخلی در تولید کالای موردنظر و در نتیجه، واردات آن کالا اقتصادیتر از تولیدش در داخل است، زیرا در این حالت صرفهجویی ارزی و مزیت نسبی وجود ندارد و در واقع اسراف ارزی خواهیم داشت.DRC برابر با یک همان حالت خنثی و در این حالت خالص ارز استحصالی معادل هزینه سایهای نهادههای داخلی است. در این وضعیت سیاستهای برنامهریزان و سیاستگذاران در تولید یا واردات کالا برای پاسخگویی به تقاضای داخلی نقش مهمی دارد. حتی در شرایط وجود راهبرد درازمدت صادراتی میتوان بهمنظور دستیابی یا حفظ بازار کالا تولید یا صادرات را در سطح بینالمللی توصیه کرد. برای تشخیص ارتباط بین DRC بهدست آمده و هر یک از متغیرها باید از DRC نسبت به متغیرهای سمت راست رابطه 3 دیفرانسیل گرفت (عزیزی و یزدانی، 1383).
3- شاخص مزیت نسبی آشکار شده
یکی از شاخصهای مزیت نسبی که برای اولین بار توسط بالاسا در سال 1965 جهت برآورد و سنجش عملکرد صادراتی کشور و کالاهای مختلف ارائه گردید، شاخص مزیت نسبی آشکار شده (RCA) است. به ادعای بالاسا و تعداد کثیری از اقتصاددانان معاصر، RCA با تکیه بر ساختار موجود صادرات برای بررسی امکان پیوستن کشورهای در حال توسعه به سازمان تجارت جهانی و ارزیابی آثار درازمدت آزادسازی تجاری نیز ابزار مناسبی تلقی میشود. این شاخص بهعنوان روش ساده دیگری برای ارزیابی کارایی نسبی صادرات پیشنهاد شده است. بنابراین، با تعیین مقدار RCA برای کالای صادراتی میتوان وضعیت مزیت نسبی آن کالا را در بازارهای جهانی و یا منطقهای آشکار ساخت. افزون بر این، تغییرات شاخص یاد شده در طی زمان نیز بهعنوان تغییر در جایگاه مزیت نسبی یک کالا تلقی میشود. این تغییر در مزیت نسبی ممکن است بهدلایلی همچون کاهش نسبی هزینه تولید کالا، تغییر در نرخ مبادله ارز و یا تغییر در موانع تجاری داخلی و یا کشورهای متقاضی کالا باشد. روابط ریاضی RCA بهصورت زیر تعریف شده است:
(4)
در رابطه بالا Xtکل صادرات کشور jام، Xi صادرات کالای i ام، t زمان، jکشور j ام n طول هر دوره m دوره (مقطع) و h صادرات جهان است.
بعضی از اقتصاددانان از جمله بالاسا مزیت نسبی آشکار شده کشور j در تجارت محصول i را بر اساس سهم آن محصول در صادرات آن کشور نسبت به سهم آن محصول در کل تجارت جهانی اندازهگیری کردهاند. بهعبارتی اگر ارزش صادرات i امین محصول از کشور jو Xit کل صادرات آن کشور باشد، شاخص مزیت نسبی آشکار شده چنین تعریف میشود:
(5)
که در آن اندیس wبه کل جهان اشاره دارد. این شاخص تغییر نسبتاً سادهای دارد؛ بدین صورت که اگر مقدار آن کمتر از واحد باشد (یعنی سهم محصول در صادرات کشور j کمتر از سهم محصول i در کل صادرات جهانی باشد) نشان میدهد که آن کشور در مورد محصول i مزیت نسبی آشکار شده ندارد. اما اگر مقدار این شاخص بیشتر از یک باشد نشان میدهد که کشور i در کالای j مزیت نسبی آشکار شده دارد.
4- شاخص مزیت نسبی متقارن
نامتقارن بودن شاخص مزیت نسبی آشکار شده یکی از نقاط ضعف این شاخص بهشمار میآید؛ بدین معنا که نبود مزیت نسبی یک محصول در محدوده صفر تا یک نشان داده میشود، در حالیکه وجود مزیت نسبی در محدوده یک تا بینهایت بیان میگردد. برای رفع این ضعف، شکل متقارنی از این شاخص بهصورت زیر ارائه شده است:
(6)
شاخص مزیت نسبی آشکار شده متقارن مقادیر بین 1- تا 1+ را بهخود میگیرد (همان).
2-7- مزیت نسبی محصولات کشاورزی
بخش کشاورزی در میان بخشهای اقتصادی ایران جایگاه خاصی را بهخود اختصاص داده است. پراکندگی منابع طبیعی و عوامل تولیدی، تنظیم نیروی کار، وجود سرمایه و فنآوری در نقاط مختلف جهان و تفاوت در کیفیت و کمیت عوامل تولیدی این طرز تفکر را در بسیاری از کشورهای در حال توسعه بهوجود آورده است که بدون توسل به تجارت خارجی، ادامه روند توسعه اقتصادی دور از دسترس بهنظر میرسد. لذا این کشورها فعالیت در عرصه تجارت خارجی و حضور مستمر در بازارهای جهانی را در دستور کار قرار دادهاند. حضور آگاهانه در بازار جهانی بدون تدوین سیاستهای مناسب بازرگانی برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، غیرممکن است. از طرف دیگر توجه به توسعه صادرات بدون ارزیابی امکانات، قابلیتها، گرایشها و ساختار تولیدی کشور امکانپذیر نخواهد بود. یکی از عوامل مؤثر در تعیین راهبردهای مناسب برونگرایی هر کشور، ظرفیتها و توانمندیهای صادراتی و داشتن مزیت نسبی یعنی اقتدار و توانایی یک کشور در تولید و صادرات یک کالا با بالاترین کیفیت و نازلترین قیمت در تولید و صادرات کالاهایی خاص است (آجودانی، 1391).
طی سالهای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بخش کشاورزی همواره نقش چشمگیری در صادرات غیر نفتی و کسب درآمدهای ارزی کشور داشته است بهطوریکه طی سالهای 84-1381 صادرات بخش کشاورزی بهطور متوسط حدود 30 درصد از صادرات غیر نفتی کشور را بهخود اختصاص داده است. کارا نبودن سیاستهای کشاورزی و یا هم راستا نبودن آنها با مزیت نسبی تولید محصولات کشاورزی، یکی از مهمترین اخلالهای موجود در تولید محصولات کشاورزی در کشورهای مختلف و بهویژه کشورهای در حال توسعه است (نوری و جهاننما، 1387).
متأسفانه سهم کشاورزی در تجارت جهانی همچون سهم آن در تولید ناخالص داخلی در حال کاهش است. اما این روند کاهشی از اهمیت تجارت محصولات کشاورزی نکاسته است. بدیهی است که تجارت بینالملل محصولات کشاورزی بهویژه برای کشورهای درحال توسعه که ذخایر نفتی و معدنی ندارند بسیار حائز اهمیت و حیاتی محسوب میشود. با وجود درآمدزایی کمتر، تجارت محصولات کشاورزی به هیچ وجه اهمیت خود را در کشورهای توسعه یافته از دست نداده است. بن بست ایجاد شده در مذاکرات دور دوحه بهدلیل پافشاری کشورهای توسعه یافته (بهویژه امریکا و اتحادیه اروپا) بر مواضع خود در حوزه کشاورزی میتواند شاهد عینی این مدعا باشد. باید توجه کرد که کاهش سهم کشاورزی از تجارت بینالملل بهدلیل افت حجم تجارت این محصولات نیست بلکه ناشی از رشد سریعتر تجارت غیرکشاورزی است. چرا که طی سه دهه گذشته حجم مطلق تجارت محصولات کشاورزی (آن دسته از محصولاتی که بدون فرآوری مورد مصرف قرار میگیرند) بسیار سریع بوده و بهویژه تنها طی پنج سال آغازین قرن بیست و یکم بیش از یک و نیم برابر شده است. در همین حال حجم مطلق تجارت غذا (محصولات کشاورزی فرآوری شده) نیز طی همین دوره بیش از هفتاد درصد افزایش یافته است. با این همه بهواسطه رشد سریعتر تجارت محصولات صنعتی سهم تجارت محصولات کشاورزی از تجارت جهانی که ارزش تجارت کالاها (و نه خدمات) در حال کاهش است. افزایش حجم مطلق تجارت محصولات کشاورزی عمدتاً مدیون تغییر در تکنولوژی، شیوههای حمل و نقل، افزایش درآمد مردم در بسیاری از مناطق جهان و آزادسازی های تجاری است. هر چند توجه به این نکته ضروری است که با وجود موفقیت دوراروگوئه در کاهش تعرفهها و حمایتهای داخلی دولتها (بهویژه دولتهای توسعه یافته)، همچنان میزان مداخلات در تجارت محصولات کشاورزی چندین برابر بیشتر از دیگر حوزهها است. دیرپایی این مداخلات و تغییر شکل آنها از اعمال موانع شفاف تجاری به سمت موانع غیرشفاف فنی و بهداشتی را باید مهمترین موانع برای شتاب مضاعف تجارت محصولات کشاورزی دانست (گیلانپور و اسماعیلی، 1386).
از آنجایی که در سالهای اخیر بحث توسعه و صادرات غیرنفتی بهدلیل رکود بازارهای نفتی و آثار سویی که صادرات تک محصولی بر اقتصاد کشور تحمیل کرده است، بهشدت مورد توجه واقع شده است، بنابراین انتخاب این سیاست مستلزم بررسی و شناسایی مزیتهای نسبی کشور در تولیدات محصولات مختلف، تقویت این مزیتها و سپس صدور این محصولات به کشورهای دیگر است. با توجه به جایگاه بخش کشاورزی در توسعه اقتصادی کشورها بهویژه کشورهای در حال توسعه جا دارد که دولت در برنامهریزیهای خود به بخش کشاورزی و فرآوردههای کشاورزی اهمیت بیشتری مبذول دارد. به همین منظور در راستای سیاست افزایش صادرات غیرنفتی شناخت محصولات و کالاهای تولیدی کشور که شرایط لازم از نظر نفوذ در بازارهای جهانی را دارا باشند امری ضروری بهنظر میرسد. بهدلیل تنوع شرایط اقلیمی و جغرافیایی کشور و امکان تولید انواع محصولات کشاورزی در نقاط گوناگون باعث شده تا این بخش بهعنوان یکی از مهمترین بخشهای اقتصادی کشور مطرح گردد و محصولات کشاورزی و صادرات آن بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گیرد. شناسایی مزیتهای نسبی هر منطقه در واقع راههای استفاده بهتر از امکانات موجود را فراهم میسازد و با تحقق این امر، توسعه منطقه و به تبع آن کشور، تسریع میگردد (اکبری و همکاران، 1387).
بهطور کلی بخش کشاورزی بهعنوان یکی از بخشهای مهم اقتصادی کشور، با توجه به داشتن مزیتهای بالقوه طبیعی و همچنین نقش حساس در امنیت غذایی جامعه، بیش از سایر بخشها نیاز به توجه دارد. بنابراین، با توجه به محدودیتهای سرمایهای، اقلیمی و تکنولوژیکی در بخش کشاورزی، گام برداشتن بر اساس اصل مزیت نسبی اهمیت بالایی دارد (عزیزی و یزدانی، 1383).
2-8- پیشینه تحقیق
مزیت نسبی محصولات کشاورزی در مطالعات متعددی طی دو دهه گذشته در کشور مورد بررسی قرار گرفته است، اما درخصوص مزیت



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (241)

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم کشاورزی
گروه آموزشی علوم دامی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: علوم دامی گرایش: تغذیه دام
عنوان:
بررسی اثر تزریق تستوسترون در خروسهای گله مادر گوشتی برعملکرد گله
استاد راهنما:
دکتر علیرضا صیداوی
استاد مشاور:
دکتر ملیحه راحتی
نگارش:
سید سیامک واحدی
شهریور 1392
تشکر و قدر دانی
اکنون که به لطف الهی موفق به انجام این تحقیق شدم برخود لازم می دانم به مصداق “من لم یشکر المخلوق˛لم یشکر الخالق”از تمامی سرورانی که این حقیر در کلیه مراحل اجرایی و نگارش و ارائه این پایان نامه یاری نمودند تشکر نمایم.
با سپاس از سه وجود مقدس: آنان که ناتوان شدند تا ما به توانایی برسیم… موهایشان سپید شد تا ماروسفید شویم… و عاشقانه سوختند تا گرمابخش وجود ما و روشنگر راهمان باشند…
تقدیم به پدر و مادر و همسر عزیز و مهربانم که در سختی‌ها و دشوار‌ی‌های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده‌اند.
از استاد راهنمای گرامی جناب آقای دکتر علیرضا صیداوی (عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت) و سرکار خانم دکتر ملیحه راحتی (عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت) کمال تشکر را دارم که در طول انجام این تحقیق مرا یاری نمودند.
و در آخر تشکر صمیمانه از کادر محترم فنی سفیدرود و دوست عزیزم مهندس زمان فرحی که در انجام این تحقیق مرا یاری نمودند.
فهرست مطالب TOC \t “تیتراصلی,1,تیترفرعی,2”
چکیده PAGEREF _Toc402568410 \h 1
فصل اول: مقدمه
1-1 مقدمه PAGEREF _Toc402568411 \h 3
1-1-1 اهمیت دامپروری در جهان PAGEREF _Toc402568412 \h 3
1-1-2 پرورش طیور در ایران PAGEREF _Toc402568413 \h 4
1-1-3 پرورش طیور در جهان PAGEREF _Toc402568414 \h 5
1-2 افزایش رشد در صنعت مرغ گوشتی PAGEREF _Toc402568415 \h 6
1-3 بیان مسأله PAGEREF _Toc402568416 \h 7
1-4 ضرورت انجام تحقیق PAGEREF _Toc402568417 \h 8
1-5 اهداف تحقیق PAGEREF _Toc402568418 \h 10
1-6 فرضیه تحقیق PAGEREF _Toc402568419 \h 10
فصل دوم: بررسی منابع
2-1 تولید جوجه یک روزه گوشتی PAGEREF _Toc402568420 \h 12
2-1-1 مرغ لاین PAGEREF _Toc402568421 \h 12
2-1-2 گله های اجداد گوشتی PAGEREF _Toc402568422 \h 12
2-1-3 گله های مرغ مادر PAGEREF _Toc402568423 \h 12
2-1-4 کارخانه جوجه کشی PAGEREF _Toc402568424 \h 12
2-2 تکنیکهای مدیریتی برای جبران کاهش فعالیت جفتگیری PAGEREF _Toc402568425 \h 12
2-2-1 کنترل وزن بدن و برنامه تغذیهای PAGEREF _Toc402568426 \h 12
2-2-2 خروس ریزی و نسبت جنسی در ابتدای جوجه ریزی PAGEREF _Toc402568427 \h 13
2-2-3اسپایکینگ PAGEREF _Toc402568428 \h 13
2-2-4اینترااسپایکینگ PAGEREF _Toc402568429 \h 14
2-3 تستوسترون برای جبران کاهش فعالیت جفتگیری PAGEREF _Toc402568430 \h 14
2-3-1 عملکرد تستوسترون PAGEREF _Toc402568431 \h 15
2-3-2 علل کاهش تستوسترون PAGEREF _Toc402568432 \h 16
2-3-3 نقش تستوسترون PAGEREF _Toc402568433 \h 16
2-3-4 تاثیر تستوسترون بر میزان متابولیسم پایه PAGEREF _Toc402568434 \h 17
2-4علایم کمبودهورمونتستوسترون دربدن PAGEREF _Toc402568435 \h 17
2-4-1 کاهش محسوس حجم و قدرت عضلانی PAGEREF _Toc402568436 \h 17
2-4-2 افزایش میزان تجمع چربی PAGEREF _Toc402568437 \h 18
2-4-3 کاهش تراکم استخوانی PAGEREF _Toc402568438 \h 18
2-4-4 کاهش محسوس قوای جنسی PAGEREF _Toc402568439 \h 18
2-5 آشنایی با روش‌های واکسیناسیون طیور PAGEREF _Toc402568440 \h 19
2-5-1 روش قطره چشمی PAGEREF _Toc402568441 \h 19
2-5-2 روش تزریقی PAGEREF _Toc402568442 \h 19
2-5-3 روش تلقیح در نسوج بال PAGEREF _Toc402568443 \h 19
2-6 تزریق تستوسترون و تاثیر آن در گونه های مختلف PAGEREF _Toc402568444 \h 19
2-6-1 تاثیر تستوسترون در خروس PAGEREF _Toc402568445 \h 19
2-6-2 تزریق تستوسترون در جوجه های گوشتی PAGEREF _Toc402568446 \h 20
2-6-3 تزریق تستوسترون در خوک PAGEREF _Toc402568447 \h 20
2-6-4 تزریق تستوسترون در خرگوش PAGEREF _Toc402568448 \h 20
2-6-5 تزریق تستوسترون در میش PAGEREF _Toc402568449 \h 21
2-6-6 تاثیر تستوسترون بر رشد جوجه خروسها PAGEREF _Toc402568450 \h 21
2-6-7 تزریق تستوسترون در پرندگان PAGEREF _Toc402568451 \h 22
2-6-8 تستوسترون در انسان PAGEREF _Toc402568452 \h 22
2-6-9 تستوسترون در گاو PAGEREF _Toc402568453 \h 22
2-6-10 تزریق تستوسترون در گونه های دیگر PAGEREF _Toc402568454 \h 23
2-7 دستگاه تولید مثل جنس نر در طیور PAGEREF _Toc402568455 \h 23
2-8 سیستم ماهیچه هاوعضلات در طیور PAGEREF _Toc402568456 \h 24
2-9 دستگاه تناسلی و دفع ادرار PAGEREF _Toc402568457 \h 24
2-10 علائم فنوتیپی خروسهای بالغ PAGEREF _Toc402568458 \h 26
2-10-1 خروس تیپ آ PAGEREF _Toc402568459 \h 26
2-10-2 خروس تیپ بی PAGEREF _Toc402568460 \h 26
2-10-3 خروس تیپ سی PAGEREF _Toc402568461 \h 27
2-11 عوامل موثردرایجاد خروسهای نوع سی PAGEREF _Toc402568462 \h 27
2-11-1 بستر نا مناسب PAGEREF _Toc402568463 \h 27
2-11-2 تهویه نامناسب PAGEREF _Toc402568464 \h 27
2-11-3 تغذیه نامناسب PAGEREF _Toc402568465 \h 27
2-12 ضریب پراکندگی در خروسهای مولد PAGEREF _Toc402568466 \h 28
2-13 دمایی نامناسب PAGEREF _Toc402568467 \h 28
2-14 پرورش نامناسب PAGEREF _Toc402568468 \h 28
2-15 بیماریها PAGEREF _Toc402568469 \h 28
فصل سوم: مواد و روشها
3-1 حیوانات موردآزمایش PAGEREF _Toc402568470 \h 30
3-2 سالنهای آزمایش PAGEREF _Toc402568471 \h 30
3-3 نوع هورمون PAGEREF _Toc402568472 \h 30
3-4 جمع آوری نمونه PAGEREF _Toc402568473 \h 30
3-5 ساعت روشنایی PAGEREF _Toc402568474 \h 30
3-6 شدت روشنایی PAGEREF _Toc402568475 \h 31
3-7 زمان تغذیه PAGEREF _Toc402568476 \h 31
3-8 سیستم تغذیه مرغ PAGEREF _Toc402568477 \h 31
3-9 سیستم تغذیه خروس PAGEREF _Toc402568478 \h 31
3-10 هفته تزریق PAGEREF _Toc402568479 \h 31
3-11 روش تزریق PAGEREF _Toc402568480 \h 31
3-12 رفتار بعد تزریق PAGEREF _Toc402568481 \h 32
3-13 رفتار بعد اسپایک PAGEREF _Toc402568482 \h 32
3-14 کندلینگ PAGEREF _Toc402568483 \h 32
3-15 ترابل شوتینگ PAGEREF _Toc402568484 \h 32
3-16 درصد تلفات PAGEREF _Toc402568485 \h 32
3-17 تجزیه و تحلیل آماری PAGEREF _Toc402568486 \h 33
فصل چهارم: نتایج
4-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها برمیانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568487 \h 35
4-1-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون بهخروس‌ها برمیانگین درصد جوجه ‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568488 \h 35
4-1-2 اثرتزریق غلظت‌های مختلفهورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد جوجه ‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568489 \h 35
4-1-3 اثرتزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها برمیانگین درصد جوجه ‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568490 \h 36
4-1-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568491 \h 36
4-1-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568492 \h 36
4-1-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568493 \h 37
4-1-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568494 \h 37
4-1-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصدجوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568495 \h 37
4-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترونبه خروس‌هابرمیانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568496 \h 38
4-2-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568497 \h 38
4-2-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568498 \h 38
4-2-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568499 \h 39
4-2-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568500 \h 39
4-2-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568501 \h 39
4-2-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568502 \h 39
4-2-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568503 \h 40
4-2-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568504 \h 40
4-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568505 \h 40
4-3-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568506 \h 41
4-3-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568507 \h 41
4-3-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568508 \h 41
4-3-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568509 \h 42
4-3-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568510 \h 42
4-3-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568511 \h 42
4-3-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568512 \h 43
4-3-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین وزن خروس‌های گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568513 \h 43
4-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568514 \h 43
4-4-1 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568515 \h 44
4-4-2 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568516 \h 44
4-4-3 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568517 \h 44
4-4-4 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568518 \h 45
4-4-5 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568519 \h 45
4-4-6 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولیدتخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568520 \h 45
4-4-7 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولیدتخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568521 \h 46
4-4-8 اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین درصد تولیدتخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568522 \h 46
4-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568523 \h 46
4-5-1 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568524 \h 47
4-5-2 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568525 \h 47
4-5-3 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568526 \h 47
4-5-4 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568527 \h 47
4-5-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568528 \h 48
4-5-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568529 \h 48
4-5-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568530 \h 48
4-5-8 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد جوجه‌درآوری گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568531 \h 48
4-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568532 \h 49
4-6-1 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568533 \h 49
4-6-2 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568534 \h 49
4-6-3 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568535 \h 49
4-6-4 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568536 \h 50
4-6-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568537 \h 50
4-6-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568538 \h 50
4-6-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568539 \h 50
4-6-8 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین وزن تخم‌مرغ گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568540 \h 50
4-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی PAGEREF _Toc402568541 \h 51
4-7-1 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 44 PAGEREF _Toc402568542 \h 51
4-7-2 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 45 PAGEREF _Toc402568543 \h 51
4-7-3 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 46 PAGEREF _Toc402568544 \h 52
4-7-4 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 47 PAGEREF _Toc402568545 \h 52
4-7-5 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 48 PAGEREF _Toc402568546 \h 52
4-7-6 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 49 PAGEREF _Toc402568547 \h 53
4-7-7 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در هفته 50 PAGEREF _Toc402568548 \h 53
4-7-8 اثر ورود خروس‌های جوان به گله بر میانگین درصد تولید تخم‌مرغ هفته گله مرغ مادر گوشتی در کل دوره آزمایش (50-44 هفتگی) PAGEREF _Toc402568549 \h 53
فصل پنجم: بحث
5-1 بحث و نتیجه گیری PAGEREF _Toc402568550 \h 62
5-2 عوارض مصرف طیور هورمونی برای انسان PAGEREF _Toc402568551 \h 63
5-3 مکانیزم تاثیر تستوسترون PAGEREF _Toc402568552 \h 63
5-4 ﺗﻨﻈﻴﻢ اسپرماتوژنز PAGEREF _Toc402568553 \h 64
5-5 کنترل اسپرماتوژنز PAGEREF _Toc402568554 \h 64
5-6 کاهش وزن تخم مرغ PAGEREF _Toc402568555 \h 65
5-7 تاثیر اسپایکینگ PAGEREF _Toc402568556 \h 65
5-8 مقایسه تزریق با دوزهای مختلف PAGEREF _Toc402568557 \h 65
5-9 تاثیر تستوسترون بر وزن خروسها PAGEREF _Toc402568558 \h 65
نتیجه گیری : PAGEREF _Toc402568559 \h 66
پیشنهادات : PAGEREF _Toc402568560 \h 66
منابع
منابع و ماخذ PAGEREF _Toc402568561 \h 68

فهرست جداول
TOC \t “جدول,3” جدول 1-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560158 \h 54
جدول 2-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560159 \h 55
جدول 3-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560160 \h 56
جدول 4-4- مقایسه اثر تزریق غلظت‌های مختلف هورمون تستوسترون به خروس‌ها بر میانگین PAGEREF _Toc402560161 \h 57
جدول 5-4- مقایسه اثر ورود خروس جوان به گله بر میانگین PAGEREF _Toc402560162 \h 58
جدول 6-4- مقایسه اثر ورود خروس جوان به گله بر میانگین PAGEREF _Toc402560163 \h 59
جدول 7-4- مقایسه اثر ورود خروس جوان به گله بر میانگین PAGEREF _Toc402560164 \h 60

فهرست شکل:
TOC \t “شکل,4” شکل 1-1 پراکندگی طیور در مناطق مختلف ایران PAGEREF _Toc402560345 \h 5
شکل 1-2 پراکندگی پرورش طیور در مناطق مختلف جهان PAGEREF _Toc402560346 \h 6

چکیدهامروزه در گله های مادر گوشتی با مشکل مدیریتی خروس مواجه هستیم که در هفته های 45 به بعد در اکثر قریب به اتفاق دچار یک کاهش جوجه درآوری خواهیم بود و برای حل این مشکل از روش های اسپایکینگ یا تزریق خروس جوان به گله پیر استفاده می شود که توام با ریسک بهداشتی و هزینه بالا خواهد بود.
طبق اندازی گیری های انجام شده از تستوسترون خون خروس های گله مشاهده شد که از ابتدای تولید تا هفته 28 این هورمون افزایش یافته و بعد آن در ادامه روند کاهشی داشته است بنابراین در این تحقیق تزریق تستوسترون را در هفته 45 تولید انجام دادیم و نتایج آن را نیز مورد بررسی قرار گرفت.
تستوسترون به عنوان هورمون جنس نر در رشد و تکامل اسپرم ها و بروز صفات ثانویه نقش اساسی کلیدی داشته.
در این تحقیق چهار تیمار که تیمار ها عبارتند از تزریق با دز 1/0 سیسی و 2/0 سیسی و 3/0 سیسی و شاهد و اسپایک شده که برای هر تیمار چهار تکرار در نظر گرفته شده و در مجموع بر روی 1140 قطعه خروس و 16220 قطعه مرغ سویه راس در قالب 20 پن مورد آزمایش قرار گرفت که رکورد ها با طرح کاملا تصادفی مورد ارزیابی قرار گرفتند مورد تزریق در دو نوبت ابتدای هفته 45 تولیدی و 46 تولیدی انجام شد و صفات مورد اندازی گیری را نیز از ابتدای هفته 41 تا انتهای 50 مورد اارزیابی قرار گرفت
صفات مورد اندازی قرار گرفته عبارتند از وزن تخم مرغ وزن مرغ وزن خروس درصد تولید و درصد جوجه در آوری که نتایج نشان دادند تزریق در مقدار 1/0 سیسی تفاوت معنی داری داشته و باعث بالا رفتن درصد جوجه در آوری گردید.
کلمات کلیدی: مرغ مادر گوشتی، تستوسترون، خروس، تخممرغ، جوجه درآوری
فصل اول:
مقدمه

1-1 مقدمه
از بدو خلقت بشر، غذا و تغذیه یکى از مسائل عمده براى آدمیان بوده است، و با وجود اینکه بشر در عصر جدید توانسته است پیشرفت‌هاى چشمگیرى در شئون مختلف زندگى خود پدید آورد. باز هم مسئله غذا و تغذیه در جوامع بشرى از نظر اقتصادى و اجتماعى از اولویت خاصى برخوردار است. امروزه اهمیت تغذیه تا آن حد است که یکى از معیارهاى مهم درجه سطح تمدن و درجهٔ پیشرفت هر جامعه محسوب مى‌شود. زیرا در پیشرفت همه جانبه یک اجتماع درجهٔ سلامت روحى و جسمى افراد آن جامعه عامل تعیین‌کننده مى‌باشد. بخش طیور در طول دو دهه گذشته بعلت تولید فشرده، پیشرفت های ژنتیکی، بهبود کنترل بیماری و اقدامات زیستی ، افزایش درآمد و جمعیت انسانی و شهرنشینی متحمل تغییرات عمده ساختاری گردیدهاست.(1) این تغییرات فرصت های فوق العاده ای برای تولید کنندگان مرغ، به ویژه تولیدکنندگان خرد برای بهبود درآمد بوجود آورده است. همچنین بدلیل گستردگی علوم، پیشرفت روز افزون دانش بشری و دسترسی آن به زیر لایه های تخصصی دردنیا، شاهد روابط بسیار نزدیک علم اقتصاد با علوم کشاورزی هستیم. با تکیه بر علم اقتصاد و پیروی از علوم تخصصی، می توان طرح های کشاورزی را هدفمند نمود. علم دامپروری هم، یکی از بخش های مهم کشاورزی است که، از این قاعده مستثنی نیست امروزه مصرف گوشت سفید نسبت به گوشت قرمز بیشتر بوده که از دلایل آن می توان به توصیه های مکرر پزشکی و ارزانتر بودن و سالمتر بودن آن دانست با توجه به نیاز روز افزون آن می بایست اقدامات لازم برای زیر ساخت های آن انجام گردد.(2)
1-1-1 اهمیت دامپروری در جهانجمعیت دنیا در حال حاضر به‌سرعت افزایش پیدا مى‌کند. سرعت این افزایش به حدى است که دانشمندان علوم مختلف آن را انفجار جمعیت نامیده‌اند. در آغاز قرن اول جمعیت جهان در حدود یک‌چهارم میلیارد و در سال ۱۶۵۰ میلادى جهان کمتر از نیم میلیارد بود. در سال ۱۸۵۰ جمعیت دنیا دو برابر شد، در قرن بعد یعنى ۱۹۵۰ جمعیت دوباره دو برابر شده و به حدود ۵/۲ میلیارد و در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۶ میلیارد و در ۵۰ سال آینده باز دو برابر خواهد شد.(2)
خلقت بشر، غذا و تغذیه یکى از مسائل عمده براى آدمیان بوده است، و با وجود اینکه بشر در عصر جدید توانسته است پیشرفت‌هاى چشمگیرى در شئون مختلف زندگى خود پدید آورد، باز هم مسئله غذا و تغذیه در جوامع بشرى از نظر اقتصادى و اجتماعى از اولویت خاصى برخوردار است. امروزه اهمیت تغذیه تا آن حد است که یکى از معیارهاى مهم درجه سطح تمدن و درجهٔ پیشرفت هر جامعه محسوب مى‌شود. زیرا در پیشرفت همه جانبه یک اجتماع درجه سلامت روحى و جسمى افراد آن جامعه عامل تعیین‌کننده مى‌باشد. جمعیت دنیا در حال حاضر به‌سرعت افزایش پیدا مى‌کند. سرعت این افزایش به حدى است که دانشمندان علوم مختلف آن را انفجار جمعیت نامیده‌اند. درآغازقرن اول جمعیت جهان در حدود یک‌چهارم میلیارد و در سال ۱۶۵۰ میلادى جهان کمتر از نیم میلیارد بود. در سال ۱۸۵۰ جمعیت دنیا دو برابر شد، در قرن بعد یعنى ۱۹۵۰ جمعیت دوباره دو برابر شده و به حدود ۵/۲ میلیارد و در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۶ میلیارد و در ۵۰ سال آینده باز دو برابر خواهد شد .با این روند افزایش، احتیاجات براى تولیدات دامى دو برابر خواهد شد. ولى به‌طورىکه مى‌دانیم در حال حاضر در اکثر کشورها، مردم با سوء تغذیه مواجه هستند. تخمین زده مى‌شود که ۴۰% مردم جهان دچار سوء تغذیه هستند. بیشتر این سوء تغذیه به علت کمبود مواد پروتئینى با کیفیت بالا، مثل گوشت، شیر و تخم‌مرغ است.(3)
1-1-2 پرورش طیور در ایرانتا چند دهه پیش ، پرورش طیور در ایران بصورت کاملاً روستایی و اولیه صورت میگرفت، بدین ترتیب که هر خانواده روستایی، تعداد معدودی مرغ و خروس و سایر طیور اهلی از قبیل اردک و غاز و ندرتاً بوقلمون را برای مصرف خود، نگاهداری مینمود .اغلب منظور اصلی از نگاهداری این تعداد معدود طیور بومی نیز تهیه تخم مرغ مصرفی خانواده بوده و کمتر پرورش از نظر گوشت مرغ مورد توجه قرار میگرفت ، فقط نیمچه خروس های اضافی و یا مرغهای مسن و پیر را که از تخم رفته بودند ، به عنوان گوشت در جشن ها و عزاداریها به مصرف می رساندند . در شهرها مصرف گوشت طیور بسیار پایین بوده و از مازاد تولید در روستاها تامین میگردیداز این رو گوشت طیور نقش قابل توجهی در غذای روزمره مردم وجود نداشت . بهعلاوه از نظر پرورش اقتصادی و اصلاح نژاد و تشخیص مرغهای بومی نیز هیچگونه اقدامی صورت نمیگرفت ، حال آنکه در کشورهای دیگر ، از دهها سال پیش به پرورش طیور تجارتیوعلمی پرداخته و قسمتی از مصرف پروتئین حیوانیآنهاراتولیدات طیور تشکیل میدادهاست.(شکل1-1)امروزه واحدهای مرغداری بسیار بزرگی وجود دارد که از جنبه اقتصادی دارای اهمیت زیادی هستند در حال حاضر صنعت پرورش طیور به اندازهای گسترش پیدا کرده که گاهی گله های طیور موجود در یک واحد به مرز یک میلیون قطعه می رسد سرعت صنعتی شدن پرورش طیور در نیمه قرن اخیر به حدی است که شاید در آینده نزدیک، دیگر مراکز کوچک تولیدی حتی در کشورهای در حال توسعه هم دیده نشود از سال ۱۹۳۰ تا به حال، تولید تخم مرغ سالیانه به ازای هر مرغ تقریبا دو برابرشدهاست.(3)

شکل 1-1 پراکندگی طیور در مناطق مختلف ایران 1-1-3 پرورش طیور در جهانبخش طیور در طول دو دهه گذشته بعلت تولید فشرده، پیشرفت های ژنتیکی، بهبود کنترل بیماری و اقدامات زیستی ، افزایش درآمد و جمعیت انسانی و شهرنشینی متحمل تغییرات عمده ساختاری گردیده است. این تغییرات فرصت های فوق العاده ای برای تولید کنندگان مرغ، به ویژه تولیدکنندگان خرد برایبهبود درآمد بوجود آورده است.
(شکل2-1) گوشت مرغ در سراسر جهان مصرف میشود و در طول چند دهه گذشته، محبوبیت آن در بسیاری از کشورها افزایش یافته است. از جمله دلایل این افزایش مصرف هزینه نسبتا کم تولید، نرخ رشد سریع مرغ، ارزش غذایی بالای گوشت و معرفی بسیاری از محصولات جدید هستند. به طور کلی، صنعت طیور به طور چشمگیری در طول 50 سال گذشته تغییر کرده است. در گذشته طیوردر گله های کوچک تولید میشد و عمدتا به عرضه تخم مرغ برای حمایت از واحدهای کوچک مزرعه ، و تخم مرغ و محصولات فرعی پرندگان زنده از سرمایه گذاری تخم مرغ زنده در بازارهای محلی فروخته شد. امروزه صنعت طیور به شدت یکپارچه و توسط مدیریت تعدادی از شرکت های بزرگ انجام میگیرد.
برای تدوین و فرموله کردن جیره غذایی از کامپیوتر استفاده میشود به عنوان مثال فرمولاسیون خوراک، پیش بینی روند بازار، کنترل تجهیزات برای پردازش گوشت، و بهتازگی، به کارگیری ماشین آلات برای بازرسی اتوماتیک و درجه بندی از موارد مهم در سالهای اخیر بودهاست. اینترنت و تجارت الکترونیک نقش مهمی در بازاریابی ایفا مینماید . علاوه بر این، کشاورزان شروع به یادگیری تخصص در جنبه های مختلف پرورش طیورنموده و امروزه، در مراحل گوناگون بهعنوان مثال، پرورش، خروج از زونا و یا فرآوری گوشت از متخصصین مربوطه استفاده میشود. امروزه تولیددر فارمهای چند صد هزار تا چند میلیون پرنده در فارم انجام میپذیرد. این عملیات نیازمند مدیریت دقیق و موثر به منظورتولیدات سودآور میباشد. ادغام مراحل گوناگون پرورش مثل مرحله هچری، نگهداری، کشتار و فراوری پس از آن برای تولید مقرون به صرفه و رقابتی یکی دیگر از تغییرات عمده ای در ساختار صنعت طیورمیباشد.(4،3،2)

شکل 1-2 پراکندگی پرورش طیور در مناطق مختلف جهان
1-2 افزایش رشد در صنعت مرغ گوشتیبهبود عملکرد در نژادهای گوشتی با بروز صفات منفی و از جمله با کاهش باروری نیز توأم بوده است. انتخاب ژنتیکی برای افزایش رشد در مرغ‌ها، سبب افزایش اوولاسیون نامنظم و سندروم تولید تخم مرغ غیر قابل جوجه‌کشی شده و در خروس‌ها کاهش شدید فعالیت جنسی را بهمراه داشتهاست. با توجه به وجود رابطه بین رشد و سایر پارامترهای تولید با یکدیگر از قبیل سن تولید اولین تخم مرغ ، درصد تولید، وزن تخم و غیره، اینکه بهترین نوع پرورش متعادل چگونه باید باشد سوالی است که هنوز بدرستی بدان پاسخی داده نشده است. تولیدکنندگان نژادها همواره بر یکنواختی وزن گله در دوره پرورش تأکید دارند و آنرا مهمترین عامل رمز موفقیت گله در دوره تولید می‌دانند. در درستی این موضوع اگرچه جای شکی وجود ندارد معهذا چگونگی دست‌یابی به آن همواره آسان نیست. وجوداختلاف ژنتیکی در بین مرغ‌های یک گلهاز نظر پتانسیل رشد و محدودیت غذایی که سبب ایجاد رقابت در دستیابی به دان میشود موجب بروز و یا افزایش درصد غیر یکنواختی وزن در گله می‌گردد که حداقل نتیجه ناخواسته آن عدم پیک مناسب گله و تولید تخم مرغ‌های با وزن غیر یکنواخت است. 
بعداز رسیدن گله به بلوغ جنسی،امکان دستیابی به بهترین عملکرد و تولید بیشترین جوجه بشرطی عملیاست که مرغ و خروس‌های گله به مرحله تولید حقیقی یا واقعی نیز رسیده باشد  بعبارت دیگر ، گامت‌های تولید شده باید حداکثر قدرت نطفه داری ، توان رشد و تکامل را نیز داشته باشند.(4،3)
1-3 بیان مسألهتولید گوشت مرغ و همچنین تخم مرغ به صورت صنعتی بدین صورت میباشدکه در هر سویه از آن با انتخاب های فراوان و انجام کارهای آزمایشگاهی ژنتیکی در بخش پرورشی لاین به خالص سازی و رسیدن به خصوصیات و صفات مورد نظر میپردازند که نتاج حاصله تامین کننده جوجه های واحدهای اجداد بوده که در4 خط پرورش یافته و در نهایت تاجگیری شده کهاز این نتاج آنها در واحد های مادر استفاده نموده سپس در مرحله آخرازنتاج آنها در واحدهای پرورشی مورداستفاده قرار میگیرد که با نامهای واحد پرورشی نیمچه گوشتی و واحد تخم گذار معرفی میشوند.
در یک نگاه کلی متوجه آن خواهیم شد که اهداف کیفی جوجه متولد شدهاز نظر زنتیکی بیشتر در خطوط لاین و اجداد پی گیری خواهد شد و در مرغ مادر تولید جوجه بیشتر بهازای مرغ پای تولید هدف نهائی بوده دراین میان مادر های گوشتی از مشکلات تولیدی بیشتری نسبت به مادرهای تحمگذار برخوردار هستند به عنوان مثال پرورش خروس و حفظ کردن آن درزمان تولید درواحدهای تخمگذار به مراتب آسانتر بوده کهالبته یکیاز عواملآن آزاد بودن دان مصرفی برای ماکیان تخمگذار درطی روشنایی سالنها بودهدرعوض برای خروسهای مادر گوشتی دان به صورت محدود شده در اختیار پرنده قرار گرفته که خود باعث ایجاد رقابت کرده و پراکندگی وزنی را بیشتر نموده و در نهایت تعدادی از خروسها ضعیفتر که به دان مورد نظر دسترسی نداشته حذف میشوند.
یکی دیگراز مشکلات مدیریت تغذیه خروس های مادر گوشتی نبود سیستم غذارسان مناسب بوده کهچه به صورت بشقابی و چه به صورت ریلی تنها با اختلاف ارتفاع بیشتر از غذارسان مرغ ها مدیریت میشود که این خود مشکلاتی را در پی دارد زیرا تعداد خروس ها ی که از قد بلند برخوردار نبوده حذف میشوند ویا تعدادی از مرغ ها با اندام کشیده میتوانند از دان خروس ها استفاده کنند مشکلات ذکر شده حاکی از آن است که متاسفانه علی رقم دستیابی تولید مناسب تخم مرغ دستیابی به حداکثر جوجه مویثر نیست این مهم، نیاز به کار بیشتر و مدیریت مناسب روی خروسها میباشد.
بعداز مشاهده نمودار جوجه درآوری دربسیاری ازگلههای مادر در ایران مشاهده میشود که در40 هفته تولیدی دراکثرقریب به اتفاق بعدازهفته 20 تولید، دچار یک افت جوجه درآوری خواهیم بود که تا پایاندورهبیشتر هم خواهد شد ،که البته راه حل متداول اسپایکینگ خروسها میباشد که خود نیز مشکلاتی اعم از ریسک بهداشتی، مدیریت خاص برای حفظ خروسهای جوان و هزینه بسیار بالا را به همراه دارد . دراین تحقیق انتظار می رود با تزریق تستوسترون به عضله سینه خروس ها در هفته 20 تولید باعث بالا رفتن هورمون جنسی آنها شده وفعالیت بیشترآنها را داشته باشیم که البته این نتایج را درجوجه درآوری مورد بحث وتحلیل خواهیم گذاشت.
1-4 ضرورت انجام تحقیقامروزه بدلیل گستردگی علوم، پیشرفت روز افزون دانش بشری و دسترسی آن به زیر لایه های تخصصی دردنیا، شاهد روابط بسیار نزدیک علم اقتصاد با علوم کشاورزی هستیم. با تکیه بر علم اقتصاد و پیروی از علوم تخصصی، می توان طرح های کشاورزی را هدفمند نمود. علم دامپروری هم، یکی از بخش های مهم کشاورزی است که، از این قاعده مستثنی نیست امروزه مصرف گوشت سفید نسبت به گوشت قرمز بیشتر بوده که از دلایل آن می توان به توصیه های مکرر پزشکی و ارزانتر بودن و سالمتر بودن آن دانست با توجه به نیاز روز افزون آن می بایست اقدامات لازم برای زیر ساخت های آن انجام گردد تولید گوشت مرغ و همچنین تخم مرغ به صورت صنعتی بدین صورت می باشدکه در هر سویه از آن با انتخاب های فراوان و انجام کارهای آزمایشگاهی ژنتیکی در بخش پرورشی لاین به خالص سازی و رسیدن به خصوصیات و صفات مورد نظر می پردازند که نتاج حاصله تامین کننده جوجه های واحد های اجداد بوده که در 4 خط پرورش یافته و در نهایت تاج گیری شده که از این نتاج آنها در واحد های مادر استفاده نموده سپس در مرحله آخر از نتاج آنها در واحد های پرورشی مورد استفاده قرار می گیرد که با نام های واحد پرورشی نیمچه گوشتی و واحد تخم گذار معرفی می شوند در یک نگاه کلی متوجه آن خواهیم شد که اهداف کیفی جوجه تولد شده از نظر زنتیکی بیشتر در خطوط لاین و اجداد پی گیری خواهد شد و در مرغ مادر تولید جوجه بیشتر به ازای مرغ پای تولید هدف نهای بوده در این میان مادر های گوشتی از مشکلات تولیدی بیشتری نسبت به مادر های تحمگذار برخوردار هستند به عنوان مثال پرورش خروس و حفظ کردن آن در زمان تولید در واحدهای تخمگذار به مراتب آسانتر بوده که البته یکی از عوامل آن آزاد بودن دان مصرفی برای ماکیان تخگذار در طی روشنایی سالن ها بوده در عوض برای خروسهای مادر گوشتی دان به صورت محدود شده در اختیار پرنده قرار گرفته که خود باعث ایجاد رقابت کرده و پراکندگی وزنی را بیشتر نموده و در نهایت تعدادی از خروسها ضعیفتر که به دان مورد نظر دسترسی نداشته حذف می شوند یکی دیگر از مشکلات مدیریت تغذیه خروس های مادر گوشتی نبود سیتم غذارسان مناسب بوده که چه به صورت بشقابی و چه به صورت ریلی تنها با اختلاف ارتفاع بیشتر از غذارسان مرغ ها مدیریت می شود که این خود مشکلاتی را در پی دارد زیرا تعداد خروس ها ی که از قد بلند برخوردار نبوده حذف می شوند ویا تعدادی از مرغ ها با اندام کشیده می توانند از دان خروس ها استفاده کنن مشکلات ذکر شده حاکی از آن است که متاسفانه علی رقم دستیابی تولید مناسب تخم مرغ دستیابی به حداکثر جوجه موثر نیست این مهم، نیاز به کار بیشتر و مدیریت مناسب روی خروسها می باشد. بعد از مشاهده نمودار جوجه درآوری دربسیاری ازگله های مادر در ایران مشاهده میشود که در40 هفته تولیدی دراکثرقریب به اتفاق بعد ازهفته 20 تولید، دچار یک افت جوجه درآوری خواهیم بود که تا پایان دوره بیشتر هم خواهد شد ،که البته راه حل متداول اسپایکینگ خروسها میباشد که خود نیز مشکلاتی اعم از ریسک بهداشتی، مدیریت خاص برای حفظ خروسهای جوان و هزینه بسیار بالا را به همراه دارد . دراین تحقیق انتظار می رود با تزریق تستوسترون به عضله سینه خروس ها در هفته 20 تولید باعث بالا رفتن هورمون جنسی آنها شده وفعالیت بیشتر انها را داشته باشیم که البته این نتایج را درجوجه درآوری مورد بحث وتحلیل خواهیم گذاشت .(7،6،5)
1-5 اهداف تحقیقبا نزریق تستوسترون به خروس های پیر و بالا رفتن میزان این هورمون درآنها انتظار می رود تا فعالیت جنسی آنها بیشتر شده و درصد جفتگیری ها نیز افزایش یابد و در نهایت میزان تخم مرغ های نطفهدار بیشتر شود و درصد جوجهدرآوری بهتری داشته باشیم و یکی از مشکلات صنعت طیور را که رسیدن یه حداکثر تولید جوجه میباشد را برطرف نماییم در حال حاضر راهکار برای برطرف شدن این چالش تزیق خروس جوان میباشد که توام با ریسک بالای بهداشتی و مشکلات مدیریتی حفظ آنها در گله پیر را به همراه دارد.
1-6 فرضیه تحقیق Ho تزریق تستوسترون بر روی خروسهای گله مادر گوشتی باعث تغییر در درصد جوجه درآوری گله نمیگردد.
H1تزریق تستوسترون برروی خروسهای گله مادر گوشتی باعث تغییر در درصد جوجهدرآوری گله میگردد.
فصل دوم:
بررسی منابع

2-1 تولید جوجه یک روزه گوشتیاین بخش شامل موارد زیر میباشد.
2-1-1 مرغ لاین مجموعهای از طیور که در از نظر ژنتیکی دارای صفات مطلوب و خالص میباشد. برای بدست آوردن مرغ لاین میبایست با روشهای مختلف اصلاح نژاد و کراس بین این لاینها گله های اجداد و سپس گله های مرغ مادر و در نهایت جوجه های آمیخته تجارتی بوجود می آید که دارای تمام خواص مطلوب گوشتی میباشد.
2-1-2 گله های اجداد گوشتیاین گله ها از تقاطع چهار خط لاین بوجود می آید و باعث تولید گله مرغ مادر میشود.
2-1-3 گله های مرغ مادراین گله ها حاصل گله های اجداد بوده و تخم های حاصل از این گله ها بمنظور جوجه کشی و تولید جوجه های تجاری برای فروش به بازار مصرف استفاده میشود.
2-1-4 کارخانه جوجه کشیدر این کارخانه ها تخم مرغهای جوجه کشی شده به جوجه یکروزه گوشتی تبدیل و به فارمهای تولید گوشت مرق فروجته میشوند.(7،8)
2-2 تکنیکهای مدیریتی برای جبران کاهش فعالیت جفتگیریبا فرض وجود شرایط محیطی مناسب ( شامل کیفیت آب و دان مناسب ، چهار تکنیک مدیریتی برای افزایش فعالیت جفتگیری خروس به شرح زیر وجود دارد.
2-2-1 کنترل وزن بدن و برنامه تغذیهایبرنامه ی کنترل وزن بدن خروس برای به حداکثر رساندن باروری، شامل نکات کلیدی مشخص زیر است؛ تفاوت وزن بدن بین مرغ و خروس ها را همیشه حفظ نمایید. خروسها بایستی سنگین تر از مرغ ها باشند و بلوغ آنها اندکی پیش از مرغ باشد تا تسلط خروس ها را بر مرغ ها افزایش دهدوهمچنین باعث کسب اطمینان پذیرش مرغ ها شود. برنامه تغذیهای بایستی طوری تنظیم شود تا از کاهش وزن بدن خروس جلوگیری کند. اتلاف وزن بدن می تواند منتهی به توقف تولید اسپرم و فعالیت جفتگیری شود.(6) خروس های دارای وزن بالا میتوانند به اندازه ی خروس های با محدودیت غذایی از کیفیت اسپرم و میل جنسی خوبی برخوردار باشند ، اما حجم بدنی بالا به آنها اجازه ی جفتگیری موثر نمی دهد. علاوه بر توزین مکرر، موفقیت یک برنامه تغذیهای مناسب برای خروس، تا حد زیادی بستگی به توانایی پرورشدهنده در محروم نگهداشتن خروس هااز دانخوری مرغهادارد.این موضوع از طریق گذاشتن تاج کامل خروس و استفاده از سیمهای طولی روی سر گریل دانخوری های مرغی حاصل میشود. همچنین آموزش خروس ها برای خوردن از دانخوری های مخصوص خود از طریق گذاشتن آنها در سالن چند روز قبل از اختلاط آنها با مرغ ها، مهم میباشد.(10،13،15)
2-2-2 خروس ریزی و نسبت جنسی در ابتدای جوجه ریزی
خروس ریزی طبیعی از 15-12 جوجه خروس برای هر 100 پولت در هر سالن جهت محاسبه ی تلفات و داشتن خروس اضافی برای اسپایکینگ در ابتدای جوجه ریزی متغیر میباشد. رعایت این موضوع در ارتباط با نسبت جنسی (نسبت خروس به مرغ) و فعالیت جفتگیری مهم است ؛چراکه خروس های اضافی اولیه( نسبت های خروس به مرغ بالا)میتوانند مسائل تهاجمی جدی را برای مرغ ها ایجاد کرده و باعث افزایش تلفات مرغ هاوکاهش پذیرش مرغ ها برای خروس شوند. این موضوع نه تنها می تواند دلیلی برای افزایش کندتر اولیه در باروری باشد، بلکه ممکن است باعث بلوغ زودرس و کاهش میل جنسی دایم در خروس ها شود که باعث خستگی مرغ های تحت تعقیب خروس ها میشود.  نسبت جنسی معمول پیشنهادی برای گلههای مادرگوشتی 10 خروس بازای هر 100 مرغ می باشد.(14،15)
2-2-3اسپایکینگاسپایکینگ معمولاً به اضافه نمودن خروس های جوان به یک گله مادر گوشتی 40 تا 45 هفته به منظور جبران کاهش باروری ناشی از افزایش سن اطلاق میشود. به عنوان یک قاعده عمومی، خروس های اضافه شده برای جبران تلفات گذشته و تامین نسبت خروس به مرغ اولیه گله می باشد. بطور متناوب، 5 تا 10 درصد خروس های پیر بدلیل شرایط فیزیکی ضعیفشان جایگزین می شوند. عموماً خروس هایی که به عنوان جایگزین به گله پیر اضافه و استفاده میشوند 28-25 هفته سن دارند و در یک فارم پرورش پولت رشد یافتهاند و به یک فارم دیگر مخصوص خروس انتقال داده شدهاند تادرموقع نیاز برای اسپایکینگ استفاده شوند. (12،11)
2-2-4اینترااسپایکینگ
به عنوان یک راهحل برای رفع مشکلات مربوط به اسپایکینگ(عمدتاً خطرات زیست ایمنی) و مشاهدهاینکهاسپایکینگ با خروس های جوان، یک اثر تحریکی روی فعالیت جفتگیری خروس های پیر بجا میگذارد، نظریه ی اینترااسپایکینگ توسعه داده شد. به این معنی است که خروس از فارم دیگری به فارم مورد نظر وارد نشود. در این روش خروس ها از همان سن بین سالنهای همان فارم یا پن های همان سالن در 45-40 هفتگی به منظور تحریک فعالیت جفتگیری خروس های اولیه(شبیه اسپایکینگ معمولی) انتقال داده میشوند.
2-3 تستوسترون برای جبران کاهش فعالیت جفتگیریارتباط بین هورمون تستوسترون و افزایش قدرت عضلانیازدیرباز برای پزشکان و محققین علوم پزشکی شناخته شده بود.اطبای قدیم یونان و روم سالها پیش به ارتباط بین کاهش ترشح طبیعی هورمون تستوسترون و افت قوای جنسی پی برده بودند.پزشکان یونانی عهد باستان برای درماناختلالات جنسی ناشیازافت میزان ترشح طبیعی هورمون تستوسترون، مصرف بیضه گاو را به بیماران خود توصیه میکردند تولید تستوسترون پیش از دو ماهگی جنین در رحم مادر آغاز گشتهودر تعیین نرینگی یا مادینگی آن نقش دارد. تولید این هورمون در دوره بلوغ جنسی افزایش یافته و عامل اصلی تغییرات فیزیکی این دوران به‌شمار می‌آید. به طور متوسط بدن هر مرد ۲۰ برابر بیشتر از بدن هر زن تستوسترون تولید می‌کند هرچند به دلیل متابولیسم بیشتر سطح پلاسمایی این هورمون در مردان فقط هفت برابر زنان است.. تستوسترون از هورمون ‌های استروئیدی بدن است که ساختمان اصلی سازنده آنرا کلسترول تشکیل می‌دهد. (2،1)در سال 1800میلادی پزشکان به خواص درمانی مصرف خوراکی بیضه گاو و همچنین خواص قدرتمند درمانی عصاره آن پی بردند.در سال 1935میلادی نیز برای اولین بار فرم خالص تستوسترون استحصال و تهیه شد.پزشکانی که به این موفقیت چشمگیر دست یافته بودند،جایزه نوبل سال 1939را از آن خود کردند.(9)در سالهای 1940و 1944 نتایج اولین تحقیقاتی که درزمینه استفادهازهورمون تستوسترون برای درمان علایم و عوارض پیری در مردان سالخورده در امریکا انجام گرفته بود،منتشرشد. تحقیقاتی که بعدها در زمینه تستوسترون انجام گرفت بهاین نتیجه رسیدند که با افزایش سن از میزان ترشح این هورمون در بدن نیز به طرز محسوسی کاسته می شود.این تحقیقات همچنین ثابت کردند که پس از سن 30سالگی،به ازای هر 1 سالی که به سن انسان افزوده میشود از حجم طبیعی ترشح این هورمون در بدن نیز به میزان تقریبی 2درصد کاسته میشود.(18،17،16،15)
تستوسترون، قوی‌ترین آندروژن یا هورمون مردانه در بدن است. این نامکاملا متناسب است، زیرا آندروژن‌ها مسوول حجیمشدن عضلات، ‌استحکام استخوان‌ها، کلفت‌شدن صداوالگوی رشد مویی هستند که مشخصه مردان است. این هورمون‌ باعث تشدید تولید گلبول‌های قرمز خون نیز می‌شود. تستوسترونرشددستگاه تناسلی را حین بلوغ تحریک می‌کند و مسوول تولیداسپرم درطولدوران زندگیاست. بهعلاوه این هورمون اثری عمده– هر چند کاملا شناخته‌ نشده- بررفتار مردان دارد. تستوسترون در احساس انرژی و پرخاشگری دخیل است. برای داشتن میل جنسی ضروری در ایجاد نعوظ طبیعی و کارکرد جنسی نقش دارد. پس از اینکه تستوسترون در بدن به هورمون دی‌هیدروتستوسترون تبدیل می‌شود، رشد سلول‌های غده پروستات را تحریک می‌کند و باعث تحلیل رفتن فولیکول‌های مو در مردانی می‌شود که به صورت ژنتیکی مستعد طاسی مردانه هستند.(17،13،11)
2-3-1 عملکرد تستوسترونعملکرد تستوسترون مهمترین هورمون مردانه و بسیار موثر در رشد وتکامل اندامهای جنسی و بروز صفات ثانویه جنسی مانند رویش موی صورت، بم شدن صدا،ریزش موی مدل مردانه و خواص آنابولیک مانند رشدعضلاتوتودهاستخوانی می‌باشد.این هورمون باعث جهش رشددر نوجوانان و توقف رشد قدی با بستن صفحات رشد در دو انتهای استخوان‌ها می شود. تستوسترون باعث ساخته شدن بافت‌ها می گردد.محل اصلی ساخت و ترشح این هورمون در بدن مردها بیضه است هر چند که مقدار کمی در غده فوق کلیوی هم تولید می‌شود لذا برداشتن بیضه‌ها موجب کاهش صفات ثانویه جنسی می‌شود. در زنان این هورمون در تخمدان و غده فوق کلیوی سنتز میشود.(22،18)
به طور کلی تستوسترون مسئول ایجاد صفات متمایز بدن مردانه است. حتی در طول زندگی جنینی هم گنادوتروپین جفتی بیضهها را وادار به ترشح مقادیر متوسطی از تستوسترون میکند و تستوسترون در تمام دوره ی تکامل جنینی و حداقل 10هفته پس از تولد ترشح میشود از آن پس در دوران کودکی تقریبا هیچ مقدار تستوسترون تولید نمیشود. اما در حدود سنین 10تا 13سالگی که شروع بلوغ است ترشح تستوسترون تحت تاثیر هورمون های گنادوتروپیک هیپوفیز قدامی بهسرعت افزایش می یابد واین ترشح زیاد در بیشتر بقیه طول عمر ادامه مییابد ولی پس از30سالگی به سرعت کاهش می یابد و تا 80 سالگی به 20تا 50 درصد حداکثر ترشح آن میرسد.
بهطورکلی، “مردان سطح آندروژن بالاتر، و زنان سطوح بالاتر استروژن و پروژسترون دارند. گونههای مختلف دارو وجوددارند که میتواند باعث تغییر سطوح استروئیدهای جنسی در بدن شود. تغییردراین سطوح بر روی رشد مو، صدا، توزیع چربی، تودهعضلانی، و ویژگیهای دیگر که با جنس و جنس با وجود تاثیر میگذارد. یک پیک افزایشی پس از تزریق و یک شیب کاهشیدر پایان چرخه تزریق وجود دارد که میتواند باعث افزایش عوارض جانبی در پایان هر دوی چرخهها شود بهعنوان مثال، پرخاشگری به هنگام پیک تستوسترون و خستگی یا تحریک پذیری هنگام شیب کاهشی تستوسترون.(22،18)
2-3-2 علل کاهش تستوسترونکاهش تدریجی میزان ترشح تستوسترون را می توان معلول علتهای زیادی دانست.از اصلی ترین علل کاهش تدریجی ترشح تستوسترون می توان به کاهش میزان و شدت اثر آنزیمهای تولید کننده این هورمون و همچنین کاهش تدریجی تعداد سلولهای بینابینی بیضه ها در اثر روند طبیعی پیری اشاره کرد .ناگفته نماند که این سلولها وظیفه تهیه و ترشح تستوسترون را بر عهده دارند.
از دیگر عوامل کاهش تدریجی ترشح هورمون تستوسترون در بدن آدمی میتوان به کاهش حساسیت سلولهای بینابینی بیضه نسبت به علایم و فرمانهایغدههیپوفیزرااشارهکرد..ناگفته نماند که هورمون تستوسترون در اثر تحریکات غده هیپوفیز و در سلولهای بینابینی بیضهها تولید میشود. درنهایت،افزایش میزان نیز که در دوران پیری اتفاق میافتد و به تبع آن ایجاد پیوند برگشت ناپذیر بین این پروتئین و مولکولهای تستوسترون باعث بی اثر شدن تستوسترون موجود در بدن شده و علیرغم وجود تستوسترون کافی در بدن،فرد را دچارعوارض نامطلوب کمبود تستوسترون در بدن میکند.(33،28،21)
2-3-3 نقش تستوسترونآندروژن تنظیم کننده سیستم تولید مثلی در نرها میباشد. در بیضه، سلول های لیدیگ را در پاسخ به LH سنتز و ترشح میکند. تستوسترون و دی هیدروتستوسترون اعمال اثرات آندروژنی در طول جنین، بلوغ و بزرگسالی مینمایند. در طول توسعه جنین، آنها باعث تمایز طبیعی داخلی و خارجی دستگاه تناسلی مرد است.
در زمان بلوغ، تستوسترون برای توسعه و نگهداری ویژگی های ثانویه جنسی مردان مورد نیازاست. تستوسترون مورد نیاز برای حفظ میل جنسی سالم و قدرت، توده عضلانی و قدرت، توزیع چربی، توده استخوان، خونسازی، رشد پروستات، رشد مو، و اسپرماتوژنزضروری میباشند. تستوسترون به نظر میرسد نقش مهمی در عملکرد نعوظ ایفا میکند. یک کاهش طبیعی سطح تستوسترون با افزایش سن وجود دارد .
2-3-4 تاثیر تستوسترون بر میزان متابولیسم پایهتشخیص کاهش تستوسترون ر معاینه بدنی، معمولا کاهش حجم بیضه‌ها، کاهش موهای بدن، کاهش حجم عضلات و پوکی استخوان را می ‌توان دید. تشخیص معمولا از راه‌ اندازه ‌گیری تستوسترون و LE نمونه خون 8 صبح است. البته در موارد مشکوک می توان هورمون‌ های تیروئید، ملاتونین، و فاکتور شبه انسولین را نیز اندازه‌ گیری کرد.
برای تشخیص ، پزشک با آزمایش خون میزان تستوسترون خون را اندازه گیری می کند. پزشکان گاهی علاوه بر اندازه گیری میزان تستوسترون، میزان پرولاکتین بدن را نیز اندازه گیری میکنند تا اطمینان یابند غده ی هیپوفیز شما به درستی کار می کند. آزمایشات مجدد خون، مثل سِرُم FSH، LH و آزمایش تیروئید نیز گاهی مورد نیاز است.
2-4علایمکمبودهورمونتستوستروندربدن
تستوسترون هورمونی آنابولیک عضله ساز) و آندروژن(افزاینده انرژی جنسی و مسئولبروزصفات مردانه
بوده و کاهش ترشح آن در بدن موجب بروز اختلالات فراوان می گردد.از علایم کمبود این هورمون در بدن می توان به موارد زیر اشاره کرد.
2-4-1 کاهش محسوس حجم و قدرت عضلانی
کاهش قدرت و حجم عضلانی را می توان از بارزترین علایم پیری در انسان دانست.کاهش میزان ترشح هورمون تستوسترون با کاهش میزان سنتز پروتئین در عضلات و در نتیجه کاهش حجم عضلات و همچنین با کاهش قدرت انقباض تارهای عضلانی ارتباطی مستقیم دارد.کاهش حجم عضلانی نیز به نوبه خود موجب تشدید روند طبیعی پیری و همچنین افزایش خطر شکستگی استخوانها می گردد.
2-4-2 افزایش میزان تجمع چربی
در بدن ،مخصوصا در اطراف شکم و پاها کاهش میزان ترشح هورمون تستوسترون در بدن علاوه بر افزایش میزان تجمع چربی زاید در بدن ممکن است موجب بروز عارضه ژنیکوماستی( بزرگ شدن سینه در مردان( در مردان نیز گردد.با کم شدن میزان تستوسترون موجود در بدن،میزان ترشح هورمون لپتین نیز افزایش پیدا می کند لپتین هورمونی پپتیدی است که از بافت چربی ترشح شده و این امر بیش از پیش موجب تشکیل بافت چربی در بدن میگردد.
2-4-3 کاهش تراکم استخوانیتحقیقات نشان میدهند که کاهش میزان ترشح هورمون تستوسترون در مردان با کاهش تراکم استخوانها و در نتیجه با بروز عارضه پوکی استخوان رابطه ای مستقیم دارد.تحقیقات همچنین نشان داده است که کاهش میزان ترشح هورمون استرادیولوایضا تستوسترون در زنان نیز موجب بروز عارضه پوکی استخوان میگردد یادآوری این نکته نیز ضروری است که هورمون تستوسترون به میزان اندک در بدن زنان نیز تولید و ترشح میشود. گفته میشود که بیش از30% از مردان بالای 60 سال جهان از عارضه پوکیاستخوان رنج میبرند.به عبارت سادهتر می توان گفت که از هر 6 مرد مسن لااقل 1 نفر در طول عمر خود دچار شکستگی استخوان در ناحیه لگن میگردد.
2-4-4 کاهش محسوس قوای جنسی
با کم شدن میزان ترشح طبیعی هورمون تستوسترون در بدن از کیفیت فعالیت و همچنین از قوای جنسی نیز به شدت کاسته می شود.از عوارض و اثرات کاهش میزان ترشح این هورمون در زمینه عملکرد جنسی در مردان میتوان به کاهش میل،لذت و همچنین قدرت انجام فعالیتهای جنسی و در زنان نیز به کاهش لذت و همچنین کاهش تحریک پذیری اشاره کرد. تستوسترون دارای یک سری عوارض جانبی است. مقدار مصرف آن در درمان تأخیر در بلوغ باید دقیقاً تحت نظر باشد زیرا ممکن است با رشد تداخل کند و باعث ایجاد رشد بسیار سریع جنین بشود. اگر به مقدار زیاد مصرف گردد منجر به بم شدن صدا و رشد موهای اضافه میشود.
2-5 آشنایی با روش‌های واکسیناسیون طیور2-5-1 روش قطره چشمی
این روش جهت تجویز واکسن های زنده بکار میرود. میزان لازم واکسن را در آب مقطر یا سرم فیزیولوژی رقبق میکنند و توسط قطره چکانهای مخصوص محلول واکسن را به داخل یک چشم میچکانند واکسن در بافت ملتحمه وارد میشود و با غده لنفوئید ها ردیرین تماس مییابد و با تحریک لنفوسیت ها ایجاد پادتن بویژه ایمونوگلوبولینآرا موجب میشود.
2-5-2 روش تزریقیاین روش برای تزریق واکسنهای کشته روغنی و بعضیاز واکسنهای زنده بکار می‌رود و ممکن است بطریق تزریق عضلانی یا تزریق زیر جلدی انجام گیرد. مقدار واکسن برای هر مرغ و محل تزریق آن باید طبق دستور و توصیه موسسه سازنده واکسن انتخاب گردد. در حین عمل باید سوزن های کند و کجرااز چرخه مصرف خارج کرد.
2-5-3 روش تلقیح در نسوج بال
این روش برای تلقیح واکسن آبله بکار میرود ولی میتوان برای واکسن های آنسفالومیلیت، پاستورلوز نیز استفاده کرد. سوزن ها دارای دو تیغه میباشند که بر روی هر یک از تیغه ها یک شیار وجود دارد و باعث میشود که واکسن در دو نقطه تلقیح شود. سوزن مربوطه باید به اندازه کافی در محلول واکسن فرو رود تا شیارهای آن کاملا” از محلول پر شود.
2-6 تزریق تستوسترون و تاثیر آن در گونه های مختلف2-6-1 تاثیر تستوسترون در خروس
به نظر میرسد تزریق تستوسترون تاثیر مستثیمی بر ایجاد رفتار تهاجمی و رقابتی در خروس ایفا مینماید. این رفتار تهاجمی در عوض میتواند باعث افزایش موقعیت برتر خروس در میان گله گردد. این تاثیر همچنین میتواند برای مرغهای تزریق شده با تستوسترون در گله نیز رخ دهد. تزریق تستوسترون در مرغ باعث افزایش رفتار تهاجمی و جنگندگی و رسیدن به موقعیت غالب و برتر در گله میگردد. همچنین میزان بالای غلظت تستوسترون در خون توام با افزایش این رفتار در مرغ میباشد.
2-6-2 تزریق تستوسترون در جوجه های گوشتیمطالعات انجام شده بر روی جوجه های گوشتی افزایش نرخ رشد و ذخیره چربی را به عنوان یک نتیجهاز القای استیل بسترول نشان داد. درآزمایشات گوناگون تستوسترون نشانداده شده کهاثر تحریک کننده برروی رشد داشته بااین حال، پاسخ به میزان رشد وابسته به سطح دوزتزریق آن میباشد .
2-6-3 تزریق تستوسترون در خوکمتیل تستوسترون، در سطح 20 میلیگرم در هر حیوان به طور روزانه نرخ رشد و بازده خوراک را بهبود نمیبخشد. لاشه خوک تغذیهشده با تستوسترونحاوی برشهای سنگینتر و چربی سبکترچربی پشت، شکم و غبغب در مقایسه با گروه کنترلی که آنتی بیوتیک دریافت نکرده بود داشت. چهاربرش از لین، 62.4 درصد از وزن لاشه خوکهای تغذیه شده با تستوسترون را نشان داد در حالی که این مقدار 58.8 درصد از وزن لاشه در مورد گروه شاهد نشان داده اند. به طور مشابه، سه برش چربیی 37.6 درصد از وزن برش لاشه های خوک با تستوسترون تغذیه شده و 41.2 درصد برای حیوانات بدون دریافت هورمون را نشان داد. تجزیه و تحلیل شیمیایی لاشه نشان داد که خوکهای دریافت کننده تستوسترون حدود 5 درصد چربی کمتر و 5 درصد لبن بیشتربه نسبت گروه شاهد داشتهاند.
نرخ افزایش وزن بدن ماده ها ظاهرا کمی توسط 15میلی گرم تستوسترون کاهش ،اما نرخافزایش در نرها تحت تاثیر قرار نگرفت. خوکها تغذیه شده با متیل تستوسترون تولید لاشه تا حدودی لاغرترازحیوانات تغذیهشده گروهشاهد همانطورکه دربرشهای اولیه لاشه مشهود بود داشته است. اسپرماتوژنز به طور قابل توجهی در گرازهای تغذیه شده با سطح بالای هورمون کاهش یافته بود. سطوح متیل تستوسترون تغذیه شده در خوک القای یک محرک رشد موثر نیست، هر چند آنها در تغییر فعالیت گناد موثر بودند.
2-6-4 تزریق تستوسترون در خرگوشعبدالحمید و همکاران (1994) آزمایشی را بر روی 36 خرگوش نر در دو گروه 18 تایی انجام دادند. در این آزمایش به یک گروه مقدار 0.5 میلیگرم تستوسترون به میزان دو بار در هفته تزریق گردید و از گروه دیگر به عنوان شاهد استفاده گردید. وزن زنده,افزایش وزن روزانه,وضریب تبدیل غذایی در گروهی که تستوسترون دریافت کردند به میزان ناچیزی بهبود یافت. میزان غلظت تستوسترون پلاسما قابل توجه نبود. غلظت و تحرک اسپرم افزایش و در عین حالاسپرمهای مرده و غیر طبیعی کاهش یافتند. با اینحال حجم انزال بطور نا محسوسی در دو گروه بطور ناچیزی متفاوت بودند. تاثیر فصل (تابستان) هم در میزان تحرک و حجم اسپرم معنی دار بودهاست.
2-6-5 تزریق تستوسترون در میش جانسون و همکاران (1956) در ازمایشی به گروهی از میشهای بالغ به میزان 50 میلیگرم تستوسترون بصورت زیر جلدی و دو بار در هفته به مدت هفت هفته تزریق نمودند که نتایجی حاصل گردید. جنس ماده رفتارهایی مشابه جنس نر از خود بروز میداد. اندازه قلب و غدد تیروئید میشها کاهش یافت. این تزریق باعث افزایش وزن جنس ماده و بهبود کیفیت لاشه نگردید. بعلاوه تستوسترون تغییری در وزن کبد کلیه تخمدانها و هیپوفیز ایجاد ننمود. همچنین بقایای تستوسترون در لاشه میشها در چهار روز پس از کشتار مشاهده نگردید.
2-6-6 تاثیر تستوسترون بر رشد جوجه خروسهادر آزمایشی هادسن و همکاران (1956) گروهی از میشها را با صد میلیگرم تستوسترون و بصورت هفتگی تزریق و پودر گوشت لاشه حاصل ازآنمیشها را درگروهیاز جوجه خروسها بکار بردند. رشد تاج برای جوجه خروسهای های تغذیه شده با میشهای تزریق شده با تستوسترون کمتر بود. رشد تاج برای جوجه های تغذیه شده با پودرگوشت میشهای تحت درمان برای 10 هفته کمی کمتر از جوجههایی بود که با گوشت میشهای تحت درمان برای 8 هفته تغذیه شدند. افزایش ارتفاع تاج جوجه های تغذیه شده با گوشت میشهای گروه کنترل به طور معنی داری بیشتراز گروه دیگر بود. ترنر 1948 نیز نشان داد که تجویز آندروژن به صورت خوراکی به جوجه باعث افزایش اندازه تاج بیش از گروه شاهد میگردد. درآزمایشی تستوسترون باعث افزایش نرخرشد حدود300 درصدی تاج و تستوسترون پروپیونات باعث افزایش نرخ رشد در حدود 200 درصد بیش از گروه شاهد گردید. تفاوت معنیداری در وزن بدن و افزایش طول تاج وجود ندارد، اما افزایش در ارتفاع تاج برای جوجه های تغذیه شده از گوشت میش های کنترل به طور معنی داری بیشتر بود.
2-6-7 تزریق تستوسترون در پرندگان آندروژن عمده در پرندگان تستوسترون است. تستوسترون از طریق تبدیل به دهیدرو تستوسترون باعث کاهش رشد در جوجهها شده در حالی که در بوقلمون باعث تحریک رشد گردید. آندروژن در ترکیب با استروژن باعث تشکیل استخوان مدولاری در زمان بلوغ جنسی میشود. تحقیقات اخیر از پروفایلهای پلاسمایی تستوسترون در پرندگان آزاد نشان میدهد که سطح تستوسترون در طول چرخه تولیدمثلی در گونه های نر همراه با چند ماده نسبت به گونه های همراه با فقط یک ماده بمدت طولانی تری در سطح بالا است. هنگامی که مشخصات هورمونی مردان چند زنه از طریق القای ایمپلنت های زیر جلدی تستوسترون به مردان گونههای تک همسری شبیه سازی شد، حفظ سطح پلاسمایی این آندروژن در سطوح بالا ، منجر به تناوب تجاوزهای قلمروی و رفتار معاشقهای بالا در نتیجه افزایش مشخص در اندازه قلمرو گردید.
همچنین شمار قابل توجهی ازنرهای ایمپلنت شده با تستوسترون , چند زنه شده و باعث جذب دو و گاهی سه ماده و استقرار آنان در قلمروهای بزرگ خود شدند. این دادهها قویا نشان میدهد که ماهیت سیستم های جفت گیری پرندگان تقریبا با الگوهای زمانی ترشح هورمون تنظیم شدهاست.
2-6-8 تستوسترون در انساندر انسان تستوسترون می تواند خطر ابتلا به بیماری های قلبی، سکته مغزی و دیابت را افزایش دهد تستوسترون تمایل به کاهش کلسترول خوب 1و افزایش کلسترول بد2افزایش رسوبات چربی در اطراف ارگانهای داخلی بدن و در قسمت بالای شکم افزایش فشار خون کاهش حساسیت بدن به



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (242)

واحد رشت
دانشکده کشاورزی – گروه باغبانی
پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشدM.S
عنوان تحقیق
بررسی اثرات محلول غذایی با غلظت‌های مختلف پتاسیم و بستر کشت حاوی کمپوست پیله بادام زمینی بر رشد کاملیا و جذب پتاسیم و عناصر غذایی
استاد راهنما
دکتر علی محمدی ترکاشوند
استاد
مشاور
دکتر شهرام صداقت حور
تدوین
ماندانا عباسی
بهمن 1391
سپاسگزاری
شکر و سپاس ایزد دانا و توانا را که یاری نمود تا تحقیق حاضر به انجام رسید.
از جناب آقای دکتر علی محمدی ترکاشوند استاد راهنمای پایان نامه که در طول این مدت از راهنمایی‌های ارزنده ایشان بهره برده و زحمات زیادی را طی انجام این تحقیق تقبل فرمودند، تشکر و قدردانی میکنم .
از استاد مشاور گرامی، جناب آقای دکتر شهرام صداقت حور که با سعه صدر و محبت مرا در تدوین، تکمیل و رفع نواقص این پایان نامه یاری ام نمودند صمیمانه تقدیر و تشکر می‌نمایم.
از آقای دکتر بهزاد کاویانی که به عنوان داور زحمت بازخوانی این پژوهش را برعهده داشتند، بینهایت سپاسگزارم.
از اساتید گرانقدر گروه علوم باغبانی آقای دکتر داود هاشمآبادی و آقای دکتر رسول انسینژاد و آقای مهندس حقیقت مسئول آزمایشگاه گروه علوم باغبانی قدردانی میکنم.
از تمامی دوستان عزیزم بهخاطر یاری و همدلیهایشان، قدردانی کرده و آرزومند بهترینها در زندگی برایشان هستم.
تقدیم به
تقدیم به پدر و مادر مهربانم
که وجودشان برایم همه عشق بود و وجودم برایشان همه رنج.
توانشان رفت تا به توانایی رسم و موهایشان سپیدی گرفت تا روی سپید بمانم
آنانکه فروغ نگاهشان و گرمی کلامشان و روشنی رویشان سرمایه جاودان زندگی من بوده است.و در برابر ناملایمات همچون دو کوه بلند و استوار، پشتیبان و نویدبخشم بوده اند.
در برابر وجود گرامی تان زانوی ادب بر زمین می‌نهم و با دلی مالامال از عشق و محبت بر دستانتان بوسه می‌زنم.
و همچنین تشکر ویژه از همسر مهربان و صبورم (آقای دکتر قلی تبار)که همواره از پرتو محبت‌های ایشان بهره برده‌ام و موفقیت و پیشرفت علمی خود را مدیون زحمات ایشان هستم و از همراهی و همکاری ایشان در ایجاد محیطی مناسب برای انجام این تحقیق صمیمانه سپاسگزارم.
فهرست مطالب
TOC \o “1-3” \h \z \u چکیده PAGEREF _Toc399759600 \h ‌لفصل اول کلیات PAGEREF _Toc399759602 \h 21-1- معرفی گیاه کاملیا PAGEREF _Toc399759603 \h 31-1-1- گیاهشناسی و پراکنش اکولوژیکی PAGEREF _Toc399759604 \h 31-1-2- اقلیم: PAGEREF _Toc399759605 \h 31-1-3- اهمیت اقتصادی PAGEREF _Toc399759606 \h 31-1-4- شرایط کاشت PAGEREF _Toc399759607 \h 31-1-5- روش تکثیر PAGEREF _Toc399759608 \h 41-2- اهمیت تولید گیاهان زینتی PAGEREF _Toc399759609 \h 41-3- بیان مسئله و هدف از انجام تحقیق PAGEREF _Toc399759610 \h 4فصل دوم بررسی منابع PAGEREF _Toc399759612 \h 72-1- عوامل موثر بر عملکرد و کیفیت گیاهان باغی PAGEREF _Toc399759613 \h 82-2- بسترهای کشت PAGEREF _Toc399759614 \h 82-3- استفاده ازضایعات آلی به عنوان بستر کشت PAGEREF _Toc399759615 \h 92-4- برخی خصوصیات بسترهای کشت PAGEREF _Toc399759616 \h 112-4-1-جرم مخصوص ظاهری بسترهای کشت PAGEREF _Toc399759617 \h 112-4-2- هدایت الکتریکی (EC) بسترهای کشت PAGEREF _Toc399759618 \h 112-4-3- هوادهی PAGEREF _Toc399759619 \h 112-4-4 – ظرفیت نگهداری آب PAGEREF _Toc399759620 \h 122-5- بسترهای کشت همراه با خاک PAGEREF _Toc399759621 \h 122-6- بسترهای کشت بدون خاک PAGEREF _Toc399759622 \h 122-6-1- پرلیت PAGEREF _Toc399759623 \h 132-6-2- پیت و کوکوپیت PAGEREF _Toc399759624 \h 132-7- مواد آلی PAGEREF _Toc399759625 \h 142-7-1- کمپوست و کودهای زیستی PAGEREF _Toc399759626 \h 142-8- کشت بادام ‌زمینی در ایران PAGEREF _Toc399759627 \h 162-9- پتاسیم PAGEREF _Toc399759631 \h 182-9-1- مشخصات پتاسیم PAGEREF _Toc399759632 \h 182-9-2- خواص یونی پتاسیم PAGEREF _Toc399759633 \h 182-9-3- تثبیت پتاسیم PAGEREF _Toc399759634 \h 192-9-4- مصرف پتاسیم در گیاه PAGEREF _Toc399759635 \h 192-10- فسفر PAGEREF _Toc399759636 \h 212-10-1- معرفی فسفر PAGEREF _Toc399759637 \h 212-10-2- نقش فسفر در گیاه PAGEREF _Toc399759638 \h 212-10-3- علائم کمبود فسفر PAGEREF _Toc399759639 \h 212-10-4- فتوسنتز PAGEREF _Toc399759640 \h 212-11- ازت PAGEREF _Toc399759641 \h 222-11-1- نقش ازت در گیاه PAGEREF _Toc399759642 \h 222-11-2- علائم کمبود ازت در گیاهان PAGEREF _Toc399759643 \h 222-11-3- جذب برگی ازت PAGEREF _Toc399759644 \h 222-11-4- زمان مصرف ازت PAGEREF _Toc399759645 \h 222-12-آهن PAGEREF _Toc399759646 \h 232-12-1- مشخصات آهن PAGEREF _Toc399759647 \h 232-12-2- وظایف آهن در گیاه PAGEREF _Toc399759648 \h 232-12-3- فرم قابل جذب آهن توسط گیاهان PAGEREF _Toc399759649 \h 232-12-4- علائم کمبود آهن PAGEREF _Toc399759650 \h 232-13- روی PAGEREF _Toc399759651 \h 242-13-1- پراکندگی کمبود روی در ایران PAGEREF _Toc399759652 \h 242-13-2- روی در گیاه PAGEREF _Toc399759653 \h 242-13-3- علائم کمبود روی PAGEREF _Toc399759654 \h 242-14- منگنز PAGEREF _Toc399759655 \h 242-14-1- پراکندگی کمبود در ایران PAGEREF _Toc399759656 \h 242-14-2- وظایف منگنز در گیاه PAGEREF _Toc399759657 \h 252-14-3- علائم کمبود منگنز PAGEREF _Toc399759658 \h 252-14-4- روش اصلاح کمبود منگنز PAGEREF _Toc399759659 \h 25فصل سوم مواد و روشها PAGEREF _Toc399759661 \h 263-1- مواد گیاهی PAGEREF _Toc399759662 \h 273-2- پیاده کردن طرح آزمایشی و معرفی تیمارها PAGEREF _Toc399759663 \h 273-3- بسترهای کشت استفاده شده PAGEREF _Toc399759664 \h 273-4- تهیه محلول غذایی هوگلند PAGEREF _Toc399759665 \h 283-5- ارزیابی صفات PAGEREF _Toc399759669 \h 303-5-1- ارتفاع گیاه PAGEREF _Toc399759670 \h 303-5-2- وزن خشک اندام هوایی PAGEREF _Toc399759672 \h 303-5-3- وزن خشک ریشه PAGEREF _Toc399759673 \h 313-5-4- اندازه گیری pH وEC بستر کشت PAGEREF _Toc399759674 \h 313-6- خشک کردن نمونه ها در خشک کن (آون) PAGEREF _Toc399759675 \h 313-7- تجزیه برگ PAGEREF _Toc399759676 \h 313-8- خصوصیات شیمیایی برگ و بستر گیاه PAGEREF _Toc399759677 \h 323-8-1- عصارهگیری از برگ گیاه PAGEREF _Toc399759678 \h 323-8-2- اندازه گیری پتاسیم در برگ گیاه PAGEREF _Toc399759679 \h 323-8-3- اندازه گیری فسفر در برگ گیاه PAGEREF _Toc399759680 \h 323-8-4- اندازه گیری غلظت نیتروژن گیاه PAGEREF _Toc399759681 \h 333-8-5- اندازه گیری غلظت عناصر آهن، منگنز و روی در برگ گیاه PAGEREF _Toc399759682 \h 333-8-6- اندازه گیری جذب عناصر PAGEREF _Toc399759683 \h 343-9- تجزیه و تحلیل داده‌ها PAGEREF _Toc399759684 \h 34فصل چهارم بررسی نتایج PAGEREF _Toc399759686 \h 354-1- اثر بسترهای کشت بر شاخصهای رشد گیاه PAGEREF _Toc399759687 \h 354-1-1- تعداد برگ PAGEREF _Toc399759689 \h 374-1-2- ارتفاع گیاه PAGEREF _Toc399759691 \h 384-1-3- وزن خشک ریشه PAGEREF _Toc399759692 \h 394-2-1- نیتروژن PAGEREF _Toc399759694 \h 424-2-2- فسفر PAGEREF _Toc399759696 \h 434-2-3- پتاسیم PAGEREF _Toc399759698 \h 444-2-4- آهن PAGEREF _Toc399759700 \h 454-2-5- منگنز PAGEREF _Toc399759702 \h 464-2-6- روی PAGEREF _Toc399759704 \h 474-3- اثر بستر کشت بر جذب عناصر غذایی در برگ گیاه کاملیا PAGEREF _Toc399759706 \h 484-3-1- نیتروژن PAGEREF _Toc399759708 \h 494-3-2- فسفر PAGEREF _Toc399759710 \h 504-3-3- پتاسیم PAGEREF _Toc399759712 \h 514-3-4- آهن PAGEREF _Toc399759714 \h 524-3-5- منگنز PAGEREF _Toc399759716 \h 534-3-6- روی PAGEREF _Toc399759718 \h 544-4- اثر غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر شاخصهای رشد گیاه PAGEREF _Toc399759720 \h 554-4-1- تعداد برگ PAGEREF _Toc399759721 \h 554-4-2- ارتفاع گیاه PAGEREF _Toc399759723 \h 564-4-3- وزن خشک ریشه PAGEREF _Toc399759725 \h 574-4-4- وزن خشک اندام هوایی PAGEREF _Toc399759726 \h 584-5- اثر غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر غلظت عناصر در برگ کاملیا PAGEREF _Toc399759728 \h 594-5-1- نیتروژن PAGEREF _Toc399759729 \h 594-5-2- فسفر PAGEREF _Toc399759731 \h 604-22- اثر غلظت پتاسیم بر غلظت فسفر در برگ PAGEREF _Toc399759732 \h 604-5-3- پتاسیم PAGEREF _Toc399759733 \h 614-5-4- آهن PAGEREF _Toc399759735 \h 624-5-5- منگنز PAGEREF _Toc399759737 \h 634-5-6- روی PAGEREF _Toc399759739 \h 644-6- اثر غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر جذب عناصر در برگ گیاه کاملیا PAGEREF _Toc399759741 \h 654-6-1- نیتروژن PAGEREF _Toc399759742 \h 654-6-2- فسفر PAGEREF _Toc399759744 \h 664-6-3- پتاسیم PAGEREF _Toc399759746 \h 674-6-4- آهن PAGEREF _Toc399759748 \h 684-6-5- منگنز PAGEREF _Toc399759750 \h 694-6-6- روی PAGEREF _Toc399759752 \h 704-7- اثر متقابل بستر کشت و غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر شاخصهای رشد کاملیا PAGEREF _Toc399759754 \h 714-7-1- تعداد برگ PAGEREF _Toc399759755 \h 714-7-2- ارتفاع گیاه PAGEREF _Toc399759756 \h 724-7-3- وزن خشک ریشه PAGEREF _Toc399759758 \h 734-7-4- وزن خشک اندام هوایی PAGEREF _Toc399759760 \h 744-8- اثر متقابل بستر کشت و غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر غلظت عناصر در برگ PAGEREF _Toc399759762 \h 754-8-2- فسفر PAGEREF _Toc399759764 \h 764-8-3- پتاسیم PAGEREF _Toc399759765 \h 764-8-4- آهن PAGEREF _Toc399759766 \h 764-8-5- روی PAGEREF _Toc399759767 \h 764-8-6- منگنز PAGEREF _Toc399759768 \h 774-9- اثر متقابل بستر کشت و غلظت پتاسیم در محلول
غذایی بر جذب عناصر در برگ توسط گیاه PAGEREF _Toc399759769 \h 774-9-1- نیتروژن PAGEREF _Toc399759771 \h 784-9-2- فسفر PAGEREF _Toc399759772 \h 794-9-3- پتاسیم PAGEREF _Toc399759773 \h 794-9-4- آهن PAGEREF _Toc399759774 \h 794-9-5- روی PAGEREF _Toc399759775 \h 794-9-6- منگنز PAGEREF _Toc399759776 \h 80فصل پنجم بحث PAGEREF _Toc399759778 \h 815-1- بحث PAGEREF _Toc399759779 \h 825-1-1- اثر بستر کشت بر شاخصهای رشد کاملیا PAGEREF _Toc399759780 \h 825-1-2- اثر غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر شاخصهای رشد گیاه کاملیا PAGEREF _Toc399759781 \h 835-1-3- بررسی عناصر غذایی در برگ گیاه کاملیا PAGEREF _Toc399759782 \h 845-1-3-1- اثر بستر کشت بر جذب عناصر غذایی PAGEREF _Toc399759783 \h 855-1-3-2- اثر غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر جذب عناصر PAGEREF _Toc399759784 \h 865-1-4- اثرمتقابل کمپوست پیله بادام زمینی و غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر عملکرد گل کاملیا PAGEREF _Toc399759785 \h 865-2- نتیجه گیری کلی PAGEREF _Toc399759786 \h 885-3- پیشنهادات PAGEREF _Toc399759787 \h 89منابع PAGEREF _Toc399759788 \h 90
فهرست جداول
TOC \o “1-3” \h \z \u جدول 2–1- وضعیت کشت بادام زمینی در سال 1389 استان گیلان PAGEREF _Toc399703288 \h 17جدول 3-1- مشخصات تیمارهای به کار رفته در کشت گیاه کاملیا PAGEREF _Toc399703325 \h 28جدول 3-2- نمکهای حاوی عناصر غذایی ماکرو در محلول غذایی هوگلند PAGEREF _Toc399703326 \h 29جدول 3 –3- نمکهای حاوی عناصر غذایی میکرو در محلول غذایی هوگلند PAGEREF _Toc399703327 \h 30جدول 4- 1- تجزیه واریانس شاخصهای رشد در گیاه کاملیا PAGEREF _Toc399703346 \h 36جدول 4-2 – نتایج تجزیه واریانس داده های مربوط به اثر بستر کشت و غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر غلظت عناصر در برگ PAGEREF _Toc399703351 \h 41جدول 4-3- نتایج تجزیه واریانس داده های مربوط به اثر بستر کشت و غلظت پتاسیم در محلول غذایی بر جذب عناصر توسط گیاه PAGEREF _Toc399703365 \h 48جدول4-4- جدول اثر متقابل بستر کشت و غلظت پتاسیم بر غلظت عناصر غذایی در برگ PAGEREF _Toc399703421 \h 75جدول4-5- اثر متقابل بستر کشت و غلظت پتاسیم بر جذب عناصر غذایی توسط گیاه PAGEREF _Toc399703428 \h 78
فهرست شکل‌ها
TOC \o “1-3” \h \z \u
TOC \o “1-3” \h \z \u شکل2– 1- پراکندگی مقدار تولید بادام زمینی PAGEREF _Toc399760614 \h 16شکل2-2- رها شدن و یا آتش زدن ضایعات بجا مانده از کشت بادام زمینی PAGEREF _Toc399760616 \h 17شکل 3-1-اندازهگیری ارتفاع گیاه به کمک خط کش PAGEREF _Toc399760657 \h 30شکل 4-1- اثر سطوح کمپوست پیله بادام زمینی بر تعداد برگ گیاه PAGEREF _Toc399760676 \h 37شکل 4-2– اثر سطوح کمپوست پیله بادام زمینی بر ارتفاع گیاه PAGEREF _Toc399760678 \h 38شکل 4-3- اثر سطوح کمپوست پیله بادام زمینی بر وزن خشک ریشه PAGEREF _Toc399760680 \h 39شکل 4-4– اثر سطوح کمپوست پیله بادام زمینی بر وزن خشک اندام هوایی PAGEREF _Toc399760681 \h 40شکل 4-5 – اثر بستر کشت بر غلظت نیتروژن در برگ PAGEREF _Toc399760684 \h 42شکل 4-6- اثر بستر کشت بر غظت فسفر در برگ PAGEREF _Toc399760686 \h 43شکل 4-7- اثر بستر کشت بر غلظت پتاسیم در برگ PAGEREF _Toc399760688 \h 44شکل 4-8- اثر بستر کشت بر غلظت آهن در برگ PAGEREF _Toc399760690 \h 45شکل 4-9- اثر بستر کشت بر غلظت منگنز در برگ PAGEREF _Toc399760692 \h 46شکل 4-10- اثر بستر کشت بر غلظت روی در برگ PAGEREF _Toc399760694 \h 47شکل 4-11- اثر بستر کشت بر جذب نیتروژن توسط برگ PAGEREF _Toc399760698 \h 49شکل 4-12- اثر بستر کشت بر جذب فسفر PAGEREF _Toc399760700 \h 50شکل 4-13- اثر بستر کشت بر جذب پتاسیم PAGEREF _Toc399760702 \h 51شکل 4-14- اثر بستر کشت بر جذب آهن PAGEREF _Toc399760704 \h 52شکل 4-15- اثر بستر کشت بر جذب منگنز PAGEREF _Toc399760706 \h 53شکل 4-16- اثر بستر کشت بر جذب روی PAGEREF _Toc399760708 \h 54شکل 4-17- اثر غلظت پتاسیم بر تعداد برگ گیاه PAGEREF _Toc399760711 \h 55شکل 4- 18– اثر غلظت پتاسیم بر ارتفاع گیاه PAGEREF _Toc399760713 \h 56شکل 4- 19– اثر غلظت پتاسیم بر روی وزن خشک ریشه PAGEREF _Toc399760715 \h 57شکل 4-20– اثر غلظت پتاسیم بر روی وزن خشک اندام هوایی PAGEREF _Toc399760717 \h 58شکل 4-21- اثر غلظت پتاسیم بر غلظت نیتروژن در برگ PAGEREF _Toc399760720 \h 59شکل 4-22- اثر غلظت پتاسیم بر غلظت فسفر در برگ PAGEREF _Toc399760722 \h 60شکل 4-23- اثر غلظت پتاسیم بر غلظت پتاسیم در برگ PAGEREF _Toc399760724 \h 61شکل 4-24- اثر غلظت پتاسیم بر غلظت آهن در برگ PAGEREF _Toc399760726 \h 62شکل 4-25- اثر غلظت پتاسیم برغلظت منگنز در برگ PAGEREF _Toc399760728 \h 63شکل 4-26-اثر غلظت پتاسیم بر غلظت روی در برگ PAGEREF _Toc399760730 \h 64شکل 4-27- اثر غلظت پتاسیم بر جذب نیتروژن توسط برگ PAGEREF _Toc399760733 \h 65شکل 4-28- اثر غلظت پتاسیم بر جذب فسفر توسط برگ PAGEREF _Toc399760735 \h 66شکل 4-29- اثر غلظت پتاسیم بر جذب پتاسیم توسط برگ PAGEREF _Toc399760737 \h 67شکل 4-30- اثر غلظت پتاسیم بر جذب آهن توسط برگ PAGEREF _Toc399760739 \h 68شکل 4-31- اثر غلظت پتاسیم بر جذب منگنز توسط برگ PAGEREF _Toc399760741 \h 69شکل 4-32- اثر غلظت پتاسیم بر جذب روی در برگ کاملیا PAGEREF _Toc399760743 \h 704شکل 4-33- اثر متقابل سطوح کمپوست پیله بادام زمینی و غلظت پتاسیم بر تعداد برگ‌ PAGEREF _Toc399760744 \h 71شکل 4-34- اثر متقابل سطوح کمپوست پیله بادام زمینی و غلظت پتاسیم بر تعداد برگ PAGEREF _Toc399760747 \h 72شکل 4-35– اثر متقابل سطوح کمپوست پیله بادام زمینی و غلظت پتاسیم بر وزن خشک ریشه PAGEREF _Toc399760749 \h 73

چکیدهانتخاب بستر کشت، یک فاکتور مهم و تاثیرگذار روی کیفیت گل و گیاهان زینتی است. یکی از ضایعات آلی منطقه گیلان، پیله بادام زمینی است که از محصول بادام زمینی بدست می‌آید که با توجه به بالا بودن پتاسیم در ترکیب کمپوست پیله بادام زمینی، در این تحقیق هدف این است که بررسی شود آیا این ضایعه آلی توانایی تامین پتاسیم مورد نیاز گیاه را دارد؟ همچنین اثر آن بعنوان بستر رشد کاملیا، بر رشد این گیاه و جذب عناصر غذایی دیگر چگونه است؟
به این منظور، مطالعهای در قالب آزمایش فاکتوریل بر پایه طرح بلوکهای کامل تصادفی با دو فاکتور کمپوست پیله بادام زمینی در 5 سطح (شاهد (به نسبت حجمی 50 درصد ماسه + 50 درصد پرلیت)؛ 20 ، 40، 60 و 100 درصد) و پتاسیم در 3 سطح (0، 50 و 100 میلیگرم در لیتر) در محلول غذایی هوگلند در 15 تیمار، 3 تکرار و 45 پلات آزمایشی انجام شد. در این مطالعه ارتفاع گیاه، وزن خشک ریشه، وزن خشک اندامهای هوایی و غلظت عناصر نیتروژن ، فسفر، پتاسیم، آهن، روی و منگنز در برگ اندازه‌گیری شد. با‌توجه به وزن خشک برگ و غلظت عناصر، جذب عناصر غذایی بر حسب میلی‌گرم بر گلدان اندازه‌گیری شد.
نتایج پژوهش حاضر حاکی از آن است که جذب عناصر مختلف از جمله نیتروژن، فسفر و پتاسیم در بستر کشت دارای 40٪ کمپوست (M3) و در برخی موارد نهایتا تا 60٪ کمپوست (M4) در ترکیب بستر کشت، بیشترین میزان را دارا بود و با افزایش درصد کمپوست در ترکیب بستر کشت و بویژه در بستر کمپوست خالص (M5) کاهش چشمگیر جذب عناصر به‌وقوع پیوست. بسترهای کشت دارای ترکیبات گیاهی (از جمله بستر کمپوست پیله بادام زمینی) با توجه به خصوصیات فیزیکی و شیمیایی مناسب و اقتصادی بودن آن می‌‌تواند به‌عنوان یک بستر کشت جدید جایگزین سایر بسترهای کشت موجود در ایران و دنیا معرفی شود.
کلمات کلیدی: پتاسیم، شاخصهای رشد، کاملیا، کمپوست پیله بادام زمینی.

فصل اولکلیات1-1- معرفی گیاه کاملیا1-1-1- گیاهشناسی و پراکنش اکولوژیکیکاملیا با نام علمیCamellia japonica از خانوادهCamelliaceae یاTheaceae است و جزو گونههای بومی شرق آسیا میباشد (شریعت پناهی و ظهوری، 1388). کاملیا درختچهای با برگهای سبز تیره، گیاه دائمی و برگها دائمی و دندانهدار به ضخامت برگ چای میباشد. گلها درشت و سفید و در بعضی ارقام صورتی یا قرمز است. معمولا تعداد گلبرگها زیاد بوده و در ارقامی که گل ساده دارند تعداد گلبرگها 5 عدد است. شکل گلها در بعضی واریتهها شبیه به رز و در برخی دیگر شبیه گل صد تومانی است. این گل در محلی نسبتا سایه گل می‌دهد و در کرج نگهداری شده و در شمال ایران در باغ نیز کشت شده‌اند (خلیقی، 1389). گونه C.sinensis یک درخت همیشه سبز است ، منشا آن از چین و هند گرفته شده است، چای خوراکی میباشد و دارای برگهای زیبایی است و نیازمند سایه و نگهداری مرتب جهت رشد بهینه میباشد (شریعت پناهی و ظهوری، 1388).
1-1-2- اقلیم:در اقلیم‌های خنک و معتدل و در یخبندان‌های سبک می‌رویند و خوب رشد می‌کنند. برای مناطق گرمسیری با رطوبت کم یا نواحی خیلی سرد مناسب نیستند. کاملیاها را باید از هوای داغ، باد خشک، سرما و یخبندان شدید محافظت کرد.
1-1-3- اهمیت اقتصادی کاملیا امروزه به عنوان یک گیاه آپارتمانی و یک درختچه زینتی مهم و شناخته شده مطرح است که گونه زینتی آن در فضای سبز و گونه خوراکی آن پس از خشک کردن برگها جهت مصرف چای مدنظر است (شیراوند و رستمی، 1388؛ شریعت پناهی و ظهوری، 1388). در میان گونه‌های وحشی گونه C.japonica به خاطر داشتن گل‌های زینتی زیبا ارزش اقتصادی بالایی دارد و بیش از 3000 رقم آن هم اکنون در سراسر جهان موجود می‌باشد.
1-1-4- شرایط کاشت کاملیا جهت کاشت نیازمند ترکیبی از خاک جنگلی و ماسه است. در تابستان کاملیا میتواند در حرارت اتاق رشد کند و از اواسط پاییز تا اوایل زمستان در دمای 8 درجه سانتیگراد میتوان آن را نگهداری کرد. این گیاه نیاز آبی متوسطی دارد و پتانسیل بستر کاشت برای آن گزارش نشده اما پتانسیل مناسب بستر جهت رشد اکثر گیاهان زراعی و باغی بین 5/6 تا 5/7 است (وزوایی، 1370؛ شریعت پناهی و ظهوری، 1388؛ محمدی ترکاشوند، 1387).
1-1-5- روش تکثیر روشهای مناسب تکثیر آن را میتوان قلمه نیمه خشبی در بهار دانست. همچنین پیوند نیز روش تکثیر مناسبی برای کاملیا است (شریعت پناهی و ظهوری، 1388؛ خلیقی، 1389).
1-2- اهمیت تولید گیاهان زینتیتولید تجاری گیاهان زینتی، یک کشت و کار جهانی است. ارزش اقتصادی آنها در دو دهه گذشته، به طور معنیداری افزایش یافته است و پتانسیل زیادی برای پرورش مداوم آن در آینده، هم در بازارهای داخلی و هم بازارهای بینالمللی وجود دارد. گیاهان گلدانی آپارتمانی بزرگ از قبیل بگونیا، فیکوس، آنتوریوم، داودی، بنفشه آفریقایی و اسپاتیفیلوم در کشورهای توسعه یافته تولید میشوند. کشور هلند در صادرات گیاهان زینتی شامل گیاهان گلدانی، مثل بگونیا، فیکوس، سیکلامن، فیلودندرون، بنفشه آفریقایی، اسپاتیفیلوم و آزالیا، سرآمد میباشد (روت و همکاران، 2006).
1-3- بیان مسئله و هدف از انجام تحقیقبسترهای کشت ممکن است از مواد مختلفی با هدف مشخصات فیزیکی و تغذیهای بهینه تهیه شوند ولی مواد آلی مناسب جهت بستر گران بوده و تهیه آنها مشکل است، با این حال نیاز مبرم وجود دارد که مواد جایگزین پیت، که از آن بهعنوان یک ماده آلی عمومی استفاده میشود، انتخاب شوند به صورتیکه بتوان به‌طور موفقیتآمیزی از آنها استفاده کرد (بنیتو و همکاران، 2005).
انتخاب بستر کشت، یک فاکتور مهم و تأثیرگذار روی کیفیت نهال بذری است (جانکاسکین و همکاران، 2008). رشد و نمو مطلوب گیاهان و قابلیت دسترسی مداوم از نظر اقتصادی، نخستین معیار برای یک بستر کشت تجارتی میباشد. بستر کشت تجارتی علاوه بر نگهداری آب با زهکشی خوب و ایجاد مکانی مناسب برای استقرار ریشهها، باید عاری از مواد سمی، آفات و بیماریها باشد (هیگاکی و ایمامورا، 1985). ضروریات پایهای برای بستر کشت گیاه، ثبات و پایداری شیمیایی در حد عالی، سبک وزن بودن، ارزان بودن، عاری بودن از آفات و بیماری، فراوانی منابع مواد تشکیل دهنده بستر کشت میباشد (ارکیسلی و همکاران، 2003). از طرفی بستر کشت باید نفوذپذیر بوده و استحکام و قدرت کافی داشته تا گیاه را محکم نگهداشته و همچنین توانایی بستر کشت برای حفظ آب و انتقال گازها احتمالاً برای حفظ کیفیت گیاه مهم بهنظر میرسد (درسبول، 2010).
از آنجا که امکان بازتولیدی خاک پیت در مکان‌های بهرهبرداری شده به دلیل فرآیند پیچیده و شرایط ویژه تشکیل آن حتی در پروسه زمانی طولانی مدت، دور از تصور میباشد. این عوامل موجب شده تا محققین دنیا به فکر بسترهایی باکیفیت مناسب و قیمت پایین باشند، از این رو استفاده از مواد با کیفیت بالا و قیمت ارزانتر به جای پیت مورد توجه قرار گرفته است (کرومفولز و همکاران، 2000).
پرورش گیاهان در بسترهای کشت بدون خاک، بهدلیل مزایای متعدد نظیر کنترل تغذیه گیاه، کاهش بروز بیماریها و آفات و افزایش کمیت و کیفیت محصول نسبت به کشت خاکی در حال گسترش است. خصوصیات مواد مختلف مورد استفاده به عنوان بستر کشت، بهطور مستقیم و غیر مستقیم بر رشد گیاه و تولید محصول اثر دارد (وردونک و همکاران، 1982). اخیراً انواع بستر کشت بدون خاکی که بهطور معمول مورد استفاده قرار میگیرند شامل بقایای چوب، پوست درختان، پوست برنج، شن، پرلیت، ورمیکولیت، پیت ماس و راک وول میباشد (فائو، 2009).
از طرفی با افزایش آگاهی از خطرات زیست محیطی ضایعات به علاوه نیازی که به دفن بهداشتی یا بازیافت آنها وجود دارد و همچنین بهمنظور کاهش مصرف منابع تجدیدناپذیر مثل پیت، استفاده بیشتر از بیوسالیدهای کمپوست شده در کشاورزی بههمراه بسترهای کشت مفید و استفاده صحیح و متناسب از کودهای شیمیایی توصیه شده است (بوگبی، 2002؛ پاپافوتیو، 2004). ضایعات ارگانیک همانند ضایغات شهری، لجن فاضلاب، کود حیوانی و دامی، کاغذ، ضایعات هرس و بستر قارچ و هر ضایعه سبز دیگری پس از کمپوست شدن می‌تواند جایگزین پیت در بستر کشت شود نتیجه ‌خوبی در‌بر‌داشته باشد (جایسینگ و همکاران، 2010).
پیله بادام زمینی با داشتن ساختمان فیبری در گذشته به منظور اصلاح و اصولاً به صورت مخلوط با خاکهای معدنی در بستر گلدانی برخی از گیاهان گلدار در گلدان به کار برده می‌شد و باعث افزایش خلل و فرج میشود. ساختمان الیافی پیله بادام زمینی به نسبت دارای عمر کوتاه در مخلوط گلدانی بوده و در حضور کود و آب سریع تجزیه میشود (دنیس و همکاران، 2003).
تولید تجاری گیاهان زینتی، یک کشت و کار جهانی است. ارزش اقتصادی آنها در دو دهه گذشته، به طور معنیداری افزایش یافته است و استعداد زیادی برای پرورش مداوم آن در آینده هم در بازارهای داخلی و هم بازارهای بینالمللی وجود دارد (روت و همکاران، 2006). به دلیل عدم وجود بستر کشت مناسب و استاندارد برای صادرات گیاهان زینتی، تحقیق و بررسی جهت پر کردن این خلأ در تولید تجاری گیاهان زینتی همچنان در حال بررسی است. اکثر گیاهان گرمسیری برگ زینتی برای استفاده داخل آپارتمان، در بستر کشت با پایه پیت، معمولاً در پیت اسفاگنوم کاشته میشوند (روبرت و همکاران، 1999).
بر اساس آزمایشات قبلی کمپوست پیله‌بادام‌زمینی دارای میزان پتاسیم بالا است (علیدوست و همکاران،1390). با این وجود بررسی میشود که پتاسیم موجود در کمپوست پیله بادام زمینی قابل جذب گیاه کاملیا بوده و توان تامین پتاسیم گیاه در شرایط عدم و کمبود پتاسیم محلول غذایی را دارد.همچنین اثر کمپوست پیله بادام زمینی و محلول غذایی حاوی پتاسیم در بستر کشت گلدانی برروی شاخصهای رشد و جذب عناصر غذایی توسط گیاه کاملیا بررسی شود.

فصل دومبررسی منابع2-1- عوامل موثر بر عملکرد و کیفیت گیاهان باغیاز مهمترین عوامل موثر بر تکثیر در محیط کشت طبیعی، میتوان به بسترهای کاشت،‌ پیش تیمارهای کاشت، محلولهای غذایی، کودها و نهادههای شیمیایی و استفاده از کودهای زیستی، مواد آلی (که بعضاً به عنوان بستر کشت نیز در گیاهان زینتی و باغی استفاده می‌شوند) و تلقیح با میکروارگانیسمها و برخی جانداران خاص، نوع مواد گیاهی و … اشاره کرد (خوشخوی،‌ 1389؛ مفاخری و همکاران، 1390).
2-2- بسترهای کشتمحصولات گلخانه میتوانند در هر ماده غیر سمی که عناصر ضروری، آب و اکسیژن را فراهم کند، پرورش یابند. بهطور کلی ترکیب دو یا بیشتر از دو ماده در بستر کشت مورد استفاده قرار میگیرد تا روزنههای هوایی مطلوب، حفظ رطوبت، مواد غذایی و چگالی حجمی مناسب را فراهم کنند. ترکیبات بستر گلدانی براساس فراوانی و در دسترس بودن در ناحیه خاص، مورد استفاده قرار میگیرند. با این وجود، علیرغم فراوانی هر ترکیب بستر کشت در محل جغرافیایی خاص خود، ترکیباتی از قبیل پیت ماس، ورمیکولیت، پرلیت و اخیراً پوست کاج بهطور گستردهای در دسترس تولیدکنندگان میباشند. اگرچه استعمال شن و خاک در کل سطوح تولید محصولات گلخانهای معمول میباشد ولی بهطور گستردهای در ترکیب فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی متفاوت میباشند (ماتکین و همکاران، 1957).
ترکیبات بستر گلدانی اغلب مطابق با نظر خود تولیدکنندگان، هزینه بستر، در دسترس بودن و نیز تجربه کاری که تولیدکنندگان با یک ماده خاص، به عنوان بستر کشت گلدانی دارند، انتخاب میشوند. امروزه بسیاری از تولیدکنندگان سعی میکنند مواد دیگری از قبیل پوسته بادام زمینی، خاک اره و پوست درختان را انتخاب کنند. به منظور استفاده از این مواد در ترکیبات بستر کشت، جهت بهبود کیفیت گیاهان تولیدی، در درجه اول نیاز به کمپوست کردن آنها میباشد. پرورشدهندگان در درجه اول باید مواد جدید به عنوان بستر کشت را، در بلوکهای کوچکی از گیاهان مورد آزمایش قرار دهند تا در صورت احتمال خطر به کل گیاهان آسیب جدی وارد نشود (ماتکین و همکاران، 1957). بسترهای کشت بر اساس وجود خاک در آن ها به دو دسته (دوله و ویلکینز، 1999)، شامل بسترهای کشت همراه با خاک و بدون خاک تقسیم می‌شوند.
2-3- استفاده ازضایعات آلی به عنوان بستر کشتبرخی مطالعات نشان دادند که ضایعات ارگانیک همانند ضایعات شهری، لجن فاضلاب، کود حیوانی و دامی، کاغذ، ضایعات هرس و بستر قارچ و هر ضایعه سبز دیگری پس از کمپوست شدن می‌تواند جایگزین پیت در بستر کشت شوند و نتیجه خوبی در بر داشته باشد (جایسینگ و همکاران، 2010). بررسی‌های انجام شده بر روی فیکوس بنجامین رقم استارلایت در محیط کشت حاوی یک قسمت پیت و یک قسمت تفاله زیتون (به صورت حجمی ) نشان داد که این گیاه بلندترین ارتفاع را در طی یک دوره 10 ماهه رشد داشته است ( چن و همکاران ، 1998).
این تحقیق نشان داده که مخلوط پیت و کمپوست در تمامی پارامترهای اندازه گیری شده بهترین نتیجه را داشته است (پاپافوتیو و همکاران ، 2005). از کمپوست تفاله زیتون به عنوان جایگزین پیت برای پرورش چند گیاه زینتی استفاده و پیشنهاد کردند که این کمپوست می‌تواند به نسبت 25٪، 50٪ و 75٪ (بصورت حجمی) جایگزین پیت مصرفی به ترتیب برای پرورش سینگونیوم پودیفیلیوم، کوردلین، فیکوس بنجامین شود. در تحقیق نشان داده شد که 100 گرم کمپوست آزولا در مقایسه با سطوح دیگر (250 و 400 گرم) ، رشد گیاه فیکوس بنجامین ابلق را سریع تر کرده و چندین ویژگی مهم دیگر چون ارتفاع، قطر ساقه ، وزن خشک، رنگ برگ گیاه را در بسترهای کشت به کار گرفته شده [پرلیت + پیت (4:1) و کمپوست ضایعات چای + خاکبرگ (4:1) و کمپوست ضایعات چای + کمپوست پوست درخت (1:1)] بهبود می‌بخشد (محبوب خمامی و پاداشت، 1380).
وردونک و همکاران (1988) کمپوست‌های حاصل از ضایعات تنباکو (منبع ازت دار) و پوست درخت را برای کشت دو گیاه فیکوس برگ پهن و برگ انجیری مورد استفاده قرار دادند، کمپوست حاصل از 10٪ ضایعات تنباکو و 90٪ پوست درخت روی ارتفاع این گیاهان و تعداد برگ آنها اثر بسیار مطلوبی داشت و این ترکیب را به عنوان ترکیب مناسب برای گیاهان زینتی معرفی کردند. خلیقی و پاداشت دهکایی (1379) اثر کمپوست‌های مختلف را در رشد و نمو گل جعفری پاکوتاه مورد آزمون قرار داده و نتیجه گرفتند که کمپوست حاوی 50٪ آزولا + 50٪ پوست درخت و همچنین 25٪ پوست درخت +75٪ آزولا بهترین اثر را روی شاخص‌های رشد گل جعفری داشتند.
در طول دهه 1960 نیز پرورش دهندگان گل و گیاهان زینتی در سراسر ایالات متحده کوشش کردند که از ضایعات چوب به عنوان جایگزین پیت در محیط کشت گلدانی استفاده کنند تا این که هزینه تولید را کاهش دهند و امروزه پوست کاج کمپوست شده وسیع ترین کاربرد را در محیط‌های کشت گلدانی به عنوان جایگزین پیت پیدا کرده است (هویتینگ و همکاران ، 1991).
در تحقیقی در خصوص اثر ورمی کمپوست بر عملکرد جعفری ، بیشترین قطر ساقه، وزن و اندازه گل، وزن تر و خشک اندام هوایی و ریشه مربوط به تیمار 60 درصد ورمی کمپوست و 30 درصد ماسه و 10 درصد خاک بود، ولی بیشترین ارتفاع بوته مربوط به تیمار 60 درصد پیت و 40 درصد پرلیت بود. بیشترین تعداد شاخه جانبی در تیمار 20 درصد کمپوست به همراه 30 درصد ماسه و 50 درصد خاک مشاهده گردید. ورمی کمپوست در بسیاری از صفات اندازه گیری شده نسبت به پیت برتری داشت و تاثیر کمپوست بهتر از پیت بود (شادانپور و همکاران، 1390).
خلیقی و پاداشت دهکایی (1379) اثر کمپوست هایی مختلف را در رشد و نمو گل جعفری پاکوتاه مورد آزمایش قرار داده و نتیجه گرفتند که کمپوست حاوی 50 درصد آزولا+ 50 درصد پوست درخت و همچنین 25 درصد پوست درخت + 75 درصد آزولا بهترین اثر را روی شاخص‌های گل جعفری داشتند. اسپییر و همکاران (2004) نشان دادند که با افزودن کمپوست لجن فاضلاب عملکرد چغندر قند افزایش پیدا کرد.
باسانتیا و همکاران (2011) در زمینه ی اثر ورمی کمپوست بر گل دهی گل جعفری رقم سراکولا نشان دادند، که بیشترین رشد رویشی و ارتفاع گیاه، تعداد شاخه جانبی و وزن گل با مصرف 25 درصد کودهای npk ده تن در هکتار ورمی کمپوست به دست آمد، که میزان رشد با نسبت مصرف ورمی کمپوست متناسب بود.
اسمیت و همکاران (1992)، لجن شهری کمپوست شده را جایگزین مناسبی برای پیت خزه در بسترهای کشت دارای پوست درخت کاج برای پرورش شمشاد رسمی و کوکب کوهی تشخیص دادند. ولشاور و همکاران (1988) با به کار گیری مخلوطی از 50٪ کمپوست زباله شهری و 50٪ دیگر از پوست درختان و یا پیت به عنوان بستر کاشت به این نتیجه رسیدند که این مخلوط تاثیر معنی داری نسبت به پیت خالص به عنوان شاهد در رشد گیاه کوردیلین ، داشته است. آنجلو و همکاران (1988)، 25 نوع بستر کشت متفاوت برای دیفن باخیا و بنت القنسول را مورد آزمایش قرار دادند. ترکیبات پیت اسفاگنوم، پوست درخت کمپوست شده و کمپوست نشده، پرلیت، خاک برگ شن و هیدروژن با نسبت‌های مختلف با همدیگر مخلوط شدند. در طی آزمایش، میزان نگهداری آب مناسب است. پرلیت نیز به میزان 20٪ به عنوان بهترین زهکش ایفای نقش نمود. در بسترهایی که از پوست درخت کمپوست نشده استفاده شده بود به دلیل بالا بودن نسبت کربن به ازت ، زرد شدن برگ گیاهان و توقف رشد ایجاد شد. در بسترهای حاوی پوست درخت کمپوست شده به دلیل میزان نگهداری پایین آب نسبت به پیت نتیجه بهتری بخصوص در دیفن باخیا به دست آمد.
2-4- برخی خصوصیات بسترهای کشت2-4-1-جرم مخصوص ظاهری بسترهای کشتجرم مخصوص ظاهری به جرم خشک واحد حجم ترکیبات بستر اطلاق میشود. شن بالاترین میزان جرم مخصوص و پرلیت، پایینترین میزان جرم مخصوص را دارد. به طور کلی بسترهایی با جرم مخصوص ظاهری بین ‌5/0‌تا ‌15/0 گرم بر ‌سانتی متر‌ مکعب برای اغلب گیاهان زینتی توصیه می‌شوند (دوله و ویلکینز، 1999).
2-4-2- هدایت الکتریکی (EC) بسترهای کشتنمکهای محلول، قسمت اعظم مواد تغذیهای محلول خاک را تشکیل میدهند. هدایت الکتریکی (EC)، مقدار کل نمکهای قابل حل در بستر میباشد. در تولید گلخانهای بدون خاک (Soilless) نمکها از کودها منشأ میگیرند، بنابراین EC در کشتهای بدون خاک، تأثیر سطوح کودی مورد استفاده در بستر می‌باشد.همچنین ممکن است نمکهای قابل حل، از تجزیه ترکیبات آلی بستر یا از ناخالصی‌های آب آبیاری منتج شوند (وسترولت، 2003). پرورش گیاهان زینتی در بسترهای گلدانی با شوری 3-1 دسیزیمنس بر متر محقق میشود (حسندوخت، 1384).
بالا بودن میزان نمکهای محلول در بسترهای کشت گیاهان، رشد را کاهش داده و باعث بروز سوختگی در برگ گیاه میشود (چن و همکاران، 1988). شوری بالاتر از 4 دسیزیمنس بر متر به صورت مشابهی رشد در اکثر گیاهان را تحت تأثیر قرار میدهد و در شوری بالاتر از 8 دسیزیمنس بر متر، فقط گیاهان متحمل به شوری قادر به رشد هستند (دوله و ویلکینز، 1999). دامنه شوری در بسترهای کشت گیاهان زینتی بین 56/1- 63/0 میلی موس بر سانتیمتر مطلوب گزارش میشود (روبینز، 2000).
2-4-3- هوادهی
هوادهی، تبادل گازها در بستر کشت میباشد. خلل و فرج اجازه میدهند حبابهای هوا در بین بستر کشت که برای سلامت ریشه ضروری هستند در دسترش ریشه قرار گیرند. سلولهای ریشه از اکسیژن موجود در خلل و فرج برای تبدیل قند به انرژی استفاده مینماید. این پروسه، تنفس است که یکی از محصولات فرعی آن CO2 میباشد. این مهم است که بستر کشت به اندازه کافی دارای خلل و فرج برای تبادل اکسیژن و دی اکسیدکربن داشته باشد (رونالد و دیان، 2006).
2-4-4 – ظرفیت نگهداری آبیک بستر کشت مطلوب قاعدتا باید ذخیره آب قابل دسترس برای استفاده گیاه را داشته باشد. آب قابل دسترس آبی است که می‌تواند به وسیله ریشه گیاه جذب میشود که در خلل و فرج بستر یافت میشود (رونالد و دیان، 2006).
2-5- بسترهای کشت همراه با خاکویژگیهای فیزیکی و شیمیایی خاک، ساختار بافت خاک، چگالی، ثبات و پایداری، درصد اشباع، رنگ، ماده آلی و نیز غلظت نیتروژن، فسفر و پتاسیم خاکها، فاکتورهای غالب مؤثر در استفاده از خاک بهعنوان بستر برای رشد گیاه میباشد. این ویژگیها، قابلیت دسترسی مواد تغذیهای گیاهان، سیالیت یا حرکت آب به داخل خاک و نفوذ ریشهها در خاک را تعیین میکند. ترکیبات خاک، نقش مهمی در تولید گیاه گلدانی دارد. ویژگی شیمیایی و فیزیکی آن ها، وضعیت تغذیهای بستر گلدانی را تعیین کرده تا رشد بهتر گیاه را باعث شوند (گابریلز و همکاران، 1986).
اصطلاح بسترهای کشت همراه با خاک، برای بسترهایی بهکار میرود که حداقل 25 درصد خاک داشته باشند. این بسترها خصوصیت خاک همراهشان را دارند. به طوری که دارای جرم مخصوص کم بوده و تهویه آن ها با افزودن موادی همچون پیت، پرلیت و یا پوست درخت افزایش مییابد (آنگلو و همکاران، 1993). میزان CEC بسترهای کشت همراه با خاک در مقایسه با بسترهای بدون خاک بیشتر است. قابلیت نگهداری عناصر غذایی بسترهای کشت با خاک بیشتر از بدون خاک میباشد از اینرو این بسترها برای رشد گیاهانی با دوره رشد طولانی و آبیاری زیاد از قبیل گلهای شاخه بریده و داوودی مناسبتر است. بهترین دامنه pH برای این بسترها 2/6 تا 8/6 است (دوله و ویلکینز، 1999).
2-6- بسترهای کشت بدون خاکهایدروپونیک فن کشت گیاهان بدون خاک است و در این روش گیاه در آب غنی از مواد مغذی رشد می‌کند و یک روش پیشرفته باغبانی است که هم در خانه و هم در تجارت مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این سیستم هیچگونه علف هرزی رشد نمی‌کند و گیاهان حاصل از این روش سالم تر و زودرس‌ترند و فضای کمتری را اشغال می‌کنند. اساس سیستم هایدروپونیک آب است و این سیستم می‌تواند کاملا اتوماتیک باشد و مزیت اتوماتیک بودن سیستم این است که اگر باغبان برای مدت زیادی در گلخانه حاضر نبود گیاه از کمبود آب و مواد غذایی تلف نخواهد شد. این بستر‌ها CEC کمی دارند از این رو باید عناصر غذایی بر اساس نوع گیاه و مدت زمان رشد به آن اضافه شود (اپلهوف، 1997). پایین بودن جرم مخصوص ظاهری بسترهای کشت بدون خاک را می‌توان با افزودن بعضی از مواد مانند شن جبران کرد. بهترین دامنه PH این بسترها 6- 5/4 است ( آلبیاچ و همکاران، 2000).
2-6-1- پرلیتپرلیت1 از سیلیکات‌های سفید و خاکستری بوده و از گدازه‌های آتشفشانی استخراج می‌شود. سپس در کوره‌هایی با دمای 760 درجه سانتی گراد حرارت داده می‌شود تا رطوبت آن تبدیل به بخار شده و حالت اسفنجی پیدا ‌کند.‌‌پرلیت سبک وزن بوده و 95 گرم آن یک دسی متر مکعب حجم دارد. قطر ذرات آن که در باغبانی به کار برده می‌شود، 6/1 الی 3 میلیمتر است و 3 تا 4 برابر وزن خود آب جذب می‌کند و یک محیط کشت استریل به حساب می‌آید (جلیلی مرندی، 1388). اسوات و پادمانابها (2004) گزارش کردند که بسترهای مختلف کاشت از جمله پرلیت، باعث بهبود کیفیت ساقه و تردی ساقه و قطر گل در ژربرا گردیدند. خلج و همکاران (2011) نشان دادند که استفاده از بستر کاشت حاوی پرلیت پیت و رس غنی شده بهترین تیمار جهت افزایش عملکرد گل، قطره شاخساره، کاهش خمش ساقه و عمر گلجایی در ژربرا است.
2-6-2- پیت و کوکوپیتپیت شامل بقایای نیمه پوسیده‌ی گیاهان آبزی، مرداب و باتلاق می‌باشد. رکورد اسیدیته‌ی پیت بستگی به نوع گیاه داشته و معمولا در حدود 3 تا 5/7 است. پیت خزه کمترین پوسیدگی را بین تمامی پیت‌ها دارد و معمولا تا 60 درصد حجم خود آب جذب می‌کند (خوشخوی و همکاران، 1386). امروزه به علت تأثیر بیشتر کوکوپیت نسبت به پیت و مقرون به صرفه بودن آن، توجه بیشتری در علوم باغبانی به این ترکیب میشود (خلج و همکاران، 2011). خلج و همکاران (2011) با مطالعه بر روی ژربرا دریافتند که استفاده از بستر کاشت کوکوپیت در مقایسه با سایر بسترهای کاشت، گلدهی را تسریع و به گل نشستن را بهبود می‌بخشد. کمالی فرخ آبادی و همکاران (1390) تأثیر بسترهای مختلف کاشت را بر ریشه‌زایی قلمه‌های فردوسی (Erythrina crista-galli) بررسی و دریافتند که تیمار کوکوپیت به همراه پرلیت با 75 درصد،‌بالاترین رکورد ریشه‌زایی از خود بر جای گذاشت. شکری و همکاران (1390) تاثیر بسترهای مختلف کشت را بر درختچه‌های زینتی نوعی شیشه شور (Callis–on viminalis) بررسی و دریافتند که بیشترین بستر جهت رشد این گیاه، بستر حاوی کوکوپیت و ماسه است. سمیعی و همکاران (1384) دریافتند که استفاده از کوکوپیت، بیشترین عملکرد گیاهچه را در گیاه پتوس (Epipremnum aureum) در پی دارد. نوگرا و همکاران (2000) معتقدند که استفاده از بسترهای کاشت حاوی کوکوپیت بهتر از سایر بسترهای کاشت است و در آینده کاربرد این بسترها، متداول تر خواهدشد. النی و همکاران (2001)، بیشترین عملکرد در گل‌های رز (Rosa hybrida L.) را در بسترهای کشت دارای کوکوپیت بهدست آوردند. آنها همچنین معتقدند که کوکوپیت دارای ویژگی‌های اسفنجی و کوچکترین اندازه ذرات است و از این رو قدرت نگهداری بیشترین میزان آب را دارد.
2-7- مواد آلی2-7-1- کمپوست و کودهای زیستیکمپوست1 از پوسیده شدن بیولوژیکی توده‌های مواد آلی گیاهان و حیوانات همچون پوست میوه‌ها،‌ بقایای گیاهی و جانوری حاصل می‌شود (جلیلی مرندی، 1388). در مرحله اول کمپوست، پوسیده شدن سریع مواد وجود دارد. در مرحله‌ی دوم که چندین ماه طول می‌کشد و به دمای بیشتری نیاز بوده و در مرحلهی سوم تولید کمپوست انجام میشود. کمپوست را می‌توان بهعنوان بستر کاشت، و مخلوطهای گلدانی و مزرعه‌ای استفاده کرد (جلیلی مرندی،‌ 1388). در سیستم‌های کشاورزی پایدار، کاربرد کودهای بیولوژیک و استفاده از ضایعات آلی، یک روش مناسب جهت حفظ حاصلخیزی و پایداری خصوصیات خاک است. کودهای زیستی4، علاوه بر افزایش عملکرد گیاه باعث افزایش جذب نیتروژن، فسفر و ریز مغذی‌هایی مثل روی و مولیبدن میگردند (اصلانی و همکاران، 1390؛ شارما، 2002).
اطلاعات بسیار محدودی از تاثیر تلقیح برخی‌جلبک‌ها مثل اسکوفیلوم نودوسوم بر عملکرد و خصوصیات کمی و کیفی گیاهان وجود دارد، اما استفاده از سایر جانداران مفید و تلقیح گیاه با آنها و استفاده از مواد آلی (خصوصا کمپوست ها) و سایر کودهای زیستی مفید فایده بوده است (مفاخری و همکاران، 1390؛ شارما، 2002). حامدا و همکاران (2006) اثر کودهای زیستی وری کمپوست را بر روی گونه‌ای گیاه فضای سبز شهری بررسی و به این نتیجه رسیدند که این ترکیب باعث افزایش معنیدار رشد رویشی گردید. میشل و همکاران (1994) استفاده از کمپوست و خاک اره را به تراکم بوته و رشد چمن گزارش کردند. سیزار و اشنایدر (1992) گزارش کردند که چمن‌های رشد یافته در کمپوست زباله شهری در مدت کوتاه تری نسبت به بسترهای خاکی، قابل انتقال بوده و از کیفیت بالاتری برخوردارند.
یوسف و اعظم (1991) گزارش کردند که خاک‌ها، با استفاده از مصرف کمپوست دارای نگهداری آب بیشتر و کاهش وزن مخصوص ظاهری می‌شوند. همچنین تأثیر مثبت مصرف کمپوست بر خصوصیات شیمیایی خاک در کشت مزرعهای، از جمله افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی توسط تنیکر و باراکلواس (1982) گزارش شده است. رحمانیان و همکاران (1390) تاثیر پسماند کمپوست قارچ بر رشد و عملکرد ریحان (Ocimum basillicum) و مرزه (Satureja hortensis) بررسی و دریافتند که جایگزینی نمودن پسماند قارچ با بسترهای کاشت مفید بوده و باعث افزایش وزن تر بوته، ارتفاع بوته و میزان کلروفیل و عملکرد کل گیاه گردیده است. اردوانپور و همکاران (1390) تاثیر مثبت کودهای آلی از جمله کود دامی، کمپوست زباله شهری، خاک برگ و مخلوطی از این سه را به ارتفاع بوته، عملکرد و وزن خشک اندام‌های هوایی و تعداد برگ را بر گیاه مرزه(Majorana hortensis)گزارش کردند. مفاخری و همکاران (1390) کاربرد کودهای زیستی حاوی میکروارگانیزم ها و تلقیح گیاه دارویی بادرشبی (Dracocephalum moldavical) باکودهای حاوی ازتوباکتر و تاثیر مثبت این میکروارگانیزم ها را بر عملکرد و میزان اسانس در این گیاه گزارش کردند.
پاداشت (1382) اثر بسترهای مختلف پوست درخت، ضایعات چای، کمپوست زباله شهری و پوست برنج را بر رشد گیاه دراسنا (Draceana marginata) و لیندا (Beaucarnea recurbata) بررسی و به این نتیجه رسید که این ترکیبات موجب افزایش معنی دار در تعداد برگ، ارتفاع و سایر شاخص‌های رشد این دو گیاه شدند. عقدک و همکاران (1389) اثر بسترهای کشت پوسته شلتوک برنج، تراشه چوب، ماسه خالص را با 10 و 20 درصد بنتونیت (نوعی سوپر پلیمرجاذب) در گیاه لوبیا سبز(Phaseulous vulgaris) بررسی و به این نتیجه رسیدند که افزودن 10 درصد بنتونیت به بسترهای پوسته شلتوک برنج و تراشه چوب باعث جلوگیری از هدر روی محلول غذایی در بستر کاشت و افزایش عملکرد این گیاه گردید.
مککوی (1992) در یک مطالعه‌ای روی چمن‌های ورزشی، با مخلوط کردن بسترهای مختلف از جمله کمپوست، پیت و ماسه به نسبت 10، 20 و 30 درصد حجمی بیان کرد که 3 درصد وزنی از مواد آلی لازم است تا وزن مخصوص بستر به کمتر از 45/1 تن در متر مکعب برسد کوش و همکاران (1972) معتقدند که تیمار خاک با مواد آلی باعث کاهش فشردگی خاک و کاهش جرم مخصوص ظاهری گردید. عزیزی آققلعه (1380) اثر سه نوع ماده آلی خاکبرگ، کود دامی و تفاله ضایعات سیب را در 4 سطح (0، 4، 8 و 12 درصد) بر خصوصیات مختلف خاک بررسی و به این نتیجه رسید که استفاده از ترکیب خاک و ماده آلی در تمام سطوح باعث کاهش چگالی مخصوص ظاهری از 53/1 به 28/1 گرم بر سانتی متر مکعب رسید و افزایش گنجایش رطوبتی را باعث شدند. اکوو و همکاران (1993) اثر خاکبرگ را بر خصوصیات مختلف خاک بررسی و به این نتیجه رسیدند که این ماده آلی باعث مقاومت و پایداری خاکدانه در برابر فرسایش آبی میگردد و بعضاً بهبود خصوصیات خاک را نیز در پی دارد.
2-8- کشت بادام ‌زمینی در ایراناین گیاه برای اولین بار توسط روانشاد استاد ابراهیم پور، داوود در سال 1289 شمسی از اروپا به ایران وارد گردید و در ناحیه آتشگاه رشت کشت گردید. از آن تاریخ به بعد بادام‌ زمینی در سایر نقاط استان گیلان گسترش یافت. در حال حاضر در سطح وسیعی از اراضی اطراف رودخانه سفیدرود در شهرستان آستانه اشرفیه به عنوان یکی از زراعت‌های مهم این شهرستان محسوب شده و حتی به نواحی پنبه‌کاری گرگان و مرودشت استان خوزستان نیز در طی سال‌های اخیر راه یافته است (صفرزاده ویشکائی، 1378).

شکل2– 1- پراکندگی مقدار تولید بادام زمینیسطح زیر کشت بادام زمینی در ایران در حدود 3218 هکتار است که 2718 هکتار آن در استان گیلان قرار دارد (جدول 2-1). برداشت غلاف در استان گیلان حدود 1980 – 3500 کیلوگرم غلاف در هکتار و میزان تولید 6/89327 تن میباشد (مدیریت جهادکشاورزی استان گیلان، 1389). شهرستان آستانه اشرفیه با داشتن میزان کشت 2507 هکتار بیشترین سطح بادام کاری ایران را دارا میباشد. وجود ضایعات پیله بادام زمینی به ازای هر کیلوگرم عملکرد این محصول بین 35 تا 40 درصد بوده که با پیش بینی تولید 6/9682 تن غلاف در ایران ضایعات این محصول در حدود 91/3388 تا 04/3873 تن برآورد میشود (مدیریت جهادکشاورزی استان گیلان، 1389).
جدول 2–1- وضعیت کشت بادام زمینی در سال 1389 استان گیلانردیف نام شهرستان سطح کشت (هکتار) میزان تولید*
(تن) عملکرد*
(کیلوگرم در هکتار)
1 آستانه اشرفیه 2507 1/8273 3300
2 رشت 155 5/542 3500
3 تالش 50 99 1980
4 رودبار 60 18 3000
5 جمع استان 2718 6/8932 46/3286
*پیله خشک
رها شدن و اشغال اراضی کشاورزی توسط این ضایعات و یا آتش زدن آنها طی سالیان اخیر، نیازمند تدوین برنامهای برای مدیریت و بازیافت این ضایعات آلی است (شکل2-3). در شرایط متعارف با توجه به بافت سلولزی پیله، بیش از یک سال برای پوسیده شدن آن، زمان لازم است. در صورتی که در فرآیند کمپوست سازی این زمان به سه تا چهار ماه کاهش مییابد.

شکل2-2- رها شدن و یا آتش زدن ضایعات بجا مانده از کشت بادام زمینیپوسته بادام زمینی در گذشته به منظور اصلاح و اصولاً به صورت مخلوط با خاکهای معدنی در بستر گلدانی برخی از گیاهان گلدار گلدانی به کار برده میشد. پوسته بادام ساختمان فیبری قابل توجهی دارد که در ابتدا باعث افزایش خلل و فرج زیاد میشود. ساختمان الیافی پوسته بادام زمینی به نسبت دارای عمر کوتاه در مخلوط گلدانی بوده و در حضور کود و آب سریع تجزیه میشوند. با این حال میتوانند برای دوره رشدی 6 تا 12 هفتهای مناسب باشند و برای دوره‌های طولانی کشت نیاز به ضدعفونی با بخار آب و یا مواد شیمیایی برای برطرف نمودن نماتد باشند (دیوین و همکاران، 2003).
2-9- پتاسیم2-9-1- مشخصات پتاسیم
پتاسیم یکی از ترکیبات اصلی پوسته زمین است. مقدار آن در لیتوسفر به طور متوسط 57/2 و در خاک حدود 2/1 درصد است. از نظر فراوانی عنصری، هفتمین و به عنوان عنصر غذایی برای گیاه نیز چهارمین عنصر معدنی در لیتوسفر به حساب میآید. پتاسیم بهطور معمول فراوانترین عنصر غذایی پر نیاز در 15 سانتیمتری لایه سطحی خاک است. بعد از ازت و فسفر بیشترین کمبود در‌خاک ها مربوط به پتاسیم می‌باشد (سالیسبوری و رز، 1992). پتاسیم مسئول تنظیم و باز و بسته نمودن منافذ به وسیله سلول‌های نگهبان در برگ می‌باشد. پتاسیم در گیاه سیال است و علائم کمبود آن در رشد قبلی ظاهر می‌شود. پتاسیم اضافی می‌تواند باعث کمبود نیتروژن در گیاه شود و بر جذب سایر یونهای مثبت تاثیر می‌گذارد. کمبود پتاسیم باعث کاهش رشد، سوزاندن حاشیه برگ‌ها ، ایجاد لکه‌های نکروزی در برگ و تمایل پژمردگی‌گیاه می‌شود.
2-9-2- خواص یونی پتاسیمپتاسیم با شعاع یونی 33/1 انگستروم و وزن اتمی 1/39 از جمله مهم‌ترین فلزات قلیایی به شمار میرود این عنصر به دلیل تمایل به واکنش و میل ترکیبی بالا با سایر عناصر، هرگز به شکل عنصری در طبیعت یافت نمیشود. اندازه غیر هیداته یون پتاسیم در بین کاتیونهای مورد نیاز گیاه بزرگترین و به این دلیل نیز عدد هم آرایی آن بالا است که نشاندهنده ضعیف بودن قدرت پیوند K-O میباشد. قدرت پولاریزاسیون آن معادل 088/0 نانومتر مکعب است که از یونهای کلسیم ، لیتیم، سدیم و منیزیم بیشتر، ولی از یونهای باریم، آمونیم و روبیدیم کمتر میباشد انرژی هیدراسیون پتاسیم 5/142 کیلو ژول در گرم یون میباشد که نشان دهنده توانایی کم این یون در مقایسه با سایر کاتیونهای یک ظرفیتی به ویژه سدیم در انبساط خاک است (ملکوتی و شهابی، 1384) .
2-9-3- تثبیت پتاسیمقابلیت دسترسی پتاسیم برای گیاهان به وسیله فرآیندهای فیزیکوشیمیایی مختلف در خاک کنترل میشود. از میان فرآیندهای مختلف، تثبیت پتاسیم و به عبارت دیگر به تله افتادن یون پتاسیم در بین لایههای رسی از بیشترین اهمیت برخوردار است. این پدیده در تمام رس‌ها به یک اندازه تحقق نیافته بلکه در رس‌های یک به یک حداقل و در رس‌های دو به یک و به خصوص ایلایت به حداکثر میرسد.
گلستانی فرد و توفیقی (1378)، تثبیت پتاسیم را به عنوان فرآیندی تعریف نمودند که طی آن یون‌های پتاسیم از فاز محلول و یا تبادلی خاک به فضاهای بین‌لایهای رس‌های میکا، ایلایت و یا ورمیکولایت انتقال و با جایگزینی در حفرات بین لایه‌ای سبب فروریزش لایهای گردیده و در نتیجه بخش اعظم آن در کوتاه مدت قابل تبادل نمیباشد. این محققین همچنین بیان نمودند که تثبیت پتاسیم از لحاظ حاصلخیزی و تغذیه گیاه در مجموع فرآیندی نافع بوده زیرا از هدر رفت بخشی از پتاسیم در اثر آبشویی جلوگیری مینماید ولی ممکن است در بعضی از خاکهای با ظرفیت تثبیت پتایسمی بالا در کوتاه مدت موجب بروز مشکلاتی از نظر تغذیه گیاهی گردد.
مالاولتا (1985) تبدیل پتاسیم محلول و یا تبادلی به فرم غیر تبادلی را به عنوان تعریف دیگری از تثبیت پتاسیم ذکر نموده است. ملکوتی و کاوسی(1383) حرکت تدریجی پتاسیم از محلول خاک و مکان‌های جذب سطحی با نیروی پیوند کم به طرف مکانهای با پیوند بیشتر و نیز به طرف مکانهای بین لایهای با جذب اختصاصی که نتیجه آن کمتر شدن پتاسیم قابل دسترس نسبت به پتاسیم کل میباشد را به عنوان تعریفی از تثبیت پتاسیم ارایه دادند. این محققین فرآیند تثبیت پتاسیم را عکس فرآیند هوادیدگی در کانیهای میکایی در نظر گرفته و همچنین بیان نمودها ند که این پدیده در تمام خاکها به یک اندازه تحقق نیافته بلکه در خاکهایی که در آنها رسهای یک به یک به مقدار زیاد وجود دارد، حداقل و در خاکهای حاوی مقدار زیاد کانیهای دو به یک نظیر ورمیکولایت، ایلایت و کلرایت قدرت تثبیت پتاسیم حداکثر است.
2-9-4- مصرف پتاسیم در گیاهمصرف پتاسیم به طور مستقیم باعث کاهش تعرق، افزایش جذب آب یا به وجود آوردن شرایط داخلی جهت ایجاد تحمل به خشکی میشود. آثار غیرمستقیم وقتی اتفاق میافتد که مصرف پتاسیم هیچگونه ارزشی در روابط آب و گیاه ندارد ولی به دلایل تغذیهای، باعث افزایش رشد میشود. در این صورت، مقداری که برای تولید هر واحد ماده خشک لازم است کم میشود (ملکوتی و همکاران، 1384). تاکنون مطالعات بسیار کمی در مورد تاثیر پتاسیم بر عملکرد درختچه‌های زینتی بهخصوص کاملیا وجود دارد.
لینداور (1985) بیان نمود که کود پتاسیم علاوه بر افزایش تولید ماده خشک و توسعه سطح برگ تا اندازه زیادی باعث نگهداری آب در بافتهای گیاهی تحت شرایط تنش آب میگردد .تحقیقات حاکی از آن است که تجمع یون پتاسیم در گیاهان قبل از وقوع تنشهایی نظیر کمبود آب، تنش سرما و تنش شوری بیمهای برای بقای گیاه به شمار میآید (لوید، 1999).
ایگلا و همکاران (2005) نشان دادند که مصرف مقدار کافی از کود پتاسه در مقایسه با شرایط کمبود پتاسیم محتوای رطوبت برگ و روابط آبی گیاه را با کاهش پتانسیل اسمزی در بامیه (Hibiscus sp.) بهبود بخشید، بهطوری که منجر به پایداری میزان فتوسنتز خالص، تعرق و هدایت روزنهای در شرایط تنش خشکی و شرایط عاری از تنش شد. همچنین، آنها بیان کردند که در این گیاه مصرف مقدار کافی از کود پتاسه در شرایطی که پتانسیل آب گیاه پایین است منجر به حفظ میزان فتوسنتز خالص و افزایش نسبت فتوسنتز خالص به تعرق است.
پارتیبان و خدر (1991)، نسبتهای کودیNPK را 62.5 و 75 ، 100 گیلوگرم در هکتار برای پرورش گل مریم به کار بردند و گزارش نمودند که تعداد گلچهها و تعداد گل‌ها در گلچهها به طور معنی‌داری افزایش پیدا کرد و بهترین عملکرد در این مقدار کوددهی پدید آمد. عفیفی (1985) گزارش داد که کوددهی NPK به مقدار 15-10-20 برای سه رقم گلایول (پیتر پیرز، استاردوست و دایدریم) باعث بیشتر شدن تعداد گلچه‌ها، بزرگتر شدن جوانه گل و گلدهی ساقهها و بالاتر رفتن وزن تر و خشک غدهها می‌گردد. فوزی (2007), اثرات کاربرد محلولپاشی و تغذیه خاکی در گیاه بادمجان را اینطور گزارش کرد که شاخصههای رشدی گیاه شامل طول گیاه، تعداد شاخه در گیاه، تعداد برگ در گیاه و وزن تر گیاه و شاخصههای کیفی گیاه شامل: قطر، طول و میانگین وزن میوه با کاربرد توأمان محلولپاشی و تغذیه خاکی افزایش معنیداری داشتند.
افکاری و همکاران (2009) در آزمایش خود در آفتابگردان مشاهده کردند که حداکثر شاخص برداشت در رقم ایروفلور با مصرف 75 کیلوگرم در هکتار سولفات بهدست آمد. همچنین بیشترین تعداد پتاسیم و آبیاری پس از 210 میلیمتر تبخیر آب از تشتک کلاس دانه در هر طبق در تیمار آبیاری پس از 210 میلیمتر تبخیر و به هنگام مصرف 175 کیلوگرم در هکتار پتاسیم معادل 1120 عدد و کمترین آن در تیمار آبیاری پس از 70 میلیمتر تبخیر و به هنگام مصرف 75 کیلوگرم در هکتار پتاسیم معادل 681 عدد بهدست آمد.
نتایج حاصل از تحقیقات سلیمانزاده و همکاران (2010) در آفتابگردان نشان داد که تنش خشکی به طور معنیداری ارتفاع گیاه، قطر طبق، تعداد دانه در هر طبق، وزن هزار دانه، عملکرد بیولوژیکی، عملکرد دانه، شاخص برداشت و عملکرد روغن را کاهش داده، اما پتاسیم به طور معنیداری تعداد دانه در هر طبق، شاخص برداشت و عملکرد روغن را افزایش داده است.
2-10- فسفر2-10-1- معرفی فسفرفسفر به عنوان یک عنصر غذایی مورد نیاز گیاه، زودتر از اکثر عناصر دیگر نقش برجسته خود را در تغذیه گیاه پیدا نمود. تولید کودهای فسفاته در سال1842، توسط جان بنت لاوس و همکارش ژوزف هنری گیلبرت موجب جلب توجه متخصصان کشاورزی به این عنصر غذایی شد. با این حال در سال 1903، پسترناک برای اولین بار، ضرورت فسفر را در زندگی گیاه تشخیص داد.
2-10-2- نقش فسفر در گیاهفسفر ماده ای است که در تمام بافت‌های گیاهی یافت می‌شود. در اندام‌های جوان گیاه، گلها و دانه ها تمرکز بیشتری دارد. این عنصر اهمیت ویژه ای در جوانه زدن بذر، تسریع رشد ریشه و فرایندهای رسیدن دانه و میوه دارد. فسفر برای تقسیم سلول و رشد بافت‌های مریستمی نیز ضروری می‌باشد (معز اردلان و ثواقبی فیروزآبادی، 1388)
2-10-3- علائم کمبود فسفرکمبود فسفر در گیاهان موجب کمی رشد بویژه در ریشه شده ، ساقه ها کوتاه، ضعیف و باریک می‌شوند، برگها کوچک بوده و برگ ریزان زودرس از برگ‌های مسن شروع می‌شود، میزان گلدهی کاهش زیادی یافته و تولید میوه کم است. رسیدن میوه نیز به تاخیر می‌افتد. نوک برگهای مسن اغلب می‌خشکند و شاخ و برگ تغییر رنگ می‌دهند (سالاردینی، 13887).
2-10-4- فتوسنتز
مهمترین واکنش شیمیایی در طبیعت فتوسنتز است که انرژی نورانی را توسط کلروفیل به دام می‌اندازد تا دی اکسید کربن و آب را ترکیب کند و با انرژی ذخیره شده در ATP قندهای ساده بسازد. ATP سپس به عنوان یک منبع انرژی در دسترس بسیاری از واکنشهای دیگر که در گیاه رخ می‌دهد و قندهایی که به عنوان واحدهای ساختمانی برای تولید سایر ساختارهای سلولی و ترکیبات ذخیره ای به کار می‌رود قرار می‌گیرد (معز اردلان و همکاران، 1388).
2-11- ازت2-11-1- نقش ازت در گیاهازت، وظایف متعددی را در زندگی گیاه داراست. بخشی از پروتئین و جزء مهم پروتوپلاسم می‌باشد و بخش عمده ای از آنزیم‌ها و کاتالیزورهای افزایش دهنده سرعت فرآیندهای متابولیسمی گیاه را، ازت تشکیل می‌دهد. ازت همچنین در ساختمان نوکلئوپروتین‌ها، اسیدهای آمینه، آمین‌ها و تعدادی دیگر از ترکیبات آلی گیاه وجود دارد. بنابراین تامین مقدار کافی ازت، برای انجام وظایف هر سلول گیاهی لازم و ضروری است (معز اردلان و ثواقبی فیروزآبادی، 1388).
2-11-2- علائم کمبود ازت در گیاهانعلائم کمبود ازت کاملاً واضح و براحتی قابل تشخیص است. رشد قسمت‌های هوایی، شاخه ها و ریشه‌های دچار کمبود، متوقف شده شاخه ها معمولاً قائم و ترکه مانند هستند، برگها کوچک ، رنگ پریده و متمایل به زرد می‌شوند و در مراحل بعدی رشد ، کاملاً زرد، نارنجی و یا قرمز می‌گردند (معز اردلان و همکاران، 1388).
2-11-3- جذب برگی ازتجذب برگی به طور مفصل توسط سالاردینی (1358) و ویتور و همکارانش مورد بررسی قرار گرفته است. گیاهان همانطوری که قادرند از راه ریشه ازت مورد نیاز خود را جذب کنند از راه برگ نیز می‌توانند ازت جذب کنند. این روش جذب را جذب برگی نامگذاری کرده اند و خاص ازت تنها نیست و عناصر دیگر نیز ممکن است از راه برگ جذب گیاه شوند. گیاه قادر است ازت را به صورت آمونیوم، نیترات و اوره از طریق برگ جذب کند (علی اکبر سالاردینی، 1387).
2-11-4- زمان مصرف ازتبه علت حساسیت ازت به تلف شدن از خاک ضروری است این عنصر در مقادیر کم و به دفعات در طول دوره رشد گیاه مصرف شود. کود اغلب در دو یا چند مرحله به خاک اضافه می‌گردد و نسبت به مقدار نیتروژن مصرفی نیاز گیاه و طول مدت این نیاز ، مرحله رشد و بافت خاک این مقادیر می‌توانند مساوی یا متفاوت از همدیگر باشند (معز اردلان و همکاران، 1388).
2-12-آهن2-12-1-



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (243)

دانشگاه آزاداسلامی
واحد علوم تحقیقات گیلان
دانشکده کشاورزی
پایان نامه برای دریافت مدرک کارشناسی ارشد زراعت (M.Sc)
عنوان:
اثر فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد و اجزای عملکرد لوبیا سبز
استاد راهنما :
دکتر هاشم امین پناه
نگارنده:
فیض اله جمالی
تابستان 1393

تقدیم به پیشگاه مقدس ولی عصر آقا امام زمان (عج) و همسر عزیزم که همیشه پشتیبان من بوده و با محبتهای بی دریغش همواره مشوق من بوده است.

سپاسگزاری
بر خود لازم میدانم مراتب تشکر و قدردانی خودم را از استاد راهنمای عزیز و ارجمند این پایان نامه آقای دکتر هاشم امین پناه که با دقت و حوصله زائد الوصف، راهنماییهای ارزنده ای را در جهت تدوین و نگارش این تحقیق ارائه نمود و هچنین از داوران گرامی این پایان نامه که زحمت باز خوانی این تحقیق را بر عهده گرفتند تقدیر و تشکر مینمایم.
همچنین مراتب تقدیر و تشکر خودم را از کلیه اساتید گرانقدر گروه کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم وتحقیقات گیلان، کارمندان زحمتکش معاونت پژوهشی، آموزشی ابراز میدارم. در پایان امیدوارم که تلاش این حقیر مقبول درگاه عزوجل قرار گیرد.
ومن ا… التوفیق
تابستان ۱۳۹3
فیض اله جمالی

فهرست مطالب TOC \o “1-3″ \h \z \u
فصل اول11-1-مقدمه21-2- فرضیات پژوهش41-3- اهداف پژوهش5فصل دوم 62-1-حبوبات72-2- لوبیا72-3-تراکم کاشت82-3-1- اثر تراکم کاشت بر رشد رویشی92-3-2- اثر تراکم کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد112-3-3- اثر فاصله کاشت بر رشد رویشی142-3-4- اثر فاصله کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد152-3-5- اثر آرایش و فاصله کاشت بر رقابت بین گیاهان زراعی و علفهای هرز172-4- اهمیت کنترل علفهای هرز202-5- روشهای کنترل علفهای هرز202-6- اثر علفهای هرز بر عملکرد و اجزای عملکرد23ا
فصل سوم263-1- موقعیت مکانی و زمانی انجام پژوهش273-2- اطلاعات هواشناسی273-3-ویژگیهای خاک مزرعه آزمایشی……………………………………………………………………………………………………………………283-4- طرح کلی آزمایش293-5- صفات مورد آزمایش293-5-1- ارتفاع گیاه293-5-2- وزن خشک برگ293-5-3- وزن خشک ساقه303-5-4- طول غلاف303-5-5–اجزای عملکرد303-5-6–اندازهگیری عناصر303-5-7– وزن خشک علفهای هرز313-6- محاسبات آماری31فصل چهارم324-1- عملکرد غلاف 334-1-1- عملکرد غلاف در مرحله 1334-1-2- عملکرد غلاف مرحله 2354-1-3- عملکرد غلاف مرحله 3374-1-4- مجموع عملکرد غلاف384-2- ارتفاع گیاه در مرحله 140ب
4-3- ارتفاع گیاه در مرحله 3424-4- وزن خشک برگ مرحله 1434-5- وزن خشک برگ مرحله 3444-6- وزن خشک ساقه مرحله 1454-7- وزن خشک ساقه مرحله 3464-8- تعداد غلاف در متر مربع474-9- تعداد انشعابات در بوته484-10- طول غلاف494-11- نیتروژن کل494-12- وزن خشک علفهای هرز504-13نتیجه گیری کلی514-14-پیشنهادها………………………………………………………………………………………………………………………………………………….52
ج
فهرست منابع53
فهرست شکلها
TOC \p ” ” \h \z \u \t “Heading 4;1″ شکل 3-1- درجه حرارت هفتههای پس از کاشت ………………………………………………………………………………………………27شکل 3-2-میزان بارش هفتههای پس از کاشت………………………………………………………………………………………………….. 28شکل 4-1- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد غلاف مرحله 1…………………………………….. 35شکل 4-2- اثر اصلی مدیریت علفهای هرز بر عملکرد غلاف مرحله 2…………………………………………………………………. 37شکل 4-3- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد غلاف مرحله 3………………………………………. 38شکل 4-4- اثر اصلی فاصله کاشت بر مجموع عملکرد غلاف ………………………………………………………………………………..39شکل 4-5- اثر اصلی مدیریت علفهای هرز بر مجموع عملکرد غلاف…………………………………………………………………… 40شکل 4-6- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر ارتفاع گیاه مرحله 1……………………………………………. 42شکل 4-7- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر ارتفاع گیاه مرحله 3 …………………………………………….43شکل 4-8- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر وزن خشک برگ مرحله3 …………………………………….44شکل 4-9- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر وزن خشک برگ مرحله3 …………………………………….45شکل 4-10- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر وزن خشک ساقه مرحله 1……………………………………46شکل 4-11- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر وزن خشک ساقه مرحله 3…………………………………. 47شکل 4-12- اثر متقابل بین فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر تعداد غلاف در متر مربع……………………………………. 48شکل 4-13- اثر اصلی فاصله کاشت بر طول غلاف…………………………………………………………………………………………….. 49شکل 4-14- اثر اصلی مدیریت علفهای هرز بر طول غلاف……………………………………………………………………………….. 50شکل 4-15- اثر اصلی مدیریت علفهای هرز بر وزن خشک علفهای هرز……………………………………………………………………. 51

د

فهرست جداول
TOC \p ” ” \h \z \u \t “Heading 5;1” جدول 3-1- برخی خصوصیات فیزیکی شیمیایی خاک مزرعه آزمایشی……………………………………………………….28جدول 4-1- میانگین مربعات صفات مورد مطالعه تحت تاثیر فواصل کاشت و مدیریت علفهای هرز………………. 34جدول 4-2- مقایسه میانگین اثر فاصله کاشت بر صفات مورد نظر در گیاه لوبیا سبز……………………………………….. 36جدول 4-3- مقایسه میانگین اثر مدیریت علف هرز بر صفات مورد نظر در گیاه لوبیا سبز…………………………………41

ه

چکیده
به منظور بررسی اثر فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد لوبیا سبز، آزمایشی در سال 1392 در رامسر، شمال ایران، انجام شد. این آزمایش به صورت فاکتوریل و در قالب طرح پایه بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار به اجرا در آمد. فاکتورهای آزمایش عبارت بودند از: فاصله کاشت (20×50، 20×40 و 30×30 سانتیمتر در سانتیمتر) و مدیریت علفهای هرز (یکبار وجین، دوبار وجین، کنترل شیمیایی با علفکش بنتازون و عدم وجین). صفات مورد بررسی در این آزمایش شامل ارتفاع بوته، تعداد غلاف در بوته، تعداد انشعابات در بوته، طول غلاف، عملکرد سبز غلاف، وزن خشک برگ، وزن خشک ساقه، نیتروژن کل غلاف، و وزن خشک علفهای هرز بودند. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثرات فواصل کاشت و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد سبز غلاف در سطح احتمال 1 درصد معنیدار بود، در حالیکه اثرات متقابل بین فاکتورها بر عملکرد سبز غلاف معنی دار نبود. همچنین اثر اصلی مدیریت علفهای هرز بر وزن خشک علف هرز معنیدار بود در حالیکه اثر اصلی فاصله کاشت و نیز اثر متقابل بین مدیریت علفهای هرز و فاصله کاشت بر وزن خشک علفهای هرز معنیدار نبود. نتایح مقایسه میانگین نشان داد که بیشترین عملکرد غلاف سبز مربوط به فاصله کاشت 20×40 سانتی متر بود و کمترین عملکرد غلاف سبز نیز به فاصله 30×30 سانتیمتر اختصاص داشت. همچنین حداکثر عملکرد غلاف سبز در صورت دو بار وجین علفهای هرز حاصل شد، در حالیکه حداقل آن در صورت عدم وجین و کنترل شیمیایی علفهای هرز بدست آمد. همچنین حداکثر و حداقل وزن خشک علفهای هرز به ترتیب در تیمارهای بدون وجین و دوبار وجین علفهای هرز مشاهده شد. بر اساس نتایج این آزمایش، جهت دستیابی به حداکثر عملکرد غلاف سبز، فاصله کاشت 20×40 سانتی متر و دو بار وجین علفهای هرز توصیه میشود.
کلمات کلیدی: فاصله کاشت، مدیریت علفهای هرز، لوبیا سبز.

فصل اول
مقدمه

1-1-مقدمه
لوبیا به عنوان دومین لگوم پس از نخود در سراسر جهان از لحاظ تغذیهای حائز اهمیت میباشد و با داشتن 22-25 درصد پروتئین، 56-58 درصد کربوهیدرات در بسیاری از کشورهای در حال توسعه به عنوان یکی از منابع مهم پروتئین گیاهی محسوب می شود. لوبیا سبز با نام علمی Phasaeolusvulgaris L. از خانواده Fabaceae گیاهی یکساله است که از غلاف سبز و دانه پخته آن استفاده میگردد. لوبیا سبز از جمله محصولاتی است که میتوان آن را در زمانهای مختلف (بهار، تابستان و پاییز) کشت کرد. سطح زیر کشت آن در دنیا بالغ بر 3/27 میلیون هکتار با متوسط عملکرد حدود 660 کیلوگرم در هکتار است. در ایران سطح زیر کشت آن حدود 240 هزار هکتار با عملکرد متوسط 1500 کیلوگرم در هکتار می باشد (اسکیپتز، 2004).
عدم آگاهی از مدیریت صحیح محصولات زراعی یکی از عوامل اساسی در کاهش عملکرد گیاهان زراعی میباشد. عملکرد هر محصول زراعی حاصل رقابت برون و درون بوتهای بر سر عوامل محیط رشد میباشد. حداکثر عملکرد زمانی حاصل میشود که این رقابتها به حداقل رسیده و گیاه بتواند از عوامل محیطی رشد، حداکثر استفاده را بنماید (خواجهپور، 1365). توزیع فضایی گیاهان در یک جامعه زراعی با جذب تشعشع در ارتباط است و این صفت، نقش تعیینکنندهای در ظرفیت فتوسنتزی و عملکرد دارد (ولز، 1991؛ اگلی، 1998)، زیرا سرعت رشد محصول تابعی از انرژی تشعشعی مورد استفاده در فتوسنتز است (توتیو و گورجنر، 1988؛ ولز و همکاران، 1993). نفوذ نامتعادل نور به پوشش گیاهی باعث افت عملکرد میشود. بهطورکلی افزایش کارایی جذب تشعشع خورشیدی نیاز به سطح برگ کافی و توزیع یکنواخت برگ در پوشش گیاهی دارد. این هدف با تغییر تراکم و الگوی کاشت بوتهها روی سطح خاک میسّر است (ایکدا، 1992؛ شیبلز و وبر، 1996). فواصل مناسب بین ردیفهای کاشت و بین بوتهها در روی ردیف کاشت، تعیینکننده فضای رشد قابل استفاده هر بوته میباشد. تراکم مناسب و توزیع متعادل بوتهها در واحد سطح، موجب استفاده بهتر از رطوبت، مواد غذایی و نور گردیده و موجب افزایش عملکرد میشود (کوچکی و سرمدنیا، 1377). تراکم کاشت از جمله عواملیاست که بهطور مستقیم عملکرد محصول را تحت تأثیر قرار میدهد. فاصله کاشت بوتهها بستگی به هدف کاشت دارد. اگر هدف تولید بذر باشد باید فواصل کاشت افزایش داده شود تا کمیّت و کیفیت محصول افزایش یابد، اما اگر هدف تولید کود سبز و علوفه دامی باشد، تراکم بیشتر مد نظر خواهد بود (عبدحق، 1364). اگر فاصله کاشت گیاهان بیش از حد معمول باشد مسلماً تعداد بوته در واحد سطح کاهش یافته و عملکرد با نقصان مواجه میشود. از طرفی دیگر اگر فاصله کشت خیلی کم بوده و تراکم کشت بالا باشد، رقابت درونگونهای پیش میآید و این امر خود موجب کاهش عملکرد خواهد شد (مظاهری، 1377). بنابراین یکی از نیازهای مهم در برنامهریزی زراعی با هدف دستیابی به عملکرد بالا و کیفیت مطلوب، تعیین بهترین فاصله کاشت محصول است (بابایی، 1377).
علفهای هرز با رقابت بر سر منابع (آب، مواد غذایی، نور و …) مانع از دسترسی مطلوب گیاه زراعی به این منابع شده و در نتیجه کاهش تولید و افزایش هزینه آن را باعث میشود (خداکرمزاده و همکاران، 1377). علفهای هرز با تأثیر بر اجزای عملکرد، اثر خود را بر عملکرد اعمال میکنند. نتایج تحقیقات مختلف نشان از اثر منفی علفهای هرز بر اجزای عملکرد محصولات زراعی دارد (احمدوند، 1381؛ سلیمی و انگجی، 1374؛ کادنی و همکاران، 1989 aوb ؛ موریشیتا و همکاران، 1991؛ ویور و ایوانی، 1998). امروزه بحث کاهش مصرف سموم شیمیایی بهعلت مخاطرات زیستمحیطی مصرف علفکشها به امری جدی مبدل گشته است (دیهیمفرد و همکاران، 1383). بهرهگیری از مدیریت تلفیقی علفهای هرز بهعنوان راهکاری مناسب جهت دستیابی به مدیریت پایدار از طریق استراتژایهایی مانند افزایش تراکم، استفاده از مالچ، شخم حفاظتی، کولتیواسیون و … موجب کاهش مصرف علفکشها میشود (نورسورتی و الویرا، 2004). مدیریت تلفیقی علفهای هرز که شامل ترکیبی از این عوامل بههمراه کاربرد علفکشها است که از یک سو باعث افزایش توان رقابتی محصول در مواجهه با علفهای هرز میشود و از سوی دیگر قادر است موجب کاهش دُز مصرف علفکشهای رایج شود (نورسورتی و فردریک، 2005). بهواسطه اینکه علفهای هرز عموماً از رشد نسبی بالایی برخوردارند؛ لذا حساسیت زیادی به سایهاندازی دارند و در نتیجه میتوان رشد آنها را توسط گیاهان زراعی که کانوپی برگ آنها، علفهای هرز را میپوشاند پایین نگه داشت (کانوسکان، 2000). با کاهش فاصله ردیف کاشت و افزایش فاصله بین بوتهها استقرار بهحالت مربع نزدیک میشود و گیاه به بهترین وجه از عوامل محیطی نظیر نور، آب، مواد غذایی و … استفاده میکند (افشارمنش، 1386). بنابراین این آزمایش با هدف بررسی اثرات فاصله کاشت و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد و اجزای عملکرد لوبیا سبز انجام شد.
1-2- فرضیات پژوهش
1- وجین دستی علفهای هرز باعث افزایش بیشتر عملکرد لوبیا سبز در مقایسه با کنترل شیمیایی علفهای هرز میشود.
2- فاصله کاشت 30 × 30 نسبت به فواصل کاشت 20 × 40 و 20 × 50 اثر مطلوبتری در کنترل علفهای هرز دارد.
3- عملکرد لوبیای سبز در فاصله کاشت30 × 30 بیشتر از فاصله کاشت 20 × 40 و 20 × 50 است.
4- در صورت عدم کنترل علفهای هرز، عملکرد لوبیا به طور معنیداری کاهش مییابد.
5- در صورت عدم کنترل علفهای هرز، عملکرد لوبیا درفاصله کاشت 30 × 30 بیشتر از فاصله کاشت 20 × 40 و 20 × 50 است.
1-3- اهداف پژوهش
1- تعیین مناسبترین فاصله کاشت لوبیا سبز جهت حصول حداکثر عملکرد و کنترل مطلوب علفهای هرز
2- تعیین موثرترین روش مدیریت علفهای هرز در لوبیای سبز
3- بررسی اثرات متقابل فاصله کاشت لوبیا سبز و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد لوبیا سبز
فصل دوم
بررسی منابع
2 -1-حبوبات
حبوبات دانههای خشک خوراکی هســتندکه به خانواده بقولات تعلق دارند. بذور رســیده و خشــک حبوبات د ارای ارزش غذایی زیــاد و قابلیت نگهداری خوبی هســتند و یکی از مهمترین منابع غذایی سرشار از پروتئین(۱۸ تا ۳۲ درصد) میباشــند. طبق مطالعات انجام شده، ترکیب مناسبی از پروتئین حبوبات با غلات میتواند ســوء تغذیه و کمبود اســید های آمینه را بر طرف سازد. از طرف دیگر با توجه به توانایی تثبیت ازت در این گیاهان، قرار دادن آنها در تناوب، به پایداری سیستمهای زراعی کمک می کند (باقری،1380).
مقدار پروتئین موجود در بذر حبوبات 2 تا 3 برابر بیشتر از پروتئین موجود در دانه غلات و 10 تا 20 برابر بیشتر از پروتئین موجود در گیاهان غده‌ای و نشاسته‌ای است. انواع لوبیا در بین گیاهان تجاری حاوی بیشترین مقدار پروتئین هستند(باقری،1380). لوبیا مهمترین عضو خانواده حبوبات به شمار میآید و به خاطر درصد بالای پروتئین و سایر خصوصیات مطلوب زراعی، بیشترین سطح زیر کشت را در بین حبوبات به خود اختصاص داده است (مجنون حسینی،1372).
2-2- لوبیا
لوبیا (Phaseolus. vulgaris) یکی از حبوبات مهم است که به صورت مســتقیم مورد اســتفاده انســان قرار می گیرد ، ۵۰ درصد حبوبــات مورد اســتفاده در جهان بوسیله لوبیا تأمین میشــود (McClean et al,2004). لوبیا در بسیاری از کشــورها مانند برزیل و مکزیک یک منبع عمده غذایی محســوب میشود ( Broughton et al,2003).
لوبیا یکی از مهمترین گونههای حبوبات بوده و سطح زیر کشت جهانی انواع آن 24 میلیون هکتار است، از این نظر در بین حبوبات مقام اول را دارا میباشد. در حال حاضر 18 نوع لوبیا در جهان کاشته می شود ( کوچکی، 1372 ). لوبیا چیتی یکی از زیر گونههای لوبیا ســبز و منشــاء آن آمریکای مرکزی و جنوبی اســت، متوســط تولید دانه خشــک لوبیا در ایران هزار کیلوگرم در هکتار است (هاشمی جزی، 1382).
اگرچه ارقام بسیاری از لوبیا در دامنه وسیعی از محیطها دارای پتانسیل عملکرد بالایی هستند، ولی قابلیت تولید عملکرد ناشی از سازگاری گیاه به شرایط موجود فصل رشد درجه حرارت، فتوپریود و عملیات مدیریت گیاه زراعی است (باقری، 1380). از آنجاییکه مبدأ اصلی لوبیا مناطق گرمسیری و آمریکای جنوبی است. لوبیا نباتی حرارت دوست می‌باشد و به سرما و یخبندان بسیار حساس بوده و در بهار تا زمانی که درجه حرارت محیط به قدر کافی بالا نرود نمیتوان به کشت آن مبادرت ورزید. اگر درجه حرارت در موقع کشت لوبیاهای پاکوتاه از 12 درجه و در لوبیاهای پا بلند از 14 درجه سانتی‌گراد کمتر باشد خوب رشد نمی‌نمایند و از این نظر خاک باید در بهار کاملاً گرم شده باشد. درجه حرارت زیاد در طول تابستان باعث ریزش گلها و کاهش میزان تشکیل دانه در آنها خواهد شد. درجه حرارت مناسب برای رشد و نمو لوبیا حدود 25 تا 30 درجه سانتی‌گراد است. در درجه حرارت‌های بالاتر از 45 درجه سانتی‌گراد گیاه به بذر نمی‌نشیند و حرارت‌های پایین‌تر از 15 درجه سانتی‌گراد برای رشد و نمو آن مناسب نیست. برای رشد و نمو کامل لوبیا 120 تا 130 روز کافی است به شرطی که درجه حرارت محیط هرگز به صفر یا زیر صفر نرسد (مجنون حسینی، 1372).
2-3-تراکم کاشت
عملکرد دانه نتیجه رقابت برون گونه ای و درون گونه ای در کسب نهادههای تولید برای رشد و نمو است و برای به حداقل رساندن این رقابت‌ها و حصول حداکثر عملکرد دانه، علاوه بر تراکم، نحوه توزیع بوته در واحد سطح از اهمیت زیادی برخوردار است و فاصله بوته در واحد سطح بر پراکنش مناسب نور در درون جامعه گیاهی مؤثر است و نقش اصلی فاصله کاشت بر رشد و نمو گیاه به علت تفاوت در چگونگی توزیع و پراکنش انرژی و کمیت و کیفیت نور در داخل جامعه گیاهی است که در افزایش جذب تشعشع خورشیدی، موجب افزایش عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک می‌شود (زمانی و همکاران،1372; Orcutt et al,2000).
2-3-1- اثر فاصله کاشت بر رشد رویشی
افزایش عملکرد در واحد سطح یکی از مهمترین عوامل مؤثر در بالا بردن تولید لوبیا است. از آنجاییکه میزان دسترسی به منابع مورد استفاده یک گیاه از جمله تشعشع خورشیدی، آب قابل استفاده و مواد غذایی همگی ارتباط زیادی با تراکم گیاهی دارند، تنظیم جمعیت گیاهی بر اساس میزان موجودی این منابع جهت بالا بردن عملکرد در واحد سطح حائز اهمیت خواهد بود. ماسون و لینر (1986) با ارزیابی اثر فاصله بوته روی ردیف (فاصله از بین ردیف 91 سانتی‌متر) بر روی گیاه لوبیا چشم بلبلی دریافتند که فاصله بوته بر ارتفاع گیاه در مرحله پرشدن دانه بیشترین اثر را داشته و با کاهش فاصله بوته ارتفاع گیاه بطور معنی‌داری افزایش یافته است. در تراکم پایین تولید، شاخه فرعی از زاویه بین برگها و ساقه اصلی لوبیا تحریک می‌شود و اگر چه با افزایش تراکم تعداد شاخه فرعی در گیاه کاهش پیدا می‌کند ولی کل شاخه‌های فرعی تولیدی در واحد سطح افزایش می‌یابد (صالحیفرود، 1384).
تراکم مطلوب به عوامل مختلفی بستگی دارد که مهمترین آنها عبارتند از: خصوصیات گیاه، طول دوره رویش، زمان و روش کاشت، حاصلخیزی خاک، اندازه بوته، رطوبت در دسترس، تابش خورشیدی، الگوی کاشت و وضعیت علف‌های هرز (Dwivedi et al,1994).
تراکم گیاهی از جمله عواملی اســت که میتوانــد بر روی خصوصیات مورفولوژیک ( Board et al,1990; Kerby et al,1990 ) و فیزیولوژیک ( طالعی و همکاران،1379؛ لطیفی وهمکاران،1379) در گیاهان زراعی موثر باشــد. ماسون و همکاران (1986) با بررســی اثرات تراکم بوته در لوبیا چشــم بلبلی
(Vigna sinensis L) گزارش نمودنــد : که با افزایش تراکــم بوته از تعداد شــاخههای فرعی هر بوته کاسته میشود ولیکن تعداد شاخههای فرعی در واحد ســطح افزایش مییابد. باشــتنی (1375) گزارش کرد که با کاهش فاصله بیــن رد یــف و بین دو بوته در ردیــف ارتفاع بوته افزایش یافــت. در مقابل کربی و همکاران (1990) اعتقاد داشــتند که بــا افزایش تراکم بوته به دلیل افزایش رقابت بین بوته برای آب و عناصر غذایی، طول میانگره و نیز تعداد گره کم شده و د ر نتیجه ارتفاع بوته کاهش مییابد.
صالحیفرود (1384) در آزمایشی که به منظور تعیین مناسبترین تراکم بوته لاینهای جدید لوبیا قرمز در منطقه لردگان در استان چهارمحال و بختیاری انجام داد گزارش نمود که وزن صد دانه، تعداد دانه در غلاف، ارتفاع بوته، روز تا گلدهی و روز تا رسیدگی تحت تاثیر تراکم بوته قرار نگرفت در حالیکه تعداد غلاف در بوته با افزایش تراکم بوته کاهش یافت ولی عملکرد دانه افزایش یافت.
صالحیفرود (1384) در بررسی تراکم کاشت در لاین‌های امیدبخش لوبیا قرمز نتیجه گرفت که وزن صد دانه، تعداد دانه در غلاف و ارتفاع بوته تفاوتی بین تیمارها نشان ندادند. تعداد غلاف در بوته با افزایش تراکم بوته کاهش یافت و این کاهش معنی‌دار بود .آنها بیان کردند تعداد غلاف در گیاه از جمله حساسترین جزء از اجزاء عملکرد است که تحت تأثیر شرایط محیطی از قبیل رطوبت، گرما و تراکم قرار می‌گیرد. وقتی تنشهای محیطی مؤثر در عملکرد نهایی در طول دوره نمو رویشی گیاه لوبیا اتفاق افتد جزئی از عملکرد که در اوایل مرحله زایشی تشکیل می‌شود تعداد غلاف در گیاه است، که عمدتاً بیشترین تأثیر نسبت به تنش محیطی (تنش سایه) را نشان می‌دهد. بعد از تعداد غلاف، تعداد دانه در غلاف و وزن دانه می‌باشد. بیشترین اثر تراکم گیاهی به علت ایجاد سایه در زمان حداکثر سطح برگ که منطبق با اوایل مرحله زایشی لوبیاست ظاهر می‌شود. عملکرد دانه در سطح احتمال 5% تحت تاثیر تراکم بوته قرار گرفت. با افزایش تراکم بوته، عملکرد دانه افزایش یافت و علت اصلی این افزایش عملکرد دانه، افزایش تعداد غلاف در بوته بود.
2-3-2- اثر فاصله کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد
آقامیری (1372) گزارش کرده که با افزایش فاصله ردیف، ارتفاع گیاه لوبیا چیتی کاهش یافت، همچنین با افزایش فاصله بین بوته از 5 به 15 سانتیمتر ارتفاع گیاه از 4/57 به 7/50 رسید. علت اصلی افزایش ارتفاع در تراکم‌های زیاد رقابت برای جذب نور است. نتایج ارزیابی تاثیر چهار تراکم کاشت (5 ،13 ،22 ،30 گیاه در متر مربع) بر خصوصیات چهار رقم لوبیای معمولی نشان داد که در ارقام لوبیا رشد نامحدود تعداد گره در ساقه اصلی با افزایش تراکم گیاهی بطور کلی کاهش می‌یابد ولی طول گیاه ثابت باقی می‌ماند. در حالیکه در ارقام رشد محدود تعداد گره در تراکم‌های مختلف ثابت ولی طول ساقه با افزایش تراکم گیاهی بطور خطی افزایش می‌یابد، همچنین مشخص گردید که همبستگی بین عملکرد دانه با تعداد گره در مترمربع و تعداد ساقه در گیاه مثبت گزارش شده است. تعداد غلاف در گیاه از جمله حساسترین جزء از اجزاء عملکرد است که تحت تأثیر شرایط محیطی از قبیل رطوبت، گرما و تراکم قرار می‌گیرد. بیشترین اثر تراکم گیاهی به علت ایجاد سایه در زمان حداکثر سطح برگ که منطبق با اوایل مرحله زایشی لوبیاست ظاهر می‌شود.
اسحاق (1973) اعلام کرد که ارتباط بین تعداد غلاف در گیاه و تعداد دانه در غلاف منفی (57/0- ) می‌باشد. چنگ و گولدن (1971) اعلام داشته‌اند تعداد غلاف در گیاه مهمترین خصوصیت در تعیین عملکرد لوبیا بوده و با افزایش تراکم گیاهی کاهش معنی‌داری پیدا می‌کند. Graft و Rowland (1987) تعداد غلاف در گیاه لوبیا را حساسترین متغییر به تراکم گیاهی ذکر کرده اند. هربرت و باگرمن (1983) با اعمال سه تیمار فاصله ردیف، تراکم و آبیاری گزارش کرده‌اند تعداد دانه در غلاف نسبت به این تیمارها واکنش نشان داده و با افزایش تراکم گیاهی از 9 تا 14 گیاه در متر مربع تعداد دانه در غلاف از 4/6 به 7/4 تقلیل پیدا کرده است. اما افزایش بیشتر تراکم گیاهی تا حد 34 بوته در متر مربع تغییر بسیار جزئی در تعداد دانه در غلاف به وجود آورده است. با افزایش فاصله ردیف از 25 به 75 سانتی‌متر تعداد دانه در غلاف افزایش یافت، این در حالی است که گراف و رولند (1987) گزارش نموده‌اند که از سه جزء مهم عملکرد لوبیا، تعداد دانه در غلاف کمترین ارتباط را با تراکم گیاهی دارد.
مکوتی (1986) اظهار داشت که وزن دانه لوبیا بطور معنی‌داری تحت تأثیر تراکم گیاهی قرار گرفته و حداکثر آن در تیمار 23 گیاه در متر مربع و حداقل آن در تیمار 58 گیاه در متر مربع مشاهده شده است. نینهویس و سینگ (1985) در بررسی تأثیر 4 تراکم کاشت 5، 13، 22 و30 گیاه در متر مربع بر خصوصیات 4 رقم لوبیای معمولی دریافتند که منحنی‌های عملکرد تیپ‌های رشدمحدود بدون شکل معین و مشخص و در تیپ‌های رشد نامحدود بصورت سهمی است. عملکرد در این نوع نحوه رشد در تراکم بالا (30 گیاه در متر مربع) به هم نزدیک می‌شود و عملکرد تیپ‌های رشدمحدود و رشد نامحدود به ترتیب در تراکم‌های 30 و 23 گیاه در متر مربع حداکثر بود. هاشمی‌جزی (1378) گزارش کرد که برای لوبیا چیتی رقم تلاش در منطقه لردگان در استان چهارمحال و بختیاری کشت به صورت جوی و پشته که فاصله پشته‌ها از یکدیگر 50 سانتی‌متر و فاصله بوته روی ردیف 10 سانتی‌متر باشد می‌تواند دارای بازده خوب و عملکرد قابل قبولی باشد. وایت و همکاران (1992) بیان کردند که در لاین‌های رشد محدود تغییرات عملکرد در مقایسه با لاین‌های رشد نامحدود کمتر بود. آنها بیان کردند که لوبیاهای بذر درشت معمولاً عملکرد کمتری از لوبیاهای بذر ریز مخصوصاً درنواحی گرم دارند. رامیرز و سرانو (1994) نشان دادند بهترین متغیرهایی که با عملکرد دانه لوبیا ارتباط مستقیم دارند، تعداد غلاف، طول شاخه و تعداد روز تا زمان گلدهی می‌باشد. دیمووا و اسوتلوا (1993) در بررسی اجزاء عملکرد دانه لوبیا نشان دادند که صفات ارتفاع بوته و میانگین طول غلاف بیش از هر عامل تحت تاثیر اثرات ژنوتیپ خود هستند ولی برای صفات تعداد غلاف در هر بوته، تعداد دانه در هر بوته و وزن دانه اثر عوامل محیطی غالبتر است. تعداد غلاف در هر بوته بیشترین اثر را بر وزن دانه در هر گیاه بطور مستقیم و همچنین بطور غیرمستقیم از طریق تعداد شاخه‌های بارور، میانگین طول غلاف و تعداد دانه در هر بوته دارد.
ایزیک و همــکاران (1997) در ترکیه با اعمــال پنج نوع فاصله بین ردیف وشش تراکم بوته بر روی دو رقم لوبیای معمولی اظهار د اشتند که با افزایش تراکــم بوتــه با وجود کاهش وزن بوته و وزن دانــه در بوته به دلیل افزایش تعداد بوته در واحد سطح، بر عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک افزوده شد.
کراندال و جانسون ( 1971 )گزارش کردهاند هنگامی که فاصله ردیف ها 5/30 سانتیمتر بوده و در مقایسه با مواردی که این فاصله 4/91 سانتیمتر بود، عملکرد لوبیا 64 درصد افزایش یافت. میتوان گفت افزایش عملکرد در ردیفهایی کمتر به علت تراکم بیشتر بوته ها بوده است.
محمدی و همکاران (1384) در بررسی اثر فاصله ردیف، تاریخ کاشت و فاصله بوته بر عملکرد و اجزاء عملکرد لوبیا چیتی نتیجه گرفتند با افزایش فاصله بین ردیف عملکرد دانه افزایش پیدا می کند بهطوریکه عملکرد دانه در فاصله ردیف 50 سانتی متر نسبت به فواصل ردیف 30 سانتی متر، 38 درصد افزایش یافت. میتوان گفت دلیل این افزایش فضای بین ردیفها و در نتیجه کاهش رقابت بین آنها می باشد. آنها عنوان کردند چنین به نظر می رسد که با کاهش فواصل ردیف تشعشع دریافتی توسط هر گیاه کاهش می یابد و بنابراین مواد فتوسنتزی کمتری در گیاه ساخته می شود و احتمال انتقال و اختصاص مواد فتوسنتزی به دانه کاهش مییابد. همچنین طبق نتایج آنها بررسی اثر متقابل تاریخ کاشت× فاصله بوته برروی تعداد غلاف در ساقه اصلی نشان میدهد که از لحاظ آماری اختلاف معنیداری در سطح احتمال 5 درصد وجود دارد. با تاخیر در تاریخ کاشت در همه فواصل بوته تعداد غلاف در ساقه اصلی کاهش پیدا میکند. در تاریخ کاشت اول با افزایش فاصله بین بوته تعداد غلاف در ساقه اصلی افزایش پیدا می کند. در تاریخ کاشت اول چون گیاه از شرایط محیطی مناسبتری نسبت به تاریخ کاشت دوم برخوردار است باعث میشودکه تعدادغلاف در ساقههای اصلی آن نسبت به تاریخ کاشت دوم افزایش پیدا می کند. نهایتاً آنها اعلام کردند بالاترین عملکرد دانه در فاصله ردیف 50 سانتیمتر ( 4103 کیلوگرم دانه در هکتار )، تاریخ کاشت اول ( 04/3383 کیلوگرم در هکتار ) و نیز فاصله بوته 5 سانتی متر ( 3483 کیلوگرم در هکتار ) بدست آمده است.
پلبیم و همکاران (1997) گزارش کردند که تراکم گیاهی با ایجاد تنش سایه بیشترین تاثیر را در مراحل اولیه رشد زایشی گیاه لوبیا دارد و وقتی تنش‌های محیطی در طول نمو گیاه لوبیا اتفاق می‌افتد تعداد غلاف در گیاه بیشتر از سایر اجزاء عملکرد تحت تاثیر قرار می‌گیرد.
2-3-3- اثرفاصله کاشت بر رشد رویشی
ترابی جفرودی و همکاران (1384) بررسی اثرات تراکم‌ بوته و فواصل مختلف کاشت بر عملکرد دانه و درصد پروتئین دانه در ارقام لوبیا قرمز را تحت شرایط آبی بررسی کردند و نشان دادند در بین فاکتورهای مورد بررسی تنها اثر فاصله بین دو بوته در ردیف بر روی درصد پروتئین دانه در سطح احتمال 1% معنی دار بود و فاکتور فاصله بین ردیف هیچگونه اثر معنیداری بر روی درصد پروتئین دانه نداشت. با افزایش فاصله بین دو بوته در ردیف بر درصد پروتئین دانه افزوده شد، آنها عنوان کردند به نظر میرسد با کاهش فاصله بین دو بوته در ردیف به دلیل افزایش رقابت بین بوتهها برای دسترسی به ازت از میزان پروتئین دانه کاسته میشود. در مطالعه آنها اثر تیمارهای فاصله بین ردیف و دو بوته در ردیف بر عملکرد پروتئین دانه موثر بود و با کاهش فواصل بین ردیف و بین دو بوته در ردیف و یا افزایش تراکم کاشت بر عملکرد پروتئین دانه افزوده شد به طوری که بالاترین عملکرد پروتئین دانه در ارقام ناز و درخشان به ترتیب در فواصل کاشت 5 × 30 و 10 × 30 سانتیمتر و به میزان 82/1099 و 78/1112 کیلوگرم در هکتار به دست آمد. علت افزایش عملکرد پروتئین دانه با افزایش تراکم بوته این است که در تراکمهای بالاتر بر میزان عملکرد دانه افزوده می شود و بین عملکرد دانه و عملکرد پروتئین دانه یک همبستگی مثبت و معنی داری وجود دارد. افزایش عملکرد پروتئین دانه با افزایش تراکم کاشت در یافتههای حبیب زاده و همکاران (1381) نیز مورد تاکید قرار گرفته است
2-3-4- اثر فاصله کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد
هانگ و همکاران (1993)، بامطالعه اثرات فاصله کاشت بر عملکرد لوبیا چشم بلبلی گزارش کردند که بالاترین عملکرد دانه در کمترین فاصله بین ردیف (28 سانتی‌متر) و فاصله بین دو بوته در ردیف (5 سانتی‌متر) بدست میآید و هر چه از میزان فواصل بین و روی ردیف کاسته شود عملکرد دانه افزایش می‌یابد.
کیومن و سان ست ( 1974 ) نشان دادند که در یک تراکم مشخص در فواصل باریک به صورت30×30 معمولا عملکرد بیشتر از حالتی بود که به صورت 20×40و20×50 کشت شدند.
هاشمی جزی و همکاران (1384) در بررسی تاثیر فاصله کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد لوبیا چیتی نتیجه گرفتند که اثر فاصله ردیف و فاصله بوته روی ردیف و اثر متقابل آنها بر تعداد غلاف در گیاه در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار است و با افزایش فاصله ردیف و فاصله بوته، تعداد غلاف در گیاه به طور معنی‌داری افزایش می‌یابد. طبق گزارش آنها وزن خشک غلاف در گیاه در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار تحت تاثیر فاصله ردیف و فاصله بوته قرار گرفت. با افزایش فاصله ردیف و فاصله بوته وزن خشک غلاف در گیاه افزایش یافت. علت اصلی این افزایش بالا رفتن تعداد غلاف در گیاه می‌باشد. اثر فاصله بوته در سطح احتمال 1 درصد بر تعداد دانه در غلاف معنی‌دار بود.آنها عنوان کردند بررسی میانگین تعداد دانه در غلاف در فاکتورهای اصلی و فرعی نشان داد که با افزایش فاصله ردیف و فاصله بوته تعداد دانه در غلاف کاهش می‌یابد. وزن صد دانه تحت تاثیر فاصله ردیف و فاصله بوته در سطح احتمال 1 درصد قرار گرفت. هاشمی جزی و همکاران (1384) عنوان کردند اثر متقابل فاصله ردیف × فاصله بوته بر وزن صد دانه در سطح 5% معنی‌دار است. گزارش‌های متعددی مؤید این مطلب است که با افزایش تراکم، اندازه دانه لوبیا کاهش پیدا می‌کند. همچنین طبق گزارش آنها تعداد دانه در بوته به طور معنی‌داری تحت تاثیر فاصله ردیف و فاصله بوته و اثر متقابل آنها قرار گرفت. با افزایش فاصله ردیف و فاصله بوته (کاهش تراکم) تعداد دانه در گیاه به طور معنی‌داری افزایش یافت که علت اصلی این افزایش زیاد شدن تعداد غلاف در بوته می‌باشد. طبق گزارش هاشمی جزی و همکاران (1384) اثر فاصله ردیف و فاصله بوته و اثر متقابل آنها بر عملکرد دانه در سطح 1% معنی‌دار است. بیشترین عملکرد در تیمار 10×50 سانتیمتر با تراکم 200هزار بوته در هکتار، برابر 5562 کیلوگرم در هکتار و کمترین عملکرد در تیمار 15×60 سانتیمتر با تراکم 111هزار بوته در هکتار، برابر 3726 کیلوگرم در هکتار اندازهگیری شد. با توجه به نتایج حاصل از پژوهش هاشمی جزی و همکاران (1384) جهت کشت لوبیا چیتی رقم تلاش، که یکی از پررونق‌ترین ارقام منطقه لردگان است تراکم 200هزار بوته در هکتار به صورت 10×50 (به ترتیب فاصله بوته روی ردیف و بین ردیف) توصیه شد.
ترابی جفرودی و همکاران (1384) در بررسی اثرات فاصله کاشت بر شاخصهای رشد ارقام لوبیا قرمز به این نتیجه رسیدند که تاثیر تیمارهای فاصله بین ردیف و بین دو بوته در ردیف و اثرات متقابل بین آنها بر روی عملکرد دانه لوبیا در سطح احتمال 1% معنی دار بود و بر میزان عملکرد دانه در این آزمایش با کاهش فاصله بین ردیف و بین دو بوته در ردیف و یا افزایش تراکم بوته افزوده شد به نحوی که بیشترین عملکرد دانه در ارقام ناز و درخشان به ترتیب در فواصل کاشت 5 × 30 و 10 × 30 سانتی متر به دست آمد. آنها عنوان کردند که به نظر میرسد عامل اصلی در افزایش عملکرد دانه با افزایش تراکم کاشت افزایش تعداد بوته در واحد سطح باشد که سبب افزایش کارایی استفاده از نور و منابع در دسترس و در نتیجه افزایش عملکرد می گردد. این نتایج توسط مهراج و همکاران (1996) نیز مورد تاکید قرار گرفته است.
محمدخانی و همکاران (1384) در بررسی اثر تاریخ کاشت و فاصله خطوط کاشت بر روی عملکرد ارقام لوبیا قرمز در خرم‌آباد نتیجه گرفتندکه بهترین تاریخ کاشت لوبیا در منطقه خرم‌آباد نیمه دوم فروردین ماه می‌باشد و تاریخ‌های کاشت قبل از نیمه دوم فروردین ماه به طور معنیداری باعث کاهش عملکرد دانه خواهد شد. حداکثر عملکرد در فاصله خطوط 50 سانتیمتر حاصل شد. در بین ارقام ، رقم اختر با بیشترین عملکرد دانه و زودرسی مناسب ، تطابق و سازگار بیشتری با شرایط محیطی از خود نشان داد و بهعنوان مناسب‌ترین رقم برای کشت در منطقه خرم آباد توصیه شد.
2-3-5- اثر آرایش و فاصله کاشت بر رقابت بین گیاهان زراعی و علفهای هرز
محمودی وهمکاران (1384) در بررسی تاثیر تراکم گیاهی و آرایش کاشت بر عملکرد دانه و اجزای آن، عملکرد بیولوژیکی و شاخص برداشت درلوبیا قرمز رقم اختر به این نتایج رسیدند: عملکرد بیولوژیکی در تراکم 30،40 و 50 بوته در متر مربع به ترتیب 6/5975 ،6/7249 و 8/8509 کیلوگرم در هکتار بود. بیشترین عملکرد بیولوژیکی در فاصله کاشت مربع، لوزی، مستطیلی b و a به ترتیب 7/7748، 7548، 2/6958 و 3/6724کیلوگرم در هکتار مشاهده شد. آنها عنوان کردند به نظر می رسد درآرایش کاشت مربع نسبت به فواصل کاشت دیگر شاخه فرعی و غلاف بیشتر تولید نموده و عملکرد بیولوژیکی زیادتری دارد. میانگین عملکرد دانه در تراکم گیاهی30 ، 40 و 50 بوته در متر مربع به ترتیب برابر 2328، 2785و 3088 کیلوگرم در هکتار بود که بیشترین عملکرد دانه ( 3088 کیلوگرم در هکتار) در بالاترین تراکم گیاهی و کمترین عملکرد دانه (2328 کیلوگرم در هکتار) در کمترین تراکم گیاهی به دست آمد. نتایج این تحقیق با نتایج قنبری و همکاران (1382) که گزارش دادند با افزایش تراکم گیاهی از 20 بوته به 40 بوته در متر مربع عملکرد دانه به ترتیب 2877 و 3066 کیلوگرم در هکتار افزایش می یابد، مطابقت داشت . ایکدا (1992 ) نیز گزارش داد در حالتی که الگوی کاشت مربعی باشد، بیشترین تعداد غلاف و وزن دانه و در نتیجه بیشترین عملکرد دانه و بیولوژیکی به دست آمد و در حالتی که الگوی کاشت از حالت مربعی خارج میشد، عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک کاهش مییافت. محمودی و همکاران (1384) نتیجه گرفتند که علت افزایش عملکرد دانه بیشتر در بالاترین تراکم به علت افزایش تعداد غلاف و تعداد دانه در واحد سطح است. میانگین عملکرد دانه در آرایش‌های کاشت مربع، لوزی، مستطیل نوع a و مستطیلی نوع b به ترتیب برابر2984، 2873، 2486 و 2626 کیلوگرم در هکتار بود که درفاصله کاشت 30×30 بیشترین مقدار و درفاصله کاشت مستطیلی a کمترین مقدار به‌دست آمد. درفاصله کاشت 30×30 به علت استفاده بهینه از فضا و مواد غذایی و کاهش رقابت های بین و درون بوته ای عملکرد دانه زیادتری تولید نموده و با گزارش کرودرز و وسترمن ( 1976) که گزارش داد که انتظار میرود در رقم رشد محدود با فاصله یکسان بین و درون ردیف عملکرد دانه بیشتر شود ولی در رقم های لوبیای نیمه افراشته، قدرت جبران اجزای عملکرد وجود داشته ولی در رقم های افراشته توانایی بعدی جبران تعداد گیاه در واحد سطح کمتر است مطابقت دارد.
محمودی و همکاران (1384) عنوان کردند اگرچه هر گیاه به علت رقابت شدید جهت کسب نور، آب، نور و مواد غذایی قادر به تولید حداکثر پتانسیل عملکرد دانه نبوده ولی تراکم گیاهی بیشتر باعث شده است که به علت تعداد دانه و غلاف بیشتر در واحد سطح عملکرد دانه در واحد سطح افزایش یابد و در تراکمهای گیاهی پایین، قسمتی از زمین بلا استفاده مانده و گیاه قدرت جبران کاهش عملکرد ناشی از کاهش تعداد گیاه در واحد سطح را نداشته و قدرت جبران فضای خالی ناشی از تراکم گیاهی پایین در رقم‌های رشد محدود به اندازه رقم‌های رشد نامحدود نیست و رقم‌های رشد محدود نسبت به تراکم کاشت حساس و به تراکم گیاهی بیشتری نیاز دارند. طبق گزارش آنها بیشترین شاخص برداشت در تراکم گیاهی 30،40 و 50 بوته در متر مربع به ترتیب 39، 66/38 و 233/36 درصد مشاهده شد که نتایج تحقیق آنها با گزارش کرودرز و وسترمن در سال 1976 مطابقت داشت و بیان کردند که در لوبیای بوته ای با افزایش تراکم گیاهی، شاخص برداشت کاهش یافت ولی در رقم های نیمه افراشته تا 300 هزاربوته در هکتار ثابت و در تراکم 400 هزار بوته در هکتار افزایش یافت. طبق نتایج محمودی وهمکاران (1384) بیشترین شاخص برداشت در آرایش کاشت مربع، مستطیلی b، لوزی، وa به ترتیب 6/38، 7/37، 36/37 و21/38 مشاهده شد و عنوان کردند عملکرد دانه، بیشتر از عملکرد بیولوژیکی تحت تاثیر آرایش کاشت قرار گرفته است.
ترابی جفرودی و همکاران (1384) بررسی اثرات تراکم‌ بوته و فواصل مختلف کاشت بر عملکرد دانه و درصد پروتئین دانه در ارقام لوبیا قرمز تحت شرایط آبی نتیجه گرفتند در بین اجزای عملکرد، تیمارهای فاصله بین ردیف و بین دو بوته در ردیف بیشترین تاثیر را بر روی تعداد غلاف در بوته از خود نشان دادند به طوری که بیشترین تعداد غلاف در بوته در ارقام ناز و درخشان در بیشترین فواصل بین و روی ردیف ناشی از اعمال فاصله کاشت 15 × 60 و 10 × 60 سانتیمتر حاصل آمد. آنها عنوان کردند تولید غلاف بیشتر در تراکمهای کمتر به دلیل رقابت ضعیف گیاهان جهت دسترسی به عوامل رشد و در نتیجه افزایش اندامهای زایشی میباشد. هانگ و همکاران (1993) نیز طی مطالعه ای بر روی لوبیا نتیجه مشابهی را گزارش کرده اند. در بین سایر اجزای عملکرد نیز فاصله بین ردیف و بین دو بوته در ردیف اثر معنیداری بر تعداد دانه در هر غلاف نداشت که با توجه به این مساله و نیز نتایج حاصل از مطالعه اثرات تیمارهای مورد بررسی بر روی تعداد غلاف در بوته، مشاهده گردید که با افزایش فاصله بین ردیف و بین دو بوته در ردیف و یا کاهش تراکم کاشت بر تعداد دانه در بوته افزوده شد.
در طول فصل زمانی که محدودیت منابع پیش میآید، رقابت و کاهش عملکرد آغاز و این مرحله از اهمیت خاصی برخوردار است. تداخل علفهای هرز روی گیاهان زراعی در طی مراحل رشد و نمو آن یکسان نیست و از آنجا که قدرت رقابت علفهای هرز و گیاه زراعی در طول چرخه زندگی فرق می کند یک سیستم مدیریتی کارآمد بایستی روند اثرات متقابل علف هرز و گیاه زراعی را مد نظر قرار دهد (Tollenaar et al,1994 ). با در نظر داشتن یک شاخص از عملکرد اقتصادی ، دوره ای در طول رشد گیاه وجود دارد که بدون علفهای هرز قبل ویا بعد از آن باعث کاهش عملکرد گیاه زراعی نمیشود. این دانه زمانی خاص را دوره بحرانی کنترل علفهای هرز می نامند (Hall et al,1992 ). دوره بحرانی کنترل علفهای هرز روی بسیاری از محصولات از جمله لوبیا در سراسر دنیا تعیین شده است. در نیجریه دوره بحرانی کنترل علفهای هرز در لوبیا یک تا شش هفته پس از کاشت et al,1987) ( Akobunda و در کانادا بین دومین سه برگچه و شروع گلدهی(Woolley et al,1993) گزارش شده است. بدون در نظر گرفتن متغیرهای آب و هوایی، تلفات محصول گیاهان زراعی عمدتاً از رقابت علفهای هرز ناشی میشود Fisk et al,2002) ).
.
2-4-اهمیت کنترل علفهای هرز
علفهای هرز یکی از عوامل اصلی کاهش دهنده عملکرد گیاهان زراعی می باشند که میتوانند از طریق رقابت برای نور، مواد غذایی، آب و فضا با محصولات زراعی، عملکرد محصولات زراعی را کاهش دهند. همچنین برخی از علفهای هرز میزبان آفات و بیماری های گیاهی می باشند، ضمن اینکه برخی دیگر از علفهای هرز دارای خاصیت آللوپاتی بوده و میتوانند جوانه زنی و رشد گیاهان زراعی را تحت تاثیر قرار دهند. لوبیا به تنهایی قادر به رقابت موثر با علفهای هرز نیست، لذا هدف از کنترل علفهای هرز بایستی این باشد که تعادل بین گیاه زراعی- علفهرز را به نفع گیاه زراعی بهم زده و البته برای رسیدن به این هدف روشهای مختلفی نظیر: پیشگیری از ورود علفهای هرز به مزرعه، کنترل زراعی، مکانیکی، بیولوژیکی و شیمیایی وجود دارند که می توانند به صورت تلفیقی نیز به کار برده شوند.
2-5- روشهای کنترل علفهای هرز
هریک از روشهای مبارزه با علفهای هرز ارزش و اهمیت خود را دارد و مطرح کردن یک روش هرگز به معنای کم اهمیت شمردن سایر روش ها نیست. انتخاب مناسبترین روش در کنترل علفهای هرز یک مزرعه بستگی به تجارب محلی، وجود نیروی انسانی، امکانات و ادوات، وجود علفکشها و همچنین نتایج طرح های تحقیقاتی در این مورد دارد (صانعی شریعت پناهی ، 1376). بر اساس آمارهای موجود از تمام مناطق کشورمان که در آنها لوبیا کاری صورت می گیرد در 94 درصد آنها مشکل علفهای هرز وجود دارد. در زراعت لوبیا همانند سایر حبوبات عمده ترین روش مبارزه با علفهای هرز وجین دستی است، به گونهای که در 50 درصد از مناطق لوبیا کاری کشور فقط از وجین دستی، در 25 درصد مناطق از وجین دستی و علفکشهای شیمیایی، در 12 درصد مناطق از روش مکانیکی، در 6 درصد مناطق از روش مکانیکی و شیمیایی و در 7 درصد مناطق فقط از علفکشهای شیمیایی برای کنترل علفهای هرز لوبیا استفاده میگردد، در ضمن مهمترین علفکشهای مصرفی در زراعت لوبیا، تریفلورالین، کلرتال دی متیل، ستوکسدیم، هالوکسی فوپ اتوکسی اتیل، بنتازون، اتالفلورالین و پاراکوات گزارش شده اند (باقری و همکاران، 1376). تحقیقات انجام شده در کشور در مورد روشهای کنترل علفهای هرز حبوباتی همچون نخود و عدس گویای این واقعیت است که در حال حاضر موثرترین روش مهار علفهای هرز این گیاهان وجین دستی می باشد (اصغری میدانی و بزازی، 1379 ؛ بزازی و اردبیلی، 1379 ؛ سرپرست، 1379). جهت مهار موثر علفهای هرز لوبیا لازم است روش های زراعی و شیمیایی تواما مورد استفاده قرار گیرند که این امر مستلزم ارائه یک برنامه مشخص میباشد. این برنامه بستگی به نوع رقم لوبیا، گونههای علف هرز، نناوب کشت، نوع خاک و روش آبیاری دارد (Canevary , 2002).
با افزایش تراکم علفهای هرز و مواد آلی خاک کارایی علفکشها کاهش مییابد و با افزایش تعداد علفهای هرز مقدار علفکش جذب شده نیز کمتر می شود همچنین خسارات زیست محیطی ناشی از استفادهی بیرویه از علفکشها در درازمدت بسیار زیاد میباشد و امکان ظهور گیاهان مقاوم به علفکشها نیز وجود دارد.
بنابراین نیاز به روشهای جایگزینی برای کاهش اثرات مضر و افزایش اثرات مثبت علفکشها ضروری به نظر می رسد (Edward et al,1980). کولتیواسیون تراکم علفهای هرز را بسته به گونه 72 تا98 درصد کاهش میدهد ولی با این وجود نمیتواند همهی علفهای هرز را کنترل کند و تعدادی از علفهای هرز از کنترل فرار کرده که این امر موجب کاهش عملکرد میشود(Wilson,1993). برای حل این معضل عملیات دوباره کولتیواسیون میتواند تعداد بیشتری از علفهای هرز را کنترل کند(Mulder et al,1993 ). از طرفی استفاده مکرر از روشهای مکانیکی در برخی موارد موجب آسیب به گیاه زراعی و خاک میشود(Buhler et al,1995 ).
تحقیقات انجام شده در کشور ایران در مورد روشهای کنترل علفهای هرز حبوباتی مانند نخود و عدس گویای این واقعیت است که در حال حاضر مؤ ثرترین روش مهار علفهای هرز این گیاهان وجین دستی میباشد (اصغری میدانی و همکاران،1384؛ باقری وهمکاران،1376؛ سرپرست،1379 ).
در مطالعه تأثیر وجین و علفکشهای مختلف بر کنترل علفهای هرز لوبیا مشاهده شد که بهترین کنترل علف هرز هنگام مصرف علفکش پیشکاشت تریفلورالین و انجام دو مرحله وجین پس از سبز شدن میباشد (صادقیپور وهمکاران،1381). در تعیین بهترین روش کنترل علفهای هرز در اسلام آباد پاکستان استفاده از علفکش در مرحلهی 3-2 برگی علاوه بر وجین علفهای هرز در50 روز پس از کشت بهترین نتیجه را در کاهش زیست تودههای علفهای هرز افزایش قابل توجه 68 درصدی در محصول لوبیا داشته است (Riaz et al,2007 ).
در کنترل علفهای هرز لوبیا در اردن علفکشهای نواری در روی ردیفها به علاوه کولتیواسیون مکانیکی بین ردیفها بالاترین عملکرد را به خود اختصاص داده است(Abu-Hamed,2003 ).
کاربرد علفکش پندیمتالین+ وجین به میزان 93 درصد، تری فلورالین+ وجین به میزان 88 درصد علفهای هرز را در گیاه عدس کنترل کرده است( کریممجنی وهمکاران،1383). استفاده از تیمارهای دوبار کولتیواسیون به همراه علفکشهای تریفلورالین و ستوکسیدیم و همچنین تیمار دوبار کولتیواسیون و علفکش تری فلورالین به ترتیب با 74/84 و 43/84 درصد بالاترین سطح کنترل علفهای هرز درگیاه کلزا را به خود اختصاص دادهاند (بهداروندی وهمکاران،1386). جهت مهار مؤثر علفهای هرز لوبیا لازم است روش زراعی و شیمیایی توأماً مورد استفاده قرار گیرند. این امر مستلزم ارائه یک برنامه مشخص میباشد. این برنامه بستگی به نوع رقم لوبیا، گونههای علفهرز، تناوب کشت، نوع خاک و روش آبیاری دارد (Canevary , 2002).
در استان مرکزی آزمایشی توسط حاجیآٌقا بزرگی (1376) انجام و علفکشهای تری فلورالین ، اپی پی تی سی و کلرتال دی متیل مورد مقایسه قرار گرفته و سازگاری آنها با لوبیا تائید شد.
2-6- اثر علفهای هرز بر عملکرد و اجزای عملکرد لوبیا
اسفندیاری حکمت و هاشمی جزی (1384) در لردگان در ارزیابی تاثیر علف‌کش‌ها در کنترل علف‌های هرز لوبیا چیتی در تراکم های مختلف نتیجه گرفتند که تیمارهای وجین دستی با بالاترین میانگین تولید و علفکش ای پی تی سی با تیمار شاهد بدون وجین اختلاف معنیدار داشته ولی با تیمارهای آلاکلر و کلرتال دی متیل در یک سطح قرار گرفتند. در مورد اثر تیمارهای فرعی یعنی تراکم های کاشت بر عملکرد محصول ، بر اساس جدول تجزیه واریانس تفاوت معنیداری بین دو تراکم کاشت بکار رفته ، دیده نمیشود . آنها همچنین در ارزیابی تاثیر تیمارها بر مجموعه علفهای هرز عنوان کردند که تمام تیمارها با تیمار شاهد بدون وجین اختلاف معنیدار داشته و تیمار وجین دستی با کمترین میزان علفهای هرز با تیمار ای پی تی سی در یک سطح قرار دارند. همچنین تیمارهای تری فلورالین ، بنتازون ، آلاکلر و کلرتال دی متیل نیز در یک سطح قرار گرفته اند . در خصوص اثر تیمارهای فرعی یعنی تراکم کاشت بر میزان علفهای هرز نیز عنوان کردند که در سطح 5% اختلاف معنیداری بین تیمارهای فرعی دیده می شود و تراکم کاشت بیشتر باعث کاهش بیشتر وزن علفهای هرز شده است .
صادقی پور و غفاری خلیق (1381) در بررسی تاثیر وجین و استفاده از علفکشهای مختلف بر کنترل علفهای هرز لوبیا نتیجه گرفتند اگر علفهای هرز به خوبی مهار شوند عملکرد دانه لوبیا معادل 1/581 گرم در متر مربع خواهد بود در حالیکه اگر هیچ کنترلی روی آنها انجام نشود عملکردی معادل 1/87 گرم در متر مربع به دست خواهد آمد که این امر نشان دهنده خسارت بسیار زیاد علفهای هرز میباشد. طی دو سال اجرای این آزمایش بالاترین عملکرد دانه لوبیا با میانگین 1/581 گرم در متر مربع از تیمار ترکیبی علفکش پیش کشت تریفلورالین + وجین به دست آمد. این موضوع نشان میدهد که مبارزه تلفیقی نسبت به سایر روشها در کنترل علفهای هرز لوبیا موثرتر می باشد، این امر منطبق با گزارش کانواری است (Canevary , 2002 ). پس از تیمار ترکیبی یاد شده، تیمار وجین در کلاس بعدی قرار گرفت. آنها مشاهده کردند دو تیماری که علفهای هرز را به خوبی کنترل نموده و دارای عملکرد بالاتری نسبت به سایر تیمارها هستند، تیمارهایی میباشند که عمل وجین در آنها انجام شده و این موضوع نشان دهنده اهمیت و اولویت وجین در کشت و کار لوبیاست. نتایج این پژوهش همچنین نشان داد که مصرف علفکش پیش کشت تریفلورالین به تنهایی در کنترل علفهای هرز لوبیا اهمیت زیادی ندارد. از سوی دیگر بین سموم پس رویشی بنتازون، هالوکسی فوپ اتوکسی اتیل و ستوکسیدیم بهترین نتیجه از کاربرد تیمار ترکیبی تریفلورالین + هالوکسی فوپ اتوکسی اتیل حاصل شده که البته نسبت به بهترین تیمار حدود 20 درصد عملکرد پایینتری داشته است. آنها در نهایت توصیه کردند که جهت کنترل علفهای هرز لوبیا قبل از کشت از علفکش تریفلورالین استفاده شده و پس از سبز شدن نیز دو مرحله وجین دستی انجام پذیرد. نکته مهم این که انجام وجین در سطوح کشت محدود و در صورت وجود کارگر ارزان از نظر اقتصادی قابل توجیه خواهد بود در غیر این صورت بایستی از تیمار ترکیبی تریفلورالین + هالوکسی فوپ اتوکسی اتیل استفاده نمود. البته تریفلورالین روی علفهای هرز پهن برگی مثل: پنیرک، توق، تاتوره و تاجریزی تاثیر کافی ندارد لذا چنانچه علفهای هرز مزرعه در لیست علفهای هرزی باشند که توسط تریفلورالین کنترل میشوند میتوان از این تیمار ترکیبی با اطمینان بیشتری استفاده نمود.
لک و همکاران ( 1384 ) در بررسی دوره بحرانــی کنترل علفهای هرز لوبیا چیتـی لاین 21480- KS در خمین نتیجه گرفتند که عملکرد لوبیا چیتی لاین 21480- KS در حضور علفهای هرز طی دو سال اجرای آزمایش بطور متوسط 8/52 درصد نسبت به شاهد بدون رقابت کاهش نشان داد. کاهش بیش از نیمی از محصول در اثر حضور علفهای هرز نشان دهنـــده توان رقابتی پائین لوبیا است که توسط سایر محققین نیز گزارش شده است.
لک و همکاران ( 1384 ) همچنین گزارش کردند وزن خشک علفهای هرز با افزایش طول دوره تداخل از ابتدای فصل رشد، افزایش یافت. با افزایش روزهای عاری از علفهای هرز از ابتدای فصل رشد، وزن خشک علفهای هرز کاهش یافت. یک دوره عاری از علفهای هرز تا مرحله گلدهی لوبیا در سال اول و دوم به ترتیب باعث کاهش 73 و 90 درصدی وزن خشک علفهای هرز در پایان فصل رشد نسبت به شاهد رقابت تمام فصل گردید.
فصل سوم
مواد وروشها
3-1- موقعیت مکانی و زمانی انجام پژوهش
این پژوهش در اردیبهشت ماه سال 92 (کشت بهاره) در شهرستان رامسر در استان مازندران در طول جغرافیایی̕ ʺ80 ʹ8/52 ̊36 و عرض جغرافیایی ʺ21 ʹ5/42 ̊50 انجام شد.
3-2- اطلاعات هواشناسی
اطلاعات هواشناسی برای انجام این تحقیق از ایستگاه هواشناسی رامسر تهیه شد. حداقل، حداکثر و میانگین دما بصورت هفتگی در شکل 3-1 ومیزان بارندگی هفتگی در شکل 3-2 آمده است.

شکل 3-1- درجه حرارت هفتههای پس از کاشت

شکل 3-2-میزان بارش هفتههای پس از کاشت
3-3-ویژگیهای خاک مزرعه آزمایشی
برای اندازه گیری برخی از پارامترهای فیزیکی و شیمیایی خاک از نقاط مختلف مزرعه نمونه برداری به عمل آمد و برای بررسی به آزمایشگاه خاک شناسی فرستاده شد که نتایج حاصل از آن در جدول 3-1 آورده شده است.
جدول 3-1- برخی خصوصیات فیزیکی شیمیایی خاک مزرعه آزمایشی
عمق (سانتیمتر) هدایت الکتریکی (دسی زیمنس بر متر) اسیدیته نیتروژن کل (درصد) کربن آلی (درصد) فسفر قابل جذب (ppm) پتاسیم قابل جذب (ppm) کلسیم (درصد) منیزیم (ppm) ظرفیت تبادل کاتیونی (meq/100g)
بافت
30-0 6/0 23/7 21/0 13/3 77/57 140 59/3 168 09/29 لوم رسی
3-4- طرح کلی آزمایش
این آزمایش کاشت لوبیا سبز بصورت فاکتوریل در قالب طرح پایه بلوکهای کامل تصادفی و در سه تکرار انجام شد. فاکتورهای این آزمایش عبارت بودند از: فاصله کاشت در سه سطح (فواصل 20 × 50، 30 × 30 و 20 × 40 سانتیمتر) و مدیریت علفهای هرز در چهار سطح (بدون وجین، یکبار وجین، دوبار وجین، یکبار وجین+ مصرف یکبار علفکش بنتازون).علفکش بنتازون در مرحله 6 برگی لوبیا وبه میزان 3 لیتر در هکتارمصرف گردید. بذور در شیارهایی که توسط فوکای دستی ایجاد گردیده بود مطابق با فواصل تعیین شده کشت شد. عمق شیارها ایجاد شده 6-5 سانتیمتر بود و بذور بصورت خطی بوسیله دست و با فواصل تعیین شده روی یک خط در خاک قرار داده شدند. جهت جوانه زنی کافی و ضریب اطمینان بیشتر در هر نقطه کشت دو بذر در خاک قرار داده شد که پس از جوانه زنی یک بوته حذف گردید.
3-5- صفات مورد آزمایش
3-5-1- ارتفاع گیاه: جهت اندازه گیری ارتفاع بوته، در هر کرت پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 5 بوته به طور تصادفی انتخاب و ارتفاع آنها از سطح خاک تا نوک سافه اندازهگیری شد و میانگین آن به عنوان ارتفاع گیاه در برداشت اول، دوم و سوم اندازهگیری شد.
3-5-2- وزن خشک برگ: برای اندازهگیری وزن خشک برگ، پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 10 بوته در هر کرت انتخاب و وزن خشک برگ آنها اندازه گیری شد ومیانگین آن به عنوان وزن خشک برگ در آن کرت منظور گردید.
3-5-3- وزن خشک ساقه: برای اندازهگیری وزن خشک ساقه، پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 4 بوته در هر کرت انتخاب و وزن خشک ساقه آنهااندازه گیری شد ومیانگین آن به عنوان وزن خشک ساقه در آن کرت منظورگردید. وزن خشک ساقه در دو مرحله در تاریخ های 24/4/92و20/5/92 اندازهگیری شد.
3-5-4- طول غلاف: برای اندازه گیری طول غلاف، در هر کرت پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 20 غلاف به طور تصادفی انتخاب و طول آنها اندازه گیری شد و میانگین آن به عنوان طول غلاف در کرت مربوطه گزارش گردید.
3-5-5–اجزای عملکرد
I-تعداد غلاف در متر مربع
برای اندازه گیری تعداد غلاف در متر مربع، در هر کرت پس از حذف اثر حاشیه ای تعداد 5 بوته به طور تصادفی انتخاب و تعداد غلاف آنها شمارش شد و با توجه به فاصله کاشت تراکم بوته در تیمار مربوطه تعداد غلاف در متر مربع محاسبه گردید.
II- عملکرد غلاف
برای اندازهگیری عملکرد غلاف، در هرکرت پس از حذف اثر حاشیه ای از مساحت یک متر مربع در هر کرت به صورت جداگانه نمونه برداری انجام گرفت و عملکرد غلاف آن اندازه گیری شد و بر مبنای کیلوگرم در هکتار محاسبه شد. برداشت غلاف در 3 مرحله ودر تاریخ های20/4/92، 16/5/92 و31/5/92انجام گرفت.
3-5-6–اندازهگیری عناصر
پس از خشک کردن غلاف لوبیا سبز، این بافت گیاهی هضم شده و نیتروژن کل آن به روش کجلدال اندازهگیری شد.
3-5-7– وزن خشک علفهای هرز
جهت اندازهگیری وزن خشک علفهای هرز، علفهای هرز موجود در هر کرت از مساحت یک متر مربع برداشت شدند و در پاکتهای مختلف قرار داده شد. سپس این پاکتها به مدت 48 ساعت در آون با دمای 72 درجه سانتیگراد قرار داده و وزن خشک آنها با استفاده از یک ترازو با دقت 1/0 گرم اندازه گیری شد.
3-6- محاسبات آماری
تجزیه و تحلیل دادهها با استفاده از نرم افزار آماری SAS9.1 و مقایسه میانگین دادهها بر اساس آزمون LSD و در سطح احتمال 5 درصدصورت گرفت. برای ترسیم نمودار ها از Excel استفاده شد.
فصل چهارم
نتایج و بحث
4-1- عملکرد غلاف
4-1-1- عملکرد غلاف در برداشت اول
نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثرات اصلی فواصل کاشت و مدیریت علفهای هرز بر عملکرد غلاف در برداشت اول معنیدار بود( P<0.01)، همچنین اثر متقابل بین آنها نیز بر عملکرد غلاف در برداشت اول در سطح آماری 1 درصد معنیدار بود (جدول 4-1). در صورت یکبار وجین علفهای هرز، حداکثر عملکرد غلاف در برداشت اول، در فاصله کاشت 20× 40 حاصل شد. وجین علفهای هرز در دو مرحله سبب شد که حداکثر عملکرد غلاف سبز در فواصل کاشت 20×40و 20×50 حاصل شود، در حالیکه حداقل عملکرد در فاصله کاشت 30×30 حاصل شد(شکل4-1). در صورت کنترل شیمیایی علفهای هرز حداقل وحداکثر عملکردبه ترتیب در فاصله کاشت 30×30 و20×50 مشاهده شد. در صورت عدم وجین علفهای هرز، حداکثر عملکرد غلاف در برداشت اول در فاصله کاشت 20×40و حداقل آن در فاصله کاشت20×50 مشاهده میشود. به نظر میرسدکه افزایش فاصله ردیف سبب شد توان رقابتی علفهای هرز با گیاه زراعی افزایش یابدکه این امر در نهایت منجر به کاهش محصول در برداشت اول گردید.
درمجموع نتایج اثرات متقابل بین فواصل کاشت و مدیریت علفهای هرز نشان داد که بیشترین عملکرد در کرتهایی با فاصله کاشت20×40 سانتیمتر



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (244)

دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
دانشکده کشاورزی- گروه مدیریت کشاورزی
پایاننامه جهت اخذ مدرک کارشناسی ارشد (M.Sc)
عنوان تحقیق:
بررسی رابطه تعهد سازمانی برکارایی مدیران و کارکنان سازمان تعاونی روستایی استان اردبیل
استاد راهنما:
دکتر محمد کریم معتمد
استاد مشاور:
دکتر محمد حسین انصاری
نگارش:
عزیز جوادی نوده
تابستان 1392
سپاسگذاری
به پایان رسیدن تحقیق حاضر پس از لطف و عنایت خداوند منان، مرهون یاری عزیزانی است که کریمانه بذر عنایت فشاندند و ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بیشائبهشان بلکه اظهار مراتب قدرشناسیام از آن بزرگواران برخود واجب میدانم.
نهایت سپاسم نثار
پدر و مادر عزیزم که همواره مشوق و مددکار من هم در زندگی و هم در پیگیری تحصیلاتم بودهاند.
به همسرم که سایه مهربانیش سایه سار زندگیم می باشد،او که اسوه صبر و تحمل بوده و مشکلات را برایم تسهیل نمود
انجام این تحقیق بدون یاری استاد گرامی جناب آقای دکتر معتمد و مشاورت استاد بزرگوار جناب آقای دکترانصاری، امری دشوار بود که از زحمات بیشائبه آنان سپاسگذارم.
همچنین از اساتید محترم داور و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.
در پایان از همکاری و زحمات بیشائبه جناب آقای دکتر اللهیاری صمیمانه تشکر و قدردانی مینمایم.
تقدیم به
آنان که زندگی خود را وقف آگاهی انسانها
و مبارزه با جهل مینمایند.
حضرت رسول اکرم (ص)من از فقر امتم بیم ندارم. آنچه بر امتم بیمناکم سوء مدیریت است.
فهرست مطالب پایان نامه
صفحه عنوان
TOC \o “1-3” \h \z \u فصل اول کلیات تحقیق PAGEREF _Toc398793792 \h 2چکیده : PAGEREF _Toc398793794 \h ‌ن1-1- مقدمه PAGEREF _Toc398793795 \h 31-2- بیان مسأله پژوهش PAGEREF _Toc398793796 \h 41-3- ضرورت و اهمیت پژوهش : PAGEREF _Toc398793797 \h 71-4-اهداف پژوهش: PAGEREF _Toc398793798 \h 71-4-1- هدف اصلی پژوهش: PAGEREF _Toc398793799 \h 71-4-2-اهداف فرعی پژوهش: PAGEREF _Toc398793800 \h 71-5- فرضیه های پژوهش : PAGEREF _Toc398793801 \h 81-6- قلمرو موضوعی، مکانی و زمانی تحقیق PAGEREF _Toc398793802 \h 8فصل دوم مروری‌بر ادبیات تحقیق PAGEREF _Toc398793803 \h 92-1- تاریخچه و معرفی اجمالی سازمان مورد مطالعه (سازمان تعاون روستایی) PAGEREF _Toc398793806 \h 102-2- ادبیات تحقیق : PAGEREF _Toc398793807 \h 112-3- مقدمه : PAGEREF _Toc398793808 \h 122-4- دیدگاه‌های نظری تعهد سازمانی PAGEREF _Toc398793809 \h 132-4-1- تعهدسازمانی مفهوم یک بعدی یا چندبعدی؟ PAGEREF _Toc398793810 \h 132-4-2-الگوهای چندبعدی PAGEREF _Toc398793811 \h 132-4-2-1- مدل اریلی و چتمن: PAGEREF _Toc398793812 \h 132-4-2-2- مدل آنجل و پری: PAGEREF _Toc398793813 \h 142-4-2-3- مدل مایر و شورمن: PAGEREF _Toc398793814 \h 142-4-2-4- مدل پنلی و گولد: PAGEREF _Toc398793815 \h 152-4-2-5- مدل می یر و آلن: PAGEREF _Toc398793816 \h 152-4-3- مدل سه بخشی تعهد سازمانی: PAGEREF _Toc398793817 \h 162-4-4- دیدگاه‌های نظری عوامل مؤثر بر تعهد سازمانی PAGEREF _Toc398793818 \h 162-4-4-1- عوامل مؤثر بر تعهد عاطفی: PAGEREF _Toc398793819 \h 172-4-4-2 عوامل مؤثر بر تعهد مستمر PAGEREF _Toc398793822 \h 212-4-4-3- عوامل مؤثر بر تعهد هنجاری PAGEREF _Toc398793823 \h 252-4-5- هدف‌های سازمان : PAGEREF _Toc398793824 \h 262-4-6- شرایط ایجاد تعهد سازمانی: PAGEREF _Toc398793825 \h 262-4-7- نتایج و پیامدهای تعهدسازمانی : PAGEREF _Toc398793826 \h 272-4-8- تعهد سازمانی و ترک خدمت: PAGEREF _Toc398793829 \h 292-4-9- تعهد سازمانی و غیبت: PAGEREF _Toc398793830 \h 292-4-10- تعهد سازمانی و تأخیر: PAGEREF _Toc398793831 \h 292-4-11- تعهد سازمانی و استر س شغلی : PAGEREF _Toc398793832 \h 292-4-12- راهکارهایی برای افزایش تعهد سازمانی PAGEREF _Toc398793833 \h 292-5- تعاریف عملکرد شغلی : PAGEREF _Toc398793834 \h 302-5-1- تعاریف عملکرد : PAGEREF _Toc398793835 \h 302-5-2- ارزیابی عملکرد: PAGEREF _Toc398793836 \h 312-5-3-اهداف ارزیابی عملکرد : PAGEREF _Toc398793837 \h 322-5-4- مزایای ارزشیابی عملکرد: PAGEREF _Toc398793838 \h 332-5-5- عوامل موثر بر عملکرد: PAGEREF _Toc398793839 \h 342-5-6- ارتباط ابعاد تعهد با عملکرد: PAGEREF _Toc398793840 \h 352-5-7- رابطه ارزیابی عملکرد و پاداش با تعهدسازمانی : PAGEREF _Toc398793841 \h 352-5-8- روش‌های اصلی ارزیابی عملکرد: PAGEREF _Toc398793842 \h 372-6پیشینه تحقیق: PAGEREF _Toc398793843 \h 38 – 1-6-2 مطالعات انجام شده در ایران PAGEREF _Toc398793844 \h 38 – 2-6-2مطالعات انجام شده درخارج از کشور PAGEREF _Toc398793845 \h 40فصل سوم: روش تحقیق PAGEREF _Toc398793846 \h 423-1- مقدمه PAGEREF _Toc398793848 \h 433-2- منطقه مورد مطالعه PAGEREF _Toc398793849 \h 433-3- روش تحقیق PAGEREF _Toc398793850 \h 443-4- جامعه و نمونه آماری PAGEREF _Toc398793851 \h 453-4-1- جامعه آماری PAGEREF _Toc398793852 \h 453-4-2- حجم نمونه PAGEREF _Toc398793853 \h 453-4-3- روش نمونه گیری PAGEREF _Toc398793854 \h 453-5- متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc398793855 \h 453-6- روش گردآوری داده ها PAGEREF _Toc398793856 \h 463-6-1- مطالعات کتابخانه ای PAGEREF _Toc398793857 \h 463-6-2- مطالعات میدانی PAGEREF _Toc398793858 \h 463-7- روائی و پایائی ابزار اندازه گیری PAGEREF _Toc398793860 \h 473-7-1- روائی (اعتبار) ابزار اندازه گیری PAGEREF _Toc398793861 \h 473-7-2- پایائی (اعتماد) ابزار اندازه گیری PAGEREF _Toc398793862 \h 483-8- روش تجزیه و تحلیل داده ها PAGEREF _Toc398793864 \h 49فصل چهارم نتایج PAGEREF _Toc398793865 \h 504-1- مقدمه PAGEREF _Toc398793867 \h 514-2- آمار توصیفی PAGEREF _Toc398793868 \h 514-2-1- جنس PAGEREF _Toc398793869 \h 514-2-2- سن PAGEREF _Toc398793872 \h 524-2-3- سابقه کار PAGEREF _Toc398793874 \h 534-2-4- وضعیت تأهل PAGEREF _Toc398793877 \h 534-2-5- محل تولد PAGEREF _Toc398793879 \h 544-2-6- محل سکونت PAGEREF _Toc398793881 \h 544-2-7- تحصیلات PAGEREF _Toc398793883 \h 554-2-8- رشته تحصیلی PAGEREF _Toc398793886 \h 564-2-9- پست سازمانی PAGEREF _Toc398793888 \h 564-2-10- توزیع فراوانی شاخصهای تعهد و عملکرد سازمانی PAGEREF _Toc398793892 \h 574-3- رابطه بین مولفه های تعهد و عملکرد سازمانی با برخی از متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc398793897 \h 644-4- مقایسه عملکرد و تعهد سازمانی بر اساس برخی از متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc398793900 \h 654-4-1- بر اساس محل تولد (آزمون t) PAGEREF _Toc398793901 \h 654-4-2- بر اساس میزان تحصیلات (آزمون F) PAGEREF _Toc398793904 \h 664-4-3- بر اساس رشته تحصیلی (آزمون t) PAGEREF _Toc398793906 \h 674-5- مقایسه مولفه های مورد بررسی بر اساس برخی از متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc398793909 \h 684-5-1- بر اساس جنس (آزمون t) PAGEREF _Toc398793910 \h 684-5-2- بر اساس محل تولد (آزمون t) PAGEREF _Toc398793912 \h 684-5-3- بر اساس رشته تحصیلی (آزمون t) PAGEREF _Toc398793914 \h 694-5-4- بر اساس میزان تحصیلات (آزمون F) PAGEREF _Toc398793916 \h 704-6- رابطه بین اجزای تعهد سازمانی با کارایی کارکنان PAGEREF _Toc398793918 \h 724-7- تحلیل رگرسیونی PAGEREF _Toc398793920 \h 73فصل پنجم بحث، نتیجه‌گیری و پیشنهادات PAGEREF _Toc398793922 \h 745-1- خلاصه PAGEREF _Toc398793926 \h 755-2- یافته‌های تحقیق PAGEREF _Toc398793927 \h 755-2-1- یافته های توصیفی PAGEREF _Toc398793928 \h 755-2-2- یافته های استنباطی PAGEREF _Toc398793929 \h 795-3- جمع بندی ونتیجه گیری : PAGEREF _Toc398793930 \h 815-4- پیشنهادات برای تحقیقات آتی PAGEREF _Toc398793931 \h 82منابع و مآخذ PAGEREF _Toc398793932 \h 83پیوست PAGEREF _Toc398793933 \h 89
فهرست جداول
جدول 2-1- نتایج و پیامدهای احتمالی سطوح مختلف تعهد سازمانی اثرگذار بر کارمندان PAGEREF _Toc398793827 \h 27جدول 2-2- نتایج مطلوب و نامطلوب تعهد سازمانی در سطح فرد، گروه، سازمان PAGEREF _Toc398793828 \h 28جدول 3-1- شیوه امتیازدهی طیف لیکرت PAGEREF _Toc398793859 \h 47جدول 3-2- ضرایب آلفای کرونباخ پرسشنامه PAGEREF _Toc398793863 \h 49جدول 4-1- توزیع فراوانی جنسی پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793870 \h 51جدول 4-2- توزیع فراوانی سن پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793873 \h 52جدول 4-3- توزیع فراوانی سابقه کاری پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793875 \h 53جدول 4-4- توزیع فراوانی وضعیت تأهل پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793878 \h 54جدول 4-5- توزیع فراوانی محل تولد پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793880 \h 54جدول 4-6- توزیع فراوانی محل سکونت پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793882 \h 54جدول 4-7- توزیع فراوانی تحصیلات پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793884 \h 55جدول 4-8- توزیع فراوانی رشته تحصیلی پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793887 \h 56جدول 4-9- توزیع فراوانی پست سازمانی پاسخ دهندگان PAGEREF _Toc398793889 \h 56جدول 4-10- توزیع فراوانی شاخصهای تعهد سازمانی PAGEREF _Toc398793893 \h 58جدول 4-11- آمارههای توصیفی مؤلفه های تعهد سازمانی و عملکرد (متغیرهای تحقیق) PAGEREF _Toc398793894 \h 63جدول 4-12- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس سطوح مختلف تعهد سازمانی PAGEREF _Toc398793895 \h 63جدول 4-13- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس سطوح مختلف عملکرد سازمانی کارکنان PAGEREF _Toc398793896 \h 64جدول 4-14- رابطه بین مولفه های تعهد سازمانی و برخی متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc398793898 \h 65جدول 4-15- رابطه بین مولفه های عملکرد کارکنان و برخی متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc398793899 \h 65جدول 4-16- مقایسه تعهد سازمانی بر اساس محل تولد PAGEREF _Toc398793902 \h 66جدول 4-17- مقایسه عملکرد سازمانی بر اساس محل تولد PAGEREF _Toc398793903 \h 66جدول 4-18- مقایسه تعهد سازمانی بر اساس میزان تحصیلات PAGEREF _Toc398793905 \h 67جدول 4-19- مقایسه تعهد سازمانی‌ بر اساس رشته تحصیلی PAGEREF _Toc398793907 \h 67جدول 4-20 مقایسه عملکرد سازمانی بر اساس رشته تحصیلی PAGEREF _Toc398793908 \h 67جدول 4-21 مقایسه میانگین مولفه‌ها بر اساس جنسیت PAGEREF _Toc398793911 \h 68جدول 4-22- مقایسه میانگین مولفه‌ها بر اساس محل تولد PAGEREF _Toc398793913 \h 69جدول 4-23- مقایسه میانگین مولفه‌ها بر اساس رشته تحصیلی PAGEREF _Toc398793915 \h 70جدول 4-24- مقایسه مولفه های تعهد سازمانی بر اساس میزان تحصیلات PAGEREF _Toc398793917 \h 71جدول 4-25- همبستگی بین تعهد سازمانی و مولفه‌های آن با عملکرد شغلی کارکنان و مدیر PAGEREF _Toc398793919 \h 72جدول 4-26- نتایج تحلیل رگرسیونی گام به گام PAGEREF _Toc398793921 \h 73فهرست اشکال
شکل 4-1- درصد فراوانی جنسی کارکنان تعاون روستایی PAGEREF _Toc398793871 \h 52شکل 4-2-درصد فراوانی سنی کارکنان PAGEREF _Toc398793876 \h 53شکل 4-3- درصد فراوانی تحصیلات کارکنان PAGEREF _Toc398793885 \h 55شکل 4-4- درصد فراوانی پست سازمانی PAGEREF _Toc398793891 \h 57فهرست نمودار ها
نمودار 2-1- عوامل سه گانه اثر گذار بر تعهد سازمانی (استیرز و همکاران 1978) PAGEREF _Toc398793820 \h 18نمودار 2-2- پیش شرط های تعهد سازمانی (مودی و همکاران 1982) PAGEREF _Toc398793821 \h 21چکیده :
هدف از انجام این پژوهش بررسی تعهد سازمانی و رابطه آن با عملکرد مدیران و کارکنان سازمان تعاون روستایی استان اردبیل می باشد. در این تحقیق تعهد سازمانی و عملکرد مدیران و کارکنان در پنج بعد مورد ارزیابی قرار گرفت: که تعهد سازمانی دارای سه بعد الف) تعهد عاطفی، ب) تعهد هنجاری، ج)تعهد مستمر و عملکرد سازمانی دارای دو بعد: د) عملکرد شغلی کارکنان ر) عملکرد شغلی مدیران، می باشد. روش تحقیق، توصیفی از نوع همبستگی است. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه کارمندان سازمان تعاون روستایی استان اردبیل به تعداد 86 نفر می باشد که از بین آنها 83 نفر به صورت تصادفی ساده جهت نمونه آماری انتخاب شدند. ابزار اندازه گیری مورد استفاده عبارت از پرسشنامه آلن و می‌یر برای تعهد سازمانی و بالفور و کسلر برای عملکرد شغلی کارکنان می باشد که پایایی آن محاسبه شده و در حد قابل قبول گزارش شده است. به منظور تجزیه و تحلیل داده ها از آزمون ضریب همبستگی گشتاوری پیرسون و اسپیرمن با نرم افزار SPSS استفاده شده است. بین اجزای تعهد سازمانی با عملکرد کارکنان و مدیران رابطه معنی داری وجود داشت. همچنین نتایج تحقیق نشانگر این است که تعهد سازمانی و عملکرد کارکنان در سازمان رابطه داشته و می توانند همدیگر را تبیین کنند. این تحقیق از این حیث حائز اهمیت است که تمایل به تعهد سازمانی، سبب افزایش عملکرد کارایی کارکنان و بهبود مدیریت اقتضایی مسئولین و مدیران می شود. بنابراین کاربرد نتایج آن می تواند سازمان را در بهبود عملکرد و جذب افراد یاری کند و موجبات افزایش کارایی، افزایش انگیزه و کاهش اتلاف منابع را فراهم سازد.
فصل اولکلیات تحقیق1-1- مقدمه
 تعهد، فرد را با سازمان پیوند می دهد؛ بنابراین، این پیوند احتمال ترک شغل را کاهش خواهد داد. می یر و آلن بین سه نوع تعهد، تمایز قائل می شوند. تعهد عاطفی که به وابستگی احساسی فرد به سازمان اشاره دارد. تعهد مستمر که مربوط به تمایل به باقی ماندن در سازمان به خاطر هزینه های ترک سازمان یا پاداش‌های ناشی از ماندن در سازمان می شود و سرانجام تعهد هنجاری که نوعی احساس تکلیف به باقی ماندن در سازمان را به عنوان یک عضو منعکس می کند (مرادی، 2002). دلایل زیادی نیز برای این که چرا یک سازمان بایستی سطح تعهد سازمانی اعضایش را افزایش دهد وجود دارد که از آن جمله می توان به این موضوع اشاره داشت که تعهد سازمانی با پیامدهایی ازقبیل رضایت شغلی، حضور، رفتار سازمانی فرا اجتماعی و عملکرد شغلی رابطه مثبت و با تمایل به ترک شغل رابطه منفی دارد (شیان و همکاران، 2003). بنابراین کارایی و توسعه هر سازمان تا حد زیادی به کاربرد صحیح نیروی انسانی بستگی دارد ( اسماعیلی، 1381). با این توصیف، سازمان با عملکرد برتر، سازمانی است که در یک دوره زمانی بلند مدت از راه توانایی انطباق مناسب با تغییرات و واکنش سریع به این تغییرات، ایجاد ساختار مدیریت منسجم و هدفمند، بهبود مستمر قابلیتهای کلیدی و رفتار مناسب با کارکنان به عنوان اصلی ترین دارایی، به نتایجی بهتر از سازمان های همتراز دست می یابد (وال، 2010). گریگوری اسمیت در مقاله خود، هفت راز ایجاد سازمان های با عملکرد برتر را، تعهد و مشارکت مدیریت ارشد، تمرکز راهبردی، تیم های راهبری، شناسایی پروژه‌های کلیدی بهبود، تیم گرایی، ایجاد منشور و سنجش ذکر می‌کند.
یکی از مسئولیت‌های هر نهاد اجتماعی، نیل به اهدافی است که علت وجودی آن نهاد را شکل می دهد. تحقق اهداف سازمانی در گرو همکاری و هماهنگی تمامی عواملی است که تعامل نظام‌مندآنها با یکدیگر به وجود سازمان معنا می بخشد. در این میان نیروی انسانی در تمام سطوح سازمان نقش برجسته تر از سایر عوامل دارد که باید به آن به عنوان یک عامل ذی شعور و دارای نیازهای مادی و معنوی، اهداف فردی، توقعات گروهی و سازمانی بیش از سایر عوامل توجه شود. از آنجایی که کارآیی نیروی انسانی همیشه براساس محاسبات اقتصادی قابل پیش بینی نیست و عوامل متعدد دیگر که برخاسته از نیاز های برتر انسان در ابعاد اجتماعی، احترام و خودیابی است در این زمینه موثراست، لذا در این پژوهش به یکی از ضرورت‌های اساسی سازمانی یعنی( تعهد سازمانی) پرداخته شده است. این مفهوم که امروزه جایگاه مهمی را در تحقیقات مذکور از آن خود ساخته است، بیش از هرچیز ناشی از اعتقاد شدید فرد به سازمان و پذیرش اهداف آن وتلاش در جهت رسیدن به آن اهداف است. در نتیجه این دو عامل، نوعی وابستگی عاطفی و روانی در فرد شکل می گیرد که او را مایل به بقاء در سازمان می‌کند.
در این تحقیق تعهد سازمانی از سه بعد عاطفی، هنجاری و مستمر و ارتباط آنها با عملکرد سازمانی مورد مطالعه قرار‌گرفته است. در این تحقیق رابطه تعهد سازمانی و ابعاد سه گانه آن با متغیرهای عملکرد شغلی کارکنان و مدیران مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
1-2- بیان مسأله پژوهشافزایش عملکرد و استفاده کارآمد از نیروی انسانی ضرورتی است که باید مورد توجه کلیه مدیران و تصمیم گیرندگان سازمان‌ها قرار گیرد. با توجه به اینکه یکی از مهمترین منابع موجود درسازمانها، نیروی انسانی شاغل در آنهاست، بخشی از اقدامات مدیریتی نیز با هدف بهره گیری هرچه مؤثرتر و کار آمدتر از این منابع به مرحله اجرا در می آید و مدیریت مؤثر عملکرد را به یکی ازمهمترین وظایف مدیران تبدیل نموده است. یکی از عوامل نامحسوس مؤثر برعملکرد کارکنان،تعهد سازمانی آنان می باشد. نیروی انسانی وفادار، سازگار با اهداف و ارزشهای سازمانی، حاضراست حتی فراتر از وظایف مقرر در شرح وظایف، فعالیت نماید و می تواند عامل مهمی دراثربخشی سازمانی باشد. وجود چنین نیرویی در سازمان توأم با بالا رفتن سطح عملکرد و پایین آمدن نرخ غیبت، تأخیر و ترک خدمت می باشد و وجه اعتبار سازمان را در اجتماع، مناسب جلوه داده و زمینه را برای رشد و توسعه سازمان فراهم می آورد. برعکس نیروی انسانی با احساس وفاداری، تعلق و تعهد سازمانی کم، نه تنها خود در جهت نیل به اهداف سازمان حرکت نمی کند، بلکه با ایجاد بی تفاوتی نسبت به مسائل و مشکلات سازمان ممکن است در بین دیگر همکاران تأثیر مفیدنداشته باشد، که این امر خود منشأ ناهنجاری های بسیاری در ابعاد مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی وفرهنگی در جامعه را فراهم می کند، لذا بررسی در زمینه تعهد سازمانی و بررسی عوامل مؤثر بر آن و نتایج حاصله می تواند ازجمله تحقیقات مؤثر در علوم رفتار سازمانی باشد. در دهه گذشته تعهد سازمانی و ابعاد آن جایگاه مهمی را در تحقیقات به خود اختصاص داده است. یکی دیگر از متغیرهایی که با تعهد سازمانی در رابطه بوده، رضایت شغلی می باشد که خود تعیین کننده بسیاری از متغیرهای سازمانی است. مطالعات متعدد نشان داده است رضایت شغلی از عوامل مهم افزایش بهره وری، دلسوزی کارکنان نسبت به سازمان، تعلق و دلبستگی آنان به محیط کار وافزایش کمیت و کیفیت کار، برقراری روابط خوب و انسانی در محل کا ر، ایجاد ارتباطات صحیح،بالا بردن روحیه، عشق و علاقه به کار است (هومن، 1382). از طرفی چنین انتظار می رود که رابطه میان خشنودی شغلی و ترک شغل منفی باشد. هرچه خشنودی شغلی بیشتر باشد، ترک شغل کمتر است. نتایج به طور کلی، این فرضیه را تأئید می کنند. بنابراین به نظر می رسد که استحکام این رابطه تا اندازه ای منوط به وجود اشتغال کامل باشد. همواره کسانی هستند که به دلیل ناخشنودی، شغل خود را ترک می‌گویند و کسانی نیز هستند که به ناچار (نقل مکان، بحران خانوادگی، و جز اینها) به ترک شغل مبادرت می ورزند.
انتظار می رود که درصد کسانی با اشتغال کامل (Full employment) که به علت خشنودی اندک شغل خود را ترک می‌گویند بیشتر از هنگامی باشد که یافتن شغل دشوار است. در نتیجه، رابطه میان ترک شغل و خشنودی باید در اثنای اشتغال کامل مستحکم تر باشد (میچل، 1373). بنابراین رضایت شغلی می تواند بر روی تعهد نقش و تأثیر داشته و از این طریق موجب، بهبود عملکرد باشد.
یکی دیگر از عواملی که با تعهد سازمانی کارکنان در ارتباط بوده مدیریت مشارکتی می باشد، که به طور کلی عبارتند از دخالت دادن کارکنان کلیه سطوح سازمان در فرآیند تبین مشکل، تجزیه وتحلیل موقعیت و دستیابی به راه حل ها، به طوری که کارکنان از قدرت تصمیم گیری بالایی برخوردار شوند و با مدیرخود در کلیه مراحل هم فکری کنند (رابینز،1380 (. مقصود از مشارکت دادن کارکنان نوعی فرایند مشارکتی است که هدف آن تشویق و ترغیب کارکنان و اعضای سازمان به دادن تعهد و مشارکت هر چه بیشتر درامر موفقیت سازمان است. پایه و اساس اندیشه مزبور بر این منطق قرار دارد که کارکنان در فرآیندتصمیماتی که بر سرنوشت آنان اثر می گذارد، مشارکت می کنند، در کار اداری و سازمانی خود از آزادی عمل بیشتری برخوردارند، بر زندگی کاری خود کنترل‌هایی اعمال می نمایند، سازمان بدین وسیله موجبات انگیزش هر چه بیشتر آنان را فراهم می آورد، افراد تعهد بیشتری به سازمان پیدا می کنند، بازدهی، تولید و بهره وری در سازمان افزایش می یابد و سرانجام این که آنان نسبت به کارخود، بیشتر احساس رضایت می کنند (رابینز، 1380(. می‌توان مشارکت در تصمیم گیری ها را هم یک عامل شخصی و هم تا حدی یک عامل سازمانی در نظرگرفت. نتایج بسیاری از پژوهش ها نشان می دهد که کارکنان مایلند در تصمیم گیری ها در موقعیت خود مشارکت داشته باشند. کسانی که تجربه مشارکت را در سازمان خود داشته اند معمولا نگرش مطلوب و مثبت تری نسبت به کار خود داشته و مایل به تکرار آن تجربه هستند (کمپ، 1377(.
بنابر نظر هرزبرگ ( 1974 ) چنانچه شغل کارمند را با دادن میزانی از مشارکت و خود مختاری درتصمیم گیری پرمایه سازیم، رضایت شغلی تا اندازه زیادی افزایش پیدا خواهد کرد. در نظریه ورومنیز اعتقاد بر این است که چنانچه فرد در انتخاب هدفها رضایت و مشارکت داشته باشد نسبت به آن تعهد بیشتری پیدا کرده و برای ر سیدن به آنها تلاش مضاعفی می کند. مطالعات هاکمن و اولد هام ( 1980 ) نیز نشان می دهد که مشارکت نقش ارزنده ای در رضایت شغلی و ایجاد وحدت در کارکنان یک سازمان بازی می کند. به نظر دراگو و وودن(1991) مبنای فلسفی مشارکت این است که افراد حق دارند در تصمیم هایی که بر زندگی و کار آنها اثر می گذارد سهیم باشند و در این صورت است که تعهد بیشتری نسبت به تصمیم‌ها احساس کرده رضایت شغلی بیشتری به دست می آورند (به نقل از هومن، 1382.(
بزرگ‌ترین بهره مشارکت آن است که حق طبیعی کارکنانی را که می توانند عضو یاری دهنده وسود بخش گروهی باشند که در آن کار می کنند، به آنان باز می گرداند. مشارکت، ارزش‌های انسانی رادر سازمان پاس می‌دارد، زیر ا به نیازهای کارکنان برای ایمنی، مناسبات اجتماعی، احترام و خود شکوفائی پاسخ می گوید. مشارکت کارمندان را به یاری دادن بر می انگیزاند. یافته های تحقیق های انجام شده نشان می دهد که، مدیریت مشارکتی اثرات مثبتی بر عملکرد،بهره وری، رضایت شغلی و تعهد سازمانی دارد زیرا موجب ارضای سه نیاز اساسی انسانی بودن کار یعنی: افزایش خود مختاری، افزایش در معنی دار بود ن شغل و کاهش انزوای شغلی می شود. مشارکت حداقل سه اثر مهم را بر جای می گذارد :
اول، زمانی که کارکنان در تعیین هدف مشارکت می کنند به انتخاب اهدافی به مراتب مشکل تر و عالی تر از اهدافی می پردازند که مدیریت بر آنان تحمیل می کند. اهداف عالی تر سطح عملکرد بالاتری را به دنبال دارد این مطلب تنها زمانی صادق است که اهداف به طور مشارکتی تعیین شوند.
دوم، ضمن این که اهداف تعیین شده به صورت مشارکتی عالی تری می باشند، کارکنان نیز معمولا پذیرش راحت تر نسبت به آنان دارند زیرا انتخاب خود آنان است.
سوم، چنین مشارکتی جوی از اعتماد و امنیت دراز مدت و مساعد را در سازمان ایجاد می کند و سازمان را بیش تر به چهار سیستم مدیریت لیکرت نزدیک می سازد. این اثر خود موجب تقویت آثار مثبت مشارکت در سایر زمینه های مشارکت مانند تصمیم گیری، حل مشکلات و تغییر و تحول شده و نتایج مثبت عملکرد را در سرتاسر سازمان گسترش می دهد. چنین نتایجی،یعنی تبیین هدف های عالی تر و افزایش در پذیرش و تعهد به اهداف، از طریق ارضای نیازهای خود مختاری و کنترل بر کار حاصل می گردد (عباس زاده، 1378).
اما عدم پرداخت صحیح به مدیریت منابع انسانی در سازمانها و ادارات دولتی و نیز بکارگیری روشهای غیر علمی در توسعه نیروی انسانی، وابستگی عاطفی و روانی فرد به سازمان خود را تحت تاثیر قرار داده و باعث عدم احساس مسئولیت، وفاداری و تعهد در میان مدیران و کارکنان می شود. به طوری که ارزشهای فردی و سازمانی همخوانی نداشته و همواره منافع سازمان در مقابل منافع فردی مورد بی توجهی قرار می گیرد. به همین خاطر از جمله معضلات ریشه ای واساسی جامعه ما در جهت دستیابی به توسعه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، ضعف وجدان کاری یا تعهد کاری در میان بخش قابل توجهی از شاغلین کشور است (حبیبی، 1376).
در جهت چاره جویی این مشکل، چنین به نظر می رسد که باید رضایت شغلی، مشارکت سازمانی و عملکرد سازمانی و رابطه آنها با تعهد سازمانی به طور دقیق مورد بررسی و مطالعه قرارگیرد. تا مشخص شود که کدام یک از متغیرها، ارتباط شدیدتر و معنی دارتری با تعهد سازمانی کارکنان دارند.
به هرحال اگر این احتمال (معنی داری ارتباط متغیرهای ذکر شده با تعهد سازمانی کارکنان صادق باشد)، در آن صورت ویژگیهای متفاوت رضایت شغلی افراد و میزان عملکرد سازمانی و مشارکت سازمانی، سطوح متفاوتی از تعهد سازمانی را در آنها ایجاد خواهد کرد.
1-3- ضرورت و اهمیت پژوهش :در بسیاری از تحقیقات انجام شده تعهد سازمانی به مثابه عامل اصلی و مؤثر بر افزایش بازدهی و عملکرد نیروی انسانی، مورد بررسی قرار گرفته است (خاکی 1376، ساروخانی 1381، مرتضوی، 1372، چلبی، 1376). تبیین تجربی تعهد سازمانی وهمچنین تجزیه و تحلیل ابعاد و عوامل مؤثر برآن، نقشی مهم در گسترش شناخت علمی بالاخص در حوزه جامعه شناسی کار خواهد داشت. براین مبناءانجام این تحقیق بر اساس معیارهای علمی خاصه مشارکت در دانش بشری و مشخص نمودن روابط بین متغیرها و سازه ها ضروری است. از طرفی دیگر، وصول به چنین شناختی نقش اساسی در ارائه راهکارها و رهنمودها برای ارتقاء سطح تعهد سازمانی کارکنان خواهد داشت (ساروخانی و طالبیان، 1388).
از نظر ″بلانچارت و هرسی″ ثمرات یا پیامد تعهد کاری شامل تقید به شرایط کمی وکیفی کار، تقید به رعایت بقاء و توسعه سازمانی، تقید به تکامل ساز مانی، تقید به افراد و گروههای کاری دیگر سازمانی و بالاخره، تقید نسبت به جلب رضایت مشتریان است (بلانچارد و هرسی، 1373).
سطح بالای تعهد نتایج مثبت برای افراد سازمان دارد که می توان به پیشرفت در مسیر شغلی،افزایش دریافتی ها، اعطای پاداش توسط سازمان به کارکنان متعهد و نیز تعقیب مشتاقانه اهداف سازمان اشاره کرد و در سطح سازمان پیامد تعهد سازمانی شامل امنیت و ثبات نیروی کار، قبول درخواست سازمان به تولید بیشتر از سوی کارکنان، عملکرد شغلی بهتر و نیل به اهداف سازمان می باشد (راندال، 1374). و نیز استفاده کارآمد از منابع انسانی که خود افزایش بهره وری را در پی خواهد داشت در ارتباط مستقیم با افزایش تعهد سازمانی (در حد مطلوب) می باشد (خاکی 1376).
1-4-اهداف پژوهش:1-4-1-هدف اصلی پژوهش: بررسی رابطه تعهد سازمانی و عملکرد کارکنان و عوامل مرتبط با آن در بین مدیران وکارکنان سازمان تعاونی روستایی استان اردبیل
1-4-2-اهداف فرعی پژوهش:1- اندازه گیری میزان تعهد سازمانی در بین کارکنان
2- شناخت عوامل اجتماعی موثر برتعهد سازمانی و ارزیابی میزان و جهت تاثیر این عوامل
3- شناخت عوامل بازدارنده تعهد سازمانی در بین کارکنان
1-5- فرضیه های پژوهش :1- بین تعهد عاطفی کارکنان با عملکرد شغلی آنها رابطه معنی داری وجود دارد.
2- بین تعهد هنجاری کارکنان با عملکرد شغلی آنها رابطه معنی داری وجود دارد.
3- بین تعهد مستمر کارکنان با عملکرد شغلی آنها رابطه معنی داری وجود دارد.
4- بین عملکرد مدیران با ابعاد تعهدسازمانی رابطه معنی داری وجود دارد.
5- بین عملکرد شغلی کارکنان با ابعاد تعهدسازمانی رابطه معنی داری وجود دارد.
1-6- قلمرو موضوعی، مکانی و زمانی تحقیققلمرو موضوع تحقیق : قلمرو موضوعی تحقیق در ارتباط با بررسی رابطه تعهد سازمانی برکارایی مدیران و کارکنان سازمان تعاونی روستایی استان اردبیل می‌باشد.
قلمرو مکانی تحقیق: این پژوهش در سطح استان اردبیل و در سطح کارکنان و مدیران ستادی و صف در سازمان تعاون روستایی انجام یافته است.
قلمرو زمانی تحقیق: محدوده زمانی پژوهش حاضر از اردیبهشت 1392 شروع و تا شهریور 1392 پایان پذیرفت.

فصل دوممروری‌ بر ادبیات تحقیق2-1- تاریخچه و معرفی اجمالی سازمان مورد مطالعه (سازمان تعاون روستایی)تعاون به‌عنوان یک نهضت اجتماعی، اقتصادی وفرهنگی در ایران از سال 1303 شمسی با تصویب اولین قانون، تجارت زمینه قانونمند شدن را پیدا کرد به نحوی که می‌توان قانون تجارت را سرآغاز تعاون رسمی در ایران دانست. در خرداد 1325 قانون صندوق‌های تعاون روستایی و در مهرماه همان سال اصلاحیه قانون مذکور تصویب شد. در این قانون زمینه های خریدوفروش محصولات کشاورزی، ممانعت معاملات سلف و تصدیات واسطه ها و رباخواران، اعطای وام به کشاورزان و دامداران، دفاع از حقوق دهقانان، تصمیم و گسترش بیمه محصولات کشاورزی و دامی پیش بینی شده بود. اولین قانون شرکت‌های تعاونی درایران در مرداد 1334 شمسی مشتمل بر یازده ماده و یک تبصره با الهام از قوانین تعاونی دیگر کشورها از تصویب کمیسیون مشترک مجلسین سنا و شورای ملی وقت گذشت و بانک کشاورزی براساس مفاد این قانون نسبت به اعزام کارمندان وکارشناسان خود به روستاها اقدام نمود تا زارعین را به تشکیل شرکت‌های تعاونی روستایی تشویق و راهنمایی نماید.
درسال 1341 پس ازانجام اصلاحات ارضی درجهت حمایت ازکشاورزان وتولیدکنندگان که صاحب اراضی شده بودند رشد شرکت های تعاونی روستایی شتاب گرفت که نیاز به تشکیل سازمانی برای هدایت، ارشاد، نظارت و پیشبرد امور آنها شدیداً احساس می شد در سال 1342 سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران با سرمایه اولیه یک میلیارد و سیصدو چهل و یک میلیون ریال ایران به صورت شرکت سهامی برای مدت نامحدود تاسیس و موظف شد موجبات پیشرفت وتوسعه تعاون و پیشبرد عملیات اقتصادی، اجتماعی، بازرگانی وخدمات تعاونی‌ها را به‌عهده گیرد وبرای تحقق این اهداف وظایف سنگینی به این سازمان محول گردید.
از وظایف اصلی و اساسی سازمان تعاون روستایی نظارت، حمایت، و هدایت شرکت ها و اتحادیه های تعاونی تحت پوشش می باشد. وظایف نظارتی شامل حسابرسی، نظارت و راهنمایی و مراقبت در فعالیتهای مختلف تعاونی‌ها و ارائه خدمات در جهت تهیه و تنظیم بودجه، اسناد مالی، آئین نامه و مقررات وظایف حمایتی شامل رائه خدمات فنی و مشاوره ای، مالی و اعتباری و حقوقی، بازاریابی و بازاررسانی، تأسیساتی و زیربنایی و دفاع از منافع صنفی شبکه نیز از وظایف حمایتی این سازمان می باشد.
وظایف هدایتی شامل آموزش اصول و ارزشهای تعاون، روش اداره تعاونی ها، اشاعه فرهنگ تعاون، تعلیم و تربیت نیروی انسانی و توسعه روابط فی مابین تعاونیها از جمله اهم وظایف هدایتی سازمان تعاون روستایی است.
در سال 1357 تعداد تعاونیهای روستایی در کشور 2942 شرکت و با عضویت 000/960/2 نفر بوده وسرمایه اولیه این سازمان توسط دولت تامین وانتقال سهام به اتحادیه های تعاونی به نحوی در اساسنامه آن منظور گردید که به تناسب توان مالی اتحادیه ها سهام سازمان توسط آنها خریداری و به تدریج سهام سازمان به اتحادیه ها منتقل شود که تاکنون حدود 22 درصد سهام به اتحادیه ها انتقال داده شده است.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و توجه خبره گان رهبری در تنظیم قانون اساسی جمهوری اسلامی سال 1358 در اصول 43 و 44 قانون اساسی، بخش تعاون درکنار دو بخش دولتی و خصوصی بعنوان یکی از بخشهای سه گانه اقتصاد کشور معرفی شده است و تعاون بعنوان راهکار موفق در نیل به اهداف نظام اسلامی در دو بعد اقتصادی و اجتماعی مورد تاکید قرار گرفت.
در سال 1370 قانون بخش تعاونی مشتمل بر 71 ماده و 50 تبصره به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و مورد تایید شورای نگهبان قرار گرفت، براین اساس وزارت تعاون تشکیل و مقرر شد که کلیه تعاونیها از جمله شبکه تعاونیهای روستایی وکشاورزی تحت پوشش این وزارتخانه جدید قرار گیرد. در این صورت وزارت کشاورزی وقت ( جهادکشاورزی کنونی ) مهمترین بازوی اجرائی خود را در عرصه توسعه روستایی و کشاورزی از دست می داد.بدیـن ترتـیب قادر به انجام وظایف قانونی خود در امور روستاها نمی بود. از اینرو خواستار مستثنی شدن سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران از شمول قانون مذکور گردید که در تاریخ 24/7/70 قانون مستثنی شدن سازمان مرکزی تعاون روستایی از شمول قانون بخش تعاونی طی ماده واحده به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که به موجب این قانون سازمان مزبور از کلیه وظایف و اختیارات مندرج در مقررات مربوطه از قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران مصوب 13/6/70 مستثنی و کماکان تابع وزارت کشاورزی وقت قرار گرفت.
در حال حاضر دو هزار و نهصد و سی و نه شرکت تعاونی روستایی گروهی با اعضای کل 4.515.842 نفر عضو و سرمایه 447.792.003.887 ریال است.
سازمان مرکزی تعاون روستایی اکنون دارای 31 شعبه در استانها، 234 نمایندگی در شهرستان‌ها، 12 مدیریت و 25 اداره در مرکز بوده که جمعا دارای5.992 پست سازمانی بوده که فعلا با تعداد 2.920 نفر پرسنل درکل کشور وظایف محوله را انجام می دهد.
سازمان مورد مطالعه در این پژوهش سازمان تعاونی روستایی استان اردبیل شامل ستاد (مشتمل بر حوزه مدیریت،2 معاونت مدیریت و 5 اداره ستاد )به همراه 7 اداره شهرستان و 2 نمایندگی می‌باشدکه مجموعاً 88 نفر (72 کارمند، 16 مدیر) در سال 1392 در آن مشغول فعالیت می‌باشند . (آمارنامه کشاورزی، 1391)
2-2- ادبیات تحقیق :بررسی دقیق و عمیق ادبیات تحقق باعث می شود که بتوان برای تحقیقی که در درون تحقیقات سنتی و بر پایه محتوای پژوهش های ذی ربط قرار دارد یک چارچوب معقول و منطقی ارائه کرد. مروری بر ادبیات تحقیق باعث می شود که چهار هدف کلی تأمین گردد.
نخست آنکه نشان دهنده مفروضاتی اصلی است که پرسش های عمومی تحقیق بر پایه آنها گذاشته شده است و در صورت امکان باید نشان دهنده الگوی (حوزه تفکری غالب) تحقیق باشد که موجب استحکام بخشیدن به تحقیق می گردد و فرضیه ها و ارزش هایی را شرح می‌دهد که پژوهشگر آنها را به دنیای تحقیق وارد می کند.
دوم آنکه نشان دهد پژوهشگر درباره موضوع تحقیقی دانشی وسیع و ژرف دارد و از روش‌های ذهنی که تحقیق را احاطه و حمایت می کند بهره کافی برده است.
سوم آنکه نشان دهد پژوهشگر با مراجعه به زمینه تحقیق متوجه نوعی کسر و کمبود در ادبیات تحقیق شده است و اینکه تحقیق مورد نظر می تواند نیاز خاصی راتأمین کند.
سرانجام، مرور به ادبیات موجب می شود که پرسش های تحقیق و فرضیه های اثبات نشده آزمایشی، پالایش شده و صیقل زده شوند تا بتوان این پرسش های تحقیق و فرضیه های اثبات نشده آزمایشی، پالایش شده و صیقل زده شوندتا بتوان این پرسش ها را در بستر تحقیقات تجربی گسترده تر مطرح کرد. (مارشال و راس من، ترجمه اعرابی و پارساییان، 1377)
2-3- مقدمه :از آنجا که طبق تحقیقات صورت گرفته رفتار کارکنان در سازمان می تواند متأثر از نگرش‌هایشان باشد، از این رو، آگاهی از آنها برای مدیران سازمان‌ها ضروری به نظر میرسد. با وجود این، بایستی اذعان کرد، آگاهی از همه نگرشهای کارکنان برای مدیران سازمان اهمیت چندانی نداشته و مدیران نیز علاقه ای به دانستن همه این نگرش‌ها ندارند. در واقع مدیران بیشتر علاقه مند به دانستن آن دسته از نگرشهایی هستند که با کار و سازمان مرتبط است. طبق تحقیقات انجام گرفته در این مورد سه نگرش عمده بیشترین توجه و تحقیق را از سوی محققان به خود جلب کرده اند. این سه نگرش عبارتند از:
۱ – رضایت شغلی
۲ – وابستگی شغلی
۳ – تعهد سازمانی
در این تحقیق به بررسی برخی از این نگرش‌ها پرداخته شده است. همچنین سعی شده است جدیدترین دستاوردها در این زمینه نیز ارائه گردد.
2-4- دیدگاه‌های نظری تعهد سازمانیتعهد سازمانی یک نگرش مهم شغلی و سازمانی است که در طول سالهای گذشته مورد علاقه بسیاری از محققان رشته های رفتار سازمانی و روانشناسی خصوصاً روانشناسی اجتماعی بوده است.
2-4-1- تعهدسازمانی مفهوم یک بعدی یا چندبعدی؟پورتر (PORTER) تعهد را براساس نیروی کلی همانندسازی (تعیین هویت) و مشارکت یک فرد در سازمان تعریف می کند. در این دیدگاه تعهد ناشی از سه عامل می شود.
۱ – قبول اهداف و ارزشهای سازمان
۲ – تمایل به همکاری با سازمان برای کسب اهدافش
۳ – میل به باقی ماندن در سازمان (استیزر، ۱۹۸۹، ص ۵۷۷ – ۵۷۶).
در این دیدگاه، تعهد به عنوان یک مفهوم تک بعدی نگریسته شده است، که تنها متمرکز بر تعهد عاطفی است. سالها، اندیشمندان درک ما را از تعهد سازمانی با نگــــریستن به آن به شکل چندبعدی تغییر داده اند. این محققان علاقه مند به یک مجموعه وسیعتر از پیوندها بین کارکنان و سازمانها نسبت به آنچه که پورتر مطرح کرد، بوده اند. درحالی که پورتر متمرکز بر یک پیوند توصیف شده با قبول اهداف سازمان بوده است، تحقیقات محققان بعدی بر انواع تعهد متمرکز شده است که می تواند برای توجیه رفتار فرد و استمرار آن در محیط کار درنظر گرفته شود.(مودی، ۱۹۹۸، ص ۳۹۰ – ۳۸۹)
2-4-2-الگوهای چندبعدی2-4-2-1- مدل اریلی و چتمن:
اریلی و چتمن(OREILLY & CHATMAN)،(۱۹۸۶) الگوی چندبعدی خود را مبتنی بر این فرض بنا نهادند که تعهد، نگرشی را نسبت به سازمان ارائه کرده و مکانیسم هایی دارد که ازطریق آنها می تواند نگرش شکل بگیرد. بنابراین، مبتنی بر کار کلمن (KELMAN) در نگرش و تغییر رفتار (۱۹۵۸) اریلی و چتمن معتقدند که پیوند بین فرد و سازمان می تواند، سه شکل متابعت، همانندسازی و درونی کردن را به خود بگیرد.
متابعت، زمانی اتفاق می افتد که نگرشها و رفتارهای همسو با آنها به منظور کسب پاداشهای خاص اتخاذ می شوند. همانندسازی، زمانی اتفاق می افتد که فرد نفوذ را به خاطر ایجاد یـــا حفظ رابطه ارضاکننده می پذیرد (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۵). سرانجام درونی کردن، رفتاری که از ارزشها و یا اهداف نشأت گرفته را منعکس می کند که با ارزشها یا اهداف سازمان منطبق است (مودی، ۱۹۹۸، ص ۳۹۰).
بررسی جدیدتر از یک نمونه بزرگتر دو نوع تعهد را به جای سه نوع تعهد مشخص کرد که تعهد ابزاری (متابعت) و تعهد هنجاری (همانندسازی و درونی کردن) نامیده شدند. (کرمر، ۱۹۹۶، ص ۳۹۰ – ۳۸۹). در تحقیقات بعدی این دو محقق و همکارانشان نتوانستند تمایزی را بین همانندسازی و درونی کردن قایل شوند. از این رو، آنها در تحقیقات جدیدتر موارد همانندسازی و درونی کردن را ادغام کردند و آن را تعهد هنجاری نامیدند. متابعت، نیز در کار اخیرشان تعهد ابزاری نامیده شده است که متمایز از همانندسازی و درونی کردن است. برای مثال، اریلی و چتمن متوجه شدند که متابعت به طور مثبت تا منفی با ترک شغل ارتباط دارد. با در نظر گرفتن اینکه تعهد سازمانی عموماً به عنوان متغیری در نظر گرفته می شود که احتمال ترک شغل را کاهش دهد، این یافته بعضی سوالها را در باره اینکه آیا متابعت می تواند، به عنوان یک شکل از تعهد سازمانی درنظرگرفته شود را به وجود آورده است (مـــی یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۶).
2-4-2-2- مدل آنجل و پری:
آنجل و پری (ANGLE&PERRY )برپایه نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل پرسشنامه تعهد سازمانی پورتر و همکارانش، بین تعهد ارزشی و تعهد به ماندن، تمایز قائل شدند. اگرچه این پرسشنامه یک بعدی درنظر گرفته شده است، تحلیل آنجل و پری دو عامل اساسی پرسشنامه را آشکار کرد.
یک عامل به وسیله پرسشهایی مشخص می شود که تعهد به ماندن را ارزیابی می کنند و دیگری به وسیله پرسشهایی که تعهد ارزشــــی (حمایت از اهداف سازمان) را اندازه گیری می کنند، مشخص می گـــردد (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۶). تعهد ارزشی آنجل و پری گرایش مثبتی را به سازمان نشان می دهد. این نوع تعهد اشاره به تعهد روانی و عاطفی دارد. تعهد به ماندن آنجل و پری اشاره به اهمیت تعاملات پاداشها – مشارکتهای تفکیک ناپذیر در یک مبادله اقتصادی دارد. این نوع تعهد اشاره به تعهد حسابگرانه مبتنی بر مبادله و تعهد مستمر دارد (مایر و شورمن، ۱۹۹۸، ص ۱۶ – ۱۵).
2-4-2-3- مدل مایر و شورمن:
به نظر مایر و شورمن (MAYER&SCHOORMAN) تعهد سازمانی دو بعد دارد. آنها این دو بعد را تعهد مستمر (میل به ماندن در سازمان) و تعهد ارزشی (تمایل به تلاش مضاعف) نامیدند. اگرچه شباهتهایی بین ابعاد تعهد سازمانی شناسایی شده توسط آنجل و پری و مایر و شورمن و آنچه که توسط می یر و آلن شناسایی شده وجود دارد، اما یک تفاوت اساسی بین مدلهای آنها نیز وجود دارد. سه جزء تعهد می یر و آلن (عاطفی، مستمر و هنجاری) اصولاً براساس قالب ذهنی که فرد را به سازمان مرتبط می کنند، متفاوت هستند. نتیجه رفتاری هر سه جزء تعهد با این حال مشابه است و آن ادامه کار در سازمان است.
برعکس، در مدلهای آنجل و پری و مایر و شورمن، فرض شده است که تعهد مستمر مرتبط با تصمیم به ماندن یا ترک سازمان است. و تعهد ارزشی مرتبط به تلاش مضاعف درجهت حصول به اهداف سازمانی است (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۷ – ۳۰۶).
2-4-2-4- مدل پنلی و گولد:
پنلی و گولد (PENLEY&GOULD) یک چارچوب چندبعدی را ارائه کردند. آنها بین سه شکل از تعهد با عناوین اخلاقی، حسابگرانه و بیگانگی تمایز قائل شدند. تعریف تعهد اخلاقی به طور نزدیکی با تعریف تعهد عاطفی می یر و آلن و تعهد ارزشی آنجل و پری و مایر و شورمن یکسان است.
استفاده از واژه تعهد حسابگرانه منطبق با متابعت مطرح شده در مدل اریلی و چتمن است و ممکن است به عنوان یک شکل از انگیزش به جای تعهد درنظر گرفته شود. سرانجام منظور آنها از تعهد بیگانگی تاحدی با تعهد مستمر می یر و آلن یکسان است (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱، ص ۳۰۷).
2-4-2-5- مدل می یر و آلن:آلن و میر(۱۹۹۷) معتقد بودند که تعهد، فرد را با سازمان پیوند می دهد و این پیوند احتمال ترک شغل را در او کاهش می دهد (می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۲). آنان سه جزء را برای تعهد سازمانی ارایه داده اند:
۱- تعهد عاطفی : در بردارنده پیوند عاطفی کارکنان به سازمان می باشد. به طوری که افراد خود را با سازمان خود معرفی می کنند.
۲- تعهد مستمر : بر اساس این تعهد فرد هزینه ترک سازمان را محاسبه می کند. در واقع فرد از خود می پرسد که در صورت ترک سازمان چه هزینه هایی را متحمل خواهد شد. در واقع افرادی که به شکل مستمر به سازمان متعهد هستند افرادی هستند که علت ماندن آن‌ها در سازمان نیاز آن‌ها به ماندن است.
۳- تعهد هنجاری : در این صورت کارمند احساس می کند که باید در سازمان بماند و ماندن او در سازمان عمل درستی است (لوتانز،۲۰۰۸).
«می‌یر» و «آلن »تعاریف تعهد سازمانی را به سه موضوع کلی وابستگی عاطفی، درک هزینه‌ها و احساس تکلیف وابسته می‌دانند. از تفاوت‌های مفهومی اجزای سه‌گانه تعهد سازمانی، که هر یک تا حدودی از یک‌دیگر مستقل اند، این نتیجه حاصل می‌شود که هر کدام پیامد پیش فرصت‌های خاصی هستند. پیش فرصت‌های تعهد عاطفی به چهار گروه دسته بندی می‌شوند: ویژگی‌های شخصی، ویژگی‌های شغلی، ویژگی‌های ساختاری و تجربیات کاری. تحقیقات زیادی که در ارتباط با تعهد سازمانی انجام شده بیانگر این مطلب است که ارتباط تعهد سازمانی با عملکرد شغلی و رفتارهای مبتنی بر تابعیت سازمانی مستقیم (مثبت) است ولی ارتباط آن با ترک خدمت، غیبت وتأخیرکارکنان معکوس(منفی) است. لذا ماهیت ارتباط فرد با سازمان در هر یک از اجزاء سه‌گانه تعهد عاطفی، تعهد مستمر و تعهد تکلیفی متفاوت است. کارکنان با تعهد عاطفی قوی در سازمان می‌مانند برای اینکه می‌خواهند بمانند. افرادی که تعهد مستمر قوی دارند می‌مانند چون نیاز دارند بمانند و آن‌هایی که تعهد تکلیفی قوی دارند می‌مانند، زیرا احساس می‌کنند باید بمانند.

2-4-3- مدل سه بخشی تعهد سازمانی:مدل سه بخشی تعهد سازمانی عبارتند از:
تعهدعاطفی: این بخش از تعهد سازمانی، به‌عنوان تعلّق خاطر به یک سازمان که از طریق قبول ارزش‌های سازمانی و نیز به‌وسیله تمایل به ماندگاری در سازمان مشخص می گردد، تعریف می شود.
2- تعهد تکلیفی یاهنجاری : تعهد تکلیفی، به‌عنوان یک وظیفه درک‌شده برای حمایت از سازمان و فعالیت-های آن تعریف می شود و بیان‌گر احساس دِین و الزام به باقی ماندن در سازمان است؛ که افراد فکر می کنند ادامه فعالیت و حمایت از سازمان، دینی بر گردن آن هاست.
3- تعهد مستمر: ناشی از درک افزایش یافتن هزینه های از دست رفته در یک سازمان است. هزینه های از دست رفته عبارت است از مخارج یک فعالیت یا پروژه که قابل بازیافت نباشند. بنابراین اگر کسی دارای تعهد مستمر باشد، نسبت به افزایش چنین هزینه هایی حسّاس خواهد شد.
ارائه‌کنندگان این مدل، معتقدند که بهتر است تعهّد هنجاری، مستمر و عاطفی را به‌عنوان اجزای تشکیل‌دهنده تعهّد در نظر گرفت؛ تا انواع خاص آن. به‌دلیل اینکه اگر انواع خاصی از تعهد باشند، فرد عضو، الزام و احساس وظیفه اندکی نسبت به باقی ماندن در سازمان در خود احساس می‌کند.
2-4-4- دیدگاه‌های نظری عوامل مؤثر بر تعهد سازمانیطی سالهای اخیر مطالعات زیادی در مورد تعهد سازمانی صورت گرفته که در هر یک از این مطالعات تعهد سازمانی یا به عنوان متغیر مستقل و یا بعنوان متغیر وابسته مد نظر قرار گرفته شده است. یک بازنگری ادبیات موضوع که توسط «ریچرز (1985) صورت گرفت نشان داد که یازده مطالعه تعهد را به عنوان یک متغیر مستقل و بیش از بیست مطالعه آن را به عنوان یک متغیر وابسته در نظر گرفته است.(می یر و آلن،1993،61)
با مروری که برادبیات موضوع تا سال 98 نشان دهنده توجه بیشتر به مقوله تعهد سازمانی به ویژه از دیدگاه دوم آن یعنی وابسته می‌باشد. که در اینجا به سیری از ادبیات موضوع پیرامون عوامل مؤثر بر تعهد سازمانی و ابعاد سه گانه آن اشاره می‌شود
2-4-4-1- عوامل مؤثر بر تعهد عاطفی:از میان سه بخش تعهد عاطفی، مستمر و هنجاری، تعهد عاطفی بیشتر مورد بررسی واقع شده است. در یک تجزیه و تحلیل جامع، مشخص شده که از میان 40 پژوهش در زمینه تعهد سازمانی 24 مورد آن به بررسی تعهد عاطفی پرداخته است (سامرس،1995،49)
مطالعه استیرز و همکاران (1978)
استیرز، پرترومودی (1983: 290-292)برخی از عوامل مؤثر برافزایش تعهد سازمانی را به صورت ذیل مطرح کرده‌اند:
1 – عوامل شخصی:
اصلی‌ترین عامل شخصی، میزان تعلق و پیوستگی بالقوه‌آی است که کارمند در اولین روزکاری خود، به سازمان می‌آورد. افرادی که در اولین روزکاریشان خود را خیلی متعهد به سازمان نشان می‌دهند احتمالاً با سازمان باقی خواهند ماند. افرادی که در آغاز ورود به سازمان خیلی متعهد باشند، احتمالاً مسؤولیتهای اضافی را خواهند پذیرفت و عضویت خویش را با سازمان ادامه خواهند داد. این فرایند تعهد اولیه ممکنست به شکل یک سیکل خود تقویت کننده درآید، یعنی اگر افراد در بدو ورود به سازمان تلاش و کوشش وافر مبذول دارند، ممکنست آنها تلاش بیشتر را بر مبنای تعهد بیشتر خود به سازمان توجیه نمایند.
2 – عوامل سازمانی:
عوامل سازمانی چون حیطه شغل Job scope، بازخورد، استقلال و خودمختاری در کار، چالش شغلی و اهمیت شغلی، ‌درگیری و مشارکت رفتاری را افزایش می‌دهد. توانایی مشارکت در تصمیم‌گیری مربوط به شغل بر سطح تعهد مؤثر می‌باشد. سازگاری بین اهداف گروه کاری و اهداف سازمانی، تعهد نسبت به این اهداف را افزایش می‌دهد. ویژگیهای سازمانی چون، توجه به منافع بهتر کارکنان و مالکیت کارکنان، بطور مثبت باعث افزایش تعهد سازمانی می‌شود.
3 – عوامل برون سازمانی:
عامل برون سازمانی مهمی که باعث افزایش تعهد می‌شود، قابلیت توانایی دستیابی به جایگزینهای شغلی بعد از انتخاب شغل فعلی فرد می‌باشد. تحقیقی در یک سازمان نشان داد که افرادی که شغلی با حقوق بالاتر پیدا نکرده‌اند (یعنی توجیه خارجی ضعیف از انتخاب خود)، بطور قابل ملاحظه‌ای سطح بالاتری از تعهد سازمانی را نسبت به زمانیکه مشاغل جایگزین برای آنها در دسترس بوده، از خود نشان دادند. افرادی که شغلی با بالاترین حقوق دریافت کرده بودند (توجیه خارجی کامل از انتخاب خود) چه در زمانی که شغل جایگزین برای آنها در دسترس بوده و چه زمانی که شغل جایگزین در دسترس نبوده، سطح تعهد یکسانی را از خود نشان دادند. بنابراین به نظر می‌رسد بالاترین سطح تعهد اولیه در میان افرادی وجود دارد که:
(1) توجیه خارجی و ضعیفی برای اولین انتخاب آنها وجود دارد و
(2) انتخاب اولیه را قطعی و غیرقابل تغییر می‌بینند یعنی فرصتی برای تغییر تصمیم اولیه خود ندارند.
سه دسته عوامل فردی، سازمانی و برون سازمانی و در نمودار (2) نشان داده شده است
عوامل سازمان
عوامل غیر سازمان
عوامل شخصی

عدم دسترسی به مشاغل جایگزین
– اتنظارات شغلی
– عوامل انتخاب شغل
– ویژگی های فردی
– قرارداد روانی
– حیطه شغل
– ویژگی سازمان
– بازخورد
– استقلال و خود مختاری در کار
– چالش های شغلی و اهمییت شغل
– مشارکت در تصمیم گیری
– سازگاری اهداف گروه کاری و اهداف سازمانی
– چالش های شغلی و

تعهد سازمانی

نمودار 2-1 عوامل سه گانه اثر گذار بر تعهد سازمانی (استیرز و همکاران 1978)«مودی و همکارانش (1982). پیش شرط‌های تعهد سازمانی (تعهد عاطفی) را در چهار گروه بصورت زیر دسته‌بندی می‌کنند:
1 – ویژگیهای شخصی( personal characteristics)
پژوهشهای متعددی، تأثیر ویژگیهای شخصی مختلفی را برتعهد سازمانی بررسی کرده‌اند. ویژگیهای شخصی بررسی شده شامل سن، جنسیت، سابقه خدمت، سطح آموزش، نژاد و عوامل شخصی دیگر می‌باشد. به طور کلی مشخص شده است که سن و سابقه خدمت با تعهد رابطه مستقیم دارند.
مارچ و سایمون (1958) در حمایت از ارتباط این متغیرها، خاطرنشان کردند که وقتی سن و سابقه خدمت در سازمانی افزایش می‌یابد فرصت‌های شغلی جایگزین برای فرد محود می‌شود. این کاهش آزادی فرد ممکن است محبوبیت کارفرمای (سازمان) فعلی را افزایش دهد. در مقایسه با سن و سابقه خدمت، سطوح آموزش اغلب مشخص شده که با تعهد ارتباطی معکوس دارد. مطرح می‌شود که این ارتباط معکوس ممکنست ناشی از این باشد که سازمان قادر نیست انتظارات افراد با سطوح تحصیلات عالی را برآورده سازد. علاوه براین افراد با سطوح تحصیلات بالا ممکنست بیشتر به حرفه خود متعهد باشند تا به سازمان.
در پژوهش دیگری مشخص شده که جنسیت با تعهد مرتبط می‌باشد. در مطالعاتی که توسط «انجیل و پری (1981) و نیز تحقیقات دیگر صورت گرفت مشخص شد که زنان متعهدتر از مردان هستند. گروسکی در مورد این ارتباط استدلال می‌کند که به طور کلی زنان برای کسب موقعیت‌ها در سازمان باید موانع زیادی را پشت سربگذارند، به همین خاطر عضویت در سازمان برای آنها مهم‌تر می‌باشد.
در نهایت یکسری از مطالعات تمایلات شخصی را به عنوان عوامل مرتبط با تعهد بررسی کرده‌اند. یافته‌های علمی نشان می‌دهد که تعهد با انگیزه موفقیت خواهی، احساس شایستگی و سایر انگیزه‌های سطوح بالاتر مرتبط می‌باشد. می‌توان اشاره نمود که تعهد به سازمان می‌تواند تا حدی تقویت شود که کارکنان احساس کنند، سازمان به عنوان منبعی برای ارضای نیازهای آنها می‌باشد.
2- ویژگی‌های مبتنی بر نقش : (Roel – Related Characterisrics)
دومین گروه از عوامل مؤثر بر تعهد سازمانی که در ادبیات موضوع مشخص شده، نقش کارکنان و ویژگی‌های شغلی آن‌ها می‌باشد. سه جنبه از نقش شغلی که تأثیر بالقوه‌ای بر تعهد کارکنان به سازمان می‌گذارند، عبارتند از: حیطه شغلی با چالش شغل، تضاد در نقش و ابهام نقش.
تحقیقات زیادی ارتباط بین حیطه شغلی و تعهد را بررسی کرده‌اند. فرضیه اصلی در اینجا اینست که شغل تقویت شده (غنی شده) چالش شغلی را افزایش و در نتیجه تعهد را افزایش می‌دهد. علاوه بر این مطالعات متعددی ارتباط تضاد نقش و ابهام نقش را بررسی کرده و مطرح می‌کند که تعهد با تضاد نقش و ابهام نقش ارتباطی معکوس دارد.
3- ویژگی‌های ساختاری : (Stractural Characteristics)
اولین مطالعه در این زمینه توسط «استیرز و همکاران 1978)) صورت گرفته که چهار متغییر ساختاری ذیل در این مطالعه مورد بررسی قرار گرفته‌اند: اندازه سازمان، حیطه نظارت، تمرکز و پیوستگی شغلی. در این پژوهش ارتباط معنی‌داری بین هر یک از این متغیرها و تعهد یافت نشد. به دنبال آن موریس و استیرز (1980) تأثیر متغیرهای ساختاری را نیز مورد بررسی قرار دادند. آن‌ها متوجه شدند که اندازه سازمان و حیطه نظارت با تعهد سازمانی غیرمرتبط بودند ولی رسمیت و پیوستگی شغلی و تمرکز با تعهد ارتباط دارد. بدین معنا که کارکنانی که عدم تمرکز بیشتر، پیوستگی شغلی بیشتر و رسمیت بیشتر قوانین و مقررات و روش‌های تدوین شده را تجربه کرده‌اند، نسبت به کسانی که این عوامل را در اندازه کمتری تجربه کرده‌اند، تعهد سازمانی بیشتری را احساس می‌کنند. این یافته‌های به استثنای متغیر تمرکز با نتایج «استیرز و همکارانش» سازگار نبوده است. این دو مطالعه، جنبه‌های متفاوتی از ساختار را به عنوان عوامل مرتبط با تعهد مورد بررسی قرار دادند. «استیرز و روهودز در مطالعه تأثیر مالکیت کارکنان بر تعهد به این نتیجه رسیدند که وقتی کارکنان در مالکیت سازمان سهیم باشند، تعهد سازمانی بیشتری دارند تا زمانی که تنها به عنوان یک کارمند سازمان باشند. این پژوهش همچنین نشان داد که مشارکت در تصمیم‌گیری (یک جنبه مربوط به تمرکز) با تعهد سازمانی ارتباط دارد.
4- تجربیات کاری : (Work Experiences)
چهارمین دسته از پیش شرط‌های عمده تعهد سازمانی تجربیات کاری می‌باشد که در طی زندگی شغلی فرد رخ می‌دهند. تجربیات کاری به عنوان یک نیروی عمده در فرایند اجتماعی شدن یا اثرپذیری کارکنان محسوب شده و همین نیز به نوبه خود عامل عمده‌ای است که بر میزان وابستگی عاطفی کارکنان به سازمان تأثیر می‌گذارد.
متغیرهای تجربه کاری که با تعهد سازمانی ارتباط دارند، در سه مطالعه با وابستگی سازمانی به طور قابل ملاحظه‌ایی مرتبط بوده است. علاوه بر این «بوکانان (1974)» به این نتیجه رسید که احساس اهمیت شخصی برای سازمان با تعهد سازمانی ارتباط دارد. بدین معنا، وقتی کارکنان احساس می‌کنند که مورد نیاز سازمان بوده و یا برای مأموریت و هدف سازمان اهمیت دارند، تعهد سازمانی آن‌ها افزایش می‌یابد. دیگر عامل مهم مربوط به تجربیات کاری، احساس کارکنان در مورد نگرش‌های مثبت همکاران نسبت به سازمان می‌باشد. بدین معنا که نگرش‌های مثبت همکاران بر تعهد فرد مؤثر می‌باشد. در ادامه تنها دو مطالعه ارتباط بین تعهد و سبک رهبری را مشخص کرده است. در هر دو مطالعه، مشخص شده که تعهد یا وظیفه‌گرایی رهبر ارتباط دارد و در مطالعه دوم، روشن شد که تعهد با ملاحظات انسانی رهبر نیز ارتباط دارد.
ویژگی های شخصییتی
سن –جنس –تحصیلات –سابقه خدمت

ویژگی های شغلی (مرتبط با نقش)
هویت شغلی –تضاد و ابهام نقش

نتایج
-تمایل به بقا در سازمان
-حضور به موقع و کاهش غیبت و تاخیر
-حفظ کارمندان
-افزایش عملکرد شغلی

تعهد

ویژگی های ساختاری
-اندازه سازمان –حیطه نظارت و پیوستگی شغلی

تجربیات کاری
نگرش های شغلی –رضایت شغلی –اعتماد سازی –تعلق به سازمان

نمودار 2-2 پیش شرطهای تعهد سازمانی (مودی و همکاران 1982)
2-4-4-2- عوامل مؤثر بر تعهد مستمرتعهد مستمر دلالت بر تصمیم فرد به ادامه فعالیت در سازمان به خاطر هزینه‌های متصوره از ترک سازمان دارد (Allen & Meyer, 1990). تعهد مستمر می‌تواند به خاطر هر عمل یا رویدادی که منجر به افزایش تصور کارمند از هزینه‌های ترک سازمان شود، به وجود آید (Allen & Meyer, 1991). می یر و آلن این فعالیت‌ها و رویدادها را در دو سری از متغیرهای رسمی خلاصه می‌کنند: حجم و میزان سرمایه گذاری های فرد در سازمان و درک قابلیت دستیابی به جایگزین های شغلی.
1. حجم و میزان سرمایه گذاری های فرد در سازمان
سرمایه‌گذاری در زمینه تعهد سازمانی به هر عملی که منجر به ضرر احتمالی در صورت تصمیم فرد به ترک سازمان گردد، گفته می‌شود (Allen & Meyer, 1990). هر وقت فرد متوجه شود که با ترک سازمان فعلی مزایایی را از دست خواهد داد، به احتمال زیاد به خاطر از دست ندادن سرمایه‌گذاری‌هایش ترجیح خواهد داد که در سازمان باقی بماند. اینچنین کارمندی که به خاطر یک تصمیم حساب شده نه از روی میل و اشتیاق ترجیح می‌دهد که در سازمان فعلی باقی بماند، دارای تعهد مستمر می‌باشد.
سرمایه‌گذاری فرد می‌تواند به هر شکلی باشد، مربوط به کار باشد یا مربوط به کار نباشد. سرمایه‌گذاری‌های مربوط به کار می‌تواند شامل مواردی از قبیل زمان صرف شده برای کسب مهارت‌های غیر قابل انتقال، از دست دادن مزایای احتمالی و از دست دادن یک موقعیت عالی و مزایای مرتبط با آن شود (Allen & Meyer, 1990). سرمایه گذاری‌های نامربوط به کار نیز می‌تواند شامل بر هم خوردن روابط فردی و مخارج و هزینه‌های اسکان و آشنایی خانواده در شهر دیگر شود. همچنین سرمایه‌گذاری فرد می‌تواند به صورت زمانی باشد که صرف پیشرفت در یک مسیر پیشرفت شغلی خاص یا تشکیل گروه‌های کاری یا حتی شبکه‌های دوستی کرده است (Romzek, 1990)، و ترک سازمان در واقع به معنی از دست دادن زمان، پول یا تلاشی است که فرد در سازمان سرمایه‌گذاری کرده است. به نظر می‌رسد که این سرمایه‌گذاری‌ها از نظر تعداد و میزان با گذشت زمان افزایش یابند، بنابراین سن و دوره تصدی با انباشت سرمایه‌گذاری‌ها رابطه خواهند داشت.
رامزک (1990) اعتقاد دارد که سازمان‌ها به راحتی می‌توانند این احساس را در کارکنان خود ایجاد کنند که آنها سرمایه‌گذاری زیاد در سازمان دارند. او پیشنهاد می‌کند که سازمان‌ها فقط باید فرصت ها و شرایط شغلی را به کارکنان پیشنهاد کنند که با سایر کارفرمایان قابل رقابت باشد. از جمله این شاخص‌های سرمایه‌گذاری می‌توان انتظار ترفیع، ایجاد شبکه‌های



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (245)

دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
دانشکده کشاورزی- گروه باغبانی
پایان‌نامه برای اخذ مدرک کارشناسی ارشد(M.Sc.)
رشته باغبانی گرایش فیزیولوژی و اصلاح درختان میوه
عنوان تحقیق
اثر اسپری برگی با عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و نانوکلات ‌آهن بر روی برخی خصوصیات کمی و کیفی گیاه توت فرنگی (F. x annanasa)
استاد راهنما
دکتر بهزاد کاویانی
نگارش
علی‌اصغر عجم‌اکرامی
تابستان 1393

بسم الله الرحمن الرحیم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده 1
فصل اول: مقدمه 2
1-1- مشخصات گیاه‌شناسی و پراکنش اکولوژیک توت ‌فرنگی 3
1-2- روش تکثیر، فرآیند کاشت و برداشت توت ‌فرنگی 3
1-3- خواص تغذیه‌ای توت ‌فرنگی و اثر آن در سلامتی انسان 4
1-4- اهمیت اقتصادی 4
1-5- اهمیت نانوکلات‌ آهن در تولید محصولات کشاورزی 4
1-6- بیان مسئله و هدف تحقیق 4
فصل دوم: بررسی منابع 6
2-1- ترکیبات کودی حاوی تنظیم کننده های رشد گیاهی 7
2-2- تاثیر نانو‌کلات ‌آهن بر کمیت و کیفیت رشد 9
فصل سوم: مواد و روش‌ها 11
3-1- منبع گیاهی مورد استفاده 12
3-2- بستر کشت آماده کردن نمونه گیاهی 12
3-3- آماده کردن مواد 12
3-4- استقرار نمونه ها 13
3-5- شرایط نگهداری بوته‌های کشت شده 13
3-6- تیمارهای آزمایش 13
3-7- شرایط نگهداری نمونه‌ها و اندازه‌گیری صفات 13
3-8- ارزیابی صفات 13
3-9- تجزیه و تحلیل داده‌ها 13
فصل چهارم: نتایج و بحث 14
4-1- ارزیابی صفات 15
4-1-1- وزن تر 15
4-1-2- وزن خشک 25
4-1-3- وزن میوه 25
4-1-4- تعداد برگ 26
4-1-5- طول برگ 27
4-1-6- تعداد گل 27
4-1-7- قطر گل 28
4-1-8- تعداد شاخه 28
عنوان صفحه
4-1-9- طول شاخه 29
4-1-10- تعداد میوه 30
4-1-11- ارتفاع گیاه 31
4-1-12- تعداد ریشه 31
نتیجه گیری کلی 33
پیشنهاد‌ها 34
منابع 35
چکیده انگلیسی 42
فهرست جدول‌ها
عنوان صفحه
جدول 4-1- تجزیه واریانس اثر غلظت‌های مختلف عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن برصفات اندازه‌گیری شده 16
جدول 4-2- مقایسه میانگین اثر غلظت‌های مختلف عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن برصفات اندازه‌گیری شده 17
جدول 4-3- همبستگی بین صفات اندازه گیری شده 18
فهرست شکل‌ها
عنوان صفحه
شکل 3-1- تهیه بوته‌ها 12
شکل 4-1- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بروزن تر میوه توت ‌فرنگی 19
شکل 4-2- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بروزن خشک میوه توت ‌فرنگی 19
شکل 4-3- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم برارتفاع گیاه توت ‌فرنگی 20
شکل 4- 4- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد برگ گیاه توت ‌فرنگی 20
شکل 4- 5- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر طول برگ گیاه توت ‌فرنگی 21
شکل 4- 6- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد گل گیاه توت ‌فرنگی 21
شکل 4- 7- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر قطر گل گیاه توت ‌فرنگی 22
شکل 4- 8- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد شاخه گیاه توت ‌فرنگی 22
شکل 4- 9- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر طول شاخه گیاه توت ‌فرنگی 23
شکل 4- 10- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد میوه گیاه توت ‌فرنگی 23
شکل 4- 11- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن میوه گیاه توت ‌فرنگی 24
شکل 4- 12- اثر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد ریشه گیاه توت ‌فرنگی 24
سپاسگزاری
سپاس خدای را که سخنوران، در ستودن او بمانند و شمارندگان، شمردن نعمت‌های او ندانند و کوشندگان، حق او را گزاردن نتوانند. و سلام و دورد بر محمّد و خاندان پاک او، طاهران معصوم، هم آنان که وجودمان وامدار وجودشان است. بدون شک جایگاه و منزلت معلم، اجّل از آن است که در مقام قدردانی از زحمات بی شائبۀ او، با زبان قاصر و دست ناتوان، چیزی بنگاریم اما از آنجایی که تجلیل از معلم، سپاس از انسانی است که هدف و غایت آفرینش را تامین و سلامت امانت‌هایی را که به دستش سپرده‌اند، تضمین می کند، بر حسب وظیفه و از باب ” من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر اللَّه عزّ و جلّ “: از استاد راهنمای عزیزم جناب آقای دکتر بهزاد کاویانی که زحمت راهنمایی این رساله را بر عهده گرفتند و در تمام مدت تحصیلم در این مقطع یار و یاوری بی‌چشمداشت برای من بوده‌اند، از اساتید با کمالات و شایسته، جناب آقایان دکتر انسی نژاد، دکتر محمد علی ترکاشوند، دکتر علیرضا اسلامی که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتنی، از هیچ کمکی در این عرصه بر من دریغ ننمودند؛ از استاد صبور و با محبت، جناب آقای دکتر هاشم آبادی ، مدیریت محترم کرسی گروه، که زحمت فراوانی را در طول آماده شدن این رساله متقبل شدند و بدون مساعدت ایشان، این پروژه به نتیجه مطلوب نمی‌رسید. از استاد فرزانه و دلسوز، جناب آقای دکتر شهرام صداقت مدیریت اسبق کرسی گروه کمال تشکر و قدردانی را دارم باشد که این خردترین، بخشی از زحمات آنان را سپاس گوید.
با‌ سپاس بی‌دریغ خدمت دوست گران‌مایه‌ام جناب آقای دکتر تایماز قانع که مرا صمیمانه و مشفقانه یاری داده‌اند و با ‌تشکر خالصانه خدمت همه کسانی که به نوعی مرا در به انجام رساندن این مهم یاری نموده‌اند.
علی‌اصغر عجم‌اکرامی
تابستان 1393
چکیده
استفاده از نانوکودها منجر به افزایش کارایی مصرفی عناصر غذایی، کاهش سمیت خاک، به حداقل رسیدن اثرات منفی ناشی از مصرف بیش ازحد کود و کاهش تعداد دفعات کاربرد کود می‌شود. استفاده از جلبک آسکوفیلوم نودوسوم نیز مقاومت گیاهان به آفات و بیماری‌ها را افزایش می‌دهد. مطالعه حاضراثر اسپری برگی با عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن بر روی برخی خصوصیات کمی‌ و کیفی گیاه توت فرنگی (Fragaria. x annanasa‌‌) بررسی شده است. آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلو‌ک‌های کامل تصادفی با 3 تکرار اجرا گردید . هم کود نانوکلات ‌آهن و هم عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم، هر دو در چهار غلظت (0، 1، 2 و 5 گرم‌ در لیتر) ‌مورد استفاده قرار گرفتند. نتایج نشان می‌دهد که بالاترین وزن تر، وزن خشک، تعداد گل، تعداد ‌برگ، طول ریشه، طول برگ، طول شاخه، قطر گل، به ازای استفاده کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 میلی‌گرم در لیتر و عصاره جلبک آسکوفیلیوم نودوسوم با غلظت 2 میلی‌گرم در لیتر حاصل شده است.
کلمات کلیدی: توت‌فرنگی، جلبک آسکوفیلوم نودوسوم، نانو کلات آهن، وزن تر، وزن خشک.
فصل اول
مقدمه
1-1- مشخصات گیاه‌شناسی و پراکنش اکولوژیک توت‌فرنگی
توت‌ فرنگی گیاهی است علفی چند ساله با نام علمی(Fragaria.x annanasa‌‌) از خانواده گل‌ سرخ(Rosacaceae) است. این گیاه بومی جنگل‌های اروپا که گونه وحشی آن دارای گل و برگ‌های کوچک می‌باشد و از قرن چهاردهم به سبب خواص دارویی آن معرفی شده است. در قرن چهاردهم در فرانسه توت‌فرنگی‌های وحشی از جنگل به زمین زراعی منتقل شد و از آن به عنوان یک گیاه اهلی استفاده گردید. در جنگل‌های شمال ایران توت‌فرنگی وحشی به ‌طور فراوان یافت می‌شود. به نظر می‌رسد که اولین رقم اصلاح شده در زمان صدارت اتابک اعظم از فرانسه به ایران آمد و به نام اتابکی خوانده شد. توت‌فرنگی از جنس فراگاریا (Fragaria) و گونه رسا (Resea) بود‌ه که امروزه از گونه‌های شیلنسیس (F.chilensis) و ویرجینیا (F.virginia) و هیبرید‌ بین این د‌و یعنی (F. x annanasa) استفاد‌ه زراعی می‌شود‌. عموما گیاهانی علفی با ساقه‌های روند‌ه هستند‌. برگ‌ها مشتمل بر سه برگچه خشن و کرک‌د‌ار به رنگ سبز تیره‌اند‌ که د‌ر برخی از ارقام شفاف هستند‌. ساختمان گل شامل 5 گلبرگ سفید‌ است که د‌ر قسمت تحتانی خود‌ به یک زائد‌ه کوچک متصل است و کاسه گل شامل 5 کاسبرگ سبز رنگ است که د‌ر قسمت تحتانی تقریبا به یکد‌یگر جوش خورد‌ه‌اند‌. تعد‌اد‌ کاسبرگ‌ها د‌ر برخی از ارقام زراعی ممکن است بیش از 5 عد‌د‌ باشد‌. تعداد تقریبی پرچم‌ها 20 عد‌د‌ است. ماد‌گی به تعد‌اد‌ زیاد‌ و به صورت مارپیچی بر روی نهنج قرار گرفته است و د‌ر مجموع و همراه با نهنج شکل نسبتا کشید‌ه‌ای را تشکیل می‌د‌هد‌. ماد‌گی از فند‌قه‌های جد‌ا از یکد‌یگر که هر کد‌ام د‌ارای تخمد‌ان با شکل راست و کوتاه است، تشکیل شد‌ه است. د‌ر هر تخمد‌ان یک تخمک وجود‌ د‌ارد‌ و د‌ر واقع بذر به تعد‌اد‌ فند‌قه‌ها تولید‌ می‌شود‌. گلبرگ‌ها پس از تلقیح ریزش کرده و نهنج به تد‌ریج رشد‌ می‌کند‌ و گوشتی می‌شود‌. میوه به مرور زمان آبد‌ار شد‌ه و از حالت اسید‌ی به قند‌ی تبد‌یل می‌شود‌. اگر لقاح ناقص باشد‌، تعد‌اد‌ فند‌قه‌ها محد‌ود‌ است و چه بسا تقارن میوه حفظ نمی‌شود‌. ارقام توت‌ فرنگی به گروه ارقام بهاره یعنی بوته‌هایی که د‌ر سال یک ‌بار میوه می‌د‌هند‌ و ارقام چهار فصله که د‌ر سال بیش از یک‌ بار میوه می‌د‌هند‌، تقسیم می‌شوند‌. مهم‌ترین ارقام بهاره عبارتند‌ از گورلا، آلیسو، تیوگو، رد‌گانتلت، اسیتا، کاتس کیل، فرسنا.
1-2- روش تکثیر، فرآیند کاشت و برداشت توت‌فرنگی
ازدیاد به طریق جنسی و غیرجنسی صورت می‌گیرد‌. ازد‌یاد‌ توت‌ فرنگی به وسیله بذر، مخصوص ارقامی است که طبیعتا تولید‌ ساقه روند‌ه نمی‌کنند‌ و یا ارقامی که ساقه‌های روند‌ه کمی د‌ارند‌. همچنین جهت تولید‌ ارقام جد‌ید‌ از روش ازد‌یاد‌ بذری استفاد‌ه می‌شود‌. د‌ر ازد‌یاد‌ غیر جنسی که تقسیم بوته خواند‌ه می‌شود‌، بوته‌هایی را که خوب رشد‌ کرد‌ه و قوی هستند‌، پس از خارج کرد‌ن از زمین به چند‌ بوته کوچکتر که هر کد‌ام د‌ارای مقد‌اری ریشه ‌باشند‌ تقسیم کرد‌ه و سپس آنها را د‌ر محل اصلی نشا می‌کنند‌. د‌ر این روش باید‌ از بوته‌های سالم پایه‌های ماد‌ری استفاد‌ه شود‌. روش ازد‌یاد‌ از طریق ساقه‌های روند‌ه بد‌ین صورت است که پس از ریشه‌د‌ار شد‌ن، ساقه‌های روند‌ه را د‌ر تابستان از بوته ماد‌ری جد‌ا و د‌ر محل سایه نشا می‌کنند‌ و سپس د‌ر فصل پاییز بوته‌های انتخابی را به زمین اصلی انتقال می‌د‌هند‌. به علت زود بارور شدن گل های توت فرنگی در بهار باید بوته‌ها در جایی کاشته شوند که سرمایی دیررس بهاره به آنها صدمه نزند. توت فرنگی را از اواخر پاییز که در حال نیمه ‌خواب است تا اوایل بهار قبل از بیدار شدن گیاه از خواب می‌توان جابجا نمود و در محل دیگری کاشت، بنابراین کاشت پاییزه و بهاره آن امکان پذیر است.
1-3- خواص تغذیه‌ای توت‌فرنگی و اثر آن در سلامتی انسان
قسمت‌هایی که از بوته توت‌ فرنگی مورد استفاده قرار می گیرند، عبارتند از: میوه، برگ و ریشه. از دیر باز همه قسمت‌های این‌ گیاه مصرف دارویی داشته است و از برگ و ریشه آن که حاوی مقدار قابل ملاحظه‌ای تانن است به عنوان ضد اسهال و ادرارآور استفاده می‌شده است. توت‌ فرنگی به صورت‌های گوناگون مورد استفاده قرار می‌گیرد. خام، جوشانده، مربا، شربت و بستنی. توت‌ ‌فرنگی منبع خوبی از فیبر، ویتامین C، فولات، پتاسیم و آنتی‌ اکسیدان‌ها می‌باشد که این مواد مغذی باعث می‌شوند توت فرنگی بعنوان یک جایگزین شیرین، باعث افزایش سلامت قلب، کاهش خطر ابتلا به انواع سرطان و در کل ارتقاء سلامتی بدن شود.
1-4- اهمیت اقتصادی
به ‌وضوح فواید تغذیه‌ای فراوان ذکر شده برای انسان در مصرف این گیاه، تمایل زیاد به تولید آن ‌را توجیه می‌نماید. از آنجا که توجه به کیفیت و کمیت این میوه می‌تواند در صنعت کشاورزی بسیار مهم باشد، استفاده از روشی بهینه در تولید با صرفه اقتصادی مطلوب، الزامی به نظر می‌رسد. از این رو، پرورش این گیاه امروزه بسیار حائز اهمیت می باشد. ضمن اینکه خواص تغذیه‌ای تنها دلیل کشت این گیاه نیست. توت فرنگی به دلیل داشتن اسیدهای میوه یکی از مهمترین گیاهانی است که در زمره وسایل آرایشی کاربرد دارد و از قدیم به این منظور استفاده می‌شده ‌است.
1-5- اهمیت نانو کلات آهن در تولید محصولات کشاورزی
با وجود آن که آهن فراوانترین عنصر کم مصرف در پوسته‌ی زمین است اما بیشترین محدودیت را برای تولید محصولات کشاورزی در خاک‌های آهکی مناطق خشک و نیمه ‌خشک سبب شده است. قلیایی بودن، مقادیر زیاد آهک، کمبود ماده آلی، آبیاری سنگین، تراکم خاک و نیز تهویه‌ی ضعیف خاک از عوامل کمبود آهن قابل دسترس در خاک‌های آهکی است (فاجریا و همکاران،2005). آهن برای انجام بسیاری از فعالیت‌های سوخت و سازی گیاه، مورد نیاز است(موتا و همکاران، 2001؛ هل و استفان،2003 ) بنابراین، گیاهان برای ادامه‌ی رشد مناسب خود نیاز به مقدار کافی آهن دارند (براون و همکاران،1972 ).
1-6- بیان مسئله و هدف از انجام تحقیق
امروزه اهمیت کشاورزی پایدار و تولید محصولات باکیفیت ارزان با توجه به رشد سریع جمعیت کره زمین بر کسی پوشیده نیست. به عقیده کارشناسان جمعیت کره زمین تا سال 2025 بالغ بر 15 میلیارد نفر خواهد شد. لذا تامین غذای این جمعیت با امکانات کشاورزی کنونی امکان‌پذیر نخواهد بود. پس مسئله اصلی ‌ما کمبود منابع غذایی در آینده است تنها راه حل پیشنهادی استفاده از محصولات با کیفیت غذایی و گیاهانی که بهره وری و راندمان تولید بیشتری داشته و ارزان و سریع بتوانند دردسترس افراد قرار گیرند. یکی‌ از موادی ‌که می‌تواند در افزایش سهم تولید کمک‌ کنند، کودهای‌ زیست ‌محیطی همراه نانو کودها در راه افزایش‌ کمیت و کیفیت تولید، مشکل‌گشا و قابل توجه بسیار می باشد. ازطرفی وجود برخی از ترکیبات محرک رشد در برخی از جلبک‌ها می‌تواند ‌برای ‌افزایش میزان رشد و بازدهی ‌گیاهان زراعی و باغی استفاده ‌شوند. با توجه به رویه کشاورزی پایدار و کشاورزی ارگانیک، کاهش و یا حذف استفاده از مواد شیمیایی و مصنوعی نیاز به جایگزینی این مواد با ساختار طبیعی الزامی به نظر می‌رسد. استفاده از ترکیبات کودی با ساختار شیمیایی به واسطه ماهیت غیر طبیعی آنها دارای مضرات فراوانی برای اکوسیستم‌ها بوده و حتی برای بشر نیز مخاطره آمیز می‌باشند. با عنایت به موارد ذکر شده استفاده از موادی که منشا زیستی و طبیعی دارد سازگارتر با طبیعت و محیط زیست خواهد بود.
هدف از تحقیق حاضر، کاهش آلودگی زیست محیطی با جایگزینی کود نانو به جای کود شیمیایی، افزایش کارایی و بازدهی توت فرنگی با استفاده از اسپری عصاره جلبک آسکوفیلم نودوسوم و نانو کلات ‌آهن است.
فصل دوم
بررسی منابع
2-1- ترکیبات کودی حاوی تنظیم‌کننده های رشد گیاهی
تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی، رشد و نمو گیاهان را کنترل می‌کنند. استفاده از هورمون‌های گیاهی در سطح وسیع از پایان جنگ جهانی دوم شروع شد. امروزه هورمون‌های گیاهی به صورت مصنوعی ساخته شده در سطح وسیعی در کشاورزی استفاده می‌شود که از آن جمله می توان به علف کش‌های هورمونی مانند2, 4-D که نوعی علف ‌کش شبه ‌اکسینی می‌باشد و یا ریشه‌دار کردن قلمه‌های گیاهان زینتی و درختان اشاره نمود (کوچکی و سرمدنیا، 1379). یکی از این هورمون‌های مهم گیاهی سیتوکینین است که برای اولین بار از دانه نارس ذرت استخراج شد و زآتین نام گرفت. هورمون سیتوکینین در گیاهان از اسید آمینه آدنین مشتق می‌گردد. این هورمون در تمامی بافت‌های گیاهی موجود می‌باشد ولی بیشترین مقدار آن در نوک ریشه ها، ساقه و دانه‌های نارس وجود دارد (شمولینگ، 2004) و امروزه به صورت مصنوعی نیز سنتز می‌گردد. در دنیای تحقیقات کشاورزی از هورمون سایتوکنین برای افزایش ‌و حفظ کیفیت گل‌های زینتی استفاده نموده‌اند.
نتایج تحقیق مرتضوی و همکاران (1387) نشان داد که سطوح مصرف سیتوکینین و کلسیم در رز شاخه بریده رقم آلونا باعث افزایش معنی‌داری در کاهش درصد پیری، افزایش میزان کلروفیل، پروتئین کل و فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان داشت. آنان پیشنهاد نمودند که مصرف توام سیتوکینین به میزان 10 میکرومول و کلسیم به میزان 30 میلی‌مول در این گیاه به واسطه افزایش میزان کلروفیل، فعالیت آنزیم‌های پراکسیداز و کاتالازو باعث کاهش درصد پیری گل‌ها می‌گردد. هورمون سیتوکینین فقط توسط گیاهان عالی تولید نمی‌شود بلکه جلبک‌ها، سیانوباکتری‌ها و برخی از باکتری‌ها نیز قادر به تولید این هورمون می‌باشند که از آن جمله می‌توان به باکتری‌های اگرو باکتریوم تومی فاسینس، رودوکوکوس‌ فاسینس و سودوموناس‌ساواستانو اشاره کرد (شمولینگ ، 2004). یکی از گونه‌های جلبک که قادر است هورمون سیتوکینین را در مقادیر بالا در اندام‌های خود تولید نماید گونۀ آسکوفیلیوم نودوسوم است. این جلبک که با نام انگلیسی سوید شناخته می‌گردد، دارای رنگ قهوه‌ای و یا سبز زیتونی بوده و ساقه‌ها و انشعابات دراز و نازکی دارد.
در دهه اخیر درخواست برای این نهاده‌های با پایه زیستی به واسطه تقاضا برای افزایش کیفیت و کمیت محصولات، روز به روز در دنیا در حال افزایش است. عصارۀ گونه‌های مختلف جلبک آسکوفیلوم مخصوصاً گونه نودوسوم در بیش از 70 کشور جهان در سطح تجاری خرید و فروش می شود (کرایجی و همکاران، 2007). در کانادا و اروپا مدت زمان زیادی است که عصاره جلبک دریایی به عنوان اصلاح ‌کننده‌های خاک و یا به صورت محلول‌ پاشی برای افزایش رشد و افزایش عملکرد گیاه زراعی به واسطۀ تولید گیاه زراعی استفاده می شود (نوری و کیسلی، 2006 ؛ ورکلیج، 1992).
استفاده از عصاره این جلبک سال‌هاست که اثبات شده است. استفاده از عصاره این جلبک باعث افزایش حجم ریشه و اندام هوایی گردیده و به واسطه همین باعث افزایش عملکرد در گیاه می‌گردد (رایورات و همکاران، 2008). همچنین گزارش‌هایی در مورد افزایش مقاومت به آفات و بیماری و تنش‌های محیطی در گیاه زراعی به واسطه استفاده از عصاره این جلبک ارائه شده است (ون‌ استادن و کروچاند، 1990). این جلبک به واسطه دارا‌ بودن مقادیر بالای هورمون‌های گیاهی و اسید‌های آمینه موارد استفاده بسیار زیادی درکشاورزی یافته است. تحقیقات نشان داده است که استفاده از عصاره این جلبک، باعث افزایش کلروفیل در برگ‌های گیاه شده و سطح آنزیم آمیلاز را در اندام گیاهی بالا می برد که باعث شکسته شدن قند‌های غیر‌ قابل ‌استفاده در گیاه گردیده ‌است (استریک و همکاران، 2004). به واسطه وجود چنین قابلیت‌هایی، عصاره این جلبک در قالب ترکیبات کودی، فرآوری ‌شده و روانه بازار گردیده است. وجود سیتوکینین در جلبک آسکوفیلیوم نودوسوم باعث شده است که از آن به طور مستقیم در تحقیقات کشاورزی نیز استفاده شود. در تحقیقی استفاده از عصاره این جلبک (به فرم تجاری آلیگت سوپر) باعث تحریک جوانه‌زنی بذور گونه ای گل جالیز (Orobanche ramosa) گردید به طوری که با افزایش غلظت درصد جوانه‌زنی بذور افزایش یافت ولی در غلظت‌های بسیار بالا حالت ممانعت کنندگی ایجاد نمود (اکونومو و همکاران، 2007).
نتایج تحقیق استونی و همکاران (1992) نشان داد که استفاده از عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم به فرم تجاری میکس کرپ تریپل به صورت محلول‌ پاشی در محیط هیدروپونیک در گیاه زراعی جو باعث 56 تا 63 درصد افزایش رشد نسبت به شاهد شد که علت این افزایش رشد به دلیل وجود هورمون سیتوکینین عنوان گردید. نتایج تحقیق رایوراس و همکاران (2008) نشان داد که بذور گیاه زراعی جو که با عصاره آسکوفیلوم نودوسوم آغشته شده بودند، نسبت به بذور آغشته ‌شده با جیبرلین و بذور شاهد جوانه‌زنی و طول ریشه‌چه و ساقه‌چه بیشتری داشته‌اند. کودهای زیست محیطی همراه نانو کودها در راه افزایش کمیت و کیفیت تولید، مشکل‌گشا و قابل توجه بسیار می‌باشند. لذا وجود برخی از ترکیبات محرک رشد در برخی از جلبک‌ها باعث شده است تا از عصارۀ این گیاهان برای افزایش میزان رشد و بازدهی گیاهان زراعی و باغی استفاده شود. از گذشته، جلبک آسکوفیلوم نودوسوم به منظور بهبود دهنده شرایط خاکی در خاک‌ها و رشد گیاهان در کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته است (چامپان، 1980). گزارش شده است که این جلبک سبب تحریک رشد شاخصاره و گاهی باعث جوانه‌زنی (به کمک جیبرلین) می‌شود ( هورتادو و همکاران، 2009).
نتایج تحقیقات بسیار نشان داده است که استفاده از این مواد به واسطه وجود تنظیم کننده‌های رشد و عناصر غذایی باعث افزایش میزان کلروفیل، پروتئین کل و فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان، کاهش درصد پیری به واسطه افزایش فعالیت آنزیم اکسیداز و کاتالاز و افزایش حجم ریشه و اندام هوایی، افزایش مقاومت به یخبندان، افزایش جذب عناصر غذایی، افزایش مقاومت به بیماری‌ها، کاهش هجوم آفات، افزایش عملکرد و کیفیت محصول و طول مدت انبارداری بوده است. اطلاعات کمی در مورد تلقیح این جلبک پس از سازگاری در محیط کشت درون شیشه ای وجود دارد. استفاده از این کود زیستی، باعث افزایش شاخص‌های رشد در گرازیلاریا و اولوا در محیط کشت طبیعی شده است (روبرتسون آندرسن و همکاران، 2006). اسپری عصاره آسکوفیلوم نودوسوم باعث کاهش بیماری‌های برگی در هویج شده است (جایاراج و همکاران، 2008). با توجه به اینکه این ترکیبات از گیاهان بدست آمده و دارای منشا طبیعی می باشد می‌توان از آن در راستای کشاورزی پایدار بهره برد. استپنسون (1974) معتقد است که از این جلبک می‌توان به عنوان یک کود زیستی تلقیح کننده با پتانسیل های بالا (مثل سایر کودهای زیستی ارگانیک) که یک منبع مناسب در کشاورزی و باغبانی هستند، استفاده کرد.
2-2- تاثیر نانوکلات ‌آهن بر کمیت و کیفیت رشد
آهن، عنصر ضروری برای رشد و نمو گیاهان است عدم دسترسی گیاه به آهن منجر به زرد شدن برگ‌های جوان می‌شود و باعث کاهش چشمگیر فعالیت فتوسنتز و در نتیجه تولید بیوماس می‌شود (جف برایت، 2007). این امر نه تنها روی کشاورزی و اقتصاد تاثیر منفی دارد بلکه به کمبود آهن در بدن انسان، که از شایع‌ترین مشکلات تغذیه‌ای امروز است، منجرخواهد شد (زدواریان و همکاران، 2002).
به دلیل اثرات مضری که کودهای شیمیایی مرسوم بر محیط از کمیت و کیفیت غذا ایجاد می‌کنند، مدتهاست که استفاده از آن ها مورد نکوهش قرار گرفته است. با به کارگیری نانو کودها به عنوان جایگزین کودهای مرسوم، عناصر غذایی کود به تدریج و به صورت کنترل شده در خاک آزاد می‌شوند. استفاده از نانو کودها منجر به افزایش کارایی مصرفی عناصر غذایی، کاهش سمیت خاک، به حداقل رسیدن اثرات منفی ناشی از مصرف بیش از حد کود و کاهش تعداد دفعات کاربرد کود می‌شود (نادری و همکاران، 1390).
استفاده از فرم‌های کلاته که به واسطه واکنش نمک های فلزی با کمپلکس‌های مصنوعی و طبیعی حاصل می‌شوند مهمترین راه حفاظت از آهن در برابر افزایش تثبیت در خاک با افزایش pH می‌باشد (ان‌جینز و همکاران، 2004). کوهورا و همکاران (2007) و کوموسا و همکاران (2002) گزارش کردند که کود کلات ‌آهن به طور قابل ملاحظه‌ای عملکرد را نسبت به دیگر کودهای آهن افزایش داد.
آهن از عناصر ضروری و کم ‌مصرف در گیاهان است. این عنصر به عنوان عامل اکسایش و کاهش در بخشی از ساختمان ناقلانی که در ترا‌فرستی الکترون دخالت دارند، نظیر سیتوکروم‌ها و پروتئین‌های غیر هم که در فتوسنتز، تنفس و تثبیت ازت نقش دارند وجود دارد (تایزو زایگر، 2002). نقش این عنصر در تثبیت ازت و فعالیت برخی آنزیم‌ها، نظیر کاتالاز، پراکسیداز و سیتوکروم اکسیداز به خوبی مورد بررسی قرار گرفته است (رایز و همکاران، 2000).
همچنین بیکربنات با تاثیر بر جذب آهن از سیستم آپوپلاست برگ به داخل سیتوپلاسم از طریق پلاسمولیا می‌تواند بر انتقال و توزیع آهن برگ‌ها هم موثر باشد. از این رو استفاده از کودهای نوینی مانند نانوکلات آهن می‌تواند در افزایش کیفیت رشد توت ‌فرنگی موثر باشد (پیوندی و همکاران، 1390). مطالعات انجام شده بررویOregano vulgar ، خانواده لامیاسه نشان داده است که افزایش غلظت آهن در محیط سبب کاهش بیوماس گردید با این وجود هنوز اطلاعات اندکی در رابطه با نقش آهن در تولید متابولیت‌های ثانویه وجود دارد (یریتسیان و اکونوماکیس، 2002).
در تحقیقات انجام ‌گرفته، ضمن بررسی اثر مقادیر مختلف آهن بر فیزیولوژی و عملکرد گوجه‌فرنگی دریافتند که با کاهش میزان آهن درمحیط کشت، نوک ریشه‌ها و ناحیه‌های کشنده، ضخیم‌شده و با کاهش جذب آهن، جذب دیگر عناصر سنگین توسط گیاه افزایش می‌یابد (ذبیحی و همکاران، 1384). مطالعات دیگر نشان می‌دهد که مصرف 20 کیلوگرم در هکتار سکوسترین آهن موجب افزایش 16 درصدی عملکرد ذرت دانه‌ای و42 درصدی عملکرد وش پنبه گردید (فیضی وهمکاران، 1386).
کمبود آهن بسته به عوامل متعدد خاکی، محیطی و ژنتیکی در گیاهان مختلف ایجاد شده و سبب کاهش قابل‌ملاحظه عملکرد و کیفیت محصول می‌شود(گوس و جانسون، 2001). روش‌های مختلفی برای رفع کمبود آهن در گیاهان پیشنهاد شده که می‌توان به مصرف خاکی، محلول‌پاشی و یا اختلاط آهن با بذر اشاره کرد(پناس و همکاران، 1990؛ گوس و جانسون، 2001).
نتایج تاثیر کود دهی آهن بر عملکرد گیاهان مختلف، متفاوت و گاه متناقض است (مورتوت، 2003). اختلاف نتایج به‌دست آمده از بررسی تاثیر کود دهی آهن بر گیاه، می‌تواند به دلیل تفاوت در نوع خاک، جنس و گونه گیاه، شرایط اقلیمی و یا سطوح آهن مصرفی در این آزمایش‌ها باشد(وایرسما،2005 ). ترکیبات معدنی آهن بعد از اضافه شدن به خاک‌های آهکی، به‌سرعت با آهک واکنش داده و رسوب اکسید آهن تولید می‌شود که قابلیت جذب آن برای گیاه بسیار کم است. بنابراین، مصرف کلات‌های آهن در این شرایط در مقایسه با کودهای معدنی آهن توصیه شده‌است(گودسی و همکاران، 2003).
در پژوهش دیگری، مصرف7/6 کیلوگرم Fe-EDDHA در هکتار، سبب افزایش معنی‌دار ارتفاع گیاه، تعداد دانه در بوته و عملکرد دانه سویا شد اگرچه تاثیر کود دهی آهن در ارقام متحمل به کمبود آهن در مقایسه با رقم‌های حساس به کمبود آهن متفاوت بود(وایرسما،2005). برخی بررسی‌ها نشان داده تغذیه‌ی برگی آهن روش مناسبی برای برطرف کردن کمبود آهن است اما این روش تنها برای گیاهان دارای علایم خفیف زرد برگی (کلروز) و یا در یک مقطع کوتاه زمانی، موثر است (نایِو، 2006). ملکوتی و همکاران (1382) گزارش کردند مصرف آهن از منبع سولفات آهن در خاک‌های غیر آهکی سبب افزایش عملکرد دانه‌ی آفتابگردان شد، اگر چه این افزایش معنی‌دار نبود. سپهر (1382) نیز نتایج مشابهی را با مصرف 20 کیلوگرم کلات آهن در آفتابگردان و در شرایط آهکی گزارش کرده است.
فصل سوم
مواد و روش‌ها
3-1-منبع گیاهی مورد استفاده
درپژوهش حاضر بوته‌های توت‌فرنگی رقم سلوا از گلخانه‌ای در حوالی شهر رشت تهیه شدند.
3-2- بستر کشت وآماده کردن نمونه گیاهی
در این تحقیق از بستر کشت منطقه استفاده شد. برای ضد عفونی وسایل مورد نیاز از قبیل قیچی، بیلچه، گلدان‌های خالی، و ماسه بستر کشت از آب معمولی و مایع ظرف شویی و آب‌کشی با آب مقطر استفاده شد سپس گلدان‌ها با ماسه به حجم مورد نظر رسیدند. ریشه بوته‌ها در آب جاری شسته شده پس از جداسازی گل و لای موجود و عاری گشتن از هرگونه موادی، ریشه‌ها در محلول هیپوکلرید سدیم %2/0 به مدت 3 دقیقه قرارداده شده، سپس در گلدان‌های آماده شده کشت گردیدند.
3-3- آماده کردن مواد
مقادیر 1، 2 و 5 گرم از نانو کود کلات آهن در یک لیتر آب معدنی حل شدند. همین مراحل برای جلبک آسکوفیلوم نودوسوم نیز تکرار گردید یعنی از این محلول مقدار 1، 2 و 5 گرم توزین و در بطری‌های حاوی کود نانوکلات مخلوط گردیدند. این آماده‌سازی در دو مرحله تکرار گردید و به فاصله 20 روز بر روی تیمارها اسپری شدند.

شکل 3-1- تهیه بوته‌ها: بوته‌های تهیه‌شده توت‌فرنگی از نوع سیلویا می‌باشد. این بوته ها از گلخانه‌ای در شهر رشت تهیه گردید. اشکال فوق نمای بوته‌ها قبل و بعد از کاشت را نشان می‌دهد.
3-4-استقرار نمونه‌ها
بوته‌های نشا ‌شده به تعداد 48 عدد تهیه شده و در 3 ردیف 15 تایی و 3 تای باقی‌مانده به عنوان شاهد در نظر گرفته و مستقر گردیدند و روی آنها برچسب‌ زده ‌شد.
3-5- شرایط نگهداری بوته‌های کشت ‌شده
گلدان‌های حاوی بوته‌های کشت ‌شده در شرایط آب و هوای محیط آزاد در تاریخ 28/12/1392 کشت گردیدند. اولین اسپری بر روی تیمارها در مورخه 29/12/92 و دومین اسپری در 20/1/93 انجام گردید. فاصله زمانی هر آبیاری 3 روز بوده است.
3-6- تیمارهای آزمایش
آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب بر طرح پایه کاملا تصادفی انجام شد. دراین آزمایش دو فاکتور عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن هر کدام در چهار سطح (0، 1، 2 و 5 میلی گرم درلیتر) با سه تکرار در 16 تیمار مورد استفاده قرار گرفت.
3-7- شرایط نگهداری نمونه ها و اندازه گیری صفات
پس از نشاء، بوته‌ها در بستر کشت گلدان‌ها برچسب زده شدند. سپس گلدان‌ها در هوای محیط آزاد قرار گرفتند در انتهای رسیدن میوه‌های توت‌فرنگی، صفات مورد ارزیابی قرار گرفتند.
3-8- ارزیابی صفات
در این مطالعه، وزن تر، وزن خشک، تعداد برگ، تعداد ریشه، تعداد شاخه، طول ریشه، ارتفاع گیاه، طول برگ، قطر گل، تعداد گل، وزن میوه و طول شاخه‌های گیاه توت‌فرنگی اندازه‌گیری شدند. برای اندازه‌گیری وزن‌ تر گیاه‌ها از ترازوی دیجیتال استفاده شد. برای اندازه‌گیری وزن خشک، نمونه‌ها به مدت 24 ساعت در دمای 103 درجه سانتی‌گراد قرار گرفته، سپس به وسیله ترازوی دیجیتال وزن گردیدند. تعداد برگ، تعداد شاخه، و تعداد میوه، پس از 35 روز کاشت به صورت چشمی شمارش گردیدند طول ریشه، برگ، و شاخساره، ارتفاع گیاه بر حسب سانتی‌متر به کمک کولیس و متر اندازه‌گیری شدند.
3-9- تجزیه و تحلیل داده‌ها
تجزیه وتحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای آماری SPSSو MSTATC انجام شد. جهت تجزیه واریانس داده‌ها برای مقایسه میانگین‌ها از آزمون LSD در سطح احتمال 5 درصد استفاده شد در ادامه با استفاده از نرم افزار Excel نسبت به رسم نمودارها اقدام گردید.
فصل چهارم
نتایج و بحث
نتایج حاصل از پژوهش حاضر بیانگر نقش کود نانوکلات آهن و عصاره جلبک آسکوفیلیوم نودوسوم در تغییر برخی شاخص‌های رشد رویشی، گلدهی و فیزیولوژیکی گیاه توت فرنگی است، به طوری که این تغییرات در شاخص‌های ارتفاع گیاه، وزن تر وخشک، تعداد و طول ریشه، تعداد گل، برگ، طول شاخه و برگ و ریشه، معنی‌دار بود.
با توجه به جدید بودن فناوری نانو و روند رو به رشد مطالعات در این فناوری، گزارش‌های زیادی درباره‌ی اثر این کود بر روی شاخص‌های رشد و نمو گیاهان وجود ندارد. تغییر شکل مواد در مقیاس نانو، ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی و فعالیت‌های کاتالیتیک آن‌ها را تغییر می‌دهد. ناحیه‌ی سطحی ویژه‌ی اغلب مواد در مقیاس نانو، فعالیت شیمیایی و زیستی‌شان را افزایش می‌دهد. بنابراین، خواص جدید در ذرات نانو مانند حلالیت بیشتر، فعالیت شیمیایی بیشتر و توانایی نفوذ به درون غشای سلول ظاهر می‌شود.
پزوهش حاضر نشان می‌دهد که عصاره جلبک آسکوفیلیوم نودوسوم نقش موثری بر روی تغییر وزن تر و وزن خشک بخش رو زمینی و زیر زمینی گیاه، همچنین مقدار آهن و کلروفیل برگ دارد. تنظیم کننده‌های رشد گیاهی در تنظیم فتوسنتز و حرکت فرآورده‌های فتوسنتزی از محل تولید آن‌ها در برگ به محلهای تجمع به کار گرفته می‌شوند. تنظیم فتوسنتز و حرکت مواد و فرآورده‌های فتوسنتزی در نقاط زیادی از گیاه می‌تواند صورت گیرد، که به دنبال آن سبب افزایش یا کاهش در اندازه‌ی گیاه می‌شود(فتحی و همکاران، 1391).
4-1- ارزیابی صفات
4-1-1- وزن تر
نتایج حاصل ازتجزیه واریانس نشان داد که اثر سطوح مختلف عصاره جلبک و کودنانو بر وزن تر گیاه به ترتیب در سطح احتمال 1 و 5 درصد معنی‌دار بود. از طرفی مشاهده مقایسه میانگین این تیمارها (جدول4-2) نشان داد، ترکیب محلول 2گرم درلیتر کود نانوکلات‌آهن همراه 1میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک آسکوفلیوم ندوسیوم نسبت به دیگر ترکیبات در این پژوهش تیمار برتر بوده است. ازطرفی تاثیر محلول 2گرم درلیترکود نانوکلات‌آهن نشان می‌دهد، القای افزایش وزن 6/283 نسبت به شاهد با وزن تر274گرم باعث شده‌است وزن تر حدود 12درصد افزایش یابد. بنابراین تیمار، تیمار برتردراین پژوهش نیز بوده است. تیمار عصارۀ جلبک آسکوفیلوم نودوسوم نشان داد که این محلول با غلظت 5 میلی‌گرم در لیتر با القای افزایش وزن 291گرم نسبت به شاهد با 2/279گرم، وزن تر را حدود 10درصد افزایش داد واین تیمار نیز، تیمار برتردراین تحقیق بود(جداول4-1، 4-2 و4-3 و شکل‌ 4-1).
جدول 4-1- تجزیه واریانس اثر غلظت‌های مختلف عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن بروزن تر، وزن خشک، وزن میوه، تعداد شاخه، تعداد میوه، تعداد برگ، تعداد ریشه، ارتفاع گیاه، تعدادگل، طول شاخه، قطر گل و طول برگ توت‌فرنگی رقم سلوا
میانگین مربعات (MS)
وزن تر وزن خشک تعداد برگ طول برگ تعداد گل قطر گل تعداد شاخه طول شاخه تعداد میوه وزن میوه ارتفاع گیاه تعداد ریشه درجه آزادی منابع تغییرات
89/24** 2/769** 81/088* 0/774** 6/12** 3/043** 13/28* 18/933* 2/61** 86/12** 22/29* 4/466** 15 تیمار
0/937 0/222 21/97 0/054 0/333 1/104 2/33 2/52 0/645 30/83 3/68 0/208 32 خطا
0/342 0/999 34/94 4/18 32/6 78/69 33/63 7/97 23/85 28/16 8/83 2/83 ضریب تغییرات
ns اختلاف غیرمعنی‌دار **معنی‌داری در سطح 1 درصد *معنی‌داری در سطح 5درصد
جدول 4-2- مقایسه میانگین اثر غلظت‌های مختلف عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن بر وزن تر، وزن خشک، وزن میوه، تعداد شاخه، تعداد میوه، تعداد برگ، تعداد ریشه، ارتفاع گیاه، تعدادگل، طول شاخه، قطر گل و طول برگ.
تیمار وزن تر وزن خشک تعداد برگ طول برگ تعداد گل قطر گل تعداد شاخه طول شاخه تعداد میوه وزن میوه ارتفاع گیاه تعداد ریشه
control 274j 46/00h 17/00ab 4/53f 5/00a 2/36abc 5/66ab 18/66cd 3/33a 12/33ab 21/33ab 14/33e
FE0G1 279h 46/16gh 10/00bcd 5/36cd 0/66efg 1/00abcd 3/66bc 19/00bcd 0/333d 5/00bc 21/00ab 14/66de
FE0G2 283ef 46/94defg 19/00a 6/10a 1/33e 2/66ab 6/33a 20/33abcd 1/00bcd 14/33a 22/00ab 15/33bcd
FE0G5 278h 46/23gh 17/33ab 5/06de 1/33e 0/000d 6/00ab 19/33bcd 0/000d 0/00c 21/00ab 15/00cde
FE1G0 276i 46/39fgh 12/33abcd 5/70bc 1/33e 0/000d 4/00abc 20/66abc 0/333d 0/00c 23/00ab 17/33a
FE1G1 281g 46/94defg 14/00abcd 5/96ab 2/33d 1/83abc 4/66abc 18/00d 1/00bcd 10/00ab 21/33ab 17/33a
FE1G2 291b 48/50b 14/00abcd 6/10a 3/33bc 2/23abc 4/66abc 20/33abcd 2/00abc 12/00ab 22/66ab 17/66a
FE1G5 287d 47/83bc 8/33cd 5/80ab 1/33e 0/900cd 2/66c 21/00abc 0/666cd 4/66bc 22/66ab 15/00cde
FE2G0 285e 47/16cdef 15/33abc 5/96ab 3/66b 2/43abc 5/33ab 19/33bcd 2/33ab 13/00ab 22/66ab 18/00a
FE2G1 289c 48/50b 12/00abcd 5/90ab 2/66cd 2/73a 4/00abc 20/33abcd 1/33bcd 14/33a 21/00ab 17/33a
FE2G2 294a 49/41a 13/00abcd 5/80ab 3/00bcd 1/6 4/33abc 18/66cd 1/33bcd 8/66abc 20/33ab 17/33a
FE2G5 284ef 47/38cde 15/00abc 6/06ab 0/000g 0/000d 5/00abc 20/66abc 0/000d 0/00c 21/66ab 16/00b
FE5G0 281g 46/66efgh 7/00d 4/93e 0/000g 0/000d 2/66c 19/33bcd 0/000d 0/00c 20/00b 15/66bc
FE5G1 281g 46/83defg 11/33abcd 5/06de 1/00ef 1/83abc 4/00abc 22/33a 0/666cd 9/66ab 23/33a 15/00cde
FE5G2 283f 47/60cd 14/00abcd 5/10de 1/00ef 0/833cd 4/66abc 21/33ab 0/666cd 4/66bc 23/00ab 15/33bcd
FE5G5 278h 46/63efgh 15/00abc 6/10a 0/333fg 0/933bcd 5/00abc 19/33bcd 0/333d 5/00bc 20/66ab 16/00b
*در هر ستون میانگین‌هایی که دارای حداقل یک حرف مشترک هستند بر اساس آزمون LSD تفاوت معنی‌دار ندارند. جدول 4-3- همبستگی بین صفات اندازه گیری شده
وزن تر وزن خشک تعداد برگ طول برگ تعداد گل قطر گل تعداد شاخه طول شاخه تعداد میوه وزن میوه ارتفاع گیاه تعداد ریشه
وزن تر 1/000 وزن خشک 0/891 1/000 </0001 تعداد برگ -0/103 -0/121 1/000 0/485 0/411 طول برگ 0/487 0/412 0/207 1/000 0/000 0/004 0/157 تعداد گل 0/193 0/186 0/137 -0/084 1/000 0/190 0/205 0/352 0/569 قطر گل 0/274 0/199 0/197 0/191 0/585 1/000 0/059 0/176 0/179 0/194 </0001 تعداد شاخه -0/125 -0/160 0/988 0/171 0/133 0/187 1/000 0/396 0/278 </0001 0/246 0/368 0/202 طول شاخه 0/049 0/094 -0/125 -0/077 -0/225 -0/174 -0/128 1/000 0/742 0/527 0/399 0/605 0/124 0/238 0/386 تعداد میوه 0/125 0/147 0/060 -0/092 0/849 0/714 0/059 -0/188 1/000 0/399 0/317 0/686 0/534 </0001 </0001 0/690 0/202 وزن میوه 0/282 0/209 0/195 0/207 0/584 0/996 0/189 -0/169 0/712 1/000 0/052 0/153 0/183 0/158 </0001 </0001 0/199 0/250 </0001 ارتفاع گیاه -0/030 -0/009 -0/126 -0/125 0/038 -0/054 -0/145 0/575 0/005 -0/061 1/000 0/842 0/953 0/395 0/396 0/796 0/718 0/324 </0001 0/975 0/681 تعداد ریشه 0/503 0/530 -0/070 0/580 0/310 0/156 -0/096 -0/135 0/198 0/170 0/028 1/000
0/000 0/000 0/634 </0001 0/032 0/289 0/517 0/361 0/177 0/249 0/851

نتایج حاصل از این تحقیق نشان از برتری اثر محلول 2 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن 2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک آسکوفلیوم ندوسیوم بر وزن تر گیاه بود. آهن، عنصر ضروری برای رشد و نمو گیاهان است و عدم دسترسی گیاه به آهن منجر به زرد شدن برگ‌های جوان می‌شود و باعث کاهش چشم‌گیر فعالیت فتوسنتز و در نتیجه تولید بیوماس می‌شود (برایت، 2007).
علت افزایش وزن تر گیاه در تیمار آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل تاثیر مثبت این ترکیب در جذب و ذخیره‌سازی عناصر غذایی به عنوان یک ارگانیسم کود دانست که نتایج فوق در مورد تاثیر ارگانیسم کودهای زیستی با نتایج اصلانی و همکاران (1390) و خائوساد و همکاران (2006) منطبق است. گزارش شده است که تلقیح آسکوفیلوم نودونسوم در گیاه گراسیلاریا، باعث بیشترین رشد در این گیاه گردیده است (روبرتسون آندرسون و همکاران (2006). بنابراین نتایج ما تاثیر مثبت سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن تر گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج ما با نتایج ارسیسلی و همکاران (2002)، اکواتولاریا و همکاران (2011) و شیرزاد و همکاران (2011) منطبق است. (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-1).
4-1-2- وزن خشک
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 1 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن خشک گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن خشک گیاه نشان داد که تیمار 2 گرم در لیتر کود نانوکلات آهن و 1 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم با وزن خشک 4/49 گرم بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 گرم در لیتر با القا وزن خشک 5/48 گرم بالاترین وزن خشک گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با وزن خشک 8/47 گرم حدود 5 درصد افزایش وزن خشک در این تیمار مشاهده شده است. همچنین تیمار کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با وزن القا شده 9/46 گرم بالاترین وزن خشک گیاه را نسبت به شاهد که 46 گرم بود، نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 3-4 و شکل‌ 4-2).
نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر متقابل این دو تیمار، برتری تیمار 2 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و 1 میلی‌گرم در لیتر آسکوفیلوم نودونسوم را نشان می‌دهد. تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل اثر مثبت آن بر جذب عناصر غذایی دانست، که نتایج این پژوهش در مورد تاثیر مثبت تلقیح این ارگانیسم کود با نتایج ریورات و همکاران(2007) و ریورات و همکاران (2008) منطبق است.
4-1-3- وزن میوه
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 1 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن میوه گیاه توت‌فرنگی نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر وزن خشک گیاه، نشان داد که تیمار 2 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و 1 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم با وزن میوه 3/15 گرم بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودوسوم با غلظت 5 و 2‌ گرم در لیتر با القا وزن میوه 14 گرم بالاترین وزن میوه گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با وزن 6/15 گرم حدود 1درصد کاهش وزن میوه در این تیمار مشاهده شد. همچنین تیمار کود نانوکلات‌ آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با وزن القا شده 19 گرم بالاترین وزن میوه گیاه نسبت به شاهد که 17 گرم بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-11).
نتایج ما همچنین برتری تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات آهن و 2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم را بر وزن میوه نشان داد که این نتیجه ما بانتایج کشنول و سوگی(1991) درباره تنظیم کننده‌های رشد بر افزایش وزن و حجم میوه منطبق است. نتایج ما با نتایج موسوی‌زاده و همکاران (2010) و ناصر نگهدار (1391) نیز منطبق است. همچنین نتایج این پژوهش در مورد تاثیر مثبت تلقیح این ارگانیسم کود با نتایج ریورات و همکاران (2007 و 2008) منطبق است.
4-1-4- تعداد برگ
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 1 و5 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات‌ آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد برگ گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم برتعداد برگ گیاه نشان داد، که تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و 2 میلی‌گرم در لیتر عصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم با تعداد برگ 3/15 بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 و2 گرم در لیتر با القا تعداد 14 عدد برگ بالاترین برگ گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با 8/14 عدد برگ حدود 1 درصد کاهش تعداد برگ در این تیمار مشاهده شد. همچنین تیمار کود نانوکلات آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با 19 گرم بالاترین تعداد برگ گیاه را نسبت به شاهد که 17 عدد بود، نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-4).
برتری تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و2 میلی گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم درنتایج ما به اثبات رسید. علت این امر را می توان در جذب بهتر مواد غذایی دانست(حسنی کرد خلیلی و همکاران، 1390). همچنین در پژوهش ما غلظت‌های 1 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن و 2 میلی گرم عصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم برتری قابل توجهی داشتند؛ که علت این امر را می توان تحریک رشد سلولی جوانه‌های برگی و رشد آنه به کمک تنظیم‌ کننده‌های اکسین و سایتوکنین دانست. رستمی وشهسوار(1390)، اثر تنظیم‌ کننده‌های رشد را بر ریز ازدیادی زیتون (Olea eropea L.cv.Misson) بررسی کرده و دریافتند که غلظت‌های کم تنظیم‌ کننده‌های رشد باعث افزایش پرآوری شاخ‌ها و تعداد برگ گردید. نگهدار(1391) دریافت که غلظت 2 میلی‌گرم از عصاره جلیک آسکوفلیوم نودوسوم بیشترین پرآوری سطح برگ و تعداد برگ را درپی خواهد داشت. همچنین نتایج ما با نتایج نگهدار (1391) در مورد تاثیر عصاره جلبک اسکوفلیوم نودوسوم و کود نانوکلات ‌آهن بر عملکرد اندام هوایی منطبق است.
4-1-5- طول برگ
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها، تاثیرکود نانوکلات ‌آهن و تلقیح با آسکوفیلوم نودوسوم را در سطح 1 و 5 درصد معنی‌دار نشان داد. همچنین نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر کود نانوکلات بر طول برگ، برتری تیمار 2 گرم در لیتر نانو کود کلات آهن با تعداد 1/6 سانتیمتر طول برگ را نشان داد که نسبت به شاهد (5/4) حدود 20 درصد افزایش نشان داد. همچنین تاثیر تلقیح آسکوفیلوم نودوسوم نشان داد که غلظت 5 میلی گرم در لیتر با 1/6 سانتیمتر طول برگ بیشترین طول برگ را بر جای گذاشت (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-5).
علت افزایش تعداد برگ در تیمار آسکوفیلوم نودوسوم را می توان به تاثیر بیولوژیکی این کود بر جذب عناصر غذایی نسبت داد، که منبع مناسبی جهت کاربری بیولوژیکی کودی آنهاست ( هورتادو و همکاران،2009). درزی و همکاران (1385) بیان کردند که کودهای بیولوژیک تاثیر مثبتی بر گیاه مرزنجوش دارند. نتایج ما با نتایج وو و همکاران(2005) و ابولیزید و همکاران (2007) در مورد تاثیر تلقیح کودهای بیولوژیک بر افزایش طول و تعداد برگ منطبق است.
4-1-6- تعداد گل
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 5 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد گل گیاه توت‌فرنگی نشان می دهد (جدول 4-1). از طرفی نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد گل، گیاه نشان داد که تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم با تعداد گل7/3 بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 گرم در لیتر با القا تعداد گل 3/3 عدد بالاترین تعداد گل گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با تعداد گل 9/4 گل حدود 1 درصد کاهش تعداد گل در این تیمار مشاهده شد همچنین تیمار کود نانوکلات‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با القا تعداد گل3/1 بالاترین تعداد گل گیاه را نسبت به شاهد که 5 عدد گل بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-6).
تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل اثر مثبت تنظیم ‌کننده‌های رشد ‌گیاهی در گیاهان مشخصی موجب افزایش تعداد گل‌ها گردیده و این تنظیم کننده‌های رشد همچنین می توانند جنسیت را تغییر دهند. تئوری رایج این است که موازنه تنظیم کننده‌های رشد گیاهی در گیاهان خانواده کدوئیان اساس فیزیولوژیکی تعیین جنسیت در آنها است. با توجه به بررسی منابع در رابطه با اثر تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی بر گل‌دهی، مشاهده گردید که تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی اکسین باعث افزایش گل‌دهی و زودرسی محصول می گردد، و از طرفی نتیجه پژوهش وارنا (1998) تأییدی بر نتیجه آزمایش حاضر می باشد. وارنا نشان داد که در اثر استفاده از محلول پاشی تعدادی از تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی بر روی نشاء خیار و بررسی تأثیر آنها بر عملکرد، بیشترین عملکرد در تیمارهایی به دست آمد که از نفتالین استیک اسید (NAA) و اتفن (CEPA) استفاده گردید. با بررسی اثر تیمارهای مختلف بر صفت تعداد گل مشخص گردید که استفاده از سطح 100 میلی‌گرم در لیتر NAA به صورت معنی‌دار تعداد گل را افزایش داد. سطوح دیگر اکسین و اتفن و سیستم کاشت و اثرات متقابل بین آنها از نظر آماری در سطح پنج درصد آزمون دانکن دارای اختلاف معنی‌دار نبود (م، کلانتر.1389). نتایج ما با نتایج کلانتر و همکاران (1389) منطبق است.
4-1-7- قطر گل
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر بی‌معنی را در سطح 1 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن بر قطر گل گیاه توت‌فرنگی را نشان داد (جدول4-1). نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر قطر گل گیاه نشان داد، که تیمار 1 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن 5 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم باقطر 7/2 سانتی‌متر بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 میلی‌گرم در لیتر با 2/2 بالاترین قطر گل گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با قطر گل 3 سانتی‌متر حدود 20 درصد کاهش قطر گل در این تیمار مشاهده شد. همچنین تیمار کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با قطر گل 6/2 سانتی‌متر بالاترین قطر گل گیاه را نسبت به شاهد که 3/2 سانتی‌متر بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-7).
نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر متقابل این دو تیمار، برتری تیمار 2 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن و 1 میلی‌گرم در لیتر آسکوفیلوم نودونسوم را نشان می‌دهد. تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل اثر مثبت تنظیم کننده‌های رشد دانست. نتایج نشان داده است که تیمارهای اسیدجیبرلیک و بنزیل آدنین سبب افزایش معنی‌دار طول ساقه گل‌دهنده، قطر گل، تعداد گل در گل آذین و سبب تسریع در گل‌دهی گردیدند. اسید ایندول بوتیریک نیز طول ساقه گل‌دهنده را افزایش داد، تیمارهای بنزیل‌آدنین و اسید ایندول‌بوتیریک سبب افزایش معنی‌دار مقدار اسانس شدند. اما جیبرلین سبب کاهش معنی‌دار مقدار اسانس گردید (نخعی وهمکاران، 1389). نتایج ما با نتایج نخعی و همکاران (1389) منطبق است.
4-1-8- تعداد شاخه
نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر بی‌معنی را در سطح 1 و 5 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد شاخه گیاه توت‌فرنگی را نشان داد. نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد شاخه گیاه نشان داد، که تیمار 1 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن 2 میلی‌گرم در لیترعصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم با تعداد شاخه 3/5 عدد بهترین تیمار بود. همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 و 2 گرم در لیتر با تعداد شاخه 6/4 بالاترین تعداد شاخه گیاه را نسبت به شاهد نشان داد. همچنین تیمار کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با تعداد شاخه 3/6 عدد بالاترین تعداد شاخه گیاه را نسبت به شاهد که 6/5 عدد بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-8).
نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر متقابل این دو تیمار، برتری تیمار 1 گرم در لیتر کود نانوکلات ‌آهن و 2 میلی‌گرم در لیتر آسکوفیلوم نودونسوم را نشان می دهد. در اثر نانو کلات ‌آهن بر پرآوری شاخساره‌ها باید گفت که نانوکلات ‌آهن بر ارتفاع شاخساره در رقمهای مختلف مؤثر نبود و تفاوت‌ها ناشی از خود رقم بود. تنها، صفت میانگین تعداد شاخساره تحت تأثیر نوع کلات ‌آهن قرار گرفت. شاخسارها در محیط‌های حاوی FeEDDHA قدرت رشد رویش جوانه‌های بیشتری را نشان دادند، در این تحقیق، شاخسارههای پرورش یافته در این کلات سبزتر  بنظر میرسیدند (نخعی وهمکاران، 1389).
تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم به دلیل اثر مثبت هورمون‌های رشد است. هورمون BA در رشد شاخساره‌ها بیشترین تأثیر را داشت، با کاهش میزان آن، رشد نیز کاهش یافت. در عین حال، واکنش رقم‌های مختلف نسبت به ترکیب هورمونی را نمی‌توان نادیده گرفت. حضور تنظیم ‌کننده‌های رشد برای رشد مطلوب ضروری است، اگر چه تعادل بین هورمون‌ها و غلظت‌های آنها در واکنش به رقم عامل تعیین ‌کننده اصلی است. ترکیب IBA و BA در مقادیر کم بسیار تأثیرگذار بوده است. تأثیر رقم و تیمارهای به کار رفته، بر تعداد شاخساره‌های پرآوری‌ شده معنی‌دار بود، در حالی که تعامل بین این دو بر این صفت تاثیرگذار نبود. در بین تیمارهای بکار برده شده، ترکیب غلظت کم BA با اکسین، بیشترین تأثیر را بر میزان تولید شاخساره داشته و افزودنGA3 در تعامل با دو هورمون دیگر اثر مستقیم بر این صفت گذاشت. مشاهده شده که ترکیب غلظت‌های بالای هورمون‌های IAA و NAA با BA سبب کاهش تعداد شاخساره تولیدی شده و ترکیب مقادیر بالای هردو هورمون اکسین و سایتوکنین تأثیر معکوس بر تعداد شاخساره تولیدی داشته و این اثر مجزا از اثر ژنوتیپ و سن نمونه بوده است (کلانتر و همکارن، 1389). بنابراین نتایج ما با نتایج به‌دست آمده قبلی ما همخوانی دارد.
4-1-9- طول شاخه
باعنایت به نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری در سطح 5 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر طول شاخه گیاه توت‌فرنگی نشان داده شده است. همچنین نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها از تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم برطول شاخه گیاه حکایت دارد، در نتیجه تیمار 5 گرم در لیتر نانو کود کلات ‌آهن و 1 میلی‌گرم در لیتر عصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیوم با طول شاخه 3/22 سانتی‌متر نسبت به شاهد (21 سانتی‌متر) بهترین تیمار بود. از طرفی تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 1 میلی‌گرم در لیتر با القا طول شاخه 6/20 سانتی‌متر بالاترین طول شاخه گیاه را نشان داد که نسبت به شاهد با طول شاخه 5/20 سانتی‌متر حدودا برابر می‌باشند. تیمار کود نانوکلات ‌آهن با غلظت 2 گرم در لیتر با طول شاخه القا شده 3/20 سانتی‌متر بالاترین طول شاخه گیاه را نسبت به شاهد که 6/18 سانتی‌متر بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-9).
تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می‌توان به دلیل اثر مثبت عملکرد هورمون‌های رشد دانست. میانگین رشد طولی شاخساره‌های اولیه بین رقم‌های مختلف و تیمارهای متفاوت، متغیر بود. اگر چه پاسخ رقم‌ها متفاوت می‌باشد، رقم وندتا به تیمار ترکیب هورمونی 44/4 میکرو مولار BA و 27/0 میکرو مولار NAA بهترین پاسخ را داد. واکنش رقم‌ها به تیمارهای به کاربرده شده، نشانگر تأثیر ژنوتیپ در کنترل این فرآیند میباشد. تعادل و ترکیب تنظیم ‌کننده‌های رشد در مرتبه ‌بعدی اهمیت قرار دارد. محیط‌های کشت عاری از هورمون و یا حاوی مقدار بیشتر BA، بیشترین تأثیر را در رشد طولی شاخساره‌ها داشتند. با در نظر گرفتن نقش سایتوکنین‌ها در رشد طولی ساقه و تعادل مناسب بین نسبت اکسین به سایتوکنین می‌توان نتیجه گرفت که غلظت‌های بالای سایتوکنین‌ها مهمترین عامل القای رشد طولی است و در عین حال، تیمار عاری از هورمون درصد پرآوری بسیار کمی را نشان میدهد چرا که پتانسیل جوانه صرف رشد طولی می شود. مشخص شده است که تیمار مواد ضداکسینی بر پرآوری و ارتفاع شاخساره‌ها اثر مثبت داشته و احتمالاً از طریق تعدیل نسبت اکسین به سایتوکنین عمل می‌نماید. از آنجایی که تعادل مناسب بین هورمون‌ها پاسخگوی واکنش بافت‌ها می‌باشد لذا، این مقادیر در ترکیب با هم، عملکرد مناسبی در تقویت رشد طولی شاخساره‌ها نداشتند(نصوحی غ .ح/1380). اثر نوع کلات ‌آهن بر پرآوری شاخساره‌ها، رقم‌ها در هر دو نوع کلات ‌آهن، از درصد پرآوری و رشد مطلوب و کاملاً یکسان برخوردار بودند. نوع کلات ‌آهن بر ارتفاع شاخساره در رقم‌های مختلف مؤثر نبود و تفاوت‌ها ناشی از خود رقم بود. تنها، صفت میانگین تعداد شاخساره تحت تأثیر نوع کلات ‌آهن قرار گرفت. شاخساره‌ها در محیط‌های حاوی FeEDDHA قدرت رشد رویش جوانه‌های بیشتری را نشان دادند (نخعی و همکاران، 1389). که نتایج این پژوهش در مورد تاثیر مثبت تلقیح این ارگانیسم با نتایج نصوحی (1380) و نخعی (1389) منطبق است.
4-1-10- تعداد میوه
مشاهده نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر بی‌معنی در سطح 1 درصد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن بر تعداد میوه گیاه توت‌فرنگی را نشان می‌دهد. با توجه به نتایج حاصل از مقایسه میانگین تیمارها در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر تعداد میوه گیاه نشان داد، که تیمار 1 گرم در لیتر کود نانوکلات‌ آهن 2 میلی‌گرم در لیتر عصاره جلبک اسکوفلیوم ندوسیومبا تعداد میوه 3/2 عدد میوه بهترین تیمار نسبت به شاهد (6/4) بود. همچنین تیمار کود نانوکلات با غلظت 2 گرم در لیتر با القا تعداد 1 میوه بالاترین تعداد میوه گیاه را نسبت به شاهد (3/3) نشان داد که نسبت به شاهد با تعداد حدود 60 درصد کاهش تعداد میوه در این تیمار مشاهده شد همچنین تیمار آسکوفیلوم نودونسوم با غلظت 5 میلی‌گرم در لیتر با القا تعداد 2 میوه بالاترین تعداد میوه گیاه نسبت به شاهد که 4 عدد بود را نشان داد (جداول4-1، 4-2 و 4-3 و شکل‌ 4-10).
تاثیر آسکوفیلوم نودونسوم را می توان به دلیل اثر مثبت هورمونهای رشد دانست. ماندال و همکاران(1995) گزارش نمودند که بر اثر کاربرد تعدادی از تنظیم‌های رشد گیاهی بر خیار نظیر NAA و اتفن و تیمار آب به عنوان شاهد به صورت محلول پاشی در مرحله دو برگی و به فاصله 10 روز در مرحله چهار برگی نتایج زیر را در برداشته است: بیشترین تعداد میوه، وزن میوه در هر بوته با تیمار ترکیبی اتفن و NAA به دست آمده همچنین کیم، اکوبو و فوژئیده (1386) با بررسی اثر اکسین درونی (طبیعی) و تیمارهای بیرونی (مصنوعی) بر خیار مشخص کردند که تنظیم ‌کننده‌های رشد بر صفات: آغاز زمان گل‌دهی، تعداد گل، تعداد میوه، طول میوه، میانگین وزن تک میوه، طول گیاه، تعداد گره، طول میانگره و عملکرد تاثیر قابل توجهی ندارد. نتایج آزمایش نشان داد که تأثیر تنظیم‌ کننده‌های رشد گیاهی باعث بیشترین میزان عملکرد نسبت به شاهد گردید به طوری که در تیمار ذکر شده میزان عملکرد در هر بوته 11 کیلوگرم بود در مقابل 6/98 کیلوگرم تیمار شاهد به ازاء هر بوته بود. نانو کلات‌ آهن بر تعدا میوه مؤثر نبود، که این نتایج ما با نتایج به دست آمده اکوبو و فوژئیده (1386) همخوانی دارد.
4-1-11- ارتفاع گیاه
لازم به ذکر است نتایج حاصل از تجزیه واریانس تیمارها اثر معنی‌داری را در سطح 1 درصد در مورد تاثیر سطوح مختلف محلول‌های کود نانوکلات ‌آهن و عصاره جلبک آسکوفیلوم نودوسوم بر



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (247)

\s

دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری
دانشکده منابع طبیعی
گروه مهندسی چوب و کاغذ
پایان‌نامه برای دریافت درجه‌ی کارشناسی ارشد در رشته‌ی حفاظت و اصلاح
عنوان:
اثر اصلاح ترکیبی نانو نقره-گرمآبی بر زمان پرس و خواص کاربردی تختهخردهچوب
نگارش:
رحیم آقایی
استاد راهنما:
دکتر مریم قربانی
استادان مشاور:
دکتر پوریا بیپروا
دکتر ابولفضل کارگرفرد
پاییز 1392
تقدیر و تشکر
سپاس بی پایان به درگاه خداوند که همواره در تمامی مراحل زندگی یار و یاور بنده است.
و اینک تا بدین جا رسیده ام، مدیون تمام آنانی هستم که دلسوزانه مرا در عبور از مراحل مختلف زندگی ام یاری کرده اند.
سپاس از عزیزان همیشه همراهم، بزرگوارن، اساتید عزیزم و کلیه دوستان.
استاد گرانقدر سرکار خانم دکتر قربانی که در سمت استاد راهنما در طول انجام این پایان نامه با نصایح بسیار مهم و شایسته، در جهت هر چه بهتر شدن این پایان نامه همواره هادی من بودند کمال تشکر را دارم.
از جناب آقای دکتر ابوالضل کارگرفرد و پوریا بی پروا اساتید مشاور گرانقدر که درتکمیل بسیاری از مباحث یاری ام نموده اند نهایت تشکر را دارم.
از داوران ارجمند جناب آقایان دکتر ذبیح زاده و دکتر نظرنژاد که زحمت داوری پایان نامه ام را پذیرفتند؛
و همچنین نماینده محترم تحصیلات تکمیلی جناب آقای دکتر طاطیان که مدریت جلسه دفاع ام را تقبل نمودند تشکر و قدر دانی نموده.
و حامیان همیشه در کنارم، خانوادهام، که راهم را در رسیدن به هدفم هموار کردند تا در راستای رسیدن به آن گام بر دارم.
از مسئولین محترم کارخانه صنایع چوب و کاغذ مازندران که در زمینه تهیه چیپس گونه راش با اینجانب همکاری نمودند، سپاسگزارم.
و در نهایت از همکاری کارشناس گروه جناب آقای مهندس ظاهری، خانم مهندس بوانقی، کلیه دوستان و همکلاسی های عزیزم و تمامی کارکنان دانشکده منابع طبیعی ساری کمال تشکر را دارم.
تقدیم به پدر و مادر مهربانم
که همواره مشوق من در راه تحصیل و حامی من در زندگی بودهاند
و هیچ کلامی را یارای قدردانی نمیدانم
چکیده
در این تحقیق اثر اصلاح ترکیبی نانونقره کلوئیدی-گرمآبی بر انتقال حرارت از صفحات پرس گرم به مغز کیک خردهچوب گونهی راش (Fagus orientalis)، خواص فیزیکی و مکانیکی تختهخردهچوب و تغییرات شیمیایی خردهچوبهای تیمار شده از طریق طیفسنجی FTIR بررسی شد. تیمار در 4 گروه شاهد، گرمآبی، نانو و نانو-گرمآبی انجام گردید. البته تیمار گرمآبی و نانو-گرمآبی در دو سطح حرارت 150 و 170 درجه سانتیگراد و دو سطح زمان 30 و 45 دقیقه انجام شد. در مجموع 10 سطح تیمار بهدستآمد. نانونقره کلوئیدی با غلظت ppm100 تهیهشد. مقاومتهای مکانیکی تختهها شامل مدولگسیختگی، مدولالاستیسیته و چسبندگی داخلی طبق استاندارد DIN-68763 و خواص فیزیکی تختهها شامل جذب آب و واکشیدگی ضخامت پس از 2 و 24 ساعت غوطهوری در آب طبق استاندارد EN-317 اندازهگیری شدند. بهمنظور بررسی اثر نانوذرات نقره بر انتقال حرارت تختههایی با زمان پرس 5 دقیقه ساختهشد و دما در لایه میانی کیک خردهچوب در هر 30 ثانیه توسط ترموکوپل ثبت گردید. تصاویر میکروسکوپ الکترونی (SEM) حضور، سایز و پراکنش مناسب نانو ذرات کلوئیدی نقره در خردهچوب را به وضوح ثابت کردهاست. نتایج طیف سنجی FTIR شکست گروههای استیل همیسلولزها و کاهش مناطق آبدوست خردهچوبها اصلاح شده به روش گرمآبی و نانو-گرمآبی رانشان میدهد. اصلاح ترکیبی نانو-گرمآبی سرعت انتقال حرارت به لایههای میانی کیک را تسریع کرد. تیمار نانو-گرمآبی در دمای بالای (170 درجهسانتیگراد) و نیز در دقایق انتهایی پرس نسبت به نمونههای شاهد و گرمآبی بهبود انتقال حرارت معنیداری نشانداد. همچنین تختههای حاوی نانونقره نسبت به تمام سطوح تیمار در زمان کمتری (92 ثانیه) به دمای 100 درجهسانتیگراد رسید. نتایج نشاندادند تیمار نانو-گرمآبی منجر به کاهش مدولگسیختگی و چسبندگی داخلی، افزایش مدولالاستیسیته، کاهش جذب آب و بهبود واکشیدگی ضخامت تختهها گردید. بیشترین بهبود در خواص فیزیکی در تختههای ساختهشده با خردههای چوب تیمار شده به روش نانو-گرمآبی در دمای 170 درجه سانتیگراد و بهمدت 45 دقیقه مشاهدهشد. با افزایش دما و زمان تیمار، کاهش MOR و بهبود MOE محسوستر شد، اما با افزایش زمان تیمار در یک سطح دمایی IB کاهش بیشتری نشانداد. همچنین کلیه خواص فیزیکی و مکانیکی تختههای ساختهشده با خردهچوبهای اشباعشده با نانو نسبت به شاهد بیشتر بود.
کلمات کلیدی: نانونقره کلوئیدی-گرمآبی، تختهخردهچوب، انتقال حرارت، خواص فیزیکی و مکانیکی
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..11
1-2- فرضیات پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….13
1-3- اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….14
1-4- کلیات………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..14
1-4-1- راش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..14
1-4-2- تختهخردهچوب……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………15
1-4-3- اصلاح چوب………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….16
1-4-3-1- اصلاح حرارتی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….16
1-4-3-2- تیمار گرمآبی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………17
1-5- فناوری نانو………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..18
1-5-1- نانو ذرات……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….18
1-5-1-1- فرآیندهای تولید نانو ذرات……………………………………………………………………………………………………………………………………..19
1-5-1-2- نانو نقره……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………20
1-5-2- انتقال حرارت نانو ذرات فلزی………………………………………………………………………………………………………………………………………20
1-6- کلوئیدها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….21
1-7- میکروسکوپ الکترونی (SEM)………………………………………………………………………………………………………………………………………..22
فصل دوم: پیشینه تحقیق
3-1- اثر تیمار گرمایی بر خواص کاربردی چوب و فرآوردههای آن………………………………………………………………………………………….24
3-1-1- خواص فیزیکی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………24
3-1-2- خواص مکانیکی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….26
3-2- اثر نانوذرات فلزی بر خواص کاربردی چوب و فرآوردههای آن……………………………………………………………………………………….30
3-2-1- اثر نانوذرات فلزی بر هدایت حرارتی…………………………………………………………………………………………………………………………..30
3-2-2- خواص فیزیکی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….32
3-2-3- خواص مکانیکی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………35
فصل سوم: مواد و روشها
3-1- عوامل متغیر……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
3-2- عوامل ثابت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….40
3-3- تهیه مواد اولیه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….41
3-3-1- تهیه خردهچوب……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………41
3-3-2- تهیه مواد شیمیایی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………41
3-3-3- تهیه چسب مصرفی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..41
3-4- آمادهسازی ترکیبات آزمونی…………………………………………………………………………………………………………………………………………….42
3-4-1- نانو نقره کلوئیدی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………42
3-5- فرآیند اصلاح…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….42
3-5-1 تیمار نانونقره………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….43
3-5-2- تیمار گرمآبی و نانو-گرمآبی………………………………………………………………………………………………………………………………………..43
3-6- طیف سنجی مادون قرمز (FT-IR)………………………………………………………………………………………………………………………………..44
3-7- میکروسکوپ الکترونی (SEM)……………………………………………………………………………………………………………………………………….44
3-8- ساخت تخته و ثبت دما در ضخامت کیک ……………………………………………………………………………………………………………………..45
3-9- تهیه نمونههای آزمونی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..45
3-10- اندازهگیری خواص فیزیکی تختهها………………………………………………………………………………………………………………………………..46
3-10-1- محاسبه تغییرات وزن و میزان ماندگاری نانو روی خردهچوب راش…………………………………………………………………………46
3-10-2- محاسبه واکشیدگی ضخامت و جذب آب…………………………………………………………………………………………………………………47
3-11- اندازهگیری خواص مکانیکی………………………………………………………………………………………………………………………………………….47
3-11-1- خواصخمشی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-11-1-1- مدولگسیختگی (MOR)………………………………………………………………………………………………………………………………….47
3-11-1-2- مدولالاستیسیته (MOE)…………………………………………………………………………………………………………………………………..48
3-11-2- چسبندگیداخلی (IB)……………………………………………………………………………………………………………………………………………..48
3-12- تحلیل آماری………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….48
فصل چهارم: نتایج
4-1- شناسایی و بررسی ساختاری خردهچوب (SEM و EDS)…………………………………………………………………………………………..50
4-2- طیف سنجی مادون قرمز (FTIR)………………………………………………………………………………………………………………………………….53
4-3- اثر اصلاح ترکیبی نانو-گرمآبی بر روند انتقال حرارت……………………………………………………………………………………………………..55
4-4- خواص فیزیکی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….57
4-4-1- تغییرات وزن خردهچوب راش…………………………………………………………………………………………………………………………………….58
4-4-2- جذب آب……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..58
4-4-3- واکشیدگی ضخامت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….60
4-5- خواص مکانیکی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….61
4-5- 1- خواص خمشی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………61
4-5-1-1- مدول گسیختگی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………61
4-5-1-2- مدولالاستیسیته……………………………………………………………………………………………………………………………………………………62
4-5-2- مقاومت چسبندگی داخلی…………………………………………………………………………………………………………………………………………63
فصل پنجم: بحث و نتیجهگیری
5-1- نوآوری روش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………66
5-1- تصاویر میکروسکوپ الکترونی (SEM و EDS)…………………………………………………………………………………………………………….67
5-2- طیفسنجی FTIR………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….67
5-3- انتقال حرارت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………68
5-4- خواص فیزیکی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………70
5-5- خواص مکانیکی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
5-5-1- خواصخمشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………72
5-5-1-1- مدول گسیختگی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
5-5-1-2- مدولالاستیسیته…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….73
5-5-2- چسبندگی داخلی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….74
نتیجهگیری…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………75
پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………76
منابع………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….78
چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..86
فهرست شکلها
شکل 3-1- نانو نقره تولید شده………………………………………………………………………………………………………………………………………………..44
شکل 3-2- دستگاه اشباع مجهز به المنت حرارتی………………………………………………………………………………………………………………….45
شکل 3-3- نمایی از دستگاه میکروسکوپ الکترونی (SEM) واقع در آزمایشگاه رضایی……………………………………………………….46
شکل 4-1- تصویر SEM محلول کلوئیدی نانونقره تولید شده………………………………………………………………………………………………..52
شکل 4-2- تصویر SEM خردهچوب اشباع شده با نانو ذرات نقره……………………………………………………………………………………………53
شکل 4-3- تصویر SEM خردهچوب شاهد……………………………………………………………………………………………………………………………….53
شکل 4-4- طیف EDS خردهچوب اشباعشده با نانو…………………………………………………………………………………………………………………54
شکل 4-5- طیفهای FTIR نمونههای تیمار شده و شاهد………………………………………………………………………………………………………56
شکل 4-6- طیفهای FTIR نمونههای تیمار شده و شاهد………………………………………………………………………………………………………56
شکل 4-7- زمان رسیدن دما به 100 درجه سانتیگراد در تیمارهای مختلف…………………………………………………………………………58
شکل4-8- حداکثر دمای ثبت شدهی مغز کیک در سطوح مختلف تیمار…………………………………………………………………………………59
شکل 4-9- میانگین جذب آب پس از 2 ساعت غوطهوری………………………………………………………………………………………………………..61
شکل 4-10- میانگین جذب آب پس از 24 ساعت غوطهوری…………………………………………………………………………………………………..61
شکل 4-11- میانگین واکشیدگی ضخامت پس از 2 ساعت غوطهوری…………………………………………………………………………………….62
شکل 4-12- میانگین واکشیدگی ضخامت پس از 24 ساعت غوطهوری…………………………………………………………………………………..63
شکل4-13- اثر سطوح مختلف تیمار بر مدول گسیختگی…………………………………………………………………………………………………………54
شکل 4-14- اثر سطوح مختلف تیمار بر مدول الاستیسیته………………………………………………………………………………………………………65
شکل 4-15- اثر سطوح مختلف تیمار بر مقاومت چسبندگی داخلی………………………………………………………………………………………..66
فهرست جدولها
جدول 3-1- مشخصات فنی چسب مورد استفاده………………………………………………………………………………………………………………………33
جدول3-2- ابعاد و تعداد نمونههای آزمونی در هر تکرار و تیمار……………………………………………………………………………………………….37
جدول4-1- نتایج کمی طیف EDS…………………………………………………………………………………………………………………………………………..54
جدول 4-2- اثر تیمارهای مختلف بر انتقال حرارت طی فرآیند پرس گرم……………………………………………………………………………….57
جدول 4-3- اثر تیمار نانو، گرمآبی و نانو-گرمآبی بر تغییرات وزن……………………………………………………………………………………………60

بخش اول: مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه
چوب از زمان پیدایش انسان تاکنون همواره بهعنوان مادهای بسیار مهم مطرح بودهاست. در سالهای اخیر، بازار مصرف اوراق فشردهچوبی گسترش قابلملاحظهای یافتهاست. از دلایل عمده آن مزایای ویژه پانلهای چوبی، مانند یکنواختی خواص کاربردی در سطح پانل، امکان تولید در ابعاد بزرگ و سطح صاف با کیفیت مطلوب میباشد (تومن و همکاران، 2010). در میان محصولات متنوع حاصل از فرآوردههای چوبی، تختهخردهچوب بهلحاظ تنوع استفاده، فرآیند نسبتاً ساده تولید و انعطافپذیری مواد اولیه از اهمیت ویژهای برخورداراست. این صنعت در اوایل قرن بیستم صنعتی گردید و با تولید رزینهای مصنوعی در دهههای چهل تا شصت میلادی توسعه چشمگیری یافت (فتحی و همکاران، 1389) . در کنار ویژگیهای منحصر به فرد تختهخردهچوب، این ماده دارای ویژگیهای نامطلوبی همچون ناپایداری ابعاد که از تبادل رطوبت با محیط پیرامون آن ناشی میشود، هست. این ویژگی باعث تغییر ابعاد چوب شده و بر روی خواص مکانیکی، هدایت حرارتی، صوتی و الکتریکی آن اثر میگذارد. همچنین این ماده دارای ویژگیهایی همچون تخریب زیستی، هوازدگی، قابلیت اشتعال و … هست.
در نتیجه، اگر فرآوردههای چوبی بدون هیچ گونه تیمار اصلاحی تحت شرایط نامطلوب (بخصوص مصارف بیرونی) بهکار روند، کیفیت آنها تحت تاثیر قرار میگیرد و عمر مفیدشان نیز محدودتر خواهد شد. جهت بهبود خواص، میبایست تیمار‌هایی روی فرآوردههای مرکب چوبی اعمال نمود تا کاربرد آنها را افزایش داد. در سالهای اخیر بیشتر از روشهای اصلاح چوب برای حل مشکلات زیستمحیطی، و بهبود خواص چوب و فرآوردههای آن استفاده میشود که تیمار گرمایی یکی از این روشها است (هیل، 2006). در تجزیه حرارتی، همیسلولز نسبت به سایر پلیمرهای چوب بیشتر در معرض تخریب هستند (استام، 1964؛ آلن و همکاران، 2002). تخریب سلولز نسبت به همیسلولز در دماهای بالاتر اتفاق میافتد، هرچند گاهی اوقات در دماهای پایین تخریب همیسلولز بسیار آهسته است (هیل، 2006). با حرارتدهی چوب در هوا به بیش از دمایc 120ْ، درجهی پلیمریزاسیون (DP) کاهش مییابد (فنگل و وگنر، 1984). در مراحل آغازی تیمار، افزایش در درجه بلورینگی و وسعت نواحی بلوری ملاحظه شد، اما با افزایش زمان تیمار، هر دو کاهش مییابند (هیل، 2006).
تیمار گرمایی منجر به تغییر در خواص فیزیکی گوناگون از قبیل کاهش در رطوبت تعادل (اوباتایا و همکاران، 2000؛ اوباتایا و تومیتا، 2002)، کاهش خاصیت هیگروسکوپیک (متسا کورتلینن و همکاران، 2006؛)، بهبود در چسبندگی (فولریچ و همکاران، 2006)، بهبود دوام طبیعی (بونسترا و همکاران، 2006؛ هانگر و همکاران، 2002؛ سیلر و همکاران، 2000)، افزایش نواحی بلوری سلولز (بویان و همکاران، 2000؛ تجادا و همکاران، 1997؛ اوداکا و فرنو، 2003) و مقدار ظاهری لیگنین (کامدم و همکاران،2002؛ نوپنن و همکاران، 2004) میگردد. از سوی دیگر اصلاح حرارتی باعث کاهش استحکام و مقاومت چوب میشود (آویمی و وسترمارک، 2005؛ هونگ و لین، 2000؛ کامدم و همکاران، 2002) که مقدار این کاهش با زمان تیمار و گونه چوب مرتبط است. کاهش مقاومتها در سوزنیبرگان بیشتر از پهنبرگان بودهاست (بنگتسون و همکاران، 2002). در فرآیند ساخت تختهخردهجوب مرحله پرس از اهمیت بالایی برخوردار است که تاثیر مستقیمی در خواص کاربردی محصول و همچنین راندمان تولید میگذارد (دوستحسینی، 1380). بررسی تاثیر انتقال حرارت پرس و رابطه آن با ویژگیهای فیزیکی و مکانیکی محصول، ما را در دستیابی به بهترین کیفیت کمک میکند. در سال‌های اخیر تلاشهای زیادی برای کاهش زمان پرس و افزایش بازدهی خط تولید به عمل آمدهاست. در همین راستا پیشرفت علوم با ظهور فناوری نانو سرعت قابل توجهی یافتهاست.
کاربرد فناورینانو در بخش‌های مختلف صنایع چوب در حال افزایش است (سلیکر، 2005؛ تقییاری، 2010). با توجه به پژوهشهای مختلف ثابت شدهاست. افزودن نانو ذرات فلزی به چوب و فرآوردههای آن، باعث بهبود خواص فیزیکی (بهمنی، 1391؛ ابراهیمنژاد، 1390؛ سیاهپشت، 1390؛ یکهخانی، 1390)، افزایش مقاومت چوب (بهمنی، 1391؛ رنگاور و همکاران، 2013؛ اختری و همکاران، 2012) و بهبود انتقال حرارت میشود (لایقی و همکاران، 1389؛ فرجاللهپور، 1389؛ رسام و همکاران، a2012؛ تقییاری، 2010؛ b2011 تقییاری و همکاران، a2011 ، a,b2012). از طرف دیگر تیمار حرارتی بعد از اشباع چوب با نانو ذرات فلزی بهدلیل قابلیت هدایت حرارتی، حرارت را سریعتر انتقال میدهد و باعث تغییرات بیشتری در ویژگیهای چوب میشود (سیاهپشت، 1390؛ تقی یاری، 2010). به همین دلیل در این پژوهش، اثر تیمار گرمآبی بر روی تخته خرده چوب اشباع شده با نانو ذرات بررسی خواهد شد.
1-2- فرضیات پژوهش:
1- تیمار ترکیبی نانو نقره-گرمآبی در مقایسه با تیمار گرمآبی موجب بهبود محسوستر خواص فیریکی تخته خردهچوب خواهدشد.
2-تیمار ترکیبی نانو نقره-گرمآبی باعث تغییر مقاومتهای مکانیکی چوب میشود.
3- نانو نقره باعث افزایش انتقال حرارت در خردهچوب، امکان اعمال تیمارحرارتی در دماهای پائینتر و کاهش زمان پرس میشود.
1-3- اهداف پژوهش:
کاهش زمان پرس گرم طی ساخت تخته.
حفظ مقاومتهای مکانیکی تختهخردهچوب اصلاح شده در حد استاندارد.
افزایش ثبات ابعاد تختهخردهچوب اصلاح شده به روش ترکیبی نانو-گرمآبی.
در این پژوهش از چوب گونهی راش پهن برگ بومی ایران به سبب پوشش وسیع سطح جنگلهای شمال کشور استفادهشد.
در این تحقیق اثر نانوذرات نقره با قابلیت هدایت حرارتی بالا بر تیمار گرمآبی خردهچوب راش مورد مطالعه قرار گرفت.
1-4- کلیات
1-4-1- راش
شاید بتوان راش را مهمترین جنس جنگلهای تجاری کشور (شمال) نامید. شخصی بهنام لینه در سال 1735میلادی، جنس راش را Fagus نامید. جنس Fagus متعلق به خانواده Fagaceae است که نه فقط به علت تعداد زیاد گونه (تقریباً 860 گونه) (ویسنی، 1997)، بلکه به دلیل توزیع گسترده در جنگلهای نیمکرهشمالی و جنوبی از اهمیت خاصی برخوردار است (پیترس، 1992).
گونه معروف آن در جنگلهای شمال Fagus orientalis است که حدود 4/17 درصد سطح کل جنگلهای طبیعی شمال، 96/29 درصد از حجم کل درختان سرپا و حدود 6/23 درصد کل درختان موجود را تشکیل میدهد (سازمان جنگلها و مراتع کشور، 1375؛ رسانه و همکاران، 1380؛ امینی و همکاران، 1388). میانگین موجودی در هکتار تودههای راش ایران به صورت خالص از 480 تا 740 مترمکعب در هکتار و تودههای آمیخته از 600 تا 700 مترمکعب در هکتار متغیر است (ثاقب طالبی، 1383). حد بالایی راشستانها در ناحیه غربی (گیلان) 1800 متر، در مازندران 2200 متر، و در ناحیه شرقی (گلستان) 1400 متر بالاتر از سطح دریای آزاد است (مروری مهاجر، 1384). اسامی محلی آن در مناطق مختلف شمال کشور، راش (گیلان، تنکابن،کلاردشت وکجور)، چلر، چلهر (نور)، مرس (مازندران)، راج (منجیل)، الاش، الواش و آلاش (درفک و طوالش)، قزل آغاج (گرگانرود)، قزل گز (آستارا) میباشد (ثابتی، 1382). وزن مخصوص چوب آن 9/0-6/0 گرم بر سانتیمترمکعب بوده و مقاومت آن به تغییرات حرارت و نیز به آفات چوبخوار کم است.
چوب راش ایران از نظر طبقهبندی جزء پهنبرگان با دانسیته متوسط محسوب میشود. چوبی است نسبتاً سنگین، مقاوم به ضربه و برای مصارفی نظیر تهیه روکش، درب و پنجرهسازی، کارهای ساختمانی، نجاری عمومی، تراورس راهآهن و … بسیار مناسب میباشد (پارسا پژوه، 1355).
1-4-2-تختهخردهچوب
در میان محصولات متنوع حاصل از منابع لیگنوسلولزی، تختهخردهچوب از جایگاه ویژهای به لحاظ تنوع در کاربرد، فرآیند نسبتا ساده تولید، انعطافپذیری بسیار زیاد در مواد اولیه مورد نیاز و همچنین پتانسیل زیاد در ایجاد اشتغال برخوردار است . این صنعت در اوایل قرن بیستم متولد گردید و با تولید رزینهای مصنوعی در دهههای چهل تا شصت میلادی توسعه چشمگیری یافت (فتحی و همکاران، 1389) .
این صنعت در حال حاضر به علت استفاده از هر گونه ضایعات چوبی اعم از شاخهها، مازاد مزارع پنبه و غلات، کتان و کنف و دیگر گیاهان چوبی و همچنین نداشتن عیوب متمرکز، یکنواختی خواص کاربردی در سطح، امکان تولید در ابعاد بزرگتر، سطوح صاف با کیفیت مطلوب و سهولت کاربرد در ردیف مهمترین صنایع وابسته به چوب قرار دارد. متاسفانه فرآوردههای چوبی و لیگنوسلولزی دارای ویژگیهای نامطلوبی چون بیثباتی ابعاد که از جذب رطوبت ناشی میشود، تخریب زیستی و قابلیت اشتعال هستند. لذا در سالهای اخیر سعی شده است با استفاده از روشهای متعدد اصلاحی مانند اصلاح شیمیایی، حرارتی و مکانیکی، معایب این فراوردهها را تعدیل نموده و آنها را برای کاربردهایی با قابلیتهایی فراتر، مورد استفاده قرار دهند.
1-4-3- اصلاح چوب
چوب مادهای مهندسی با ویژگیهای مناسب جهت ساخت درب، پنجره و کارهای ساختمانی و غیره میباشد. این ماده مهم طبیعی علاوه بر خصوصیات مناسب، دارای معایب فنی مهمی مانند عدم ثبات ابعاد، تخریب زیستی، قابلیت اشتعال، تخریب بر اثر اشعه ماورای بنفش و غیره میباشد که در بسیاری از موارد کاربردشان را محدود میکنند. بهمنظور بهبود خواص مزبور از شیوههای متعددی همچون حفاظت چوب با استفاده از مواد شیمیایی حفاظتی، استفاده از پوششهای بیرنگ یا رنگی به منظور محدود کردن جذب و دفع رطوبت و مقابله با اشعه خورشید و بسیاری روشهای دیگر استفاده نمودهاند. متاسفانه هر یک از این روشها نیز مشکلات زیست محیطی متعددی به بار آوردهاند.
اصلاح چوب با نگرشی چندجانبه، نه تنها به بالابردن مقاومتها و بسیاری از ویژگیهای نامطلوب آن میپردازد، بلکه به عنوان روشی نوین درصدد رفع اشکالات ناشی از فرآیندهای زیان آوری چون حفاظت و اصلاح با مواد شیمیایی سمی میپردازد (قربانی، 1387). این روشها اساساً بر مبنای اصولی که دوستدار طبیعت باشند، استوار هستند.
1-4-3-1- اصلاح حرارتی
در میان فرآیندهای اصلاح چوب کارآیی اصلاح حرارتی بیشترین پیشرفت تجاری را داشتهاست (تقییاری، 2010) که به عنوان یک روش بالقوه برای بهبود ثبات ابعادی چوب و افزایش مقاومت در برابر پوسیدگی (هیل، 2006) به رسمیت شناختهشدهاست. هدف از تیمار حرارتی چوب کاهش رفتار جذب آب از طریق اصلاح برخی از ترکیبات سازنده چوب در شرایط کنترلشده میباشد که منجر به تجزیه حرارتی اندک آن میشود. هدف از این نوع تیمارها برقراری تعادلی بین اصلاح ویژگی جذب رطوبت و مشکل کاهش مقاومت مکانیکی با توجه به نوع کاربرد فرآورده میباشد.
درجه حرارت بیش از 150 درجهسانتیگراد خواص فیزیکی و شیمیایی چوب را به طور دائم تغییر میدهد. در اثر تیمار حرارتی و با کاهش مکانهای آبدوست چوب، خاصیت نمپذیری آن کم میشود و جذب آب و واکشیدگی چوب تیمار حرارتیشده کاهش مییابد (کارتال و همکاران، 2007). اصلاح حرارتی با تیره رنگ کردن چوب، بهبود رطوبت تعادل و مقاومت به پوسیدگی، کاهش مقاومت چوب را به همراه دارد (سیرجانن، 2001).
1-4-3-2- تیمار گرمآبی
تیمار گرمآبی یکی از روشهای متداول اصلاح حرارتی چوب با اعمال حرارت در محیط آب میباشد. طی تیمار گرمآبی، آب ناقل گرما است و حضور آب باعث افزایش واکنشپذیری ترکیبات چوب میشود. گرما سبب انجام واکنشهای تخریبی همیسلولزها، کریستالی شدن سلولز و انجام واکنشهای تراکمی لیگنین و همچنین تشکیل پیوندهای عرضی لیگنین میشود (تجیردسما و میلیتز، 2005؛ گروت و همکاران، 2001؛ گروت و همکاران، 1999؛ ایلدیز و گوموسکایا، 2007).
در اثر تیمار گرمآبی، بهبود خواص فیزیکی (محبی و ثنایی، 2005؛ تجیردسما و میلیتز، 2005؛ آب و یاماموتا، 2006) و کاهش خواص مکانیکی چوب و فرآوردههای آن (طلایی و همکاران، 1390؛ سانکویست و همکاران، 2006؛ محبی و همکاران، 2007) مشاهده میگردد. مقاومت در برابر عوامل مخرب زیستی (میلیتز، 2002)، تغییر ساختار شیمیایی چوب (تجیردسما و همکاران، 1998؛ تجیردسما و میلیتز، 2005؛ گروت و همکاران، 2001؛ بونسترا و تجیردسما، 2006) و تغییر رنگ چوب (سانکویست، 2002؛ سانکویست و همکاران، 2006) از نتایج دیگر این تیمار میباشد.
1-5- فناوری نانو
نانو تکنولوژی عبارت است از فناوری در سطوح اتمها، مولکولها، و ابر مولکولها در محدوده 1 تا 100 نانومتر (سلیمی، 1387؛ دیداری وهمکاران، 1390). طی سالهای اخیر فناوری جدید نانو در ایران و کشورهای مختلف جهان وارد عرصههای مختلف علمی و صنعتی شدهاست. نانو تکنولوژی یک فرصت فوقالعاده و علم مدرن برای حفاظت چوب از طریق آفتکشهای فلزی منحصر بهفرد است. نانو ذرات با اندازه کوچک بهراحتی به منافذ موجود در چوب دسترسی پیدا میکنند و موجب بهبود ویژگیهای چندسازه میشود (بات و همکاران، 2008).
چوبهایى که با استفاده از فناورى نانو اصلاح مىشوند بسیار مستحکمتر از محصولات روشهاى سنتى خواهندبود. بهطور خلاصه می‌توان گفت با به کاربردن تکنولوژی نانو خواص فیزیکی، مکانیکی و بیولوژیکی چوب بهبود مییابد (سیاهپشت، 1390). در این راستا اخیراً اشباع چوب‌الات با نانو ذرات فلزی و متعاقباً، تیمار گرمایی نمونه‌ها مورد بررسی قرار گرفتهاست (سیاهپشت، 1390؛ دهقانیان، 1391؛ مرادی، 1391؛ تقییاری، 2010).
1-5-1- نانو ذرات
اولین و مهمترین عنصر پایه در فناوری نانو، نانوذره است. منظور از نانوذره ذراتی با ابعاد نانومتری در هر سه بعد میباشد. نانوذرات میتوانند از مواد مختلفی تشکیل شوند، مانند نانوذرات فلزی، سرامیکی و … . یک نانوذره، ذره‌ای است که ابعاد آن در حدود ۱ تا ۱۰۰ نانومتر باشد. نانوذرات به دلیل اندازه بسیار ریز و سطح ویژه بسیار زیاد، به شدت واکنشپذیر هستند. نانو مواد عنصری متداول شامل نانونقره (Nano Ag)، نانوطلا (Nano Au)، نانومس (Nano Cu)، نانوآهن (Nano Fe)، نانونیکل (Nano Ni)، نانوسیلیس (Nano Si)، نانوتیتانیوم (Nano Ti)، نانوروی (Nano Zn) و …  میباشند. نانومحلولها نیز دستهای دیگر از نانومواد هستند که از ترکیب نانوذرات عنصری (مانند نانو نقره)، اکسیدی یا غیراکسیدی در یک حلال تهیه میشوند. این حلال میتواند آب مقطر، انواع الکل مانند اتانول، متانول، پروپانول و …  باشد.
1-5-1-1- فرآیندهای تولید نانو ذرات:
روشهای ساخت مواد نانویی را میتوان در دو مقوله کلی دستهبندی کرد:
1) بالا به پایین: عبارتست از روش خردکردن یک تکه از ماده بوسیله بریدن، تراشیدن و کوچک کردن آن به ابعادی که میخواهیم. در واقع این امکان وجود دارد که مواد را آنقدر تجزیه کنیم تا در حد نانومتری برسند. امروزه این عمل توسط شکست فیزیکی و شیمیایی انجام پذیر میباشد.
2) پایین به بالا: در طی این روش ساخت ، اتمها و مولکولها بطور خیلی دقیق کنار هم قرار داده میشوند تا به یک ساختار نانویی برسیم، که این بواسطه خاصیت خودآرایی قابل حصول میباشد.
روش تولید پایین به بالا را فقط میتوان برای ساخت مواد در مقیاس نانو متری استفاده کرد، اما روشهای تولید بالا به پایین هم برای تولید مواد نانو و هم میکرو و … کاربرد دارند.
نانو ذرات، را میتوان از روشهای متنوعی تهیه کرد. روشهای متفاوت به منظور بدست آوردن خواص ویژه بهینه مواد استفاده میشوند. این خواص شامل اما نه محدود به، سایز (قطر، طول و حجم)، توزیع اندازه ذرات، تقارن خواص سطحی، پوششهای سطحی، خلوص، کاربری راحت و مناسب برای تولید انبوه میباشند. روشهای استفاده شده برای اهداف تجاری یا تولید نانو ذرات به 4 گروه عمده تقسیم بندی میشوند که عبارتند از: 
1. پروسههای فاز گازی شامل تولید با پیرولیز شعله، تبخیر در دمای بالا و پلاسما.
2. رسوبدهی فاز بخار.
3. روشهای فاز مایع یا کلوئید که در آن واکنشهای شیمیایی در حلال، باعث تشکیل کلوئید میشود.
4. پروسههای مکانیکی شامل سایش، آسیابکردن و آلیاژسازی.
1-5-1-2- نانو نقره
در سالهای اخیر با کشف تکنولوژی نانو، امیدهای فراوانی جهت کاهش مصرف مواد شیمیایی و داشتن محیط زیستی سالمتر بوجود آمدهاست (عبدالهی و همکاران، 1389). نانو نقره یکی از پرکاربردترین محصولات نانوتکنولوژی است که با خاصیت ضدمیکروبی قادر است بیش از 650 گونه باکتری، ویروس و قارچ را از بین ببرد. 56 درصد نانوی تولید شده در سطح جهان را به خود اختصاص میدهد (سالاری جو و همکاران، 1391).
نانو نقره توان جذب آب چوب را کاهش میدهد و این امکان وجود دارد که این ذرات با گروههای هیدروکسیل آزاد اجزای چوب پیوند تشکیل دهد (رسام و همکاران، 2010). نقره خالص دارای بالاترین هدایت الکتریکی و گرمایی در بین تمامی عناصر میباشد. نانو ذرات نقره به علت اندازهکوچک در ابعاد، سطح موثر در چوب به حجم ذرات افزایش یافته و براحتی به منافذ موجود در چوب دسترسی پیدا میکنند، و موجب بهبود ویژگیهای چوب میشود (تقی یاری، 2010).
مزایای استفاده از نانو نقره :
1- غیر سمی، 2- غیرشیمیائی (محلول در آب)، 3- سازگاری با محیط زیست، 4- غیر محرک برای بدن، 5- فاقد حساسیت زائی، 6- مقاوم در برابر حرارت، 7- وسیع الطیف بودن در کاربرد، 8- تاثیر بسیار بالا و سریع حتی در غلظتهای کم، 9-  ماندگاری بسیار بالا در سطوح مورد مصرف، 10- افزایش مقاومت و سازگاری در میکروارگانیسم.
1-5-2- انتقال حرارت نانو ذرات فلزی
ذرات معلق فوقریز، انتقال حرارت نانوسیالها را تغییر داده و انتفال حرارت را بهبود میدهند (ایمن و ویلفرد، 2000) .به طوریکه این افزایش قابل توجه حتی در غلظتهای پایین نانوسیال نیز مشاهده میشود (تقییاری، 2010، تقییاری، a2011، تقییاری و همکاران، a2011، تقییاری و همکاران، a2012). نتایج تجربی نشان داد که هدایت حرارتی نانوفلزات بیشتر از هدایت حرارتی فلز پایه است (ژیانگ و آرون، 2007). افزایش هدایت حرارتی نانوذره به اندازه مناسب ذرات و پخش به صورت ذرات ریز نسبت داده میشود (زمزمیان، 1388). در کل افزایش ضریب رسانش گرمایی نانوسیالات به جزء حجمی ذره، اندازه و شکل نانوذرات، نوع سیال پایه و نانوذرات، مقدار اسیدیته نانوسیالات و نوع پوشش ذره بستگی دارد (حمیدی، 1388). تیمارحرارتی بعد از اشباع چوب با نانوذرات فلزی با قابلیت هدایت حرارتی، حرارت را سریعتر به درون چوب انتقال میدهد و باعث تغییرات بیشتری در ویژگیهای چوب میشود (تقییاری، 2010). کاهش تجمع حرارت در یک نقطه نکتهای مهم است که در نتیجه آن ممکن است تخریب حرارتی چوب، کربونیزه شدن و پیرولیز به تاخیر بیفتد.
1-6-کلوئیدها
اصطلاح کلوئید از ترکیب دو کلمه یونانی Kolla (به معنی چسب) و eidos (به معنای شبیه) بدست آمدهاست که اولین بار توسط دانشمند انگلیسی بنام توماس گراهام در سال 1861 بکار بردهشد. این دانشمند عبور مواد مختلف را از درون غشای 1 تراوا آزمایش کرد. او دریافت که گروهی از اجسام به‌آسانی از درون غشا عبور می‌کنند و گروه دیگر به هیچ وجه از آن نمی‌گذرند. اجسام گروه اول را کریستالوئید (شبهبلور) وگروه دوم را کلویید (شبهچسب) نامید. یکی از مهمترین خواص ذرات پراکنده کلوئیدی، باردار بودن آنهاست. ذرات کلوئیدی با بار الکتریکی یکسان یکدیگر را دفع میکنند و مانع از لخته شدن و تجمع ذرات کلوئیدی میشوند، این خصوصیت باعث پایداری سیستم کلوئیدی میشود.
میتوان گفت علم کلوئیدها، علمخواص و فرآیند سیستمهای همگن میباشد. روشهای کلوئیدی یک روش ساده برای سنتز نانوذرات فراهم آوردهاند. این روش قادر است که تولید نسبتاً مستقیمی با کمیت مناسب برای نانوذرات فلزی با قیمت عالی فراهم آورد. یکی از مشکلات اساسی روش کلوئیدی این است که در اغلب محلولهای کلوئیدی پدیده پیر سختی رخ میدهد، که این امر موجب افزایش اندازه ذرات با گذشت زمان میشود. لذا به منظور جلوگیری از افزایش اندازه ذرات، محلول کلوئیدی ساخته شده در زمان کوتاهی باید مورد استفاده قرار گیرد.
1-7- میکروسکوپ الکترونی (SEM)
قدرت تفکیک تصاویر میکروسکوپی با توجه به نوع پرتوی مورد استفاده مشخص میشود. به عنوان مثال، استفاده از میکروسکوپهای نوری، قدرت تفکیکی در حدود میکرومتر را نشان میدهد در حالی که استفاده از میکروسکوپهای الکترونی، قدرت تفکیکی در حدود یک نانومتر تا چند انگستروم را نشان میدهد. با استفاده از میکروسکوپهای الکترونی، تصاویر با بزرگنمایی بالا از ماده به دست میآید تا بتوان جزئیات آن را با دقت مطالعه نمود. بنابراین میتوان گفت میکروسکوپهای الکترونی بهدلیل محدودیت میکروسکوپهای نوری توسعه پیدا کردهاست. در میکروسکوپهای الکترونی بجای نور از پرتوی الکترونی استفاده می‌شود. از آنجایی که طول موج الکترون میتواند بسیار کوتاه باشد، پس در میکروسکوپهای الکترونی میتوان به بزرگنمائی بسیار بالا دست یافت. در واقع میکروسکوپ‌ الکترونی براساس قوانین امواج الکترومغناطیس کار میکند و مانند تمام میکروسکوپها از لنزهای شیئ و چشمی تشکیل شده، با این تفاوت که در میکروسکوپ‌ الکترونی، به جای نور از پرتوهای الکترونی پرانرژی استفاده میگردد. علاوه بر این، لنزها نیز در این نوع میکروسکوپ‌ از نوع لنزهای الکترومغناطیس میباشند که با لنزهای نوری متفاوت میباشند (مرعشی و همکاران، 1389).

بخش دوم: پیشینه تحقیق
2-1- اثر تیمار گرمایی بر خواص کاربردی چوب و فرآوردههای آن
2-1-1- خواص فیزیکی
میرزایی و همکاران (1391) ویژگیهای ترشوندگی، چینخوردگی و قابلیت جذب آب چوبهای راش و پالونیا تیمار گرمآبی شده در دماهای 130 و 150 درجه سانتیگراد و مدت زمان 30 دقیقه را بررسی کردند. آنها به این نتیجه رسیدند که در دمای بالا (150 درجه سانتیگراد) چگالی نمونهها افزایش یافت و پدیده چینخوردگی در همه ابعاد چوب مشاهده شد و میزان چینخوردگی در جهت مماسی بیش از دیگر جهات بود. زوایه ترشوندگی چوب نیز با افزایش دمای تیمار بیشتر شد. همچنین تیمار گرمآبی سبب کاهش جذب آب چوبهای تیمار شده و افزایش ویژگی آبگریزی آنها شد.
طلایی و همکاران (1390) به بررسی مقایسهای ویژگیهای فیزیکی چوب راش در دو محیط فراگیر متفاوت (آب و بخار آب) در دمای 180 درجه سانتیگراد به مدت 1 و 2 ساعت پرداختند. آنها دریافتند که چگالی خشک نمونههای تیمار شده به روش گرمآبی در مقایسه با نمونههای تیمار شده به روش بخارگرمایی کاهش بیشتری را نشان داد. همچنین نمونهها در اثر تیمار گرمآبی واکشیدگی کمتر و ثبات ابعاد بیشتری نسبت به تیمار بخارگرمایی پیدا کردهبود.
نتایج بدست آمده از تحقیق هاتفنیا و همکاران (1390) طی بخاردهی خردهچوب نشان داد با بالا رفتن شدت تیمار بخاردهی، جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها پس از 24 ساعت غوطهوری در آب کاهش یافت. بیشترین بهبود خواص فیزیکی در تختههای ساخته شده با خردهچوبهای تیمار شده دردمای 185 درجه سانتیگراد به مدت 45 دقیقه مشاهده گردید.
فلاح مقدم و همکاران (1389) تیمار گرمآبی الیاف را در حرارتهای 120، 150 و 180 درجه سانتیگراد به مدت 0، 30 و 90 دقیقه بر خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین (MDF) مطالعه کردند و دریافتند که با افزایش حرارت از 120 به 180 درجه سانتیگراد، جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها کاهش قابل توجهی یافته و ابعاد تختهها ثبات مییابند. آنها اثر افزایش زمان تیمار بر جذب آب را بیمعنی ولی افزایش دما بر جذب آب را معنیدار گزارش کردند. سرعت واکشیدگی ضخامت در نخستین دقایق غوطهوری به حداکثر رسید و همچنین، افزایش دمای تیمار باعث افت سرعت واکشیدگی ضخامت شد، بهطوری که کمترین سرعت واکشیدگی ضخامت در دمای 180 درجه سانتیگراد و زمان 90 دقیقه به دست آمد.
میرزایی و همکاران (2012) بیان کردند که بر اثر تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 130 و 150 درجه سانتیگراد و مدت زمان 30 دقیقه، دانسیته، همکشیدگی و زاویه تماس بلوکهای چوبی تیمار شده افزایش یافت، در حالی که جذب آب و PH کاهش یافتهبود.
آیریلمیس و همکاران (2011) اثر تیمار حرارتی الیاف کائوچو (Hevea brasiliensis) بر واکشیدگی ضخامت تختهفیبر نیمهسنگین در سه دمای 120، 150 و 180 درجه سانتیگراد و دو زمان 15 و 30 دقیقه را مورد بررسی قرار دادند. آنها در این تحقیق به این نتیجه رسیدند که با افزایش دما و زمان تیمار، واکشیدگی ضخامت تختهها کاهش یافت و الیاف تیمار حرارتی شده در دمای 180 درجه سانتیگراد برای 30 دقیقه بهعلت واکشیدگی ضخامت پایین کاربردی میباشد.
پان و همکاران (2010) اصلاح حرارتی توسط بخار آب بر خواص فیزیکی تختهفیبر ساخته شده از کلش برنج در چهار سطح دمایی (120، 150، 185 و 210 درجه سانتیگراد) و زمان 90 دقیقه را انجام دادند. با افزایش دمای تیمار کاهش وزن افزایش یافت، بهطوریکه با افزایش دما از 150 به 210 درجه سانتیگراد، این مقدار از 56/1% به 8/12% رسید. جذب آب و واکشیدگی ضخامت نمونههای تیمار شده در 24 ساعت غوطهوری، نسبت به نمونههای شاهد کاهش یافت.
دل منزی و همکاران (2009) در بررسی اثر اصلاح حرارتی بر خواص فیزیکی تخته تراشه (OSB) در دو سطح دمایی (190 و 220 درجه سانتیگراد) و سه مقطع زمانی (12، 16 و 20 دقیقه)، کاهش واکشیدگی ضخامت، جذب آب، و رطوبت تعادل در مقایسه با نمونههای تیمار نشده دست یافتند.
محبی و همکاران (2007) اثر پیش تیمار گرمآبی الیاف بر خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین را بررسی کردند. آنها الیاف چوب را در سیلندری اشباع از آب تحت دمای (120، 150و 180 درجه سانتیگراد) به مدت 0، 30 و 90 دقیقه تیمار کردند. بهبود معنیدار واکشیدگی ضخامت و کاهش بسیار اندک جذب آب در تختههای تیمار شده مشاهده گردید.
محبی و ثنایی (2005) به مطالعه اثر تیمار گرمآبی بر خواص فیزیکی چوب راش (Fagus orientalis) طی دو مرحله پرداختند. مرحله اول تیمار گرمآبی نمونهها در سه سطح دمایی (160، 180 و 200 درجه سانتیگراد) و سه سطح زمانی (4، 5 و 6 ساعت) بود. در مرحله دوم، نمونههای گرمآبی در آون بر مبنای دماهای اولیه، به مدت 16 ساعت، تیمار شدند که به کاهش واکشیدگی حجمی و جذب رطوبت منتهی شد. کمترین واکشیدگی حجمی اولیه و نهایی بهترتیب در نمونههای تیمار شده (180 درجه سانتیگراد برای 4 ساعت) و (180 درجه سانتیگراد برای 6 ساعت) مشخص شد. همچنین حداقل جذب رطوبت در نمونههای تیمار شده (160 درجه سانتیگراد برای 4 ساعت) اندازهگیری شد.
تیجیردسما و میلیتز (2005) در بررسی اصلاح گرمآبی بر خواص فیزیکی چوب راش (Fagus silvatica L.) و کاج اسکاتلندی (Pinus sylvestris L.) دریافتند بااعمال تیمارگرمآبی واکنشهای استریفیکاسیون رخ میدهد که نقش مهمی در کاهش خواص هیگروسکوپیک و در نتیجه بهبود ثبات ابعادی چوب دارد.
2-1-2- خواص مکانیکی
هاتفنیا و همکاران (1390) با بررسی پیشتیمار گرمایی (بخاردهی) بر خردهچوب، درچهار سطح دمایی (155، 165، 175 و 185درجه سانتیگراد) و سه بازهی زمانی (15، 30 و 45 دقیقه) دریافتند که بخاردهی باعث کاهش مدولخمشی (MOR)، چسبندگیداخلی (IB) و افزایش مدولالاستیسیته (MOE) تخته گردید.
طلایی و همکاران (1390) با مطالعهی تیمار گرمآبی و بخارگرمایی چوب راش اظهارداشتند که مدولالاستیسیته و مدولگسیختگی در هر دو تیمار کاهش یافت وکاهش بیشتر مقاومت در نمونههای تیمار شده به روش بخارگرمایی بود. آنها همچنین تغییرات ساختاری چوب راش تیمار شده به روش گرمآبی و بخارگرمایی را با میکروسکوپ نوری مورد بررسی قرار دادند. آوندهای بهاره نمونههای تیمارشده در هر دو محیط فراگیر آب و بخار آب حساس به چینخوردگی درونی بود. ترکهای شعاعی در اطراف اشعه چوبی پهن، رسوب مواد استخراجی روی جدار سلولی و تغییر شکل لیفهای دوکیشکل (لیبریفرم) در نزدیکی آوندها دیده شدند که میتواند از دلایل کاهش مقاومتهای مکانیکی باشد. بین ساختار میکروسکوپی چوبهای تیمارشده به روش گرمآبی و بخارگرمایی تفاوت قابلملاحظهای دیده نشد.
بیزیکس و همکاران (2013) تغییرات میکروساختارهای چوب توس (Betula pendula) بعد از تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 140، 160 و 180 درجه سانتیگراد بهمدت 1 ساعت را توسط میکروسکوپ الکترونی (SEM) مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان دهنده تغییرات مهم سلولهای چوب (لیبریفورم، تراکئید، آوند و اشعه) بود. ساختار مورفولوژیکی چوب بعد از تیمار در 180 درجه سانتیگراد شروع به شکستن کرد. خلل و فرج و شکافهای شکل گرفته بین فیبرها منجر به کاهش خواص مکانیکی چوب میشود.
میرزایی و همکاران (2012) تاثیر تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 130 و 150 درجه سانتیگراد به مدت زمان 30 دقیقه بر مقاومت برشی اتصالات چسب چوب راش و مقاومت برشی موازی به الیاف را مورد بررسی قرار دادند. آنها دریافتند تیمار گرمآبی منجر به کاهش مقاومت برشی اتصالات چسب و مقاومت برشی موازی به الیاف گردید.
طلایی و همکاران (2012) اثر تیمار گرمآبی بر چوب راش در محیطهای مختلف (آب، بافر 5، بافر 7 و بافر 8) و دماهای 160 و 180 درجه سانتیگراد را مطالعه کردند. تاثیر دما بر خواص مکانیکی، ناچیز گزارش شدهبود. کاهش مدولگسیختگی و زبری در همهی محیطها به ترتیب (بافر 5> آب> بافر 7>بافر 8) حاصل شد. اما مدولالاستیسیته همهی نمونهها (بهجز بافر 5) در مقایسه با نمونه شاهد، افزایش داشت که معنیدار نبود.
آیریلمیس و همکاران (2011) به مطالعهی تیمارحرارتی الیاف کائوچو (Hevea brasiliensis) در آب تحت سه دمای (120، 150 و 180 درجه سانتیگراد) و دو زمان (15 و 30 دقیقه) پرداختند. نتیجه حاکی از آن بود که با افزایش دما و زمان تیمار خواص مکانیکی (مدولخمشی، مقاومتچسبندگیداخلی و مقاومت خارج کردن پیچ) تختهها کاهش یافتند.
لیکیدیس و گریگوریو (2011) طی دو مرحله، کیفیت خردهچوبهای بازیافتی اصلاح شده به روش گرمآبی را مطالعهکردند. در مرحله اول، ارزیابی خواص پارامترهای بهبوددهنده و در مرحله دوم، اندازهگیری خواص تختهخردهچوب بازیافتی صورت گرفت. آب مورد استفاده در سیلندر به نسبتهای 30، 45، 60% (بر اساس وزنخشک تختهها)، درجه حرارت (110، 130 و 150 درجه سانتیگراد)، مدت زمانهای قرارگیری در معرض تیمار (8، 10، 20، 30 و 75 دقیقه)، و فشار هوا (0.42، 1.69 و 3.74 بار) پارامترهای مورد بررسی در این آزمایش بودند که بهترین شرایط پارامترهای بهبوددهنده مربوط به پارامتری با 45% آب، 150 درجه سانتیگراد، 10 دقیقه زمان تیمار و فشار 74/3 بار بود که پایینترین نسبت انباشتگی مواد بازیافتی، بهترین چسبندگیداخلی، استحکام سطح، مدولالاستیسیته در مقایسه با پارامترهای دیگر داشت.
پان و همکاران (2010) به مطالعهی خواص مکانیکی تختهفیبر ساخته شده از الیاف تیمارحرارتی شده توسط بخار آب در چهار سطح دمایی120، 150، 185 و 210 درجهسانتیگراد و زمان 90 دقیقه پرداختند. بر اساس نتایج با افزایش دما، کاهش کلیه خواص مکانیکی رخ میدهد. مدولالاستیسیته و گسیختگی در دمای 150 درجه سانتیگراد نسبت به 120 درجه سانتیگراد افزایش معنیداری نشان نداد اما از دمای 150به 210 درجه سانتیگراد، کاهش خطی در این دو شاخص مشاهدهشد.
لیکیدیس و گریگوریو (2008) اثر تیمار گرمآبی روی ویژگیهای تخته خردهچوب را در چهار شرایط مختلف تیمار تحت زمان، حرارت و فشار مختلف 480 دقیقه/ 119 درجه سانتیگراد/ 2 بار؛ 120 دقیقه/ 140درجه سانتیگراد/ 4 بار؛ 45 دقیقه/ 156 درجه سانتیگراد / 6 بار و 20 دقیقه/ 167 درجه سانتیگراد/ 8 بار مورد تحقیق قرار دادند. چسبندگیداخلی، مقاومت نگهداری پیچ و مدولگسیختگی در خمش استاتیک تختههای بازیافتی کاهش معنیداری را نسبت به تختههای شاهد نشانداد. مدولالاستیسیته تختههای بازیافتی در مقایسه با تختههای شاهد افزایش معنیداری نشانداد. در میان چهار تیمار گرمآبی استفاده شده برای بهبود خواص تختهخردهچوب، شرایط تیمار 45 دقیقه/ 156 درجه سانتیگراد / 6 بار بدترین کیفیت را در مقاومت تختههای بازیافتی داشت.
محبی و همکاران (2007) طی بررسی اثر پیشتیمار گرمآبی الیاف بر خواص مکانیکی تختهفیبر نیمه سنگین دریافتند مدولگسیختگی و مقاومتچسبندگی داخلی، کاهش معنیدار و مدولالاستیسیته کاهش اندکی نشان دادند که در مقایسه با نمونه شاهد معنیدار نبود.
سانکویست و همکاران (2006) به مطالعهی ترکیبات تشکیلشده طی تیمار گرمآبی در درجه حرارتهای 160، 180 و 200 درجه سانتیگراد به مدت 1، 5/2 و 4 ساعت و تاثیر آن برخواصمکانیکی چوب توس پرداختند. آنها اظهار نمودند در دمای 180 درجه سانتیگراد و زمان 4 ساعت بیشترین غلظت اسیداستیک و اسیدفرمیک مشاهدهشد که غلطت بالای اسیدها منجر به کاهش شدید جرم و خواص مکانیکی گردید.
2-2- اثر نانوذرات فلزی بر خواص کاربردی چوب و فرآوردههای آن
2-2-1- اثر نانوذرات فلزی بر هدایت حرارتی
بهمنی (1391) با اشباع خردهچوبها توسط نانو ذرات لانتانیوم و تیتانیوم با غلظت ppm600 به این نتیجه رسید که حضور نانوذرات منجر به بهبود انتقال حرارت و کاهش زمان پرس در خردهچوبهای اشباع شده نگردید.
طارمیان و همکاران (1390) با بررسی اثر نانوذراتنقره با دو غلظت ppm20 و ppm100 بر سرعت خشک شدن و گرادیان نهایی رطوبت چوب صنوبر (P. nigra) گزارشکردند که در تختههای تیمار شده با نانوذرات به ویژه تختههای غوطهور شده در نانونقره ppm100، گرادیان معکوس دما توسعه پیدا کرد. بهعلت ضریب هدایت حرراتی بالای نانوذرات نقره انتقال حرارت سریع به مغز تختهها صورت گرفت. به رغم توسعه گرادیان معکوس دما در ضخامت تختههای تیمار شده، تفاوت معنیداری در نرخ خشکشدن بین تختههای شاهد و تیمار شده مشاهده نشد. بنابراین گرادیان دما را نمیتوان به عنوان نیروی رانش مؤثر حرکت رطوبت در چوب طی فرآیند چوبخشککنی در دمای متوسط در نظرگرفت.
فرجاللهپور (1389) اثر نانوذراتنقره و مس بر انتقال حرارت در سیکل پرس تختهخردهچوب را مورد مطالعه قرارداد. نانو ذرات هر کدام در 4 سطح 0، 5، 10 و 15 درصد و زمان پرس در سه سطح 4، 5 و 6 دقیقه انتخابگردید. دمای مغز تختههای حاوی نانوذرات در زمان کمتری به 100 درجه سانتیگراد رسید که نشاندهنده افزایش رسانش گرمایی و در نتیجه کاهش زمان پرس بود.
لایقی و همکاران (1389) به بررسی تأثیر نانوذراتنقره بر ضریب هدایت حرارتی تختهخردهچوب پرداختند. نتایج این بررسی نشان داد که نانو نقره با غلظت ppm200 انتقال حرارت به مغز کیک تختهخردهچوب را تا حدود 40 درصد افزایش داده و در پی آن زمان پرس تختهها کاهش یافت.
رنگاور و همکاران (2013) با تحقیق روی اثرات نانو ذرات مس بر تخته فیبرنیمهسنگین عنوان کردند که با افزودن نانوذرات مذکور، هدایتحرارتی و پلیمریزاسیون رزین دربخشهای داخلی الیاف تسریع شدهاست.
تقییاری و همکاران (b2013) اثر نانوولاستونیت بر بهبود ضریب رسانشگرمایی تختهفیبر با دانسیته متوسط را مورد بررسی قراردادند. نتایج نشانداد که رسانشگرمایی در نمونههای تیمار شده با نانوولاستونیت در مقایسه با نمونههای شاهد 5/11 درصد افزایش یافت. ضریب رسانشگرمایی تختههای تیمار شده با نانو 110/0 بود، درحالیکه این مقدار برای تختههای شاهد 099/0 محاسبه گردید.
لطفیزاده و همکاران (2012) خشککردن تختههای صنوبر اشباع شده با نانوذراتنقره و مس و نرخ خشککردن در بالا و پایین نقطه اشباع الیاف (FSP)، مقدار گرادیان رطوبت و تنش را گزارش نمودند. نتایج نرخ خشک شدن بیشتری را در بالا و پایین نقطهاشباعالیاف تختههای اشباع شده با نانوذرات فلزی نشانداد. همچنین کاهش مقدار شیب گرادیان رطوبت و تنش در تختههای تیمار شده گزارش گردیدند.
تقییاری (b2011) به بررسی خواص ضدآتش چوب اشباع شده با محلول ppm200 نانونقره پرداخت. نتایج نشان داد که نمونههای اشباع شده با نانوذراتنقره به دلیل انتقال یکنواخت حرارت، خواص ضد آتش (زمان شعلهور شدن، تیرگی سطح و طول و عرض سوختگی) مناسبی دارد.
تقی‌یاری (a2011) سوسپانسیون نانو نقره با غلظت ppm200، در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خرده چوب) را در مقیاس کارخانه‌ای (در کارخانه‌ی ایران‌چوب) به ذرات خرده چوب صنوبر اضافه کرد. وی گزارش نمود خاصیت هدایت گرمایی نانوذرات نقره باعث کاهش میزان نفوذپذیری گازی و آبی در حد معنیداری شد.
تقییاری و همکاران (a2011) سوسپانسیون نانو نقره با غلظت ppm200، در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خرده چوب) را به ذرات خردهچوب صنوبر اضافه کرده و زمان پرسگرم تختهخردهچوب ساختهشده را با نمونههای شاهد مقایسهکردند. نتایج نشان داد که گرادیان حرارتی در نتیجه اضافه شدن نانو کم شد و زمان پرس گرم، با اضافه شدن 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم نانو، بهترتیب 9/10% و 1/10% کاهش یافت.
مقدسی و همکاران (2010) اثر استفاده از نانوذراتاکسیدمس بر انتقال حرارت منواتیلنگلیکول و پارافین را مورد بررسی قرار دادند. آنها دریافتند با افزایش غلظت نانوذرات، هدایت حرارتی بیشتر میشود. همچنین بیانمیکنند که سیالها با ویسکوزیته کمتر باعث اثرگذاری بیشتر نانوذرات بر پدیده انتقال حرارت میشود.
چوپکار و همکاران ( 2008 ) در پژوهشی اثر اندازه و نسبت حجمی نانوذرات Al2Cu و Ag2Al را در آب و اتیلنگلیکول بررسی کردند و بیان داشتند، با افزایش 5/1 درصد حجمی در میانگین اندازه ذرات 40-30 نانومتر، هدایت حرارتی100 درصد افزایش یافت. که علت آن ترکیب و خصوصیات، مقدار اندازه (درصد حجمی) و شکل نانوذرات بیان شدهاست.
ایستر و همکاران (2001) افزایش 40 درصدی انتقال حرارت اتیلنگلیکول را با استفاده از نانوسیالمس مشاهده کردند که میتواند به دلیل افزایش نسبت سطح به حجم باشد.
2-2-2- خواص فیزیکی
بهمنی (1391) خواص فیزیکی تختهخردهچوب اشباع شده با نانوذرات لانتانیوم و تیتانیوم با غلظتppm 200 را مورد بررسی قرار داد و اظهار داشت که اثر متقابل حضور نانوذرات و زمان پرس منجر به کاهش معنیدار جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختههای تیمارشده در مقایسه با نمونه شاهد گردید.
سیاهپشت (1390) با اعمال تیمار حرارتی بر دو گونهی چوب صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش ایرانی (Fagus orientalis) اشباع شده با نانو نقره و مس در غلظت ppm400، گزارش کرد که تیمار گرمایی و نانوگرمایی به کاهش جذب آب و واکشیدگی ضخامت منتهیگردید. اشباع با محلول نانونقره و نانومس، تاثیر تیمار گرمایی بر جذب آب و واکشیدگی ضخامت را تشدید نمود. بین اشباع نانونقره با نانومس تفاوت معنیداری در مقاومتهای فیزیکی مشاهده نشد.
فرجاللهپور (1389) در بررسی اثر نانوذراتنقره و مس بر خواص فیزیکی تختهخردهچوب بیانکرد که استفاده از نانوذرات موجب افزایش جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها در 24 ساعت گردید. همچنین زیاد شدن زمان پرس موجب افزایش جذب آب و کاهش واکشیدگی تختهها در 2 ساعت شد.
ابراهیم نژاد (1390) اثر نانو ذرات دیاکسیدتیتانیوم بر خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین را مورد بررسی قرارداد. در اثر افزودن نانودیاکسیدتیتانیوم به چسب اوره فرمالدهید، جذب آب و واکشیدگی ضخامت تختهها بهبود پیدا کرد. به طوری که با افزودن 15/0 درصد نانو، واکشیدگی ضخامت 1/12 درصد کاهش یافت.
تقییاری و همکاران (a2013) به بررسی اثر تیمار حرارتی در دمای 135 و 185 درجه سانتیگراد بر خواص فیزیکی گونههای صنوبر دلتوئیدس(Populus deltoide)، صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش شرقی (Fagus orientalis) اشباع شده با نانو نقره ppm200 پرداختند. آنها نتیجه گرفتند که اشباع چوب با نانو نقره تاثیر مهمی بر خواص فیزیکی چوب ندارد.
رنگاور و همکاران (2013) خواص فیزیکی تختهفیبر نیمهسنگین تیمار شده با نانوذراتمس را مورد مطالعه قرار دادند. در این مطالعه نانومس در دو سطح 60 و 80 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خردهچوب) به چسب اورهفرمالدهید اضافه گردید و در سه زمان پرس 5، 6 و 7 دقیقه تخته تولید گردید. بهترین خواص فیزیکی در تیمار 8 درصد نانو و زمان پرس 5 دقیقه تختههای تولیدشده مشاهده گردید.
رَسام وهمکاران (a2012) طی مطالعهای اثر تیمار ترکیبی نانو-بخارآب بر خواص فیزیکی چوبهای راش ایرانی (Fagus orientalis) و نوئل روسی (Picea abies) در دماهای120، 150 و 180 درجه سانتیگراد، بهمدت 1، 3 و 5 ساعت را بررسی کردند. آنها بیان داشتند بهبود ثبات ابعادی نمونههای تیمار شده که در دماهای بالاتر و مدت زمان ماندگاری بیشتر، محسوستر بود.
رسام و همکاران (b2012) بازگشت فنری نوئل(Picea abies) اشباع شده با نانونقره و فشردهشده در جهت شعاعی را اندازهگیری نمودند. نتایج نشان داد که بازگشت فنری چوب تیمار شده بهبود یافت.
رسام و همکاران (2011) با تیمار چوب صنوبر (Popolus alba) با نانو نقره و سپس فشردهسازی آن دریافتند که بازگشتفنری چوب تیمار شده در مقایسه با نمونه شاهد بهطور معنیداری بهبود یافت. کمترین مقدار بازشگتفنری (24/0 درصد) در نمونههای اشباع شده با محلول نانونقره که در دمای 170 درجه سانتیگراد و بهمدت زمان 4 ساعت فشرده شدند مشاهده گردید.
تقییاری و همکاران (a2011) به بررسی خواص فیزیکی تختهخردهچوب ساخته شده از خردهچوبهای اشباع شده با محلول ppm200 نانو نقره در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم پرداختند. آنها به این نتیجه رسیدند که جذب آب و واکشیدگی ضخامت پس از 2 و 24 ساعت غوطهوری در آب بهبود یافتند، هر چند که در بعضی موارد این تفاوتها معنیدار نبود.
مانتانیس و پاپادوپولوس (2010) واکشیدگی ضخامت پانلهای چوبی اشباعشده با فرآیند نانو را مورد بررسی قرار دادند. پانلهای چوبی این تحقیق تختهخردهچوب، تختهفیبر با دانسیته متوسط و تختهتراشه جهتدار (OSB) بودند. آنها بیانداشتند که استفاده از نانو در چندسازه منجر به کاهش واکشیدگی ضخامت میشود. بیشترین درصد کاهش واکشیدگی ضخامت در تختهفیبر با دانسیته متوسط (6/13 درصد) و سپس در تختهخردهچوب (1/12 درصد) مشاهده شد. همچنین در بین پانلهای چوبی تختهتراشه جهتدار دارای کمترین کاهش واکشیدگی ضخامت (9/9 درصد) بود.
کلاسون و همکاران (2009) آبشویی کاج زردجنوبی و صنوبرزرد اشباع شده با نانوذراتروی به غلظت 5/2% و 5% را بررسی کردند. چوب تیمار شده با غلظت 5% نانو اساساً غیرقابل آبشویی است.
کارتال و همکاران (2009) گزارش دادند که بین چوب‌آلات کاججنوبی اشباع شده با نانومس، نانوروی، نانونقره و نانوبرن بعد از آزمون آبشویی طبق استاندارد AWPA E11-06، چوب‌آلات اشباع شده با نانومس کمترین آبشویی را داشتهاست و بیشترین آبشویی در نانو‌برن پدیدآمده‌است و نانوروی و نانو‌نقره نیز مقاومت به آبشویی متوسطی نشان دادند.
2-2-3- خواص مکانیکی
بهمنی (1391) در بررسی خواصمکانیکی تختهخردهچوب راش اشباع شده با نانو ذرات لانتانیوم و تیتانیوم اظهار نمود، همراه با افزایش زمان پرس چسبندگیداخلی تختهها در اثر حضور نانوذرات لانتانیوم و تیتانیوم به صورت معنیداری افزایش یافت. همچنین با افزایش زمان پرس مدولالاستیسیته افزایش یافت، در حالیکه مدولگسیختگی پس از یک افزایش اولیه در زمان پرس 5 دقیقه با کاهش در زمان پرس 6 دقیقه مواجه شد.
سیاهپشت (1390) طی بررسی اثر تیمار حرارتی بر خواص مکانیکی چوب صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش ایرانی (Fagus orientalis) اشباع شده با نانوی نقره و مس دریافت که مقاومت به فشارموازی الیاف در نمونه‌های تیمارگرمایی و نانوگرمایی بهبود یافت و از سوی دیگر، کاهش مدولگسیختگی، مدولالاستیسیته و سختی نمونهها را نیز در پیداشت. مقایسه بین نمونه‌های تیمار گرمایی و نانو‌گرمایی، کاهش بیشتر مدولگسیختگی، مدولالاستیسیته و سختی را در نمونههای نانو گرمایی نشان داد. همچنین تفاوت معنیداری در مقاومتهای مکانیکی چوب اشباع شده با نانوی نقره و مس مشاهده نشد.
فرج الله پور (1389) طی بررسی اثر نانوذراتنقره و مس بر خواص مکانیکی تختهخردهچوب بیان داشت که افزودن نانوذرات منجر به بهبود چسبندگیداخلی شد. بین نانوذراتنقره و مس تفاوت معنیداری مشاهده نشد. همچنین اثر استفاده از نانو بر مدولگسیختگی و مدولالاستیسیته معنیدار نبودهاست.
ابراهیم نژاد (1390) تاثیر افزودن نانوذراتدیاکسیدتیتانیوم به چسب اورهفرمالدهید طی ساخت تخته، بر خواص مکانیکی MDF را مورد بررسی قرار داد و به این نتیجه رسید که با افزودن نانو کلیه خواص مکانیکی مورد بررسی (چسبندگیداخلی، مدولگسیختگی و مدولالاستیسیته) بهبود یافت.
رنگاور و همکاران (2013) به مطالعهی خواص مکانیکی تختهفیبر نیمهسنگین تیمار شده با نانوذراتمس پرداختند. آنها یافتند که خواص مکانیکی تختههای تیمار شده نسبت به شاهد فزونی یافت. بالاترین خواص مکانیکی در تختههای تیمار شده با 8 درصد نانو و زمان پرس 5 دقیقه مشاهدهگردید.
اختری و همکاران (2012) به بررسی خواص مکانیکی چوب پالونیا اشباع شده با نانونقره، نانوروی و نانواکسیدمس در غلظت ppm400 پرداختند. آنها اظهار داشتند که در همه موارد مدولگسیختگی، مدوللاستیسیته و مقاومت فشارموازی باالیاف به طور معنیداری افزایش یافتند. بیشترین افزایش مقاومت در نمونههای اشباع شده با نانومس مشاهدهگردید.
تقییاری و همکاران (a2012) به مطالعه اثر تیمار حرارتی با یخ خشک در دمای 5/78- سانتیگراد روی دو گونه چوب صنوبر نیگرا (Populus nigra) و راش (Fagus orientalis) اشباع شده با نانوذراتنقره در غلظت ppm200 پرداختند. مدولالاستیسیته، مدولگسیختگی و مقاومتفشارموازیالیاف اندازهگیری شد. در نمونههایی که تنها با یخخشک تیمار شدند مدولگسیختگی به ترتیب در صنوبر و راش 5/31% و 6% کاهش یافت. تحت تیمار ترکیبی نانو یخ خشک کاهش 8/4% مدولگسیختگی در راش و افزایش 7/1% در صنوبر مشاهده شد. همچنین تیمار یخخشک و نانویخخشک باعث کاهش مدولالاستیسیته و مقاومتفشارموازیالیاف شد. نتیجتاً یخخشک به عنوان عامل انتقال حرارت در نانوذراتفلزی به کاهش بیشتر مقاومتهای چوب منجر شد.
تقییاری و همکاران (b2012) تاثیر تیمار حرارتی در دمای 135 درجهسانتیگراد بهمدت 24 ساعت بر مقاومت به خارج کردنمیخ و پیچ چوبهای صنوبر، راش و نراد اشباعشده با نانونقره در غلظتppm 200 را بررسی کردند. اشباع نمونهها با نانو نقره، اثر تیمارحرارتی بر مقاومتبهخارج کردن میخ و پیچ را در پهنبرگان تشدید کرد (بیشترین افزایش در صنوبر و بیشترین کاهش در راش)، در گونهی نراد نیز این مقاومت کاهش مییابد.
رَسام و همکاران (a2012) در پژوهشی خواص مکانیکی چوبهای راش ایرانی (Fagus orientalis) و نوئل روسی (Picea abies) تیمار شده به روش ترکیبی نانو-بخارآب را مورد مطالعه قرار دادند. آنها اظهار داشتند که نمونههای اشباع شده در دمای پایین (120 درجه سانتیگراد) نسبت به شاهد (تیمار با بخارآب) استحکام کمتری نشان داد، اما در حرارتهای بالا برای هر دو نمونه (نانو-بخارآب و بخارآب) این مقادیر یکسان اندازهگیری شدهبود.
رسام و همکاران (b2012) اثر تیمار نانونقره بر مقاومت مکانیکی چوب نوئل(Picea abies) فشردهشده را مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که تیمار نانونقره مدولگسیختگی، مدولالاستیسیته و مقاومتبه ضربه را بهبود بخشد.
تقییاری و همکاران (b2011) شکنندگی گونه‌های چوبی صنوبر دلتوئیدس، نیگرا و راش اشباع شده با نانونقره را طی تیمار حرارتی در دماهای 135 و 185 درجه سانتی‌گراد مورد ارزیابی قرار دادند. نتایج نشان داد که در اثر تیمار گرمایی شکنندگی نمونه‌های اشباع‌شده با نانونقره افزایش یافت که این افزایش در حرارت‌های بالاتر تشدید شد.
تقییاری و همکاران (a2011) به بررسی خواص مکانیکی تختهخردهچوب ساختهشده از خردهچوبهای اشباع شده توسط نانونقره در دو سطح ماندگاری 100 و 150 میلیلیتر/کیلوگرم (بر اساس وزن خشک خردهچوب) پرداختند و دریافتند که در دو سطح ماندگاری نانوی مورد استفاده، کلیه خواص مکانیکی (مدولالاستیسیته، مدولگسیختگی، چسبندگیداخلی) بهبود یافتند، گرچه در بعضی موارد این تفاوتها معنیدار نبود. همچنین کلیه خواص مکانیکی (به جز چسبندگیداخلی) در نمونههای تیمار شده در سطح ماندگاری 150 میلیلیتر/کیلوگرم بهبود بیشتری نشان دادند.
رسام و همکاران (2011) به بررسی خواص مکانیکی (مقاومتبهضربه، مقاومت فشاری و سختی) چوب صنوبر (Popolus alba) اشباع شده با محلول نانونقره و فشردهشده در دمای 150 و 175 درجهسانتیگراد و مدت زمان 1 و 4 ساعت پرداختند. طی تیمارترکیبی چوب با نانو و سپس فشردهسازی آن مقاومت فشاری و مقاومتبهضربه بهبود یافتند که بیشترین مقدار مقاومت فشاری در نمونههای حاوی نانو و فشردهشده تحت دمای 175 درجهسانتیگراد به مدت 4 ساعت مشاهده گردید. بیشترین مقدار مقاومتبهضربه نیز در نمونههای اشباعشده و سپس فشردهشده در دمای 175 درجهسانتیگراد و مدت زمان 4 ساعت مشاهده گردید. همچنین بیشترین مقدار سختی مربوط به نمونههای تیمار نشده و فشرده شده در دمای 175 درجهسانتیگراد بهمدت 4 ساعت بود.
تقییاری (2010) طی تیمار حرارتی صنوبر اشباع شده با نانو نقره ppm200، در دمای 145درجهسانتیگراد به مدت 24 ساعت و 185 درجهسانتیگراد در زمان 4 ساعت، مشاهده کرد که در نمونههای تیمار حرارتی مقاومتخمشی کاهش، مدولالاستیسیته و فشارموازیالیاف بهبود پیدا کردند. مقایسه بین تیمار حرارتی و نانوحرارتی، کاهش بیشتر در مقاومتخمشی، مدولالاستیسیته و افزایش فشارموازیالیاف نمونههای نانوحرارتی را نشان داد.

بخش سوم: مواد و روشها
3-1- عوامل متغیر
در این مطالعه از تیمارترکیبی نانو-گرمآبی برای اصلاح خردهچوبهای گونه راش استفادهشد که دما و زمان تیمار گرمآبی و نانوگرمآبی به عنوان عوامل متغیر انتخاب گردیدند. همچنین در این پژوهش تیمار خردهچوب با نانو نقره نیز انجام شد. تیمار گرمآبی و نانو گرمآبی در 2 سطح دمایی 150 و 170 درجه سانتیگراد و 2 زمان 30 و 45 دقیقه انجام شد.
در این تحقیق سطوح تیمار به 4 گروه اصلی تقسیمشد: شاهد، نانو، گرمآبی و نانو-گرمآبی. تیمار گرمآبی و نانو-گرمآبی در 2 سطح دمایی و زمانی انجامشد. این تحقیق در مجموع 10 سطح تیمار را در برداشت و برای هر تیمار 3 تکرار در نظر گرفته شد و در مجموع 30 تخته آزمایشگاهی ساختهشد.
3-2- عوامل ثابت
عوامل ثابت به شرح زیر در نظر گرفتهشدند:
گونه چوبی: راش ایرانی
ماده اصلاح کننده: نانو نقره با غلظت ppm100
نوع و مقدار مصرف چسب: چسب اورهفرمالدهید به میزان 10 درصد بر اساس وزنخشک خردهچوب
فشار پرس: 30 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع
دمای پرس: 180 درجه سانتیگراد
زمان پرس: 5 دقیقه
وزن مخصوص تخته: 7/ . گرم بر سانتیمتر مکعب
رطوبت کیک خردهچوب: 12درصد
ضخامت اسمی تخته: 15 میلیمتر
نوع و مقدار کاتالیزور مصرفی: 1 درصد کلرورآمونیوم به عنوان کاتالیزور (سختکننده)
3-3- تهیه مواد اولیه
3-3-1- تهیه خردهچوب
چوب گونه راش به صورت چیپس از کارخانه چوب و کاغذ مازندران تهیه و به موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع البرز انتقال دادهشد. سپس، با استفاده از یک آسیاب حلقوی آزمایشگاهی، چیپس راش به خردهچوب مورد نیاز برای ساخت تخته تبدیلگردید. به منظور خشک کردن خردهچوبها از خشککن گردان با درجه حرارت2 ±120 درجه سانتیگراد موجود در موسسه استفادهشد و خردهچوبهای خشک شده در کیسههای پلاستیکی بستهبندیگردیدند.
3-3-2- تهیه مواد شیمیایی
مواد شیمیایی نیترات نقره (AgNO3)، سدیم بور هیدرید



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (248)

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد گرمسار
دانشکده کشاورزی، گروه باغبانی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
رشته مهندسی کشاورزی-گرایش باغبانی (گل وگیاهان زینتی)
عنوان
اثر امواج مایکروویو بر جوانه زنی، شاخص های رشد و فعالیت برخی آنتی اکسیدان ها در بذر شیرین بیان Glycyrrhiza glabra L
استاد راهنما
مهری بهنام نیا
استاد مشاور
احمد محسنی
نگارش
جلال ضیایی
سال تحصیلی۹۱-۱۳۹۰
سپاسگزاری
سپاس خدای را که سخنوران، در ستودن او بمانند و شمارندگان، شمردن نعمت های او ندانند و کوشندگان، حق او را گزاردن نتوانند. و سلام و دورد بر محمّد و خاندان پاک او، طاهران معصوم، هم آنان که وجودمان وامدار وجودشان است؛ و نفرین پیوسته بر دشمنان ایشان تا روز رستاخیز…
بدون شک جایگاه و منزلت معلم، اجّل از آن است که در مقام قدردانی از زحمات بی شائبه ی او، با زبان قاصر و دست ناتوان، چیزی بنگاریم.
اما از آنجایی که تجلیل از معلم، سپاس از انسانی است که هدف و غایت آفرینش را تامین می کند و سلامت امانت هایی را که به دستش سپرده اند، تضمین؛ بر حسب وظیفه و از باب ” من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر اللَّه عزّ و جلّ” :
ازپدر و مادر عزیزم…این دو معلم بزرگوارم… که همواره بر کوتاهی و درشتی من، قلم عفو کشیده و کریمانه از کنار غفلت هایم گذشته اند و در تمام عرصه های زندگی یار و یاوری بی چشم داشت برای من بوده اند؛
از استاد راهنمای محترم؛ سرکارخانم دکتربهنام نیا که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتنی، از هیچ کمکی در این عرصه بر من دریغ ننمودند و زحمت راهنمایی این رساله را بر عهده گرفتند؛
از استاد مشاور محترم، جناب آقای دکترمحسنی که زحمت مشاوره این رساله را متقبل شدند .
و از سرکارخانم دکتردانایی که زحمت داوری این رساله را متقبل شدند؛ کمال تشکر و قدردانی را دارم.
باشد که این خردترین، بخشی از زحمات آنان را سپاس گوید.
تقدیم به
خدایی که آفرید،
جهان را، انسان را، عقل را، علم را، معرفت را، عشق را،
و به کسانی که عشقشان را در وجودم دمید.
به روح پاک پدر، که عالمانه به من آموخت تا چگونه در عرصه زندگی، ایستادگی را تجربه نمایم.

و به مادرم، دریای بی کران فداکاری و عشق که وجودم برایش همه رنج بود و وجودش برایم همه مهر.
و به :
همسرم، اسطوره زندگیم، پناه خستگیم و امید بودنم.
و به :
فرزندانم،امیدهای آینده این سرزمین .
فهرست مطالب عنوان صفحه
چکیده 1
فصل اول 2
1-1- مقدمه 3
1-2- اهداف 4
1-3- بیان مسئله 5
1-4- کلیات 5
1-4-1-امواج الکترومغناطیس 6
1-4-2- طیف نور مرئی 7
1-4-3- مایکروویو 8
1-4-4-رفتار امواج 8
1-4-5-تاثیر امواج 9
1-4-5-1-آثار بیولوژیک امواج 9
1-4-5-1-1- اثر بر انسان 10
1-4-5-2-آثارفیزیولوژیک امواج 11
1-4-5-2-1- اثر بر گیاهان 11
1-5- امواج والقاء تنش 12
1-5-1- مکانیسم های دفاعی گیاه 13
1-5-1-1- دفاع غیرآنزیمی 13
1-5-1-1-1- کاروتنوئید ها 13
1-5-1-1-2-آنتوسیانین ها 13
1-5-1-2- دفاع آنزیمی 14
1-5-1-2-1- تنظیم اسمزی 14
1-5-1-2-2- پرولین 14
1-6-کاربردهای امواج مایکروویو 15
1-7-گیاهان دارویی 16
1-7-1- تاریخچه 16
1-7-2- شیرین بیان 17
1-7-3-خصوصیات گیاهشناسی 17
1-7-4- اندام های مورد استفاده 18
1-7-5- مواد وترکیبات 19
1-7-6-کاربرد های دارویی 20
1-7-7- روش های تکثیر 20
1-7-8- خواب بذر 20
1-7-8-1- خواب اولیه 21
1-7-8-2- خواب ثانویه 22
1-7-8-3-برطرف کردن خواب 22
1-8- اصطلاحات 22
فصل دوم 25
2- نتایج یافته های دیگران 26
2-1- اثر تیمارهای مختلف در شکستن خواب بذر 26
2-2- اثر امواج الکترومغناطیس بر پارامترهای رشد 26
2-3- اثر امواج الکترومغناطیس بر پارامترهای بیوشیمیایی 28
فصل سوم 30
3- مواد وروش ها 31
3-1- زمان ومحل آزمایش 31
3-2- مواد گیاهی 31
3-3-تیمار اسید سولفوریک 31
3-4- نحوه اعمال تیمارها 31
3-4-1- گروه بندی تیمارها 31
3-4-2- تیمار امواج مایکروویو 31
3-5- مطالعه صفات مورفولوژیک 32
3-5-1- محاسبه درصد جوانه زنی 32
3-5-2- محاسبه سرعت جوانه زنی 32
3-5-3- محاسبه شاخص بنیه بذر 33
3-5-4-محاسبه شاخص استرس 33
3-5-5- اندازه گیری طول ریشه چه وساقه چه 34
3-5-6- محاسبه وزن تر وخشک 34
3-6- مطالعات بیوشیمیایی 34
3-6-1- اندازه گیری مقدار رنگیزه های گیاهی 34
3-6-1-1- سنجش کلروفیل و کاروتنوئید 34
3-6-1-2- سنجش آنتوسیانین 35
3-6-1-3- سنجش پرولین 35
3-6-1-3-1- روش تهیه معرف 35
3-6-1-3-2-روش اندازه گیری پرولین 35
3-6-1-3-3- منحنی استاندارد 36
3-7- عملیات آماری 36
فصل چهارم 37
4- نتایج 38
4-1-اثر تیمارهای مایکروویو بر پارامترهای جوانه زنی 38
4-1-1- درصد جوانه زنی 38
4-1-2- سرعت جوانه زنی 39
4-1-3- شاخص بنیه بذر 39
4-1-4- شاخص استرس جوانه زنی 40
4-2- اثر تیمارهای مایکروویو بر پارامترهای مورفولوژیک 41
4-2-1-طول ریشه چه 41
4-2-2- طول ساقه چه 42
4-2-3- وزن تر ریشه چه



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (239)

واحد رشت
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی باغبانی
پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد (M.Sc.)
رشته: باغبانی گرایش درختان میوهعنوان
اثر محلول‌پاشی برگی کود ارگانیک (اسید هیومیک) و بسترهای کشت بر روی رشد و گلدهی توت فرنگی
استاد راهنما دکتر بهزاد کاویانی
نگارشفریبرز کریمی

تابستان 93

باسمه تعالی
صورتجلسه دفاع
با تأییدات خداوند متعال جلسه دفاع از پایاننامه کارشناسی ارشد آقای /خانم در رشته:
تحت عنوان:
با حضور استاد راهنما، استاد (استادان) مشاور و هیأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت در تاریخ تشکیل گردید.
در این جلسه، پایاننامه با موفقیت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمره با امتیاز ( بدون احتساب نمره مقاله ) دریافت نمود.
استاد راهنما: دکتر
استاد (استادان مشاور):
1. دکتر
2.
3.
هیأت داوران:
1. دکتر
2.
3.
مدیر گروه یا رئیس تحصیلات تکمیلی واحد:
معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
نمره حاصل از ارزشیابی مقاله/ مقالات دانشجو برابر ضوابط ( ازسقف 2نمره ) ………… محاسبه ونمره نهایی پایان نامه ( مجموع نمره دفاع ومقاله ) با درجه ………….. و نمره به عدد ………. به حروف ……………………………………. به تصویب رسید.

تأیید کارشناس حوزه پژوهشی تأیید معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی- واحد رشت
توجه : این فرم قبل از صحافی می بایست به امضا اساتید و مسئولین مربوطه برسد. این برگه بدون مهر دانشگاه فاقد اعتبار می‌باشد.)اطلاعات این فرم حتما توسط کارشناس پژوهشی تکمیل گردد.)
تقدیر و تشکر
سپاس بیکران ایزد یکتا را که بر من منت نهاد و انجام این پژوهش را در پهنه پر مهر میهنم ممکن نمود. از درگاه مقدسش می‌خواهم که تعهدی به شایستگی این مسیر به من ارزانی دارد و فراموش نکنم که تحصیل من حاصل دسترنج مردمی است که به همه آنها مدیونیم.
در ارتباط با انجام این پژوهش، از استاد محترم و بزرگوارم، جناب آقای دکتر بهزاد کاویانی که راهنمایی این پروژه و پایان‌نامه را پذیرفته و در مراحل مختلف انجام طرح اینجانب را از رهنمودهای راهگشا و ارزشمند خویش بهره‌مند نمودند سپاسگزاری می‌کنم. در طول دوره کارشناسی ارشد و طی انجام طرح، برخورد منطقی و علمی با مسائل و مشکلات را از محضر ایشان آموختم که بخاطر آن بی‌نهایت متشکرم. ایشان در بازبینی و رفع کاستی‌های متن رساله مساعدت بسیار فرمودند.
از استاد ارجمندم، جناب آقایان دکتر علی محمدی ترکاشوند و دکتر محمد حسین انصاری به سبب قبول زحمت و نیز پذیرش داوری این پایان‌نامه بسیار سپاسگزارم. در طی دوره کارشناسی ارشد، از محضر ایشان برخوردار بوده و بهره‌های علمی و اخلاقی فراوان بردم.
از استاد گرامی، جناب آقای دکتر هاشم‌آبادی که با لطف و عنایت خویش همواره مرا مورد تشویق قرار می‌دادند سپاسگزارم. از ایشان به خاطر پذیرش زحمت مطالعه متن رساله و ارائه پیشنهادات جهت رفع کمبود‌های آن و نیز قبول داوری این پایان‌نامه بسیار متشکرم. از کلیه اساتید گرامی و ارجمندم در گروه باغبانی دانشکده که ادامه تحصیل و موفقیت‌های آینده‌ام را همه مدیون محبتها و تشویق‌های آنها هستم سپاسگزارم.
و در پایان،
از خانواده‌ام که راهنمایی‌های منطقی و ارزشمند آنها و کانون گرمشان مایه آرامش و امید من در زندگی بوده است، سپاسگزارم.

تقدیم به
گوهر ارزشمند زندگی ام، همسر مهربان و عزیزم که همواره در جهت کسب علم مشوقم بود؛
تقدیم به
نازنین مادرم که وجودش برایم همه مهر و امید بود و در این راه از هیچ کوششی دریغ ننمودند.
تقدیم به
فرزندان عزیزم رضا ، مریم و آدنیس.
فهرست مطالب
عنوانصفحه
چکیده1
فصل اول (مقدمه و کلیات)
1-1- مقدمه2
فصل دوم (بررسی منابع)
2-1- طبقه‌بندی6
2-2- گیاه‌شناسی6
2-3- تاریخچه7
2-4- اهمیت اقتصادی توت‌فرنگی8
2-5- شرایط محیطی9
2-6- زمان کاشت10
2-7- ازدیاد توت‌فرنگی10
2-8- بستر کشت11
2-8-1- خواص عمومی بسترها12
2-8-1-1- خواص مکانیکی12
2-8-1-2- خواص فیزیکی13
2-8-1-3- خواص شیمیایی13
2-8-1-3-1- pH یا اسیدیته14
2-8-1-3-2- ظرفیت تبادل کاتیونی14
2-8-1-3-3- نسبت کربن به ازت (C/N)15
2-8-1-3-4- هدایت الکتریکی (EC)15
2-8-2-انواع بسترهای کشت15
2-8-2-1- پیت15
2-8-2-2- پوست درختان16
2-8-2-3- کمپوست16
2-8-2-4- ورمیکولیت17
2-8-2-5- زئولیت17
2-8-2-6- پرلیت18
2-8-2-7- کوکوپیت18
2-9- تغذیه19
2-10- اسیدهیومیک19
2-10-1- مزایای استفاده از اسید هیومیک20
2-10-2- نقش اسید هیومیک در رشد گیاه21
2-11- اسپری یا محلول‌پاشی (تغذیه برگی)22
2-12- بستر کشت22
۲-13- اهمیت کشت بدون خاک23
۲-14- اهمیت استفاده از ترکیبات بستری23
۲-15- اهمیت بستر کشت در توت‌فرنگی25
۲-16- تأثیر بسترهای کشت بر رشد گیاهان27
۲-17- اثر اسید هیومیک، بر روی رشد31
فصل سوم (مواد و روش‌ها)
3-1- مواد گیاهی38
3-2- طرح آزمایشی38
۳-3- شرایط محیط اجرای آزمایش38
3-4- مواد مورد استفاده در آماده‌سازی بستر کشت38
3-4-1-کوکو پیت38
3-4-2- پرلیت38
3-4-3- ماسه40
3-4-5- کمپوست آزولا40
3-4-6- پیت40
3-5- تهیه بستر40
3-6- محلول‌پاشی اسیدهیومیک40
3-7- مقدار اسیدهیومیک41
3-8- نگهداری از گیاهان41
3-8-1- مبارزه با آفات و بیماری‌ها41
3-8-2- آبیاری42
3-8-3- تنک کردن42
3-9- اندازه‌گیری صفات42
3-9-1- طول ریشه42
3-9-2-طول شاخساره43
3-9-3-طول میان‌گره43
3-9-4- تعداد گره43
3-9-5- تعداد برگ43
3-9-6- تعداد ساقه44
3-9-7- تعداد گل44
3-9-8- قطر گل44
3-9-9- وزن تر اندام هوایی45
3-9-10- وزن تر ریشه45
3-9-11- وزن خشک اندام هوایی45
3-9-12- وزن خشک ریشه46
3-9-13- تعداد میوه در بوته46
3-9-14- طول و عرض میوه46
3-9-15- شاخص برداشت46
3-9-16 -اندازه‌گیری کلروفیل برگ‌ها47
3-10- آنالیز داده‌ها48
فصل چهارم (بحث و نتیجه و پیشنهادات )
4-1- تعداد برگ53
4-2- طول برگ54
4-3- طول شاخساره55
4-4- تعداد شاخساره56
4-5- تعداد ریشه56
4-6- طول ریشه57
4-7- تعداد میوه59
4-8- قطر میوه60
4-9- طول میوه61
4-10- قطر گل62
4-11- عملکرد میوه62
4-12- تعداد گل در بوته63
4-13- وزن خشک اندام‌های هوایی63
4-14- وزن خشک ریشه64
4-15- وزن‌تر اندام‌های هوایی65
4-16- وزن‌تر ریشه66
4-17- شاخص برداشت67
4-18- کلروفیل a67
4-19- کلروفیل b69
4-20- نسبت کلروفیل a/b69
4-21- نتیجهگیری کلی70
4-22- پیشنهادها70
منابع و مأخذ 71
فهرست جداول
2-1 سطح زیر کشت و میزان تولید توت‌فرنگی در ده کشور عمده تولیدکننده جهان 9
4-1- تجزیه واریانس اثر بستر کاشت و سطوح مختلف اسید هیومیک 50
4-2- مقایسه میانگین اثر بستر کاشت بر صفات اندازه‌گیری شده توت‌فرنگی51
4-3- مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف اسید هیومیک 51
4-4- مقایسه میانگین اثر برهمکنش بستر کاشت × سطوح مختلف اسید هیومیک51
4-5- مقایسه میانگین اثر بستر کاشت بر صفات اندازه‌گیری شده توت‌فرنگی52
4-6- مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف اسید هیومیک بر صفات 52
جدول 4-7- مقایسه میانگین اثر برهمکنش بستر کاشت × سطوح مختلف اسید هیومیک52
فهرست اشکال
(شکل 3-1-) آماده سازی بستر کشت و کاشت نشای توت فرنگی در آن39
(شکل 3-2-) محلول‌پاشی با دستگاه اسپری دستی و نازل قابل تنظیم41
(شکل 3-3-) اندازه گیری طول شاخساره44
(شکل 3-4-) اندازه گیری قطر گل با کولیس دیجیتال45
(شکل 3-5-) اندازه گیری عرض و طول میوه‌ها با استفاده از کولیس46
(شکل 3-6-) عصاره‌گیری برگ‌ها برای اندازه گیری میزان کلروفیل48
چکیده:
به منظور ارزیابی اثر سطوح مختلف هیومیک اسید بر گیاه توت‌فرنگی تحت بسترهای مختلف کشت آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در گلخانه‌ای در اطراف شهر رشت اجرار گردید. فاکتورهای آزمایش عبارتند از از فاکتور بستر کاشت در چهار سطح: پیت+پرلیت+ماسه (B1)، کوکوپیت+پرلیت+ماسه (B2)، کوکوپیت+پرلیت+کمپوست آزولا+ماسه (B3)، پرلیت+ماسه+کمپوست آزولا(B4); فاکتور محلول پاشی هیومیک اسید در سه سطح: 0، 5/0 و 5/1 میلی مولار (H0، H0.5 و H1.5). در مجموع 36 گلدان وجود داشت. نتایج نشان داد که برهمکنش هیومیک اسید و بستر کاشت بر اغلب صفات به استثنای تعداد شاخساره، طول ریشه، طول میوه، قطر میوه، تعداد گل در بوته، وزن خشک هوایی و وزن تر ریشه معنی‌دار بود. در اغلب صفات اندازه‌گیری شده سطح هیومیک اسید H1.5 و بستر کاشت B4 میانگین بیشتری نسبت به سایر تیمارها نشان دادند. بیشترین عملکرد میوه نیز از تیمار B4H1.5 با میانگین 35/49 گرم به‌دست آمد. ضمن آن‌که بیشترین وزن خشک ریشه و وزن تر هوایی نیز از تیمار B4H1.5 به دست آمد. بنابراین برای حصول حداکثر عملکرد میوه محلول پاشی 5/1 میلی‌مولار هیومیک اسید و بستر ترکیب پرلیت+ماسه+کمپوست آزولا توصیه می‌شود.
کلمات کلیدی: هیومیک اسید، بستر کاشت، توت‌فرنگی، عملکرد و کیفیت میوه
فصل اول
(مقدمه و کلیات)
1-1- مقدمه: طبق آخرین آمار دفتر امور سبزی، گیاهان زینتی و دارویی وزارت کشاورزی در اواخر سال ۱۳90 ایران با سطح زیر کشت 3/7710 هکتار و تولید 5/15 میلیون تن محصولات گلخانه‌ای یکی از کشورهای درحال توسعه در این زمینه از کشاورزی به شمار می‌آید. در این میان، پرورش گیاهان در بسترهای کشت به دلیل مزایای متعدد نظیر کنترل تغذیه گیاه، کاهش بیماری‌ها و آفات و افزایش کمیت و کیفیت محصول نسبت به کشت خاکی در حال گسترش است. خصوصیات مواد مختلف مورداستفاده به‌عنوان بستر کشت به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بر رشد گیاه و تولید محصول اثر دارد (وردونک و همکاران، 1982). بنابراین یکی از مهم‌ترین عوامل در ایجاد یک سیستم کشت بدون خاک، انتخاب بستر کشت مناسب است (اولیمپیوس، 1995). توت‌فرنگی یکی از محصولات خوب گلخانه‌ای در ایران محسوب می‌شود که رشد مناسب آن به حفظ تعادل مطلوب تغذیه‌ای در مراحل مختلف رشد رویشی و زایشی بستگی دارد. نیاز این گیاه به عناصر نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و عناصر ریزمغذی زیاد است. نیتروژن از مواد اصلی مورد نیاز گیاه است و بیشتر از سایر عناصر در تغذیه گیاهی مصرف می‌شود. پتاسیم به مقدار زیاد برای رشد مناسب و عملکرد بالا و کیفیت مطلوب مورد نیاز است (شکوهیان، 1384). برای تولید موفق محصولات در کشت بدون خاک در گلخانه‌ها احتیاج به ذخیره کافی از مواد غذایی در بسترهای مختلف کشت در هر مرحله از رشد گیاه است (بوهم، 2004). کوکوپیت یک ترکیب حاصل از فرایند سازی پوست میوه نارگیل است که از نظر فیزیکی ماده‌ای اسفنجی و شبیه پیت ماس بوده، از نسبت‌های مساوی لیگنین و سلولز تشکیل‌شده و در سال‌های اخیر به مقدار زیادی در صنعت باغبانی در اروپا، استرالیا، آمریکا و کانادا مورد استفاده قرار گرفته است (نوگوارا و همکاران، 2000). کوکوپیت به دلیل تخلخل مناسب و ظرفیت خوب نگهداری آب و مواد غذائی بهترین بستر جهت کشت صیفی‌جات، گل و توت‌فرنگی است. وجود تخلخل در پرلیت، تبادلات هوا و گازی را در خاک برای ریشه گیاه به سهولت فراهم می‌آورد و به‌این‌ علت باعث اصلاح سیستم هوادهی و آبدهی خاک و در نتیجه بهبود عمل تهویه خاک می‌شود. در حضور پرلیت مشکل تجمع گازها در خاک نیز تا حدود بسیار زیادی مرتفع می‌شود. همچنین ریشه‌ها و اندام‌های زیرزمینی گیاه با سهولت بیشتری در خاک قادر به حرکت هستند (طباطبایی، 1385). پرلیت، آلومینوسیلیکات با منشأ آتش‌فشانی بوده و دارای ظرفیت تبادل کاتیونی زیادی نیست (آباد و همکاران، 2002). پرلیت باعث افزایش زهکشی بستر کشت و بهبود تهویه آن می‌شود (مالوپا و همکاران، 1992). پرلیت به دلیل خاصیت معدنی خود دارای مواد معدنی غنی از جمله آهن، سدیم، کلسیم و کانی‌های نادر دیگر است (طباطبایی، 1385). کاربرد پیت در کشت گیاهان به‌تنهایی اغلب علائم کمبود عناصر غذایی را نشان می‌دهد. درصورتی‌که ترکیب آن با خاک‌های معدنی، دارای اثرات سودمندی بر رشد گیاه است که علت آن را در نقش پیت بر فرآیندهای شیمیایی مؤثر در فراهمی و تعادل عناصر مغذی دانسته‌اند (عبداللهی و همکاران، 1384).
اسید هیومیک یک ترکیب ناهمگن از تعدادی ترکیبات دارای ویژگی‌های شیمیایی مشابه است که اعمال مختلفی در گیاهان دارد (المحمدی و احمد، 2009). یکی از مهم‌ترین نقش‌های اسید هیومیک در خاک، کمک به افزایش ظرفیت نگهداری آب است. ترکیبات هیومیکی باعث بهبود ساختار خاک و جذب راحت‌تر آب و همچنین افزایش میزان نگهداری آب در ناحیه ریشه می‌شوند. از دیگر نقش‌های اسید هیومیک می توان به تسریع در تقسیم سلولی و رشد بیشتر ریشه‌ها اشاره کرد که اثر مخرب تنش‌ها را کاهش می‌دهد. افزایش عملکرد در اثر کاربرد اسید هیومیک در گیاهان مختلف ازجمله سیب‌زمینی و سویا (گیانگ و همکاران، 2002)، ذرت، تنباکو، بادام‌ زمینی، جو و محصولات گرمسیری و دیگر محصولات قبلاً مشاهده ‌شده است (آرانکون و همکاران، 2006). با توجه به گسترش روزافزون کشت‌های گلخانه‌ای و استفاده از بسترهای کشت در گلخانه‌ها، پژوهش حاضر با هدف مطالعه اثر بسترهای مختلف کشت بر عملکرد کمی و کیفی و جذب عناصر غذایی توسط توت‌فرنگی رقم سلوا (Fragaria xananassa L. cv. selva) تحت محلول‌پاشی اسید هیومیک انجام شد.
از اجرای این تحقیق دستیابی به اهداف زیر مدنظر بود:
1- ارزیابی برهمکنش سطوح مختلف محلول‌پاشی اسید هیومیک و بستر کشت بر رشد و عملکرد توت‌فرنگی
2- تعیین بهترین سطح اسید هیومیک از نظر رشد و عملکرد توت‌فرنگی
3- تعیین بهترین بستر کشت از نظر رشد و عملکرد توت‌فرنگی

فصل دوم
(بررسی منابع)
2-1- طبقه‌بندیتوت‌فرنگی با نام علمی Fragaria ananassa L. Duch متعلق به تیره گل سرخ یکی از گیاهان دولپه است. نوع وحشی آن دارای میوه، گل و برگ‌های کوچک است ولی انواع بزرگ‌تر آن توسط تلاقی‌های به دست بشر حاصل‌ شده‌اند. تعداد کروموزوم‌های پایه در توت‌فرنگی 7 است (7=x). گیاهانی علفی، چندساله، پوشیده از کرک، استولون‌دار هستند. برگ‌ها سه‌قسمتی، گل‌آذین دیهیم، دارای 2 تا 10 گل. گل‌ها دارای گریبان، 5 قسمتی و کاسبرگ فرعی وجود دارد. پرچم‌ها 10 تا 30 عدد و برچه‌ها 10 تا 80. میوه کاذب، متشکل از تعداد زیادی برچه که روی یک نهنج گوشتی مخروطی قرار گرفته‌اند (کاشی و حکمتی، 1370).
2-2- گیاه‌شناسی
برگ‌ها شامل سه برگچه خشن، کردار و سبز تیره (در برخی ارقام شفاف) می‌باشند. همیشه یک جفت برگچه خیلی کوچک‌تر در پائین برگ معمولی قرار می‌گیرد. برگچه‌ها دندانه‌ای تیز ولی کم‌وبیش گوه‌ای ساده است. روزنه‌های هوایی در بخش تحتانی برگ‌ها دیده می‌شوند. کسر فیلوتاکسی برگ‌ها در توت‌فرنگی 6/1 است. پریموردیای برگی بین گوشوارک‌ها زمستان‌‌گذرانی می‌کنند تا در سال بعد جایگزین برگ‌های قبلی شوند. گوشوارک‌ها در قاعده دمبرگ چسبیده‌اند و همگی درشت و اغلب برگ‌مانند و قهوه‌ای هستند. منشأ ایجاد برگ‌ها، ریشه‌ها، ساقه‌های رونده و گل‌آذین‌ها، ساقه مرکزی یا همان طوقه هست. ساقه‌های رونده هرکدام از دو گره تشکیل‌ شده‌اند. گره اول در حالت خواب باقی می‌ماند و یا ساقه رونده دیگری تولید می‌کند درصورتی‌که گره دوم گیاه دختری را ایجاد می‌کند. توت‌فرنگی برای ایجاد ساقه‌های رونده به طول روز بلند نیاز دارد. ریشه‌ها زمانی که به 2 تا 5 سانتیمتری می‌رسند منشعب می‌شوند. محل پیدایش ریشه، قسمت بیرونی و تحتانی طوقه است. بالغ ‌بر 50 تا 90 درصد از ریشه‌ها در بخش 10 تا 15 سانتی‌متری بالای خاک قرار دارند. عمر ریشه افقی 1 تا 2 سال و عمر ریشه‌های ابتدایی 2 تا 3 سال است. بیشترین قسمت ریشه‌های جذب‌کننده در عمق 40 تا 80 سانتیمتری قرار دارند ولی اغلب تا 100 سانتیمتر هم نفوذ می‌کنند. گل‌آذین توت‌فرنگی یک ساقه تغییر‌‌‌شکل یافته‌است که به یک شکوفه اولیه ختم می‌شود. ساختار گل شامل 10 کاسبرگ، 5 گلبرگ و 30-20 پرچم است. گلبرگ‌های ‌سفید رنگ در قسمت‌های تحتانی به یک زائده کوچک متصل هستند. برای تقویت جوانه‌های گل به طول روز کوتاه نیاز است. دمگل‌ها باریک و به هنگام باز‌شدن گل‌ها ایستاده هستند و هنگام تشکیل میوه خمیده‌اند. تعداد تخمدان 600-60 عدد است. تعداد تخمدان در گل‌های بعدی به 4/1 تعداد تخمدان‌ها در گل‌های اولیه کاهش می‌یابد. در هر تخمدان یک تخمک وجود دارد. در‌ نتیجه بذر به تعداد فندقه‌ها تولید می‌شود. مادگی به تعداد زیاد و به شکل مارپیچ بر روی نهنج قرار دارد. توت‌فرنگی گیاهی خودگرده‌افشان است ولی وجود زنبور عسل برای کمک به گرده‌افشانی بی‌تأثیر نیست. قوه نامیه گرده‌ها به مدت 2 الی 3 روز حفظ می‌شود. کلاله‌ها به مدت 8 تا 10 روز آماده پذیرش گرده می‌باشند و عمل لقاح و باروری 24 تا 48 ساعت پس از گرده‌افشانی صورت می‌پذیرد. اگر لقاح ناقص باشد، تعداد فندقه‌ها محدود و در بعضی موارد تقارن میوه حفظ نمی‌شود. گل‌های توت‌فرنگی دو جنسی هستند. پس از تلقیح، گلبرگ‌ها می‌ریزند. سپس نهنج به‌تدریج رشد کرده و گوشتی می‌شود و به ‌مرور زمان آبدار شده و از حالت اسیدی به قندی تبدیل می‌شوند. نهنج از یک ‌لایه اپیدرمی، یک پوست، و یک مغز تشکیل‌ شده است. بین پوست و مغز دسته‌های آوندی قرار دارند که برای توسعه جنین، مواد غذایی را حمل می‌کنند. میوه توت‌فرنگی مجتمع و شامل مادگی‌های فراوان است. میوه حاصل فندقه هستند که میوه حقیقی توت‌فرنگی است. جنین دارای دولپه نیمه بیضی بزرگ است و محتوی پروتئین و چربی است ولی فاقد نشاسته است. جوانه‌های گل و میوه سال بعد در مرداد و شهریور تشکیل می‌شوند.
کلیه ارقام توت‌فرنگی به دو دسته تقسیم می‌شوند:
1- ارقام بهاره: در سال یک‌بار میوه می‌دهند؛
2- ارقام چهار فصل: در سال بیش از یک‌بار میوه می‌دهند (بهنامیان و همکاران، 1381).
2-3- تاریخچهتوت‌فرنگی میوه‌ای نسبتاً جدید است که تا حدود 300 سال پیش به شکل امروزی وجود نداشت و بیشتر به‌عنوان یک گیاه دارویی مورداستفاده قرار می‌گرفت. در قرن چهاردهم میلادی در فرانسه توت‌فرنگی وحشی از عرصه‌های جنگل به زمین‌های زراعی منتقل شد و به‌عنوان یک گیاه اهلی مورد توجه و استفاده قرار گرفت. در سال 1712 یک افسر فرانسوی نوعی توت‌فرنگی میوه درشت را که مقاوم به خشکی و حساس به سرما بوده از شیلی به فرانسه آورد، به همین مناسبت فرانسویان این توت‌فرنگی را به نام شیلیایی نامیدند. در سال 1766 داشزنه با تلاقی‌هایی بین توت‌فرنگی شیلیایی و ویرجینیایی توانست توت‌فرنگی آناناس را به وجود آورد (بی‌دریغ، 1378). در جنگل‌های شمال ایران توت‌فرنگی وحشی به‌طور فراوان یافت می‌شود. به نظر می‌رسد که اولین رقم اصلاح‌شده در زمان صدارت اتابک اعظم از فرانسه به ایران آمد و به نام اتابکی خوانده شد (پور ثانی، 1370).
2-4- اهمیت اقتصادی توت‌فرنگیتوسعه توت‌فرنگی در اکثر نقاط جهان مورد توجه قرار دارد. در عرصه جهانی و در سال 2003 سطح زیر کشت این محصول در بیست کشور جهان حدود 207000 هکتار بوده است. کشور آمریکا یکی از مهم‌ترین کشورهای تولیدکننده توت‌فرنگی در جهان است. بیش از 50 درصد تولیدات جهانی این محصول در کشورهای لهستان، انگلستان، ایتالیا، آلمان، فرانسه، اسپانیا و روسیه تولید می‌شود (معاونت فناوری و نوآوری، 1391). حدود 67/0درصد از تولید جهانی توت‌فرنگی مربوط به ایران است که در سال‌های اخیر دو برابر شده است (تهرانی فر و همکاران، 2002). در ایران بر اساس آمار فائو میزان تولید توت‌فرنگی در سال 27 هزار تن، سطح زیر کشت 3000 هکتار و عملکرد حدود 9000 کیلوگرم در هکتار بوده است (فائو،2010). همچنین بر اساس گزارش USDA Foreign Agriculture Service در سال 2007 میزان تولید توت‌فرنگی در ایران 38500 تن است که بخش اعظم آن در استان کردستان تولید می‌شود. در حال حاضر بیش از 75 درصد از تولید میوه توت‌فرنگی در کشور به مصرف تازه خوری و بقیه در صنایع تبدیلی برای تولید مربا، آبمیوه، مارمالاد و … مورد استفاده قرار می‌گیرد (معاونت فناوری و نوآوری، 1391).
جدول 2-1 سطح زیر کشت و میزان تولید توت‌فرنگی در ده کشور عمده تولیدکننده جهان (فائو،2010).
عملکرد (کیلوگرم در هکتار) میزان تولید (تن) سطح زیر کشت (هکتار) کشور ردیف
13679 3099121 226554 جهان  
17783 575944 32387 آسیا 11458 110000 9600 آلمان 1
26865 180000 6700 ایتالیا 2
28037 208600 7440 ژاپن 3
23126 175000 7567 جمهوری کره 4
32883 132694 5556 مکزیک 5
42141 130000 7800 اسپانیا 6
12631 328700 9500 ترکیه 7
40739 120000 18655 ایالات متحده آمریکا 8
2908 760000 65000 لهستان 9
2-5- شرایط محیطی
به علت زود‌بارور شدن گل‌های توت‌فرنگی در بهار باید بوته‌ها در جایی کاشته شوند که سرمای دیررس بهاره به آن‌ها صدمه نزند. زمین مورد استفاده برای کاشت باید رو به جنوب باشد چون زودتر گرم می‌شود. توت‌فرنگی گیاهی است که در خاک‌های مختلف تقریباً سازگار است. با این‌ وجود خاک‌های عمیق نرم با بافت شنی رسی با مواد غذایی فراوان و زهکشی خوب مناسب را ترجیح می‌دهد. این گیاه به ویژه در دوره رسیدن میوه، به آب فراوان احتیاج دارد در غیر این صورت میوه‌ها کوچک باقی می‌مانند. بهترین pH برای توت‌فرنگی 6 تا 7 است. EC مناسب آن حدود ۱ دسی زیمنس بر سانتیمتر است. اگر میزان آهک خاک از حد مجاز بیشتر باشد، عارضه کلروز یا زرد‌شدن برگ‌ها بروز خواهد کرد. از لحاظ آب‌‌ و هوا در شرایط مرطوب و شرایط نسبتاً گرم محصول‌دهی مناسب خواهد داشت. در شرایط گرم و مرطوب باید آب کافی در اختیار گیاه قرار گیرد و همچنین ارقام مقاوم‌ به گرما انتخاب شود. در ارتفاع 400 تا 800 متری از سطح دریا می‌تواند رشد مناسبی داشته باشد. نیمه مقاوم به سرما است و نیاز سرمایی آن حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ ساعت دمای کمتر از ۷ درجه سانتی‌گراد است و در زمستان اگر روی آن پوشیده شود تا دمای ۱۸- درجه سانتی‌گراد را تحمل خواهد کرد و بدون پوشش کاه و کلش می‌تواند تا 5 ـ درجه سانتی‌گراد را تحمل کند. سطحی بودن ریشه‌ها که معمولاً تا عمق 15 تا 20 سانتی‌متری خاک توزیع می‌شود، گیاه را حساس به کم‌آبی می‌کند. جهت تولید محصول بهاره باید از ارقامی استفاده شود که طالب روزهای کوتاه و دمای پایین‌تری باشند تا گل‌انگیزی و محصول‌دهی آن‌ها به‌خوبی انجام گیرد. در ارقام 4 فصله، کوتاهی یا بلندی روز و همچنین پایین و بالا بودن درجه حرارت زیاد مطرح نیست و این گروه از توت‌فرنگی‌ها معمولاً در شرایط مختلف به‌راحتی گل می‌دهند.
2-6- زمان کاشتتوت‌فرنگی را از اواخر پاییز که در حال نیمه‌خواب است تا اوایل بهار قبل از بیدار‌شدن گیاه از خواب می‌توان جابجا نمود و در محل دیگری کاشت. بنابراین کاشت پاییزه و بهاره آن امکان‌پذیر است. درصورتی‌که کاشت پاییزه باشد محصول، تابستان سال آینده به دست می‌آید و اگر گیاه در بهار و قبل از بیدار‌شدن از خواب زمستانه کاشته شود، گل‌هایی که چند هفته بعد از کاشت روی بوته ظاهر می‌شود، بهتر است چیده شوند تا گیاه قوی شود. این بوته‌ها در بهار سال بعد گل داده و در تابستان می‌توان از آن‌ها محصول برداشت نمود. جوانه‌های گل در فصل پاییز با کوتاه‌شدن طول روز به وجود می‌آیند، ولی به‌‌علت سرمای زمستانه، گل‌ها تا فصل بهار ظاهر نمی‌شوند.
2-7- ازدیاد توت‌فرنگیازدیاد به طریق جنسی و غیرجنسی صورت می‌گیرد.
2-7-1- ازدیاد جنسی: ازدیاد توت‌فرنگی به‌وسیله بذر، مخصوص ارقامی است که تولید ساقه رونده نمی‌کنند و یا ارقامی که ساقه‌های رونده کمی دارند. همچنین جهت تولید ارقام جدید از روش ازدیاد بذری استفاده می‌شود؛
2-7-2- ازدیاد غیرجنسی: در ازدیاد غیرجنسی که تقسیم بوته خوانده می‌شود، بوته‌هایی را که خوب رشد کرده و قوی هستند، پس از خارج‌کردن از زمین به چند بوته کوچک‌تر که هر کدام دارای مقداری ریشه باشند تقسیم کرده و سپس آن‌ها را در محل اصلی نشا می‌کنند. در این روش باید از بوته‌های سالم پایه‌های مادری استفاده شود. روش ازدیاد از طریق ساقه‌های رونده بدین‌صورت است که پس از ریشه‌دار شدن، ساقه‌های رونده را در تابستان از بوته مادری جدا و در محل سایه نشا می‌کنند و سپس در فصل پاییز بوته‌های انتخابی را به زمین اصلی انتقال می‌دهند (برایان، 2002).
2-8- بستر کشتیکی از نهاده‌های اصلی تولید برای پرورش گیاهان زینتی، بسترهای کشت مناسب است. یکی از عوامل اصلی محدودیت صادرات گیاهان، عدم وجود بسترهای کشت مناسب و استاندارد در کشور است. بسترهای گلدانی و ترکیبات آن‌ها یک منبع حیاتی برای صنعت گلخانه به‌حساب می‌آیند (پاداشت و غلامی، 1388). انتخاب بستر کشت، یک فاکتور مهم و تأثیرگذار روی کیفیت نهال بذری است (جانکاسکین و همکاران، 2008). رشد و نمو مطلوب گیاهان و قابلیت دسترسی مداوم از نظر اقتصادی، نخستین معیار برای انتخاب یک بستر کشت تجاری است (هیگاکی و ایمامورا، 1985). در کل تولیدکنندگان نیاز به بستر کشت‌هایی دارند که پایدار و باثبات بوده (تغییرپذیری کم در ترکیب)، در دسترس و به‌آسانی قابل‌ استعمال و هزینه کارگری آن مقرون‌به‌صرفه باشد. خصوصیات فیزیکی و شیمیایی مطلوب بستر کشت و ترکیبات آن‌ها از نکات مهم و قابل‌توجه است. ویژگی‌های فیزیکی مهم، شامل درصد تخلخل کل، ظرفیت نگهداری آب، درصد خلل و فرج هوا، چگالی حجمی و توزیع و پراکنش اندازه ذرات است. ویژگی‌های شیمیایی مهم شامل pH، غلظت نمک‌های قابل‌حل و ظرفیت تبادل کاتیون (CEC) است (گریفین، 2010).
ضروریات پایه‌ای برای بستر کشت گیاه، ثبات و پایداری شیمیایی در حد عالی، سبک‌وزن بودن، ارزان بودن، عاری از آفات و بیماری و فراوانی منابع مواد تشکیل‌دهنده بستر کشت است (ارکیسلی و همکاران، 2003). از طرفی بستر کشت باید نفوذپذیر بوده و استحکام و قدرت کافی داشته تا گیاه را محکم نگه‌داشته و همچنین توانایی بستر کشت برای حفظ آب و انتقال گازها احتمالاً برای حفظ کیفیت گیاه مهم به نظر می‌رسد (درسبول، 2010). در سال‌های اخیر بعضی مسائل و مشکلات در کشت خاکی (از قبیل شوری و ویژگی‌های نامناسب خاک) و محدودیت منابع آب در بسیاری از کشورها و ایران موجب گسترده‌شدن کشت بدون خاک شده است. جایگزین‌کردن سیستم‌های کشت بدون خاک با کشت خاکی، برای گیاهان، به‌ویژه سبزیجات موجب کنترل تغذیه گیاه و دفع بیماری‌های گیاهی خاک زاد می‌شود (برجی و همکاران، 2010).
2-8-1- خواص عمومی بسترهادر کشت بدون خاک آنالیز فیزیکی و شیمیایی بسترها ضروری است زیرا بسترهای کشت روی تولید سیستم ریشه‌ای اثر مستقیم داشته و لذا تغذیه آب و مواد معدنی گیاه و به دنبال آن فعالیت‌های متابولیکی کل گیاه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین بایستی قیمت بسترها و مقدار برگشتی آن (ناشی از استفاده خوب) اهمیت داده شود (روستایی، 1388).
2-8-1-1- خواص مکانیکیخواص مکانیکی بسترها منحصر به سه عامل مهم بوده که طی مدت استفاده تغییر می‌کند که عبارت‌اند از نرمی، فشردگی و تجزیه. اغلب انتخاب بسترها در رابطه با مدت دوره رویش گیاه موردنظر و امکان استفاده مجدد از بسترها جهت کشت جدید وابسته به این مشخصات است. نرمی و انعطاف و ارتجاع سوبستراها (بستر کشت) بستگی به بافت ذرات و همچنین دانه‌بندی آن‌ها دارد و هدف اصلی، داشتن یک تکیه‌گاه که ریشه را زخمی نکند، است. فشردگی در ته محفظه حاوی بستر، ناشی از خراب‌شدن ساختمان اصلی بستر طی زمان است. این تغییرات سبب فشردگی مخصوص در ته بستر شده لذا ریشه‌ها جهت نفوذ و دریافت اکسیژن با مشکل مواجه می‌شوند. تجزیه بسترها به تغییرات ماهیت بستر طی زمان برمی‌گردد. بسترها ممکن است به ذرات کوچک‌تر تقسیم شوند مانند پرلیت و ورمیکولیت و یا تحت اثر میکروفلور موجود در بستر تجزیه شوند که در مورد تورب‌ها به آهستگی و برای خاک‌اره سریع صورت می‌گیرد. لذا سرعت تجزیه آهسته سبب ضمانت دوام خوب بستر خواهد شد (روستایی، 1388).
2-8-1-2- خواص فیزیکیبستر کشت از یک‌ فاز جامد و یک‌ فاز خالی که خلل و فرج نامیده می‌شود، تشکیل‌شده است. خلل و فرج مذکور به‌وسیله سیال که ممکن است به شکل مایع یا گاز باشد، اشغال‌ شده است. خواص فیزیکی بستر مربوط به خلل و فرج آن بوده که میزان آب و یا هوای موجود در اختیار ریشه گیاه را در برمی‌گیرد. پارامترهای مزبور وابسته به هم بوده و نقش مهمی در انتخاب بستر در کشت بدون خاک به‌دلیل نقش آن‌ها در جذب عناصر معدنی و به ویژه تنفس ریشه‌ها ایفا می‌کنند (روستایی، 1388). یک خاک باغی و یا ماده معدنی مطلوب در حدود 50 درصد خلل و فرج دارند. بسترهای آلی مورد استفاده در گلخانه بین 75 تا 85 درصد تخلل دارا می‌باشند (رونالد و دیان، 2006).
تعیین مشخصات فیزیکی بستر، در کشت بدون خاک نقش مهمی بازی می‌کند که عبارتند از:
الف- تناوب چرخه‌های اشباع خلل و فرج به‌وسیله محلول غذایی- آب و هوا و جایگزینی با همان حجم هوا، سبب هوا‌رسانی سیستم ریشه‌ای خواهد شد؛
ب- سه مشخصه مهم؛ خلل و فرج، ظرفیت نگهداری آب و میزان هوا در بستر بسیار مهم بوده و از یکدیگر کاملاً مجزا نمی‌باشند؛
ج- نبایستی فراموش کرد این خصوصیات در طی کاشت ابتدا از طریق تجمع ریشه‌ها و سپس به‌وسیله تغییرات ساختمانی به‌ مرور زمان تغییر خواهند کرد (روستایی، 1388).
2-8-1-3- خواص شیمیایی
با توجه به این‌که در کشت‌های بدون خاک معمولاً تمام عناصر غذایی موردنیاز گیاه در محلول غذایی وجود دارد و بر اساس یک تعادل درست انتخاب می‌شود، بهتر است بستر کشت از نظر شیمیایی خنثی و بی‌جان باشد تا عکس‌العمل‌های شیمیایی بین بستر و محلول غذایی و در نهایت تغییرات نامساعد و ناخواسته در ترکیب محلول غذایی صورت نگیرد (روستایی، 1388).
2-8-1-3-1- pH یا اسیدیتهمیزان اسیدیته بستر کشت توسط اندازه‌گیری مقدار یون‌های هیدروژن مربوط در محلول بستر تعیین می‌شود. pH معین بستر، قابلیت دسترسی ریشه به عناصر غذایی گیاه را تنظیم می‌کند. بهترین دامنه pH برای بستر بدون خاک 4/5 تا 6 و برای بسترهای همراه با خاک 2/6 تا 8/6 است. pH بستر می‌تواند در واکنش به کودها، قلیایی‌ات آب و تجزیه ماده آلی تغییر کند (وسترولت، 2003).
2-8-1-3-2- ظرفیت تبادل کاتیونیبرخی مواد موجود در ترکیبات بسترها نظیر رس و تورب طلایی دارای تعداد زیادی کاتیون در سطح خود می‌باشند. این کاتیون‌ها می‌توانند با کاتیون‌های موجود در محلول غذایی مبادله شوند که این پدیده تا رسیدن به حالت تعادل بین دو فاز مزبور ادامه خواهد یافت که مجموعه کاتیون‌های مذکور در محل‌های جذب روی بستر CEC یا ظرفیت تبادل کاتیونی را تشکیل می‌دهند (لمایر و همکاران،‌ 1989). ظرفیت تبادل کاتیونی، میزان توانایی بستر برای نگهداری مواد غذایی است. حاصلخیزی یا باروری یک بستر مستقیماً به تعداد کاتیون‌های موجود در بستر که می‌توانند جذب یا نگهداری شوند وابسته است. ظرفیت تبادل کاتیونی زیاد، باروری بالای بستر را به همراه دارد (رونالد و دیان، 2006).
ممکن است CEC از یون‌های کلسیم، منیزیم، پتاسیم و سدیم تشکیل‌ شده باشد که بدین‌صورت تبادلات سبب تغییرات ترکیب محلول غذایی شده که هنگام ساخت و فرمولاسیون محلول غذایی بایستی در نظر گرفته شود. ممکن است CEC شامل یون‌های H+ باشد که در این صورت خطر اسیدی‌شدن محلول غذایی وجود دارد و لازم است قبل از کاربرد، pH مواد را تصحیح نمود. در اینجا بایستی اضافه نمود که این کار گران و پردردسر است، لذا بایستی در کشت در محیط بدون خاک و در کشت هیدروپونیک (آبکشت) موادی با CEC پایین و یا صفر استفاده نمود (روستایی، 1388).
2-8-1-3-3- نسبت کربن به ازت (C/N)بسترهای‌ آلی در نتیجه فعالیت میکروارگانیسم‌ها تجزیه می‌شوند. این موجودات طی فرآیند تجزیه، نیتروژن را جذب می‌کنند. اگر مقدار زیادی مواد آلی در مدت کمی توسط میکروارگانیسم‌ها تجزیه شوند، بستر از نیتروژن تهی می‌شود. بین گیاه و میکروارگانیسم‌ها برای جذب نیتروژن رقابت پیش می‌آید و میکروارگانیسم‌ها به علت سطح ویژه بیشتر، پیروز می‌شوند. بهترین نسبت کربن به ازت (C/N) برای گیاهان زینتی در محدوده کمتر از 1/30 = C/N است (دوله و ویلکینز، 1999).
2-8-1-3-4- هدایت الکتریکی (EC)هدایت الکتریکی (EC)، مقدار کل نمک‌های قابل‌حل در بستر است. در تولید گلخانه‌ای بدون خاک نمک‌ها از کودها منشأ می‌گیرند، بنابراین EC در کشت‌های بدون خاک تحت تأثیر سطوح کودی مورد استفاده در بستر است. همچنین ممکن است نمک‌های قابل‌حل، نتیجه تجزیه ترکیبات آلی بستر و یا ناخالصی‌های آب آبیاری باشد (وسترولت، 2003). دامنه مطلوب شوری در بسترهای کشت گیاهان زینتی 63/0 تا 56/1 میلی موس بر سانتی‌متر گزارش می‌شود (روبینز، 2000).
2-8-2-انواع بسترهای کشت 2-8-2-1- پیتپیت از تجزیه ناقص گیاهان متنوع که در محیط‌های آبی و مرداب‌ها رشد می‌کنند، به‌دست می‌آید (روستایی، 1388) و جهت اصلاح خاک مورد استفاده در باغبانی و اجزای تشکیل دهنده مخلوط‌های گلدانی کاربرد دارند (عبداللهی و همکاران، 1386). پرورش گیاهان روی بسترهای غیرخاکی در سال 1960 با استفاده از بسترهای آلی خصوصاً پیت آغاز گردید (شی و همکاران، 2002). پیت (پیت ماس) ظرفیت تبادل کاتیونی بالایی داشته و EC آن پایین و در حدود 5/0 دسی زیمنس بر متر است. همچنین دارای ظرفیت جذب آب بالایی است. پیت ماس خیلی اسیدی بوده و pH آن 4/3 تا 8/3 می‌باشد (گریفین، 2010). عموماً در نوع پیت با توجه به نوع گونه گیاهی و به‌خصوص قدمت و کهنگی آن‌ها و درجه تجزیه (هوموسی‌شدن) آن‌ها وجود دارد. پیت‌های قهوه‌ای یا سیاه که کهنه‌تر و به خوبی هوموسی شده‌اند و پیت‌های قهوه‌ای روشن که جدید و کمتر هوموسی شده‌اند (روستایی، 1388).2-8-2-2- پوست درختاندو نوع پوست که برای کار تولید گیاهان مورد استفاده قرار می‌گیرند، پوست درختان چوب نرم و چوب سخت می‌باشد. پوست درخت چوب سخت به علت محتوای سلولزی بالای آن‌ها، به میزان 4 برابر سریع‌تر از پوست چوب نرم‌ها تجزیه می‌شوند (ریچارد، 2004). پوست چوب نرم اساساً پوست درختان کاج می‌باشد (وسترولت، 2003). صرف نظر از نوع پوست، اگر پوست مورد استفاده حالت تازه داشته باشد، ممکن است برای گیاه ایجاد سمیت کند. درجه این سمت با توجه به چندین عامل از قبیل نوع درخت، سن پوست، فصلی که پوست از درخت برداشت می‌شود و منطقه‌ای که درخت در آن رشد کرده متفاوت خواهد بود. به منظور از بین بردن ویژگی سمیت پوست درخت برای گیاه، ضرورت دارد تمام انواع پوست‌ها در ابتدا کمپوست شوند (ریچارد، 2004). پوست کمپوست‌شده کاج، CEC بالایی داشته، نسبتاً سبک بوده و زهکشی خوب بستر را فراهم می‌کنند. همچنین دارای نسبت کربن به ازت (C/N) بالایی می‌باشند (وسترولت، 2003).
2-8-2-3- کمپوستاستفاده از ضایعات آلی کمپوست‌شده به‌علت داشتن ماده آلی و مواد تغذیه‌ای از ضایعات آلی بازیافت شده، در مقادیر تجاری رو به افزایش است. کمپوست به‌دلیل دارا بودن مواد مغذی که اساساً شامل نیتروژن و پتاسیم می‌باشد، به عنوان کود آلی کند رها عمل می‌کند. کمپوست دارای مواد تنظیم کننده رشد گیاهی و ویژگی خنثی کردن عوامل بیماری‌زا خاکزی گیاه می‌باشد. تخلخل بالا، ظرفیت نگهداری هوا در حد بالا، ظرفیت نگهداری آب پایین، محتوای نمک و مواد تغذیه‌ای بالا از ویژگی‌های کمپوست می‌باشد (گارسیا و همکاران، 2002).
2-8-2-4- ورمیکولیت نوعی رس ورقه ورقه با ساختمانی شبیه میکا و حاوی آب می‌باشد (روستایی، 1388). از نظر شیمیایی فعال می‌باشد چون CEC بالایی دارد (حدود 2 تا 5/2 میلی اکی والان در 100 گرم) (گریفین، 2010). در حضور محلول‌های نمکی بین ورقه‌ای خود یون‌های K+ و NH4+ را جذب سطحی کرده و یون‌های Mg2+ را رها می‌کند و به‌دلیل ساختمان خاصی که دارد ماده‌ای شکستنی، کم دوام بوده که گرایش به فشردگی دارد که خطر خفگی برای گیاه را به دنبال دارد (روستایی، 1388).
2-8-2-5- زئولیتزئولیت‌ها مواد متخلخلی هستند که با ساختمان کریستالی خود مانند غربال مولکولی عمل کرده و به‌دلیل داشتن کانال‌های باز در شبکه خود، اجازه عبور بعضی از یون‌ها را داده و مسیر عبور بعضی از یون‌های دیگر را مسدود می‌کند (غلامحسینی و همکاران، 1387). ظرفیت تبادل کاتیونی بسیار بالا، جذب سطحی مولکولی، دهیدراسیون و رهیدراسیون و واکنش پذیری بیولوژیکی از ویژگی‌های زئولیت می‌باشد (اریزین و همکاران، 2004). زئولیت‌ها به‌دلیل داشتن ظرفیت تبادل کاتیونی استثنایی خود، می‌توانند به طور موفقیت آمیزی در کشت محصولات مختلف از قبیل غلات، محصولات علوفه‌ای، سبزیجات، انگور و میوه‌ها مورد استفاده قرار گیرند (میلوسویک و همکاران، 2009). زئولیت‌ها می‌توانند عناصر غذایی به‌ویژه آمونیوم و پتاسیم را به صورت مخزنی در کانال‌های ساختاری خود نگه داشته و به تدریج در اختیار گیاه قرار دهند (گول و همکاران، 2005). همچنین ساختار متخلخل آن‌ها به حفظ هوادهی مناسب خاک کمک می‌کند (لیزا، 2007).
2-8-2-6- پرلیتپرلیت نوعی شن سیلیسی با مبدأ آتشفشانی و حاوی آب طبیعی (هیدراته‌شده) در ساختمان آن می‌باشد (روستایی، 1388). به‌طوری‌که در حرارت‌های بالا، تا 1800 درجه فارنهایت منبسط شده و به یک توده بسیار سبک وزن تبدیل می‌شود (وسترولت، 2003). پرلیت‌های دانه درشت برای فعالیت‌های باغبانی گلخانه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد ولی دانه‌ریزها برای کشت مزرعه‌ای مناسب هستند (چن و همکاران، 2003). پرلیت ظرفیت تبادل کاتیونی کمی دارد و pH آن حدود 5/7 می‌باشد. از نظر شیمیایی خنثی بوده لذا تأثیر کمی روی pH بستر دارد (گریفین، 2010). پرلیت فاقد CEC می‌باشد (وسترولت، 2003). این ذرات منبسط شده، تهویه بستر و ظرفیت نگهداری آب را به مقدار کم برای بستر فراهم می‌کنند، زهکشی بستر را افزایش داده و سبب بهبود تهویه آن می‌شوند (جانکاکسین و همکاران، 2008). در سطح هر ذره از پرلیت تعداد زیادی حفره‌های ریز وجود دارد که باعث افزایش سطح ویژه آن می‌شود (رونالد و دیان، 2006). از آنجائی‌که ساختار سلولی آن به گونه‌ای است که اکثراً آب را به صورت سطحی نگه داشته، بنابراین نیاز به آبیاری مکرر داشته تا از گسترش سریع تنش آب جلوگیری شود (مالوپا و همکاران، 1992).
2-8-2-7- کوکوپیتدر چند سال اخیر کوکوپیت به عنوان مزوکارپ نارگیل مورد توجه قرار گرفت و جانشین پیت اسفاگنوم برای استفاده در باغبانی شد (یائو و مورفی، 2000). الیاف نارگیل تولید شده از پوست نارگیل به علت این‌که بسیاری از خصوصیات عمومی پیت را دارا می‌باشند، به طور فزاینده‌ای به عنوان بستر مورد استفاده هستند و ثبات زیستی خوبی را بعد از 120 روز دارا می‌باشند (گوئرین و همکاران، 2001). کوکوپیت ویژگی‌های فیزیکی مناسبی دارد از جمله می‌توان به خلل و فرج زیاد، ظرفیت نگهداری آب بالا، چگالی حجمی کم، از دست دادن آب کم و فساد میکروبی کم اشاره نمود (اوانس و همکاران، 1996؛ پراساد، 1997).
کوکوپیت به‌دلیل داشتن خاصیت اسفنجی و دارابودن ذرات با کوچک‌ترین اندازه، قدرت نگه داری بیشترین میزان آب را دارد، ولی حالت غرقاب در گلدان ایجاد نمی‌کند، زیرا خاصیت موئینگی در این ماده بالاست و بستر به تدریج آب خود را از دست می‌دهد (نوگوارا و همکاران، 2000). با توجه به اینکه CEC کوکوپیت نسبت به پیت کمتر بوده و همچنین سرعت تجزیه کوکوپیت پایین است، لذا بسترهای با پایه پوست نارگیل، به طور موفقیت آمیزی برای کشت گیاهان زینتی مورد استفاده قرار گرفته است (وسترولت، 2003).
2-9- تغذیهبرای این‌که گیاه سبز مواد معدنی مورد نیاز رشد خود را به مقادیر کافی بهدست آورد، چندین شرط باید برآورده شود؛ اول اینکه مواد معدنی در خاک باید به صورت قابل جذب برای سلول‌های ریشه باشد، دوم این که خاک باید تهویه خوبی داشته باشد تا فسفریلاسیون در سلول‌های ریشه انجام گیرد و سرانجام سیستم انتقال در گیاه باید در رساندن مواد به سلول‌های دریافت کننده به طور موثری عمل کند (مجتهدی و لسانی، 1386).
2-10- اسیدهیومیک
اسید هیومیک می‌تواند به طور مستقیم اثرات مثبتی بر رشد گیاه بگذارد. رشد قسمت هوایی و ریشه گیاه توسط اسید هیومیک تحریک می‌شود، ولی اثر آن بر روی ریشه برجسته‌تر است، حجم ریشه را افزایش داده و باعث اثربخشی سیستم ریشه شده که احتمالاً دلیل افزایش محصول می‌باشد (سماوات و ملکوتی، 1384). اسید هیومیک جذب نیتروژن، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و فسفر را توسط گیاه افزایش می‌دهد. کاربرد اسید هیومیک کلروز گیاهان را بهبود می‌بخشد که احتمالاً نتیجه‌ای است از توانایی اسید هیومیک برای نگهداری آهن خاک به فرمی که قابل جذب و سوخت و ساز باشد. این پدیده می‌تواند در خاک‌های قلیایی و آهکی مؤثر باشد که معمولاً کمبود آهن قابل جذب و مواد آلی را دارند (آتیه و همکاران، 2002).
2-10-1- مزایای استفاده از اسید هیومیک۱- افزودن مواد آلی به خاک‌هایی با کمبود مواد آلی؛
۲- افزایش قدرت ریشه؛
۳- بهبود جذب مواد غذایی؛
۴- افزایش سنتز کلروفیل؛
۵- بهبود جوانه زنی بذر؛
۶- افزایش نگهداری حاصلخیزی؛
۷- تحریک فعالیت میکروبی مفید؛
۸- حفظ سلامت گیاه و افزایش محصول؛
۹- سالم و بی خطر بودن برای حیوانات، گیاهان و انسان؛
۱۰- تحریک‌کننده هورمون‌ها و آنزیم‌های گیاهی؛
۱۱- متوقف‌کننده بیماری‌ها، تنش گرمایی و صدمات سرما؛
۱۲- افزایش فعالیت آنتی اکسیدانتی.
مواد هیومیک پیچیده، مخلوط و با وزن مولکولی بالایی هستند که توسط واکنش‌های شیمیایی و بیوشیمیایی در طی فساد و دگرگونی بقایای گیاهی و میکروبی تشکیل شده‌اند. مواد هیومیک از ترکیبات بسیار مهم خاک است که خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و حاصلخیزی خاک را تحت تأثیر قرار می‌دهد و همچنین اثر مستقیم بر روی گیاهان و محصولات کشاورزی دارد. برخی مطالعات نشان داده‌اند که مواد هیومیک حاوی اکسین یا مواد شبه اکسین می‌باشند. مواد هیومیک متابولیسم ثانویه گیاه را با افزایش جذب CO2، سنتز ATP و تأثیر بر فتوسنتز راه می‌اندازند. اسید هیومیک یک محرک زیستی است و می‌تواند برای چمن، درختان، درختچه‌ها، بوته‌ها، باغچه‌ها و حتی گیاهان آپارتمانی استفاده شود. هیومیک اسید یک اسید ضعیف آلی با قابلیت‌های بسیار زیاد است که کمک فراوانی به جذب این عناصر به گیاه کرده، از آب‌شویی و از دست رفتن آن‌ها جلوگیری می‌کند. به همین علت مصرف کودهای شیمیایی در خاک را می‌تواند به نصف کاهش دهد، در حالی‌که نتیجه بهتری برای کشاورز به بار آورد و در عین حال، تا حد زیادی از هزینه‌ی سرسام‌آور خرید کودهای شیمیایی و مسمومیت و سفتی خاک بکاهد. امروزه اسید هیومیک به رسمیت شناخته شده و افزایش استفاده از آن به‌دلیل اثرات سودمند آن در رشد و کشت محصولات (سبزی و غیرسبزی)، مرکبات، چمن، گل‌ها و به ویژه در خاک‌هایی با کمبود مواد آلی. اسید هیومیک یک کود نیست، به طور مستقیم مواد غذایی را برای گیاه فراهم نمی‌کند، ولی یک مکملی برای کود است. هنگامی که اسید هیومیک به خاک رس اضافه می‌شود، باعث شکستن سله می‌شود و اجازه می‌دهد تا نفوذ آب افزایش یافته و رشد و نمو ریشه بهتر شود. هنگامی که به خاک شنی اضافه می‌شود، اسید هیومیک مواد آلی ضروری لازم برای حفظ آب را اضافه می‌کند، بنابراین رشد ریشه را بهبود بخشیده و توانایی خاک‌های شنی را برای حفظ و شسته‌نشدن مواد حیاتی گیاه می‌افزاید (سماوات و ملکوتی، 1384).
2-10-2- نقش اسید هیومیک در رشد گیاههمان‌طور که در بالا ذکر شد، یکی از راه‌های بهبود رشد گیاه از طریق بهبود ساختار هر دو خاک شنی و رسی می‌باشد که اجازه رشد و نمو بهتر ریشه را می‌دهد. رشد گیاه نیز توسط توانایی گیاه به جذب و دریافت مواد غذایی بیشتر بهبود می‌یابد. اسید هیومیک به ویژه در آزادسازی مواد غذایی در خاک مفید است، به طوری که آن‌ها را در دسترس گیاه قرار می‌دهد. برای مثال اگر یک مولکول آلومینیوم به فسفر متصل باشد، اسید هیومیک آن‌ها را جدا کرده و فسفر را در دسترس گیاه قرار می‌دهد. اسید هیومیک به ویژه در توانایی‌اش برای کلات‌کردن ریزمغذی‌ها جهت افزایش دسترسی زیستی عناصر توسط گیاه اهمیت دارد. اسید هیومیک اصطلاحی تجاری است که اغلب، به ترکیب اسید هیومیک و اسید فولیک که به طور طبیعی در رسوبات رخ می‌دهد، استفاده می‌شود. اسید هیومیک در میان اکثر مواد بیوشیمیایی فعال در خاک می‌باشد (ابراهیم و همکاران، 2008).
2-11- اسپری یا محلول‌پاشی (تغذیه برگی)به خاطر رفع سریع کمبود و کم‌کردن مصرف کود که از نظر اقتصادی و آلودگی زیست محیطی اهمیت داشته و از طرف دیگر مشکل تثبیت عناصر در خاک‌های با pH بالا، تغذیه برگی را به عنوان یک روش مناسب توصیه می‌کنند (بنتون جونز، 2000). از طریق تغذیه برگی می‌توان عناصر غذایی را در زمانی که اثر سریع لازم است، مستقیماً در اختیار شاخ و برگ یا میوه قرار داد. در بعضی موارد به‌ویژه موقعی که پدیده ناسازگاری (آنتاگونیستی) مواد از طریق ریشه اشکال ایجاد می‌کند و یا افزودن موادی به خاک موجودات زنده خاک را از بین می‌برد، تغذیه برگی اهمیت زیادی پیدا می‌کند (چانگ و همکاران، 2008). مزایای این روش به صورت زیر است:
هدرروی کود کم است، آلودگی خاک و آب کمتر می‌شود، سرعت جذب آن بالاست، همواره با پاشیدن کم استفاده می‌شود و شستشوی برگ، که باعث از بین رفتن گرد و خاک می‌شود. اما بستگی به کودپاشی، هدر رفتن کود بیشتر می‌شود و ممکن است آلودگی هوا افزایش یابد. اگر دما زیاد باشد استفاده از آن خطرناک است ومنجر به سوختگی برگ می‌شود. در روزهای ابری و زمانی که باد می‌وزد نباید استفاده شود. اگر بتوانیم کاری کنیم که محلول در تمام سطح برگ پخش شود سطح تماس برگ با محلول افزایش یافته و برای این کار باید کشش سطحی آب را کاهش دهیم. با استفاده از موادی به نام مویان یا صابون مایع به غلظت 5/0 در هزار این کار را انجام داده و بنابراین میزان جذب محلول افزایش پیدا می‌کند (شیراوند و رستمی، 1387).
2-12- بستر کشتتوت‌فرنگی به‌طورکلی در بیشتر کشورها به‌صورت گسترده در خاک مورد کشت و کار قرار می‌گیرد. این گیاه از نواحی معتدل از قبیل شمال و مرکز اروپا، کره، ژاپن و بعضی از نواحی چین در گلخانه در محیط بدون خاک نیز کشت می‌گردد. تولید گلخانه‌ای توت‌فرنگی در محیط کشت بدون خاک دارای مزایای زیادی است که می‌توان به افزایش بازده در واحد سطح، تولید خارج از فصل در زمانی که قیمت در بازار بالاست، مدیریت نسبتاً آسان آفات و کاهش سموم شیمیایی و کیفیت مناسب میوه اشاره نمود (دینار، ۲۰۰۳). در مورد کشت خاکی توت‌فرنگی، این گیاه سازگاری زیادی نسبت به انواع خاک نشان می‌دهد. خاک‌های شنی رسی یا رسی- شنی هوموس‌دار بهترین موقعیت و شرایط برای رشد و نمو مطلوب و تولید محصول مطمئن را فراهم می‌سازند. همچنین افزایش هوموس خاک برای پرورش توت‌فرنگی اهمیت زیادی دارد زیرا کمبود هوموس را به‌ندرت می‌توان به‌وسیله مصرف کودهای شیمیایی جبران کرد (کاشی و حکمتی، ۱۳۷۰). کاربرد مواد آلی مانند ورمی‌کمپوست و کود دامی در بستر کشت می‌تواند نفوذپذیری و تهویه محیط کشت را بهبود بخشد (آرا نکن و همکاران،۲۰۰۴). توت‌فرنگی در محیط کشت خنثی تاکمی اسیدی، بهتر از محیط‌های کشت قلیایی رشد می‌کند و در pH بین ۶ تا ۵/۶ در صورت تأمین مواد غذایی کافی حداکثر رشد را خواهد داشت (کاشی و حکمتی، ۱۳۷۰).
۲-13- اهمیت کشت بدون خاکپرورش گیاهان در بسترهای کشت بدون خاک، به‌دلیل مزایای متعدد نظیر کنترل تغذیه گیاه، کاهش بروز بیماری‌ها و آفات و افزایش کمیت و کیفیت محصول نسبت به کشت خاکی در حال گسترش است. خصوصیات مواد مختلف مورد استفاده به‌عنوان بستر کشت، به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بر رشد گیاه و تولید محصول اثر دارد (وردونک و همکاران، ۱۹۸۲). بنابراین، یکی از مهم‌ترین عوامل در ایجاد یک سیستم کشت بدون خاک، انتخاب بستر کشت مناسب است (اولیمپیوس، ۱۹۹۵).
۲-14- اهمیت استفاده از ترکیبات بستریدر بسترهای آلی بدون خاک، اندازه و توزیع ذرات از آنجا که ظرفیت نگهداری آب و تهویه بستر را تعیین می‌کند، دارای اهمیت است (رونقی و مفتون، ۱۳۸۲). کوکوپیت یک ماده آلی با ظرفیت جذب یونی متوسط است و دارای تخلخل هوایی و ظرفیت خوب نگهداری آب و مواد غذایی است (ارزانی، ۱۳۸۶). پرلیت با ظرفیت تبادل کاتیونی بسیار ناچیز و قدرت جذب بالای آب، افزایش راندمان آبیاری، امکان استفاده مجدد بستر در کشت‌های بعدی و در نتیجه کاهش هزینه‌های تولید، به عنوان بستری با خصوصیات بسیار عالی در کشت بدون خاک مطرح می‌باشد (دیجدیدی و همکاران، ۱۹۹۹). آب قابل دسترس در پرلیت به مرور زمان افزایش پیدا می‌کند (مارتینز و آباد، ۱۹۹۲). پرلیت از لحاظ تأمین هوای کافی، محیط کشت مناسبی است. وجود پرلیت به عنوان یک ماده معدنی در ترکیب بسترهای کشت آلی، سبب پایین آوردن ظرفیت تبادل کاتیونی عناصر گردیده و این به نوبه خود بر اسیدیته میوه نیز تأثیر می‌گذارد. کاربرد پیت در کشت گیاهان به تنهایی اغلب علائم کمبود عناصر غذایی را نشان می‌دهد. در صورتی که ترکیب آن با خاک‌های معدنی، دارای اثرات سودمندی بر رشد گیاه می‌باشد که علت آن را در نقش پیت بر فرآیندهای شیمیایی مؤثر در فراهمی و تعادل عناصر مغذی دانسته‌اند (بونت، ۱۹۸۸). بستر کشت‌هایی مانند سنگریزه، شن، ماسه و پشم سنگ و … ممکن است خود بی اثر باشند، اما دارای منافذی می‌باشند که محلول غذایی را که در نهایت جذب ریشه گیاه می‌شود، در خود نگه می‌دارند (رونقی و مفتون، ۱۳۸۲).
در چند سال اخیر کوکوپیت به عنوان مزوکارپ نارگیل مورد توجه قرار گرفت و جانشین پیت اسفاگنوم برای استفاده در باغبانی شد (یائو و مورفی، ۲۰۰۰). الیاف نارگیل به علت اینکه بسیاری از خصوصیات عمومی پیت را دارا می‌باشند، به طور فزاینده‌ای به عنوان بستر مورد استفاده هستند و ثبات زیستی خوبی را بعد از ۱۲۰ روز دارا می‌باشند (گوئرین و همکاران، ۲۰۰۱). احتمالاً کوکوپیت به‌دلیل خصوصیات فیزیکی و شیمیایی مناسب که مهم‌ترین آن‌ها ظرفیت نگه‌داری آب و هوا و وزن حجمی کم می‌باشد، بهترین رشد را در گیاه ایجاد می‌کند. توزیع اندازه منافذ در بسترها مهم است زیرا فضای منفذ، وزن ظاهری و ظرفیت نگه‌داری آب و هوا را تعیین می‌کند (بنیتو و همکاران، ۲۰۰۵). کوکوپیت، دارای ظرفیت تبادل کاتیونی بالایی بوده و طبق اطلاعات منتشر شده ظرفیت تبادل کاتیونی پیت از ۵۰ تا بیش از ۱۰۰ برابر پرلیت می‌باشد. همچنین کوکوپیت باعث پایداری بیشتر pH می‌گردد که به نوبه خود در جذب عناصر غذایی تأثیر خواهد داشت (سانولد و ووت، ۲۰۰۹). کوکوپیت ویژگی‌های فیزیکی مناسبی دارد از جمله می‌توان به خلل و فرج زیاد، ظرفیت نگهداری آب بالا، چگالی حجمی کم، از دست دادن آب کم و فساد میکروبی کم اشاره نمود که باعث می‌شود جزو بسترهای کشت مناسب به حساب آید (اوانس و همکاران، ۱۹۹۶؛ پراساد، ۱۹۹۷). نتایج بسیاری از آزمایشات نشان داد که کوکوپیت به تنهایی و یا به عنوان ترکیب اصلی تشکیل دهنده بستر کشت برای گیاهان مختلفی از جمله رز، ژربرا و بسیاری گیاهان گلدانی مناسب است (تردر و نواک، ۲۰۰۲؛ دی کرجی و لیوون، ۲۰۰۱).
۲-15- اهمیت بستر کشت در توت‌فرنگیتغذیه مناسب بوته‌های توت‌فرنگی گلخانه‌ای بهطور اعم و یافتن محلول غذایی مناسب مختص واحدهای هیدروپونیک، برای به‌دست آوردن حداکثر محصول و بهرهوری مناسب، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. در تغذیه بوته‌های توت‌فرنگی دادن پتاسیم بهینه، بسیار حائز اهمیت می‌باشد. توت‌فرنگی نیاز زیادی به پتاسیم دارد زیرا این عنصر جزء سازنده اصلی میوه است. اندازه، رنگ و اسیدیته میوه ارتباط مثبتی با میزان پتاسیم دارند (بهنامیان و مسیحا، 1381). بسیاری از عوامل تولیدی و کیفی در توت‌فرنگی متأثر از میزان پتاسیم گیاه و به‌ویژه میوه است.
در سال‌های اخیر کشت بدون خاک یکی از سیستم‌های اصلی کشت در بین فنون مختلف مورد استفاده در باغبانی و تولید توت‌فرنگی بوده است. عملکرد میوه برای تولیدکنندگان توت‌فرنگی مهم بوده و عاملی کیفی می‌باشد و ارزش اقتصادی آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد (اوکی و لیث، ۲۰۰۴). کوکوپیت را به تنهایی و یا به همراه بسترهای دیگر استفاده می‌کنند. از جمله این بسترها که به صورت مخلوط کوکوپیت در کشت گیاه توت‌فرنگی قابل استفاده است پرلیت می‌باشد. از آنجا که پرلیت بیش از اندازه سبک می‌باشد و در صورت استفاده از آن به مقدار زیاد، برای گیاه عوارض ایجاد می‌کند بهتر است به‌تنهایی به عنوان بستر کشت قرار نگیرد (محبوب خمامی، ۱۳۸۶). بهتر است توت‌فرنگی در کشت هیدروپونیک کاشته شود تا مواد غذایی به صورت مناسب در دسترس آن قرار بگیرد، اما این کار در ایران مقرون به صرفه نیست و بستر کشت کوکوپیت برای آن مناسب می‌باشد که بیشتر به صورت مخلوط با پرلیت مورد استفاده قرار می‌گیرد (شیراوند و رستمی، ۱۳۸۷). به‌دلیل بالابودن سطوح پتاسیم و سدیم در کوکوپیت و پیت، برنامه کوددهی باید به دقت و مناسب با نیاز گیاه تنظیم گردد (تردر، ۲۰۰۸). ارکیسلی و همکاران (۲۰۰۵) با بررسی تاثیرات بسترهای کشت پرلیت، خاک جنگل، فاین‌پیت+ پرلیت (۱:۱) و پیت + پرلیت (۱:۱) بر رشد و توسعه گیاه توت‌فرنگی گزارش نمودند که پیت، فاین‌پیت و فاین‌پیت + پرلیت مهم‌ترین نتایج را بر تعداد ریشه‌های ابتدایی، بلندترین تار ریشه و بیشترین تعداد طوقه در هر ساقه هوایی داشتند. طبق گزارش مامی و همکاران (۱۳۸۶) بیشترین عملکرد کل و عملکرد بازارپسند توت‌فرنگی در سیستم کشت بدون خاک و بالاترین میزان میوه بستن و تعداد برگ و تعداد میوه مربوط به تیمار پیت + پوسته برنج کربونیزه به‌دست آمد.
پرلیت به‌دلیل خاصیت معدنی خود دارای مواد معدنی غنی از جمله آهن، سدیم، کلسیم و کانی‌های نادر دیگر می‌باشد (طباطبایی و محمدرضایی، ۱۳۸۵). کاربرد پیت در کشت گیاهان به تنهایی اغلب علائم کمبود عناصر غذایی را نشان می‌دهد. در صورتی که ترکیب آن با خاک‌های معدنی، دارای اثرات سودمندی بر رشد گیاه می‌باشد که علت آن را در نقش پیت بر فرآیندهای شیمیایی مؤثر در فراهمی و تعادل عناصر مغذی دانسته‌اند (عبداللهی و همکاران، ۱۳۸۴). ابراهیمی و همکاران (۱۳۹۱) با بررسی عملکرد توت‌فرنگی تحت نسبت‌های مختلف پتاسیم محلول غذایی در سه بستر کشت گزارش کردند که بستر کشت کوکوپیت + پرلیت بر روی خصوصیات رویشی گیاه توت‌فرنگی بیشترین تأثیر را داشت. در صفات رویشی و خصوصیات شیمیایی میوه هم بیشترین تعداد میوه و عملکرد کل در بستر کشت کوکوپیت + پرلیت به‌دست آمد. نتایج به‌دست آمده نشان داد که بیشترین عملکرد کل از تیمار ۳۰۰ میلی‌گرم در لیتر پتاسیم محلول غذایی، بستر کشت کوکوپیت + پرلیت و رقم پاروس با میانگین ۸۴/۹۲۱ گرم و کمترین عملکرد کل از تیمار 200 میلی‌گرم در لیتر پتاسیم، بستر کشت ماسه + پرلیت دانه درشت و رقم کاماروسا با میانگین ۳۳/۵۳۷ گرم حاصل شد. نتایج سوری و همکاران (۱۳۹۲) نشان داد که بستر کشت کوکوپیت + پرلیت بر روی خصوصیات رویشی گیاه توت‌فرنگی تأثیر معنی‌دار داشته و همچنین بیشترین تعداد میوه و عملکرد کل از بستر کشت کوکوپیت + پرلیت گزارش کردند. نتایج آن‌ها نشان داد بیشترین عملکرد کل از بستر کشت کوکوپیت + پرلیت / رقم پاروس با میانگین ۳/۸۲۰ گرم در بوته حاصل شد. در تحقیقی که در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان غربی انجام گرفت اثر پنج نوع بستر کاشت شامل: کوکوپیت (۱۰۰%)، پرلیت (۱۰۰%)، کوکوپیت + پرلیت (۵۰% + ۵۰%)؛ کوکوپیت + پرلیت (۲۵% + ۷۵%)؛ کوکوپیت + پرلیت (۷۵% + ۲۵%) و دو تراکم کشت (۱۰ و ۲۰ گیاه در هر متر مربع) بر عملکرد توت‌فرنگی رقم سلوا مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج نشان داد که بیشترین عملکرد واحد آزمایشی در بستر ۱۰۰% کوکوپیت حاصل شد و بستر کشت کوکوپیت + پرلیت (۵۰% + ۵۰%) در مرحله بعدی قرار گرفت. میزان عملکرد واحد آزمایشی تحت تأثیر تراکم قرار نگرفت (دیلمقانی و همکاران، ۱۳۹۰).
آزمایشی به منظور ارزیابی اثر بستر کشت در سیستم کشت بدون خاک بر عملکرد ارقام توت‌فرنگی انجام شد. تیمارهای آزمایش شامل سه رقم توت‌فرنگی (کامارزا، مرک، سلوا) و شش بستر کشت ](پوست برنج، ضایعات هرس چنار، کوکوپیت + پرلیت (۵۰:۵0)، ورمی‌کمپوست + پرلیت + کوکوپیت (۵۰:۴۵:۵)، ورمی‌کمپوست + پرلیت + کوکوپیت (۴۵:۴۰:۱۵)، ورمی‌کمپوست + پرلیت + کوکوپیت (۴۰:۳۵:۲۵) [بودند. صفاتی همچون تعداد برگ، تعداد طوقه، قطر طوقه، تعداد خوشه گل، عملکرد میوه در هر بوته، بیوماس کل و نسبت ریشه به اندام هوایی اندازه‌گیری شدند. نتایج نشان داد که این ارقام در بسترهای کشت مختلف پاسخ‌های متفاوتی داشتند. بیشترین تعداد برگ و تعداد طوقه در رقم کامارزا در بستر کشت حاوی ۵% ورمی‌کمپوست، بیشترین قطر طوقه در رقم مرک در بستر کشت حاوی ۵% ورمی‌کمپوست، بالاترین تعداد خوشه گل در رقم مرک در بستر کشت حاوی ۲۵% ورمی‌کمپوست، حداکثر میزان عملکرد در بستر کشت حاوی ۵% ورمی‌کمپوست و سلوا در بستر کشت حاوی ۱۵% ورمی‌کمپوست، بیشترین میزان بیوماس کل در رقم مرک در بسترهای کشت حاوی ۱۵% ورمی‌کمپوست و نیز ۲۵% ورمی‌کمپوست، بالاترین نسبت ریشه به اندام هوایی در رقم سلوا در بستر ضایعات هرس چنار دیده شد (محمودی و همکاران، ۱۳۹۰).
۲-16- تأثیر بسترهای کشت بر رشد گیاهاننوری‌زاده و همکاران (۱۳۸۲) با بررسی تأثیر بسترهای مختلف کشت روی رشد، عملکرد و کیفیت خیار گلخانه‌ای گزارش نمودند که بیشترین ارتفاع گیاه، وزن تر اندام گیاهی، عملکرد کل، تعداد میوه در مترمربع و میانگین وزن میوه در هر بوته از بستر پیت به‌دست آمد و کمترین میزان صفات مربوط به بستر پوسته برنج خالص بود. تردر (۲۰۰۸) در آزمایشی بستر کوکوپیت را با مخلوطی از پیت اسفاگنوم، شن و پوست درخت با نسبت ۱:۱:۵ به منظور بررسی رشد توت‌فرنگی مورد بررسی قرار داد. نتیجه آزمایش نشان داد که گیاهان رشد‌یافته در بستر کوکوپیت زودتر گل دادند، وزن تر و خشک بالایی داشتند، برگ‌ها بیشتر بوده و سیستم ریشه‌ای بهتری داشتند. گیاهان رشدیافته در کوکوپیت ۶/۱



قیمت: 12000 تومان

پایان نامهi– (231)

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: مدیریت کشاورزی
عنوان:
تحلیل سطوح دانشی و بینشی کشاورزی پایدار در بین شالیکاران غرب گیلان
استاد راهنما:
دکتر سعید فیروزی
استاد مشاور:
دکتر محمد چیذری
نگارش:
نیلوفر شیریزاد ملالی
تابستان 1392

تقدیر و تشکر
بر خود لازم میدانم از تلاش و زحمات اساتید بزرگواری که در طول تحصیل اینجانب، همواره زحمات فراوانی کشیدهاند تقدیر و تشکر نمایم. علیالخصوص از زحمات جناب آقای دکتر سعید فیروزی که به عنوان استاد راهنمای این پژوهش قبول زحمت نمودند، و جناب آقای دکتر محمد چیذری که استاد مشاور در انجام پایاننامه بودهاند نهایت سپاسگزاری خود را اعلام مینمایم. همچنین از راهنماییهای جناب آقای دکتر محمد صادق اللهیاری و دکتر محمدحسین انصاری نهایت تشکر را دارم. از تکتک کسانی که با این جانب همکاری نمودهاند تشکر و قدردانی مینمایم.
نیلوفر شیریزاد ملالی
تابستان 1392
تقدیم به همسرم که در همه ی مراحل زندگی و تحصیل مشوق و یاورم است، و دخترم که وجودش آرامش بخش و قوت قلب است، و تقدیم به پدر و مادر عزیزم
چکیده پایداری تولید از جمله موضوعات جدی است که توجه بسیاری از محققان را در سالهای اخیر به خود جلب کرده است. بررسی سطح دانش کشاورزان در مورد کشاورزی پایدار عاملی تعیینکننده در پایداری واحدهای تولیدی است. بر این اساس، به منظور ارزیابی سطح دانش و نگرش کشاورزی پایدار در میان شالیکاران غرب استان گیلان، تحقیقی به روش همبستگی انجام گرفت. جامعه آماری در تحقیق شامل 18375 شالیکار در منطقه تالش در غرب استان گیلان بود. حجم نمونه به روش نمونهگیری چند مرحلهای 241 شالیکار انتخاب گردید. برای تعیین روایی از پانل متخصصان، شامل کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان استفاده گردید. به منظور بررسی معیار پایایی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که میزان آن برای مقیاس دانش(79/0) و برای مقیاس سنجش نگرش (76/0) محاسبه گردید. نتایج بدست آمده نشان داد که سطح دانش و بینش کشاورزی پایدار در بین کشاورزان منطقه تالش در حد خوبی قرار داشت. نتایج تحقیق نشان داد که بین متغیرهای سن، مساحت کل اراضی، میزان سطح زیر کشت برنج، درآمد سالانه شالیکاری و درآمد سالانه با دانش کشاورزی رابطه مثبت و معناداری در سطح 99% وجود دارد. در حالی که بین متغیرهای تعداد افراد خانواده، سطح تحصیلات، تعداد قطعات اراضی و متوسط عملکرد برنج با دانش کشاورزی پایدار رابطه معنیداری وجود نداشت. همچنین بین متغیرهای تعداد افراد خانواده و تحصیلات با نگرش کشاورزی پایدار رابطه مثبت و معناداری در سطح 95% وجود داشت. همچنین بین متغیرهای سن، سابقه فعالیت در کشاورزی، سابقه کشت برنج، مساحت کل اراضی کشاورزی، میزان سطح زیر کشت برنج، تعداد قطعات اراضی کشاورزی، درآمد شالیکاری و درآمد سالانه با نگرش به کشاورزی پایدار در غرب استان گیلان رابطه معنیداری وجود نداشت.
کلمات کلیدی: دانش، بینش، کشاورزی پایدار، توسعه پایدار، کشاورزان شالیکار.
فهرست مطالب
عنوان شماره صفحه
فصل اول……………………………………………………………………………………………………1
TOC \o “1-3” \h \z \u 1-1-مقدمه21-2- بیان مساله31-3-اهمیت و ضرورت تحقیق31-4-اهداف تحقیق41-5-سوالات تحقیق PAGEREF _Toc50916553 \h 31-6-محدوده تحقیق41-6-1- محدوده موضوعی41-6-2- محدوده مکانی41-6-3- محدوده زمانی41-7-محدودیت تحقیق5فصل دوم6
2-1- مقدمه72-2- دانش82-2-1- تعاریف دانش82-2-2- انواع دانش122-3- نگرش132-3-1- تعریف نگرش132-3-2- اهمیت نگرش142-3-3- عناصر تشکیل دهنده و ویژگیهای نگرش152-3-4- کاربردهای نگرش162-3-5- سنجش نگرش172-4- کشاورزی پایدار172-4-1- علل پیدایش اندیشه کشاورزی پایدار192-4-2- ظهور کشاورزی پایدار202-4-3- اهداف کشاورزی پایدار212-4-4- فنآوریهای کشاورزی پایدار232-4-4-1- جنگل – زراعی232-4-4-2- تلفیق دام و گیاه242-4-4-3- مالچ242-4-4-4- کنترل علفهای هرز242-4-4-4-1-گیاهان رقیب242-4-4-4-2- گیاهان اللوپاتیک252-4-4-5-کنترل بیولوژیک252-4-4-6- چندکشتی252-4-4-7- شخم252-4-4-7-1- کم خاکورزی262-4-4-7-2- بی خاکورزی262-4-4-8- تناوب262-4-5- انواع نظامهای کشاورزی پایدار27
2-4-5-1-کشاورزی ارگانیک272-4-5-2-کشاورزی پایدار کم نهاده(LISA)282-4-5-3-کشاورزی آلترناتیو282-4-5-4-کشاورزی بیودینامیک282-4-5-5-کشاورزی سنتی282-4-5-6-کشاورزی تجاری (صنعتی)292-4-6- معیارها و عناصر کشاورزی پایدار292-4-7- زمینههای دستیابی به پایداری در نظام تولید کشاورزی302-4-8- موانع و مشکلات دستیابی به کشاورزی پایدار302-5- پیشینه تحقیق31فصل سوم39
3-1- مقدمه403-2- موقعیت جغرافیایی استان گیلان403-2-1- شهرستان تالش403-3- روش تحقیق403-4-جامعه آماری413-5- روش نمونهگیری413-6- ابزار گردآوری دادهها413-7-روایی و پایایی ابزار اندازهگیری423-7-1- روایی(اعتبار)423-7-2- پایایی433-8- متغیرهای تحقیق433-8-1- متغیرهای مستقل433-8-1-1- ویژگیهای فردی433-8-1-2- ویژگیهای نظام زراعی433-8-1-3- ویژگیهای اقتصادی433-8-2- متغیرهای وابسته443-9-فرضیههای پژوهش443-10- روشهای آماری و تجزیه و تحلیل دادهها443-10-1-آمار توصیفی443-10-2-آمار استنباطی45فصل چهارم46
4-1-مقدمه474-2- یافتههای توصیفی474-2-1- ویژگیهای فردی474-2-2- ویژگیهای نظام زراعی494-2-3- ویژگیهای اقتصادی504-2-4- دانش کشاورزی پایدار524-2-5- سنجش نگرش شالیکاران در زمینه کشاورزی پایدار544-3-یافتههای استنباطی564-3-1- بررسی روابط بین متغیرها564-3-2- بررسی روابط بین متغیرهای پیش بین با متغیر وابسته58
فصل پنجم……………………………………………………………………………………………….60
5-1- مرور کلی بر تحقیق615-1-1- خلاصه615-1-2- آمار توصیفی615-1-3- آمار استنباطی615-2- نتیجه گیری615-3- بحث در مورد نتایج615-4- پیشنهادات PAGEREF _Toc50916646 \h 635-4-1- پیشنهادات پژوهش حاضر PAGEREF _Toc50916647 \h 635-4-2- پیشنهادات پژوهش آینده PAGEREF _Toc50916648 \h 63منابع و ماخذ PAGEREF _Toc50916649 \h 65پرسشنامه ……………………………………………………………………………………….73
ز
فهرست جداول
جدول شماره صفحه
جدول 4-1- توزیع فراوانی ویژگیهای فردی شالیکاران (241 n=) ………………………………………………48
جدول 4-2- توزیع فراوانی ویژگیهای نظام زراعی شالیکاران49جدول 4-3- توزیع فراوانی ویژگیهای اقتصادی شالیکاران51
جدول 4-4- میزان دانش کشاورزی پایدار شالیکاران به ترتیب اهمیت موضوع (241 n=)53
جدول 4-5- توزیع فراوانی وضعیت دانش کشاورزی پایدار در میان شالیکاران مورد مطالعه53جدول 4-6- میزان سنجش نگرش شالیکاران به ترتیب اهمیت موضوع (241 n=)55جدول 4-7- توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب سنجش نگرش56جدول 4-8- بررسی تاثیر ویژگیهای فردی، زراعی، اقتصادی در دانش کشاورزی پایدار56جدول 4-9- بررسی تاثیر ویژگیهای فردی، زراعی، اقتصادی در نگرش کشاورزی پایدار………………57جدول 4-10- متغیرها، مقیاس متغیرها، ضریب همبستگی و سطوح معنیداری آنها..58فهرست اشکال
شکل شماره صفحه
شکل 2-1- چارچوب نظری تحقیق…………………………………………………………………………………………….38
فصل اول
کلیات تحقیق

مقدمهپیشرفت‏‌های کشاورزی در قرن بیستم، نمایانگر تلاش چندین نسل از کشاورزان، پژوهشگران و سیاست‏‌گذاران برای دستیابی به امنیت غذایی بوده است. نتیجه‏‌ی این تلاش‏ها موجب افزایش قابل‏توجه عملکرد جهانی گیاهان زراعی و باغی شد. اما از سوی دیگر، همین پیشرفت پیامدهای نامطلوبی را از نظر بوم‏‌شناختی، اجتماعی و اقتصادی به دنبال داشت که از آن جمله می‏توان به فرسایش، شورشدن، اسیدی شدن و زوال کمّی و کیفی خاک، آلودگی منابع آبی به مواد شیمیایی کشاورزی، جنگل‏‌زدایی، زوال ساختارهای اجتماعی و تضعیف قدرت اقتصادی جوامع سنتی اشاره کرد. اکنون باب جدیدی از نگرانی‏ها و چالش‏‌ها در مورد امنیت غذایی جهان شکل گرفتهاست که غلبه بر آنها راهکارهایی موثرتر را می‏طلبد. مشکلی که امروزه نمود یافته، نتیجه‏‏ی نگرش‌‏های کوتاه مدت و خوش‏بینانه‏‌ی بشر در دهه‏‌های گذشته است (کامکار، 1387).پایداری واحدهای بهرهبرداری کشاورزی از جمله موضوعات جدی است که در سالیان اخیر توجه بسیاری از محققان را به خود جلب کرده است. بررسی میزان دانش کشاورزان در مورد کشاورزی پایدار یک عامل تعیینکننده در پایداری واحدهای تولید کشاورزی میباشد. صاحبنظران بر این اعتقادند که بهرهگیری از روشهای مطرح شده در کشاورزی پایدار در گرو دانش، شناخت و آگاهی کشاورز از این روشها و اثرات آن بر واحد بهرهبرداری خود است. کشاورزی پایدار با منابع انسانی دانا به اصول و عملیات پایداری و توانا در کاربست آن نیازمند است (داودی و مقصودی، 1389). در ایران نیز چند سالی است که موضوع کشاورزی پایدار و توسعه آن مورد توجه محافل علمی و اجرایی قرار گرفته است. با مطرح شدن مفهوم توسعه پایدار، نگرشهای مثبت نسبت به این مقوله وسعت بیشتری یافته و در برنامههای توسعه مورد توجه قرار گرفته است (علیپور و همکاران، 1387). تصمیم کشاورزان به پذیرش عملیات کشاورزی پایدار متاثر از عوامل مختلفی است که یکی از این عوامل نگرش آنان میباشد. لذا، در طراحی برنامههای جدید کشاورزی – زیست محیطی، متخصصان باید در کنار سایر عوامل تاثیرگذار، به پیچیدگی نگرش کشاورزان توجه نمایند (انستروم و همکاران، 2009). هدف از انجام این پژوهش بررسی دانش و بینش شالیکاران پیرامون کشاورزی پایدار میباشد.بیان مسالهدر تحقیقات پایداری صورت گرفته بر ابعاد مختلفی تاکید شده، که بیشتر به مسائل بومشناختی و شاخصهای پایداری اشاره شدهاست و کمتر به مسایلی مانند جنبههای رفتاری و علل بروز رفتارهایی که در جهت پایداری است، اشاره شده است. در این راستا ارزیابی میزان دانش بهرهبرداران از اصول پایداری و شناخت عوامل موثر بر دانش بهرهبرداران برای برنامهریزان و سیاستگذاران بهمنظور تدوین برنامههای تکمیلی در راستای توسعه منابع انسانی لازم و ضروری است (داودی و مقصودی، 1389).
ارتقاء دانش فنی کشاورزان در کنار حضور سایر عوامل و امکانات تولید موجب میگردد که آنها با بهرهگیری مناسب و بجا از تکنولوژی، به یک سطح مطلوب و معقول در روند تولید، دست پیدا کنند. تنها با ایجاد تغییرات مطلوب در کشاورزان به عنوان یگانه واحدهای متفکر تولیدکننده در بخش کشاورزی میتوان انتظار داشت که در نظام تولیدات کشاورزی تغییر مناسب ایجاد گردد و این تغییری است که قادر خواهد بود نظام کشاورزی را به توسعه پایدار رهنمون سازد. مطالعات و پژوهشهای قابل توجهی در دنیا در زمینه کشاورزی پایدار صورت گرفته که هدف اکثر آنها یافتن نکاتی است که به پایداری منجر شده و یا حذف پیشنهادهایی بوده که در خلاف پایداری بوده است. اما در این مطالعات کمتر به جنبههای رفتاری کشاورزان و عوامل موثر بر بروز یا عدم بروز رفتارهایی که به پایداری منجر میشوند، توجه شده است. اینکه میزان دانش کشاورزان در زمینه کشاورزی پایدار، درچه سطحی است؟ آیا بین دانش کشاورزان در زمینه پایداری و رعایت فعالیتهای پایداری توسط آنان رابطهای وجود دارد؟ چه عواملی میتوانند بر میزان دانش کشاورزان تاثیرگذار باشند؟ این عوامل با دانش کشاورزان چه رابطهای دارند؟
اهمیت و ضرورت تحقیق
با توجه به اهمیت تحقق و پیاده سازی کامل کشاورزی پایدار در کشور، اطلاع از ابعاد مختلف سطح دانش و بینش بهرهبرداران واحدهای شالیکاری، اساس و مبنای برنامه ریزیها و سیاستگذاریهای کلان را تشکیل می دهد. لذا با توجه آن که تا کنون تحقیق جامعی در خصوص سنجش دانش و بینش کشاورزی پایدار در بین شالیکاران غرب استان گیلان صورت نگرفته، نتایج این پژوهش میتواند برای مدیران اجرایی سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان بسیار کارساز و مفید واقع شود تا با استفاده از راهکارهای شناخته شده به تقویت سطح بینش و دانش کشاورزی پایدار شالیکاران منطقه پرداخته و در نتیجه هر چه بیشتر به اهداف کشاورزی پایدار دست یابند.
اهداف تحقیقهدف کلی از اجرای این پژوهش، بررسی دانش و بینش شالیکاران شهرستان تالش پیرامون کشاورزی پایدار میباشد. بر این اساس اهداف اختصاصی مورد نظر در این تحقیق عبارتاند از:1. بررسی ویژگی های فردی و حرفهای شالیکاران شهرستان تالش.
2. بررسی ویژگی اقتصادی – اجتماعی شالیکاران شهرستان تالش.
3. شناسایی مهمترین عوامل تاثیر گذار بر بینش و دانش شالیکاران در خصوص کشاورزی پایدار
4. بررسی میزان دانش و بینش شالیکاران در زمینه فنآوریهای کشاورزی پایدار
سوالات تحقیق1. میزان دانش وبینش شالیکاران در خصوص کشاورزی پایدار چگونه است؟
2. میزان دانش و بینش شالیکاران در زمینه فنآوریهای کشاورزی پایدار چگونه است؟
محدوده تحقیق1-6-1- محدوده موضوعی این تحقیق به بررسی میزان دانش و بینش از کشاورزی پایدار در بین شالیکاران شهرستان تالش صورت میگیرد.
1-6-2- محدوده مکانیبا توجه به اینکه استان گیلان دارای 238 هزار هکتار اراضی برنجکاری بوده و در 16 شهرستان استان، کشت برنج انجام میگردد، این تحقیق سعی دارد فقط بر روی شالیکاران شهرستان تالش با سطح زیر کشتی در حدود15987هکتار، مطالعه نماید.
1-6-3- محدوده زمانیبا در نظر گرفتن زمان آماده سازی زمین برای کشت برنج و همچنین زمان برداشت آن در تالش، این تحقیق سعی دارد از اسفندماه 1391 لغایت پایان مردادماه 1392 بر روی موضوع تحقیق مطالعه نماید.
محدودیت تحقیقاز مهمترین محدودیتهای تحقیق میتوان به پراکندگی سطوح برنجکاری شهرستان تالش و با توجه به وسعت اراضی شالیکاری در این شهرستان و نیز سطح سواد پایین شالیکاران و عدم آشنایی آنان به پاسخگویی سوالات پرسشنامه اشاره نمود.
واژههای کلیدیدانش، بینش، کشاورزیپایدار، توسعهپایدار، اراضی شالیکاری
دانش: دانش، مجموعهای قابل بازیابی از اطلاعات تائید شده است (منهاج و همکاران، 1386).
بینش: بینش، یک تصویر ایده آلی از آنچه که میتواند و باید انجام شود میباشد (مانینگ و همکاران،2003)
کشاورزی پایدار: کشاورزی پایدار یک شاخه مهم از توسعه پایدار است که به عنوان رویکرد مناسب قرن 21 در جهت پایداری این بخش مهم اقتصادی و توجه به زندگی قشر عظیمی از مردم جهان سوم شناخته شده است (زاهدی و نجفی، 1384).
توسعه پایدار: بنا به تعریف کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه، توسعه پایدار، توسعهای است که ضمن برآورد کردن نیازهای نسل فعلی اشکالی در توانایی نسلهای آینده در برآوردن احتیاجات خود بهوجود نیاورد (بروندتلند، 2005)فصل دوم
پیشینه تحقیق
2-1- مقدمهامروزه رشد روزافزون جمعیت، موجب نیاز بیشتر بشر به مواد غذایی گردیده که این عامل سبب گسترش تولیدات کشاورزی و تاثیرات سوء بر خاک و منابع پایه شده است. استفاده از کود و سموم دفعآفات علاوه بر آلوده کردن خاک و منابع آبهای سطحی و زیرزمینی، باعث فرسایش ژنتیکی و انقراض گونههای جانوری و گیاهی نیز میشود. این فرآیندها، تعادلهای زیستمحیطی و بومی را بهتدریج برهم میزند و پیامدهای خطرناکی را در پی دارد. بر این اساس، توسعه پایدار به منظور مدیریت و حفاظت از منابع پایه و معرفی و بکارگیری پیشرفتهای فنی و ساختار تشکیلاتی مناسب در این زمینه، اقداماتی را توصیه میکند. در واقع نظام توسعه پایدار کشاورزی، یک نظام تولیدی است که بر شیوههای مدرن کشاورزی تکیه دارد و با استفاده از این شیوهها و مدنظر قرار دادن مسائل زیستمحیطی، به اقتصادی بودن و بازده تولید نیز توجه کافی میشود (برقی و قنبری 1387).
ارتقاء دانش فنی کشاورزان در کنار سایر عوامل و امکانات تولید موجب میگردد که آنها با بهرهگیری مناسب و بجا از تکنولوژی، به یک سطح مطلوب و معقول در روند تولید، دست پیدا کنند. تنها با ایجاد تغییرات مطلوب در کشاورزان بهعنوان یگانه واحدهای متفکر تولیدکننده در بخش کشاورزی میتوان انتظار داشت که در نظام تولیدات کشاورزی تغییر مناسب ایجاد گردد و این تغییری است که قادر خواهد بود نظام کشاورزی را به توسعه پایدار رهنمون سازد. مطالعات و پژوهشهای قابل توجهی در دنیا در زمینه کشاورزی پایدار صورت گرفته که هدف اکثر آنها یافتن نکاتی است که به پایداری منجر شده و یا حذف پیشنهادهایی بوده که در خلاف جهت پایداری بوده است. اما در این مطالعات کمتر به جنبههای رفتاری کشاورزان و عوامل موثر بر بروز یا عدم بروز رفتارهایی که به پایداری منجر میشوند، توجه شده است (عنایتیراد و همکاران، 1388).
دو دهه گذشته دستیابی به کشاورزی پایدار به عنوان عمدهترین چالش اساسی دولتها در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، مطرح بوده است. در نتیجه توجه به نگرشها و رفتارهای کشاورزان نسبت به کشاورزی پایدار به طور قابل ملاحظهای افزایش یافته است. (رحمانی، 1389). پایداری واحدهای بهرهبرداری از جمله موضوعات جدی است که در سالیان اخیر توجه بسیاری محققان را به خود جلب کرده است. بررسی میزان دانش کشاورزان در مورد کشاورزی پایدار از عوامل تعیینکننده در پایداری واحدهای تولیدی کشاورزی است (داودی و مقصودی، 1389).
امروزه دستیابی به یک نظام کشاورزی پایدار، از سیاستهای مهم بخش کشاورزی کشورهاست. بهطور منطقی هنگامی بخش کشاورزی در جهت پایداری حرکت خواهد کرد که تک تک کشاورزان و واحدهای تولیدی این بخش، روند فعالیتهای خویش را در جهت اصول پایداری قرار دهند. در راستای دستیابی به این هدف، میبایست نظامهای ترویجی فعال در بخش کشاورزی با ارائه خدمات آموزشی به ارتقاء دانش کشاورزان در زمینه کشاورزی پایدار مبادرت نمایند. بنابراین ارتقاء دانش کشاورزی پایدار در بین تولیدکنندگان بخش کشاورزی، آنها را قادر میسازد که فعالیتهای خویش را با مفاهیم و اصول پایداری مورد مقایسه قرار داده و آن دسته از رفتارهای تولیدی خود را که در خلاف جهت پایداری است، اصلاح نمایند. سوالی که در این رابطه مطرح میشود این است که چه عواملی میتوانند در ارتقاء سطح دانش کشاورزان در زمینه کشاورزی پایدار موثر باشند. تنها با شناخت دقیق این عوامل میتوان به طور موثری متغیر دانش کشاورزی پایدار را به نحو دقیق کنترل نمود و به گونهای حساب شده به ارتقاء آن مبادرت نمود (حیاتی و کرمی، 1378). بر این اساس، در این بخش به مطالعه نتایج تحقیقات مربوط به کشاورزی پایدار خواهیم پرداخت اما قبل از هر چیز لازم است که مفاهیم پایه و اساسی دانش، نگرش و توسعه پایدار به طور کامل مورد بررسی قرار گیرد تا با شناخت کاملتری به تحقیق بپردازیم.
2-2- دانش 2-2-1- تعاریف دانشدانش واقعیت یا حالت دانستن بعضی چیزها یا مهارتهایی که بوسیله تجربه یا تداعی حاصل میشود، یا مجموعه مدلهایی که ویژگیها یا رفتارها را در یک قلمرو مشخص توصیف میکند و ممکن است در مغز اشخاص یا در فرآیندهای تولید یا اسناد موجود باشند (عدلی، 1384).
افلاطون (427- 347 قبل از میلاد) دانش را باورهای حقیقی تصدیق شده تعریف کرده است. او عقیده داشت انسانها دانش کاملی از همه اندیشههایی که جهان را میساند، در اختیار دارند. این دانش در بشر قرار داده شده ولی به دلیل آلودگی با حواس آشکار نمیشود. بنابراین دانش واقعی از طریق دروننگری یا خودکاوی کسب میشود. به پیروی از افلاطون فلاسفهای چون دکارت (1956- 1650) و کانت (1806- 1724) منشا خلق دانش و ایده های جدید را ذهن انسان میدانستند (صدر، 1365).
ارسطو (384- 322) شاگرد افلاطون بود. او ابتدا نظریات افلاطون را پذیرفت ولی بعداً به مخالفت با او پرداخت. تفاوت آنها در منبع و ماهیت دانش خلق شده است. او ذهن و محتوای آن را نادیده نگرفت، ولی اطلاعات حسی را آغازگر دانش معرفی کرد. بنابر نظر او قوانین حاکم بر دنیای تجربه، بایستی با فعالیتهای ذهنی کشف شود (ماهر، 1381). به پیروی از او فیلسوفانی چون هابز (1679-1588)، لاک (1704- 1632) و برکلی (1753- 1685) معتقدند که منشا دانش خلق شده اطلاعات حسی و تجربه میباشد.
در فرهنگ آکسفورد، دانش به معنای تمام دانستههای فرد تعریف شده است، که میتواند از طریق تجربه بدست آید. همچنین دانش به عنوان اطلاعات سازماندهی شده تعریف شده است. بهعلاوه، تعاریف دیگری برای دانش مطرح شده که در زیر به برخی از آنها اشاره میشود:
ولف (1990): دانش، اطلاعات سازماندهی شده کاربردی برای حل مساله است.
توربن (1992): دانش اطلاعات سازماندهی و آنالیز شده است که به شکل کاربردی و قابل درک، به منظور حل مسائل و یا تصمیمگیری درآمده است.
سیدنهام (1997): دانش، اطلاعات سازماندهی شده و دارای مدل منطقی است.
ویگ (1997): دانش شامل حقایق، باورها، دیدگاهها و مفاهیم، قضاوتها و انتظارات روشها و دانستن «چگونه» ها میباشد.
بوکلی و کارتر (2000): دانش کاتالیزوری است که مردم را از احتمالات و امکانات و چگونگی دسترسی به آنها آگاه میکند. دانش کیفیتی است که به افراد تعلق دارد و در ذهن آنها وجود دارد و از طریق فرآیند یادگیری کسب میشود.
سووا (1985): دانش شامل محدودیتهای صریح و ضمنی است که روی چیزها (محدودیتها)، عملیات و روابط، در فرآیندهای مشخص تجربی و رابطههای آن در فرآیندهای مدل سازی شده اعمال میشود.
بولسانی و اسکارسو (1999): دانش ظرفیتی است که در افراد وجود دارد و در تفسیر اطلاعات بهکار گرفته میشود.
نوناکا (1999): دانش باوری پالایش شده است که ظرفیتی را برای اقدامی موثر افزایش میدهد.
وندراسپک و اسپیکروت (1997): دانش مجموعه کاملی از دیدگاهها، تجربیات و فرآیندهاست که درست و واقعی فرض شده و لذا راهنمای افکار، رفتارها و ارتباطات مردم است.
بکمن (1997): دانش استدلال درباره اطلاعات و دانش است که منجر به حل مساله، تصمیمگیری، یادگیری و آموزش میشود.
کامارا (2002): دانش، محصول فرآیند یادگیری است.
پروساک (2000): دانش، مخلوط سیالی از تجربیات چارچوبدار، ارزشها، اطلاعات و نگرشهای کارشناسی نظام یافته است که چهارچوبی برای ارزشیابی و بهرهگیری اطلاعات و تجربیات جدید بهدست میدهد. دانش، در ذهن دانشور بهوجود آمده و بهکار میرود و در سازمانها نهتنها در مدارک و ذخائر دانش، بلکه در رویههای کاری و فرآیندهای سازمانی با اعمال و هنجارها مجسم میشود.
دراکر (1999): دانش، اطلاعاتی است که فردی یا چیزی را تغییر میدهد.
چارچمن (1999): دانش، واکنش فرد در برابر مجموعهای از اطلاعات است که اقدامات فرد را تعیین میکند.
احمد (2002): دانش، عبارت است از بنایی که بر اطلاعات ساخته میشود و به واسطه درک هوشمندانه از آنها قابل ساخت است.
داونپورت (2000): دانش، اطلاعات با ارزش است.
سیوبی (1997): دانش، اطلاعاتی است که از طریق تفسیر شدن معنا گرفته است.
اسپیگلر (2003): دانش، اطلاعاتی است که تفسیر شده و به اقدامی موثر منجر میشود.
لیبو ویتز (1999): دانش، مجموعهای از قوانین و حقایق است که خبرگان ممکن است طی سالهای تجربه به دست آورده باشند.
منهاج، (1385): دانش، مجموعهای قابل بازیابی از اطلاعات تائید شده است. در این تعریف خاستگاه دانش، اطلاعات معرفی شده است. ماهیت دانش به اطلاعات تائید شده برمیگردد. در کلیه تعاریفی که ماهیت دانش را اطلاعات میدانستند، برای اطلاعات، ویژگیهایی ارائه شده بود. ولی ویژگی مهم قابلیت بازیایی در آنها ارائه نشده بود. فرآیند، شامل تائید اطلاعات میباشد. این اطلاعات تائید شده و بازیابی شده، میتوانند خاستگاه دانش جدیدی باشد. جدول2-1- تعریف جدید دانش را نشان میدهد:
جدول 2-1- ویژگیهای تعریف جدید دانش (منهاج، 1385)
خاستگاه فرآیند خروجی ماهیت
اطلاعات تائید اطلاعات اطلاعات تائید و بازیابی شده اطلاعات تائید شده
این تعریف، در سطوح مختلف دانش، قابل بهکارگیری است. وقتی فرد مفهومی را فرا میگیرد، این مفهوم جذب ساختار شناختی او میشود و در صورت تایید در پایگاه دانش او، به صورت اطلاعات تایید شده به دانش او اضافه میشود. وقتی بین این مفاهیم روابطی برقرار میکند این مفهوم درجه تایید بیشتری بهخود میگیرد و به اصل تبدیل میشود. روابط بین این اصول به صورت اطلاعات تایید شده قوانین را ایجاد میکند. علاوه بر آن مجموعهای از قوانین و اصول میتواند به صورت روشن و مجموعه اطلاعات تائید شده درآمده و سطح روشها را نیز شامل میشود که با تجربه و بهکارگیری، درجه تایید بیشتری به خود میگیرد.
2-2-2- انواع دانشاز معروفترین تقسیمات دانش که در ادبیات مدیریت دانش مکرر از آن یاد میشود، تقسیمبندی دانش به دانش صریح و ضمنی است. دانش صریح میتواند به شکل کلمات، اعداد و اصوات بیان شود یا به فرم دادهها، فرمولهای علمی و یا تصاویر بیان شود. این دانش میتواند به فرم رسمی و سیستماتیک بین افراد منتقل شود. دانش ضمنی به راحتی قابل مشاهده و بیان نیست و به دشواری با دیگران تقسیم و یا حتی مرتبط میشود (تاکوچی، 2004). مانند « یادگیری دوچرخهسواری یا شنا که تشریح نحوه انجام آن به راحتی توسط فرد امکانپذیر نیست». نیکولز (2000) دانش را محدود به دانش آکادمیک ندانسته و تجربیات علمی را نیز به عنوان دانش معرفی کرده است.
دانش را میتوان بر اساس سطح نیز طبقهبندی کرد: سطح اول دانش، مفهومی است که شامل درک مفاهیم اساسی مانند توصیف یا تشریح عبارات اسمی و اصطلاعات میشود. آنچه که در فرهنگ لغت یافت میشود نمونهای از این سطح دانشی است. سطح دوم، سطح اصول است. یک اصل، یک عبارت کلامی یا معادله ریاضی است که روابط بین مفاهیم را بیان میکند. سطح سوم دانش، سطح قوانین و قاعدهها و اصول دانش است که روابط منطقی بین اصول را بیان میکند و به فرم عبارات اگر/آنگاه بیان میشود. بالاترین سطح دانش، سطح روشهاست که شامل روشهای حل مسائل میشود. (ژاگ، 2002).
دارلینگتون (1381) از یک طبقهبندی با عناوین دانش پیشین و پسین سخن میگوید. بر این اساس دانش پیشین به معنای مقدم و جلوتر است و از قبل وجود دارد و مستقل از دانشی است که از طریق حواس بهدست میآید، مانند «مجموع زوایای داخلی هر مثلثی 180 درجه است». دانش پیشین همیشه درست فرض میشود مگر اینکه با یک دانش درست دیگر در تناقض باشد. درستی یا نادرستی دانش پسین را میتوان با استفاده از آزمایشهای حسی بررسی کرد.
در تقسیمبندیهای دیگر، از دانش هیورستیک و دانش عمیق سخن به میان آمده است. دانش هیورستیک (کم عمق)، شامل قوانین سرانگشتی است و بسیار سادهتر از دانش عمیق است و با وجودی که دستیابی به نتایج را تضمین نمیکنند، به دلیل سادگی و سرعت کاربرد دارد. (غضنفری و همکاران).
در تقسیمبندیهای دیگر، دانش را به دانش فردی، گروهی و سازمانی تقسیم کردهاند. دانش فردی شامل مجموعه دانستههای فرد (به صورت صریح یا ضمنی) میباشد. در یک گروه، علاوه بر دانش فردی عوامل دیگری مانند روابط گروه نیز بر اقدامات موثر تاثیر میگذارد (رابینز، 1378). دانش سازمانی شامل سرمایههای فکری و زیرساختی و داراییهای بازار و همچنین شامل اطلاعات پردازششده موجود در فرآیندهای روتین، محصولات، قوانین و فرهنگ سازمانی است (لیبو ویتز، 1999).
2-3- نگرش2-3-1- تعریف نگرشاز آنجا که نگرش مفهومی انتزاعی(هر تصویری که در ذهن به نظر میرسد ولی به مرحله اجرا نرسد) است نمیتوان انتظار داشت که صاحبنظران در مورد ماهیت آن اتفاق نظر داشته باشند. از همین رو تعاریف متعدد و متنوعی برای نگرش بیان شده است که از مقایسه این تعاریف میتوان چنین استنباط کرد که نگرش حالت درونی و نوعی آمادگی است، بهجای این که علنی و عملی باشد. یعنی نگرش، رفتار نیست بلکه پیشرفتار است. نگرش ممکن است بهصورت تمام درجات آمادگی، از پنهانترین و مسکوتترین عادات فراموش شده گرفته تا تنش و یا جنبشی که فعالانه تعیین کننده یک رشته رفتارهای در حال به ظهور رسیدن ما باشد. در مجموع میتوان گفت نگرش سازمان بادوامی از باورهاست حول یک شیء یا موقعیت که فرد را آماده میکند تا بهصورتی ترجیحی نسبت به آن واکنش نشان دهد. اصطلاح نظام یا سازمان دلالت بر آن دارد که اجزای نگرش با هم همبستگی دارند، بدین معنی که شناخت های فرد درباره چیزی از احساسات و شعور او درباره آن چیز و از تمایلات او برای عمل نسبت به آن چیز تاثیر میپذیرند. از سوی دیگر تغییری که در شناخت شخص درباره چیزی انجام شود در احساسات او نسبت به آن و در آمادگی او برای عمل و رفتار نسبت به آن تاثیر میگذارد. (کریمی 1379؛ کروسنیک و فابینار، 1996).
نگرش عبارت است از یک روش نسبتاً ثابت در فکر، احساس و رفتار نسبت به افراد، گروهها و موضوعهای اجتماعی یا قدری وسیعتر، هر گونه حادثهای در محیط فرد (تعریف کمبرت و همکاران،۱۹۶۴ به نقل از آذربایجانی و همکاران، 1385).
مکسول (2003) معتقد است در شکلگیری نگرش عوامل زیادی دخیل هستند ولی پیامدهای نگرش به مراتب بیش از آنهاست. نگرش انسانها در خلاء شکل نمیگیرد. انسان با ویژگیهای خاص زاده میشود و آن ویژگیها در شکلگیری نگرش او دخیل هستند. هر انسانی در دورههای مختلف عمر خود، از پیش از تولد تا سنین پیری تحت تأثیر عوامل مختلف، از شخصیت ذاتی و سرشت گرفته تا محیط و زبان بازکردن و موقعیتهای اجتماعی قرار دارد که همگی در شکلگیری نگرش وی سهیمند. شخصیت، محیط، نقش کلام (آنچه میشنوم)، پذیرش و تأیید بزرگسالان (آنچه حس میکنم)، خودانگاری (خود را چگونه میبینم)، در معرض تجربههای جدید (فرصتهای بالندگی)، همکاری با همتایان (کسانی که بر من نفوذ دارند)، قیافه ظاهری (از چشم دیگران)، ازدواج، خانواده و شغل (امنیت و منزلت ما) از جمله عوامل موثر بر نگرش از دیدگاه مکسول میباشد. به این ترتیب دیده میشود که شکلگیری نگرش در انسان امری مستمر است و محدود به سن و سال خاصی نیست. لذا برای تغییر آن هیچگاه دیر نیست (امینی، 1384).
2-3-2- اهمیت نگرشجان مکسول (2003) میگوید: «نگرش همواره یک پای تیم رهبری است و در کارها نقش دارد. موفقیت هر تیم فقط در گرو داشتن استعداد نیست. داشتن استعداد لازم است اما کافی نیست. بدون استعداد نمیتوان پیروز شد ولی با داشتن استعداد هم میتوان باخت. آنچه برد را، با داشتن استعداد تضمین میکند نگرش برد است» (امینی، 1384).
مکسول در بخش دیگری از کتاب خود میگوید: نگرش انسان، با استعداد و ظرفیت او رابطه مستقیم دارد. نگرش در دراز مدت قابل پردهپوشی نیست و آنقدر با حجاب میجنگد تا بهطور طبیعی جلوهگر شود. انسان نمیتواند در درون دچار تلاطم باشد ولی در بیرون آرام و بیحرکت بماند. نگرش بعضیها در هر فرصتی که پیش میآید برای آنها مشکلساز و دردسرآفرین میشود اما برای دیگران مشکل به فرصت تبدیل میشود. برای فهم بهتر اثر نگرش در زندگی افراد به هفت نکته بدیهی زیر توجه کنید:
1. نگرش ما شیوه برخورد ما با زندگی را مشخص میکند؛ نگرش ما نمایانگر توقع ما از زندگی است. ریشه بسیاری از مشکلات در این است که برخی منتظرند دنیا به کام آنها تغییر کند.
2. نگاه و نگرش ما تکلیف روابطمان را با مردم معلوم میکند؛ برقراری رابطه مناسب در جهان کنونی الزامی است زیرا گرچه با برخی بههیچ وجه نمیتوان کنار آمد، بدون آنها نیز کاری از پیش نمیرود.
3. معمولاً تنها فرق بین موفقیت و شکست، نوع نگاه است؛ شایستگی و لیاقت در موفقیت انسان نقش مهمی دارد، اما موفقیت یا شکست بیشتر تابع نگرش ذهنی است، نه شایستگی ذهنی. تفاوت آدمها با هم جزیی است اما همان تفاوت جزیی موجب بروز اختلافهای کلی میشود. این تفاوت جزیی همان نگرش است.
4. نوع نگرش اولیه در انجام هر کار، در نتیجه آن اثر قطعی دارد، اثری مهمتر از هر اثر دیگر؛ وجود نگرش درست در شروع کار ضامن موفقیت در نتیجه آن کار است. چیزهای خوب به نتیجه خوب ختم میشوند.
5. نگرش ما میتواند گرفتاریها و ناملایمات را به خیر و رحمت مبدل کند؛ فرق فرصت و مانع تنها در دید ما نهفته است. هر فرصتی مشکلاتی به همراه دارد و هر مشکلی فرصتی درون خود دارد. افراد بزرگ در کوره رنجها و کمبودها آبدیده شدهاند.
6. نگرش ما میتواند آیندهای بسیار نویدبخش برایمان به ارمغان بیاورد؛ دورنما و چشماندازهای سازنده و نویدبخش ما را کمک میکند تا به نتایج نامعمول و غیرعادی برسیم. افراد دارای این نگرش گاهی درک نمیشوند و بدون مرز خوانده میشوند. در واقع اینها مرزهای خود را دارند، ولی تا رسیدن به آن مرزها در مسیر موفقیت میتازند.
7. خوبی نگرش شما بیحکمت نیست زیرا شما هم انسانی مذهبی هستید؛ گناهان کبیره همگی تابع نگرش، انگیزهها و افکار باطنی هستند. افراد خشکمغز بیشتر گرفتار افکار باطنی هستند. نگرش سست ما را به جایی میبرد که نمیخواهیم (امینی، 1384).
بررسی نگرشهای افراد در زمینه های مختلف از این جهت مهم است که به مدیران و مجریان کمک میکند از طرز تفکر کنشگران درباره موضوعات مشخص مطلع و آگاه شوند (صدیقی و احمدپور کاخک، 1384).
2-3-3- عناصر تشکیل دهنده و ویژگیهای نگرشدر تحقیقات گذشته نگرشها بیشتر بر حسب مولفههای سهگانه زیر مورد نظر قرار گرفتهاند: 1) مولفه شناختی که به عقاید شخص درباره موضوع اشاره دارد، 2) مولفه عاطفی که به میزان احساسات مثبت یا منفی شخص نسبت به موضوع اشاره دارد، و 3) مولفه کرداری که قصدهای رفتاری یا رفتار واقعی فرد را نسبت به موضوع مدنظر قرار میدهد؛ با این وجود، بر سر این موضوع که آیا هر سه مولفه باید تحت عنوان نگرش قرار گیرند، اختلاف نظر وجود دارد (کرچ، کراچفیلد و بالاچی، 1962، به نقل از شیربگی و عزیزی، 1389).
در مقبولترین تعریف، نگرش مرکب از سه عنصر شناختی، عاطفی (احساسی) و آمادگی برای عمل است. منظور از جزء شناختی نگرش، اطلاعاتی است که فرد درباره موضوع نگرش دارد. جزء احساسی نگرش شامل احساساتی است که موضوع نگرش در شخص بر میانگیزد یعنی موضوع ممکن است خوشایند یا ناخوشایند باشد. ایجاد خوشی و خوشحالی کند یا برانگیزنده نفرت و انزجار باشد. جزء آمادگی برای عمل به معنی نوع رفتاری است که شخص با موضوع نگرش از خود نشان میدهد. هر قدر ارزشیابی از یک موضوع بیشتر متکی به باورها درباره خصوصیات آن موضوع باشد گفته میشود که نگرش مبتنی بر شناخت از آن موضوع است. از سوی دیگر نگرشی که بیشتر مبتنی بر هیجان ها و ارزشها باشد نگرش مبتنی بر عواطف خوانده میشود و اگر رفتار نسبت به یک شیئی باعث شکلگیری نوع نگرش شود، نگرشی مبتنی بر رفتار خواهدبود (کریمی، 1379).
2-3-4- کاربردهای نگرشﻧﮕﺮشﻫﺎ چهار ﮐﺎرﺑﺮد ﮐﻠﯿﺪی ﺑﺮای ﻫﺮ ﻓﺮد دارﻧﺪ:
الف) ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎی ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ داﻧﺶ: ﺑﺮﺧﯽ از ﻧﮕﺮشﻫﺎ ﺷﯿﻮهای ﺑﺮای ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﯾﺎ ﻣﻨﻈﻢ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺑﺎورﻫﺎی ﯾﮏ ﻓﺮد در ﻣﻮرد اﺷﯿﺎ ﯾﺎ واﮐﻨﺶ وی ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂ اﻃﺮاﻓﺶ ﻫﺴﺘﻨﺪ. اﯾﻦ ﻧﮕﺮشﻫﺎ و ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮﻫﺎ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ واﻗﻌﯿﺖ و ﯾﺎ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺧﯿﺎﻻت و ﺗﺼﻮرات واﻫﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ. اﻣﺎ در ﻫﺮ ﺻﻮرت ﺑﺎﻋﺚ ﺑﺮوز ﯾﮏ ﺳﺮی رﻓﺘﺎرﻫﺎ در اﻓﺮاد ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﮕﺮش ﻣﺼﺮفﮐﻨﻨﺪه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺎﺑﻪ ﮔﺎزدار اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ “ﻫﻤﻪ ﻧﻮﺷﺎﺑﻪﻫﺎ ﯾﮏ ﻃﻌﻢ و ﻣﺰه دارﻧﺪ”. ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺼﺮفﮐﻨﻨﺪهای ﺑﺎ اﯾﻦ ﻃﺮز ﺗﻔﮑﺮ و ﻧﮕﺮش ﺑﻪ اﺣﺘﻤﺎل زﯾﺎد ارزانﺗﺮﯾﻦ و در دﺳﺘﺮسﺗﺮﯾﻦ ﻧﻮﺷﺎﺑﻪ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺗﻮﺟﻬﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺗﺠﺎری آن ﻧﺪارد. ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ، ﺷﺮﮐﺘﻬﺎﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﭘﭙﺴﯽ ﺑﺎ ﺻﺮف ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎی ﻫﻨﮕﻔﺖ ﺳﻌﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺑﺮ روی ﺑﺎورﻫﺎ و ﻧﮕﺮشﻫﺎی اﻓﺮاد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﯿﺪﻧﯽﻫﺎی ﮔﺎزدار ﺗﺎﺛﯿﺮ ﺑﮕﺬارﻧﺪ و ﻃﻌﻢ ﻣﺤﺼﻮل ﺧﻮد را ﻣﺘﻔﺎوت از ﺳﺎﯾﺮﯾﻦ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪ.
ب) ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎی ﺗﺸﺮﯾﺢﮐﻨﻨﺪه ارزش: اﯾﻦ دﺳﺘﻪ از ﻧﮕﺮشﻫﺎ ﺑﺮای ﺑﯿﺎن ارزشﻫﺎ و ﺑﺎورﻫﺎی اﺻﻠﯽ ﻣﺼﺮفﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در ﺟﻬﺖ ﺷﮑﻞ دادن و ﺗﺸﺮﯾﺢ ارزشها و ﺑﺎورﻫﺎی اﺻﻠﯽ و ﺑﻨﯿﺎﻧﯽ اﻓﺮاد ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﯽآﯾﻨﺪ. ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس ﻣﺼﺮفﮐﻨﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺮای ﻃﺒﯿﻌﺖ و ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ ارزش ﻗﺎﺋﻠﻨﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﺼﻮﻻت ﯾﺎ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ در ﭼﺎرﭼﻮب اﯾﻦ ارزش ﺑﻨﯿﺎﻧﯽ زﻧﺪﮔﯽ آﻧﻬﺎ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ ﻧﮕﺮش ﻣﺜﺒﺖ ﭘﯿﺪا ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ. ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺼﺮفﮐﻨﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺧﺮﯾﺪ و ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻣﺤﺼﻮﻻﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ ﻃﺮاﺣﯽ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و ﻣﻮرد ﺑﺎزﯾﺎﻓﺖ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ روی ﻣﯽآورﻧﺪ. ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ، ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﺪادﻫﺎ و ﮐﺎﻏﺬﻫﺎی اﻣﺮوزی از ﻧﻮع ﺑﺎزﯾﺎﻓﺘﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
ج) ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎی اﻧﺘﻔﺎﻋﯽ: اﯾﻦ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺷﺮﻃﯽ ﺷﺪن ﮐﻨﺶﮔﺮ ﺷﮑﻞ ﻣﯽﮔﯿﺮد. اﻓﺮاد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﺼﻮﻻت ﯾﺎ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﻔﻊ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ ﻧﮕﺮش ﻣﺜﺒﺘﯽ دارﻧﺪ و ﺑﺮﻋﮑﺲ، ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﻮد آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و ﯾﺎ ﻣﻀﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻧﮕﺮش ﻣﻨﻔﯽ ﭘﯿﺪا ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ. ﺑﺎزارﯾﺎﺑﺎن اﻏﻠﺐ در ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت ﺧﻮد ﺳﻌﯽﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺼﺮفﮐﻨﻨﺪﮔﺎن وﻋﺪه ﯾﮏ ﻣﻨﻔﻌﺖ را ﺑﺪﻫﻨﺪ. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ ﺳﻌﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﯾﺎ ﺧﻮد ﻣﺤﺼﻮل ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻨﻔﻌﺖ ﻣﯽرﺳﺎﻧﺪ ﯾﺎ اﯾﻦ ﮐﻪ ﺑﺎزارﯾﺎب از ﻃﺮﯾﻖ ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎی وﯾﮋه ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﺎﺑﻘﻪ و ﻗﺮﻋﻪﮐﺸﯽ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻨﻔﻌﺘﯽ ﻣﯽرﺳﺎﻧﺪ.
د) ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎی ﺗﺪاﻓﻌﯽ: در درون اﻓﺮاد، ﻧﮕﺮشﻫﺎﯾﯽ ﺑﻪﻣﻨﻈﻮر دﻓﺎع از ﺧﻮد و ﺗﺼﻮرات ﺷﺨﺼﯽ آﻧﻬﺎ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻬﺪﯾﺪات و ﯾﺎ ﮐﺎﺳﺘﯽﻫﺎی اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﺷﮑﻞ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ. ﻣﺜﻼ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﻬﺪﯾﺪی را اﺣﺴﺎس ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﻧﮕﺮش ﻣﺜﺒﺘﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﺼﻮﻻت ﯾﺎ ﻧﺎمﻫﺎی ﺗﺠﺎری ﭘﯿﺪا ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ وﻋﺪه اﻣﻨﯿﺖ و از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻦ ﺗﻬﺪﯾﺪات را ﻣﯽدﻫﻨﺪ. ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ، ﻣﺤﺼﻮﻻﺗﯽ ﮐﻪ از ﺧﻮد ﺗﺼﻮﯾﺮ و ﺷﺨﺼﯿﺖ ﻣﺮدﺳﺎﻻراﻧﻪای را ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﻨﺪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻣﺮداﻧﯽ ﻗﺮار ﮔﯿﺮﻧﺪ ﮐﻪ از لحاظ وﯾﮋﮔﯽﻫﺎی ﻣﺮداﻧﻪ اﺣﺴﺎس ﺿﻌﻒ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ (کوهن، 1378).
2-3-5- سنجش نگرشبرای سنجش نگرش میتوان از روشهای مختلفی مانند پرسشنامهای مبتنی بر گزارش شخصی، آزمونهای فرافکن، مقیاسهای سنجش نگرش، روشهای مصاحبهای و روش مشاهدهای استفاده کرد (صفری و منتصر، 1380).
2-4- کشاورزی پایداردر سالهای گذشته، افزایش نگرانیهای جهانی دربارهی عواقب و اثرات جانبی فعالیتهای سیستم کشاورزی متداول بر محیط زیست و جامعه، منجر به پیشنهاد نظام کشاورزی خاصی تحت عنوان”کشاورزی پایدار” شده است. کشاورزی پایدار، نوعی نظام کشاورزی با ملاحظات زیست محیطی و با توجه به منافع اقشار مختلف جامعه است که هدف آن بهبود کارایی اقتصادی، کیفیت محیطی و مسولیت پذیری اجتماعی میباشد (سلمانزاده، 1370 ، کمپبل و فایرودر، 2003).
فرانسیس (1990) در زمینه کشاورزی پایدار اظهار داشت که فلسفه کشاورزی پایدار مبتنی بر اهداف انسانی و درک تاثیر طولانی مدت فعالیتهای ما بر محیط است. بر اساس این فلسفه نظامهای کشاورزی عدالت خواه و حافظ منابع طبیعی ایجاد شد. چنین نظامهایی آلودگی محیط زیست را کاهش میدهد، بهرهوری کشاورزی را حفظ میکند، توانایی اقتصادی را در کوتاه مدت و بلند مدت بهبود میبخشد و پایداری جوامع روستایی و کیفیت زندگی را حفظ میکند (کرمی و خلقانی، 1377).
تعریف گیپس (1984): کشاورزی پایدار نظامی است که از نظر اکولوژیکی پایدار، از نظر اقتصادی پویا، و از نظر اجتماعی پذیرفتنی باشد.
تعریف فرانسیس و هیلدبراند (1988): کشاورزی پایدار، حاصل یک نوع راهبرد مدیریتی است که کشاورز را در انتخاب صحیح ارقام، اجرای شخم، حاصلخیزی خاک، در توالی قراردادن گیاهان برای کاهش هزینههای نهادهها، به حداقل رساندن اثرات سوء بر محیطزیست، تامین پایداری در تولید و ایجاد سودآوری کمک کند. از نقایص این تعریف ایناست که نگرانیهای موجود در مورد استفاده بیش از حد از منابعطبیعی را در نظر نگرفته است.
تعریف ادواردز (1988): کشاورزی پایدار یک نوع نظام تلفیقی است که در آن ضمن وابستگی کمتر به نهادههای شیمیایی و انرژی مدیریت قویتری هم نیاز است. درست است که در ابتدا ممکن است عملکرد کاهش پیدا کند ولی ضمن حفاظت از محیط زیست و تطابق اکولوژیکی بهتر، درآمد خالص بیشتری را برای کشاورزان بههمراه خواهد داشت.
تعریف انجمن علوم زراعی آمریکا (1989): کشاورزی پایدار نظامی است که ضمن پویایی اقتصادی موجب بهبود وضعیت محیطزیست و استفاده بهینه از منابع میشود و همچنین در تامین نیازهای غذایی انسان و ارتقاء کیفیت زندگی جوامع بشری نقش بهسزایی داشته باشد.
2-4-1- علل پیدایش اندیشه کشاورزی پایدارتغذیه جمعیت رو به افزایش جهان،از چالشهای مهم پیش روست در حالیکه منابع انرژی رو به کاهش و منابع طبیعی نیز محدودند (مارتینت و همکاران، 2006).
جمعیت جهان به صورت چشمگیری در حال افزایش است، مطابق آمار سازمان ملل متحد، جمعیت جهان در سال 2050 به 9/4 میلیارد و در سال 2150 به 84/10 میلیارد نفر خواهد رسید (گلد، 2007). از آنجا که این افزایش جمعیت در کشورهای در حال توسعه شتاب بیشتری خواهد داشت، بنابراین دستیابی به امنیت غذایی پایدار در این کشورها از اهمیت بیشتری برخوردار است. علیرغم اینکه در طول 50 سال گذشته سیاستهای توسعه کشاورزی در این کشورها به صورت قابلتوجهی با استفاده از نهادههای بیرونی موجب افزایش تولیدات کشاورزی شدهاند، اما در مقابل، این رشد سبب افزایش مصرف سموم، کودهای شیمیایی و ماشینآلاتکشاورزی شدهاست. شواهد نشان میدهند که استفاده از این نهادهها با وجود موثر بودن در افزایش تولید، تنوع زیستی و محیط زیست را به خطر انداخته (رولینگ، 1997) و در نتیجه پایداری کشاورزی را در معرض تهدید قرار داده است. اقتصاددانان کلاسیک و منتقدین آنها بر این باورند که کشاورزی یک نظام نسبتا خودکفاست و نهادههای مصرفی برای تولیدات کشاورزی کم و بیش بوسیله کشاورزی تامین میشود و نهادههای صنعتی اهمیت صنعتی اهمیت چندانی در زراعتهای سنتی ندارند (هایامی و روتان، 1378). اما بررسی وضعیت موجود نظام کشاورزی ایران به روشنی بیانگر آن است که نظامهای کشاورزی بکار گرفتهشده که تحت عنوان “نظام متعارف” غالبا بر الگوی کلاسیک کشاورزی مبتنی است که به شدت بر بکارگیری نهادههای بیرونی و افزایش تولید محصولات تجاری و صادراتی تاکید دارد. این نوع نظام ضمن برهم زدن توازن و تعادل اکوسیستمهای زراعی و طبیعی کاهش حاصلخیزی و فرسایش خاک، آلودگی آب، افزایش گازهای گلخانهای، تخریب جنگلها، افزایش سیل و از دست دادن خاک، افزایش مصرف انرژیهای فسیلی و همچنین مشکلات اجتماعی-محلی تولید و افزایش مصرف انرژیهای فسیلی و افزایش مهاجرت را باعث شده است (ستبونسارنگ، 2003)در نظام مذبور، علاوه بر توجه به عامل محیط زیست، جنبههای اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی نیز مورد توجه میباشند. به عبارت دیگر، کشاورزی پایدار، نظامی با ملاحظات زیستمحیطی و با توجه به منافع اقشار مختلف جامعه است (آیکرد، 1993).
2-4-2- ظهور کشاورزی پایداربرطبق نظر شفرد (1998)، چهار تحول و پیشرفت نظری عمده در زمینه توسعه روستایی شکلگرفته است که عبارتند از: 1- توسعه کشاورزی پایدار 2- نهادها و موسسات پایدار محلی 3- دگرگونی بنیادی در رهیافت های مبتنی بر پروﮊه 4- دیدگاههای مربوط به جنسیت.
همانطور که در بالا اشاره شد در بستر این تغییر طرح در توسعه روستایی بحث پایداری در کشاورزی حضوری جدی یافت، بهطوریکه امروزه یکی از جنبه های مهم در توسعه پایدار، کشاورزی پایدار است(کرمی و رضاییمقدم، 1377). در زمینه کشاورزی علت اصلی ظهور پایداری را میتوان در تاریخ اجرای برنامههای انقلاب سبز و کشاورزی مدرن و انتقادات وارد بر آن جستجو نمود. به طوریکه در اکثر قریب به اتفاق مناطقی که در آنها فنآوریهای انقلاب سبز تولید را افزایش داده بود، اثرات زیستمحیطی و اجتماعی معکوسی پدید آمد. از جمله این مشکلات عبارتند از: 1- آلودگی آب از طریق آفتکشها، نیتراتها، از دست رفتن خاک و تلفات دام، صدمه زدن به حیات وحش، اختلال در زیستبومها و ایجاد مشکلات بهداشتی در آب آشامیدنی 2- آلودگی مواد غذایی و علوفه دامی با بقایای آفتکشها، نیتراتها و آنتی بیوتیکها 3- خسارت به مزرعه و منابعطبیعی از طریق آفت کشها، که باعث صدمهزدن به کشاورزانی که مشغول به کاراند و عموم مردم و نیز اختلال در زیست بومها و زیان رساندن به حیات وحش میشود 4- آلودگی جو با آمونیاک، اکسید ازت، متان و مواد حاصل از سوختن که در کاهش ازن نقش دارند و گرم شدن زمین 5- استفاده مفرط از منابع طبیعی که باعث کاهش آب زیرزمینی و زیان به گیاهان خوراکی وحشی و رستنگاهها و نیز موجب کاهش ظرفیت آنها در جذب مواد زاید میشود و همچنین باعث ماندابی شدن و افزایش شوری میگردد 6- تمایل به استانداردکردن و تخصصیکردن کشاورزی با روی آوردن به رقمهای جدید بذر که موجب ازدست رفتن رقمها نژادهای سنتی میشود (پرتی، 1995).
2-4-3- اهداف کشاورزی پایداراهداف کشاورزی پایدار ارتباط نزدیکی با تعاریف آن دارند و در واقع جمعبندی این تعاریف میباشند. یک برنامه کشاورزی پایدار موفق در بر گیرنده هفت هدف زیر میباشد:
فراهم کردن امنیت غذایی همراه با افزایش کمی و کیفی آن ضمن در نظر گرفتن نیازهای نسلهای بعدی
حفاظت از منابع آب، خاک و منابع طبیعی
حفاظت از منابع انرﮊی در داخل و خارج از مزرعه
حفظ و بهبود سودآوری کشاورزان
حفظ نیروی حیات جامعه روستایی
حفظ تنوع زیستی
قابلیت پذیرش از سوی جامعه
البته اهداف مشابهی برای کشاورزی پایدار قائلشدهاند، ضمن آن که ایجاد زیرساختهای اجتماعی و اقتصادی پویا برای جوامع روستایی را نیز به این فهرست اضافه مینمایند.
در کتاب باز آفرینی کشاورزی (پرتی، 1996) کشاورزی پایدار را عبارت از هر نوع نظام تولید مواد خوراکی یا الیاف میداند که به طور نظامیافته هدفهای زیر را دنبال میکند:
در آمیختن کاملتر فرآیندهای طبیعی از قبیل چرخه ی مواد غذایی، تثبیت ازت و روابط آفت دشمن طبیعی با فر آیندهای تولید کشاورزی؛ کاهش کاربرد آن دسته از نهاده های غیر زراعی، بیرونی و تجدیدنشدنی که قابلیت آنها برای وارد آوردن خسارت به محیط زیست یا صدمهزدن به بهداشت کشاورزان و مصرف کنندگان بسیار زاید است و استفاده هدفدارتر از نهادهای باقیمانده بهمنظور حداقل رساندن هزینههای متغیر مصرف میشوند؛دسترسی منصفانهتر به منابع و فرصتهای تولید و پیشرفت در جهت دستیابی به شکلهایی از کشاورزی که ا ز نظر اجتماعی عادلانهتر است، استفاده بسیار مولدتر از استعداد بالقوه زیست شناختی و ﮊنتیکی گونههای گیاهی و جانوری؛ استفاده بسیار مولد از دانش و عملیات محلی، از جمله رهیافتهای نو آورانهای که هنوز دانشمندان آنها را کاملا درکنکردهاند یا کشاورزان به طور گسترده آنها را نپذیرفته اند، افزایش خود اتکایی در میان کشاورزان و روستاییان، تطبیق هرچه بیشتر الگوهای کشت و استعداد تولید، معضلات زیست محیطی اقلیم و چشم اندازطبیعت برای تضمین پایدار دراز مدت سطوح کنونی تولید ؛ تولید سودآور و کارآمد با تاکید بر مدیریت تلفیقی مزرعه و حفاظت از خاک، آب، انرﮊی و منابع زیستی.
هدف کشاورزی پایدار عبارتاست از افزایش تنوع فعالیتها در مزرعه، همراه با افزایش پیوندها و فر آیندهای میان آنها. در کشاورزی پایدار محصولات فرعی یا ضایعات حاصل از یک جزء یا فعالیت، نهاده ای میشوند برای جزئی دیگر. از آنجا که فرایندهای طبیعی به طور فزایندهای، جایگزین نهاده های بیرو