پژوهش علمی -پایان نامه

3-2. مکتب وقوع273-2-1. تاریخچه مکتب وقوع273-2-2. واضع مکتب وقوع28
3-2-3. زبان اشعار وقوعی283-2-4. مضمون اشعار وقوعی29
3-3. واسوخت293-3-1. مبدع واسوخت303-3-2. مضمون اشعار واسوختی303-4. شاعران وقوعی و واسوختی313-4-1. بابا فغانی شیرازی313-4-2. هلالی جغتائی32
3-4-3. محتشم کاشانی33 3-4-4. وحشی بافقی34فصل چهارم (داده‌های تحقیق)
4-1. مقدمه37
4-2. اوزان عروضی غزلیات بابا فغانی374-2-1. غزلیات بحر مضارع374-2-1-1. مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف(مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن)384-2-1-2. مضارع مثمن اخرب (مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن)474-2-2. غزلیات بحر هزج484-2-2-1. هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)484-2-2-2. هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن)55
4-2-2-3. هزج مسدس محذوف (مفاعیلن مفاعیلن فعولن)584-2-2-4. هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف (مفعول مفاعلن فعولن)59
4-2-2-5. هزج مثمن اخرب (مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن)60
4-2-3. غزلیات بحر رمل60
4-2-3-1. رمل مثمن محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)614-2-3-2. رمل مثمن مخبون محذوف (فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن)66
4-2-3-3. رمل مثمن مشکول (فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن)68
4-2-3-4. رمل مثمن مخبون (فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن)69
4-2-4. غزلیات بحر مجتث704-2-4-1. مجتث مثمن مخبون محذوف (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن)704-2-4-2. مجتث مثمن مخبون (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن)754-2-5. غزلیات بحر رجز76
4-2-5-1. رجز مثمن سالم (مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن)764-2-5-2. رجز مثمن مطوی مخبون (مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن)77
4-2-6. غزلیات بحر خفیف78
4-2-6-1. خفیف مسدس مخبون محذوف (فاعلاتن مفاعلن فعلن)784-2-7. غزلیات بحر منسرح79
4-2-7-1. منسرح مثمن مطوی مکشوف (مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن)794-2-8. غزلیات بحر سریع804-2-8-1. سریع مسدس مطوی مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن)80 TOC o "1-3" h z u 4-3. اوزان عروضی غزلیات هلالی جغتائی844- 3- 1. غزلیات بحر رمل844- 3- 1- 1. رمل مثمن محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)84
4- 3- 1- 2. رمل مثمن مخبون محذوف (فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن)904- 3- 1- 3. رمل مثمن مشکول (فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن)95
4- 3- 1- 4. رمل مسدس محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)964- 3- 1- 5. رمل مسدس مخبون محذوف (فاعلاتن فعلاتن فعلن)974-3-2. غزلیات بحر هزج974-3-2-1. هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)974-3-2-2. هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن)1004-3-2-3. هزج مثمن اخرب (مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن)1034-3-2-4. هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف (مفعول مفاعلن فعولن)1034-3-2-5. هزج مسدس محذوف (مفاعیلن مفاعیلن فعولن)1044-3-3. غزلیات بحر مضارع1044-3-3-1. مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن)1044-3-3-2. مضارع مثمن اخرب (مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن)1084-3-4. غزلیات بحر مجتث1094-3-4-1. مجتث مثمن مخبون محذوف (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن)1094-3-4-2. مجتث مثمن مخبون (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن)1124-3-4-3. مجتث مثمن مخبون اصلم (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع‌لن)1134-3-5. غزلیات بحر رجز1134-3-5-1. رجز مثمن سالم (مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن)1134-3-5-2. رجز مثمن مطوی مخبون (مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن)1144-3-6. غزلیات بحر خفیف1154-3-6-1. خفیف مسدس مخبون محذوف (فاعلاتن مفاعلن فعلن)1154-3-7. غزلیات بحر منسرح1164-3-7-1. منسرح مثمن مطوی مکشوف (مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن)1164-3-8. غزلیات بحر متقارب1164-3-8-1. متقارب مثمن سالم (فعولن فعولن فعولن فعولن)1174-3-9. غزلیات بحر سریع1174-3-9-1. سریع مسدس مطوی مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن)117 TOC o "1-3" h z u 4-4. اوزان عروضی غزلیات محتشم کاشانی1214- 4- 1. غزلیات بحر رمل1214-4-1-1. رمل مثمن محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)1214-4-1-2. رمل مثمن مخبون محذوف (فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن)1284-4-1-3. رمل مثمن مشکول (فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن)1344-4-1-4. رمل مسدس مخبون محذوف (فاعلاتن فعلاتن فعلن)1354- 4- 2. غزلیات بحر هزج1354-4-2-1. هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)1354-4-2-2. هزج مثمن اخرب (مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن)1414-4-2-3. هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن)1414-4-2-4. هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف (مفعول مفاعلن فعولن)1434-4-2-5. هزج مسدس محذوف (مفاعیلن مفاعیلن فعولن)1434- 4- 3. غزلیات بحر مضارع1444-4-3-1. مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن)1444-4-3-2. مضارع مثمن اخرب (مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن)1494-4-4. غزلیات بحر مجتث1504-4-4-1. مجتث مثمن مخبون محذوف (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن)1504-4-4-2. مجتث مثمن مخبون (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن)541
4-4-5. غزلیات بحر رجز1564-4-5-1. رجز مثمن سالم (مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن)1564-4-5-2. رجز مثمن مطوی مخبون (مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن)1574-4-5-3. رجز مثمن مطوی مرفل (مفتعلاتن مفتعلاتن مفتعلاتن مفتعلاتن)158
4-4-5-4. رجز مثمن مخبون مرفل(مفاعلاتن مفاعلاتن مفاعلاتن مفاعلاتن)1594-4-5-5. رجز مثمن مطوی مخلوع (مفتعلن فعولن مفتعلن فعولن)1594-4-6. غزلیات بحر منسرح1604-4-6-1. منسرح مثمن مطوی مکشوف (مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن)1604-4-6-2. منسرح مثمن مطوی منحور (مفتعلن فاعلات مفتعلن فع)1614-4-7. غزلیات بحر سریع1614-4-7-1. سریع مسدس مطوی مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن)1614-4-8. غزلیات بحر متقارب1624-4-8-1. متقارب مثمن سالم (فعولن فعولن فعولن فعولن)1624-4-8-2. متقارب مثمن محذوف (فعولن فعولن فعولن فعل)1634-4-8-3. متقارب مثمن اثلم (فع لن فعولن فع لن فعولن)1634-4-9. غزلیات بحر خفیف1644-4-9-1. خفیف مسدس مخبون محذوف (فاعلاتن مفاعلن فعلن)1644-4-10. غزلیات بحر کامل1644-4-10-1. کامل مثمن سالم (متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن)1654-4-10-2. کامل مثمن مرفل احذ (متفاعلاتن فعلن متفاعلاتن فعلن)1654-5. اوزان عروضی غزلیات وحشی بافقی1714- 5- 1. غزلیات بحر رمل171 TOC o "1-3" h z u 4- 5- 1- 1. رمل مثمن محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)1714- 5- 1- 2. رمل مثمن مخبون محذوف (فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن)1764- 5- 1- 3. رمل مثمن مشکول (فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن)1794- 5- 1- 4. رمل مسدس محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)1794- 5- 2. غزلیات بحر هزج1804- 5- 2- 1. هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)1804- 5- 2- 2. هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن)184
4- 5- 2- 3. هزج مسدس محذوف (مفاعیلن مفاعیلن فعولن)1864- 5- 2- 4. هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف (مفعول مفاعلن فعولن)1874- 5- 3. غزلیات بحر مضارع1884- 5- 3- 1. مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن)188
4- 5- 3- 2. مضارع مثمن اخرب (مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن)192
4- 5- 4. غزلیات بحر مجتث1934- 5- 4- 1. مجتث مثمن مخبون محذوف (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن)1934- 5- 4- 2. مجتث مثمن مخبون اصلم (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لن)1944- 5- 4- 3. مجتث مثمن مخبون (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن)1954- 5- 5. غزلیات بحر رجز1964- 5- 5- 1. رجز مثمن سالم (مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن)1964- 5- 5- 2. رجز مثمن مطوی مخبون (مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن)1974- 5- 6. غزلیات بحر منسرح1984- 5- 6- 1. منسرح مثمن مطوی مکشوف (مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن)1984- 5- 7. غزلیات بحر خفیف1994- 5- 7- 1. خفیف مسدس مخبون محذوف (فاعلاتن مفاعلن فعلن)1994-6. تجزیه و تحلیل مقایسه‌ای و استنباطی203
4-6-1. میزان کاربرد بحرهای عروضی2034-6-2. گونه‌های اصلی وزن2054-6-3. تنوع وزنی2064-6-4. طول وزن‌ها2124-6-5. موسیقی وزن‌2124-6-6. مضمون غزل‌ها214فصل پنجم (نتیجه)
5-1. مقدمه2165-2. نتایج بررسی2165-3. پیشنهادات218فهرست منابع219چکیده انگلیسی 222

فهرست جداول
جدول 2-1- بحور عروضی و معنای لغوی و ساختار آن‌ها18

متن کامل در سایت امید فایل 

جدول 3-1- قالب‌های شعری و تعداد اشعار شاعران منتخب وقوعی35جدول 4-1- بسامد بحور عروضی اشعار بابا فغانی82جدول 4-2- بسامد اوزان عروضی اشعار بابا فغانی83جدول 4-3- بسامد بحور عروضی اشعار هلالی جغتائی119جدول 4-4- بسامد اوزان عروضی اشعار هلالی جغتائی120جدول 4-5- بسامد بحور عروضی اشعار محتشم کاشانی167جدول 4-6- بسامد اوزان عروضی اشعار محتشم کاشانی170-168جدول 4-7- بسامد بحور عروضی اشعار وحشی بافقی201جدول 4-8- بسامد اوزان عروضی اشعار وحشی بافقی202جدول 4-9- بسامد بحورعروضی در غزل‌های دیوان شاعران204جدول 4-10- بسامد بحورعروضی در اشعار شاعران204جدول 4-11- گونه‌های اصلی وزن در غزل‌های هر شاعر206-205جدول 4-12- بحر رمل207جدول 4-13- بحر هزج207جدول 4-14- بحر رجز208جدول 4-15- بحر مجتث208جدول 4-16- بحر منسرح209
جدول 4-17- بحر خفیف209جدول 4-18- بحر سریع209جدول 4-19- بحر متقارب210جدول 4-20- بحر کامل210جدول 4-21- بسامد اوزان عروضی غزل‌ها از نظر کوتاهی و بلندی212جدول 4-22- بسامد اوزان عروضی جویباری و خیزابی213
فهرست نمودارها
نمودار 1-1- نمونه‌ی آماری تحقیق10نمودار 2-1- مفاهیم اوزان عروضی22نمودار 4-1- درصد فراوانی بحور عروضی غزلیات بابا فغانی و کل دیوان او81نمودار 4-2- درصد فراوانی اوزان عروضی غزلیات بابا فغانی و کل دیوان او81نمودار 4-3- درصد فراوانی بحور عروضی غزلیات هلالی جغتائی و کل دیوان او118نمودار 4-4- درصد فراوانی اوزان عروضی غزلیات هلالی جغتائی و کل دیوان او118نمودار 4-5- درصد فراوانی بحور عروضی غزلیات محتشم کاشانی و کل دیوان او166نمودار 4-6- درصد فراوانی اوزان عروضی غزلیات محتشم کاشانی و کل دیوان او166نمودار 4-7- درصد فراوانی بحور عروضی غزلیات وحشی بافقی و کل دیوان او200نمودار 4-8- درصد فراوانی اوزان عروضی غزلیات وحشی بافقی و کل دیوان او200نمودار 4-9- درصد فراوانی اوزان خیزابی و جویباری در مجموع غزلیات شاعران213نمودار 4-10- درصد فراوانی اوزان دوری و عادی در غزلیات شاعران214
چکیده
وزن یکی از عناصر اصلی شعر و از مهمترین عوامل تأثیرگذاری آن است و به منزله‌ی قالبی است که شاعر خلاق بر آن روح می‌دمد و با سلیقه‌ی خود بر اندامش جامه لفظ می‌پوشاند؛ هریک از اوزان شعر دارای موسیقی و حالت خاصی است و همین حالت‌ها موجب می‌شوند وزنی تند یا سنگین و شادی‌آور یا غم‌انگیز، حماسی، برهانی، گزارشی و ... شود. ویژگی‌های روحی و اخلاقی شاعران و محیط‌ مادی، معنوی و فرهنگ‌ و سبک یک دوره می‌تواند در بسامد اوزان عروضی آن دوره تأثیر بسزائی داشته باشد. بنابراین علم وزن شعر، تنها به شناخت اوزان منحصر نمی‌شود و رویکرد‌های مختلفی چون سبک‌شناسی، انواع ادبی، روانشناسی و ... هریک بعد از استخراج اوزان دیوان یک شاعر، می‌توانند در تحلیل موسیقیایی مفید واقع شوند. هدف از پژوهش حاضر، بررسی اوزان عروضی شاعران منتخب از منظر انطباق پذیری آن‌ها با مضامین و مفاهیم اوزان و بحور عروضی و ویژگی‌های روحی شاعران وقوعی است. در این رساله، نگارنده پس از ذکر کلیات و مبانی نظری عروض، با معرفی مکتب وقوع و بیان شرح حالی از فغانی شیرازی، هلالی جغتائی، محتشم کاشانی و وحشی بافقی به ارائه اطلاعاتی حول محور موضوع پرداخته است. سپس با ذکر نخستین بیت هر غزل و وزن آن، میزان کاربرد بحور و اوزان عروضی و ارتباط وزن با محتوا را در غزل‌های هریک از این شاعران بررسی کرده، به این نتیجه رسیده‌ که اوزان بلند و حزن‌انگیز، بیشترین بسامد را داشته و وزن اشعار، با مضمون آن‌ها و احساس شاعران وقوعی متناسب است.
کلیدواژه‌ها:
عروض، وزن، مکتب وقوع، فغانی شیرازی، هلالی جغتائی، محتشم کاشانی، وحشی بافقی

13335277495فصل اول
کلیات
00فصل اول
کلیات

1‌-1‌. مقدمه
برای من که در مقطع کارشناسی مهندسی کشاورزی خوانده بودم تغییر رشته در کارشناسی ارشد، نقطه‌ی شروع آشنایی با عروض بود. پس از ورود به دانشکده‌ی ادبیات و در نخستین ترم تحصیل، به لطف استاد بزرگوارم آقای دکتر ترابی و زحمات بی‌منت ایشان و روش اصول‌مندی که در تدریس داشتند عروض را آموختم و دریافتم عروض برخلاف اکثر دروس علوم انسانی یک درس تفهیمی است. شباهت این درس به ریاضی و ارتباط مستقیم آن با موسیقی مرا بسیار علاقه‌مند کرد و به مطالعات فراوانی در این حوزه پرداختم. در این مسیر موضوعی که ذهن مرا معطوف کرد بحث تناسب وزن با محتوای شعر و احساس شاعر بود. بحثی که مبین این بود که هرگاه شعر بر اساس واقعیت و برآمده از دل باشد، بی‌اختیار شاعر وزن خود را می‌یابد؛ وزنی که بیان کننده‌ی حالت آرامش، خشم، شادی، غم و ... است. رسیدن از عروض به رگه‌هایی از روانشناسی در کنار جذابیتی که داشت سؤالاتی را برایم به وجود آورد. اینکه آیا در دوره‌ای مانند مکتب وقوع که اصل بر واقع‌گویی، و مضمون شعر برآمده از احساس واقعی شاعر بوده است، وزن‌ها کمال تناسب را با مضمون داشته‌اند؟ سرانجام پس از مشورت با استاد ارجمندم به علت علاقه‌ی وافری که به پژوهش در این حوزه داشتم و نیز جذابیت رویکرد روانشناختی علم عروض، در این دوره پایان نامه‌ی خود را به تحلیلی عروضی اختصاص دادم و این پژوهش را به تحلیل اوزان عروضی چهار تن از شاعران برجسته‌ی مکتب وقوع محدود کردم. این کار با بررسی اشعار پرچمدار مکتب وقوع، بابا فغانی شیرازی، آغاز و با آثار واضع واسوخت، وحشی بافقی، پایان یافت که در نهایت با وجود کمیاب بودن تعدادی از کتاب‌ها و مقالات مورد نظر، با عنایت پروردگار متعال و کمک استاد گرامی به این مهم نایل آمدم.

این رساله در 5 فصل تدوین گردیده است. فصل اول به کلیات اختصاص یافته، فصل دوم مبانی نظری شامل عروض و مفاهیم اوزان عروضی و فصل سوم درباره‌ی مکتب وقوع و درون مایه اشعار وقوعی است؛ سپس در فصل چهارم، وزن هر شعر و ارتباط آن با محتوا بررسی شده و نتایج حاصل از این پژوهش در فصل پنجم ارائه شده است. شماره‌های ارجاع داخل علامت ( ) قرار گرفته در ارجاع به دیوان اشعار، از سمت راست نام دیوان سپس نام مصحح و سال انتشار و صفحه کتاب ذکر شده و در ارجاع به سایر کتب، ابتدا نام خانوادگی نویسنده سپس سال انتشار کتاب و صفحه کتاب آورده شده است. در فصل چهارم جهت ارجاع به یک بیت از علامت (غ. عدد) استفاده شده که غ به عنوان علامت اختصاری غزل، و عدد درون پرانتز شماره‌ی آن بیت در همان زیربخش است. نکته‌ی دیگر این که شاعر در انتخاب وزن رباعی نقشی ندارد و در هر قالبی جز غزل، ممکن است نوع قالب بر انتخاب وزن تأثیر بگذارد؛ لذا نگارنده به تحلیل مقایسه‌ای غزلیات پرداخته است و درباره‌ی بسامد اوزان عروضی کل قالب‌های شعری هر شاعر، به مقایسه‌ی جدولی و نموداری اکتفا کرده و هرجا لازم دیده توضیحاتی را ارائه داده است.

1‌-‌2‌. بیان مسأله
وزن یکی از عناصر اصلی شعر و از مهمترین عوامل تأثیرگذاری آن است و به منزله‌ی قالبی است که شاعر خلاق بر آن روح می‌دمد و با سلیقه‌ی خود بر اندامش جامه لفظ می‌پوشاند؛ درواقع حقیقت وزن، همان چیزی است که ما از حضور آهنگین واژگان در تناسب با معنای آن‌ها در بافت شعر دریافت می‌کنیم.
هر شاعری برای سرودن شعر خود بیشتر از وزن‌هایی استفاده می‌کند که نزدیک‌تر به روحیات و اندیشه‌های او باشد. از این رو نخست به سراغ اوزانی می‌رود که بهتر بتواند آمال و خواسته‌ها و تفکرات خود را در قالب آن‌ها بیان کند. این قالب به گونه‌ای است که حتی می‌توان گفت اوزانی که هر شاعر برای سرودن انتخاب می‌کند تا حد زیادی نشان‌گر خلق و منش و شخصیت و ایده‌های او می‌باشد؛ به نوعی که اگر شاعری طبعی تند و سرکش داشته باشد، اشعارش کوتاه و منقطع است و مقصود را در کوتاه‌ترین جملات نقل می‌کند؛ اما اگر دارای طبعی خیال‌پردازانه باشد، اشعارش بلند و آهنگین و آکنده از استعارات و تشبیهات و مجازات می‌شود. شاعری که سرحال است به اوزانی علاقه‌مند است که بتواند این روحیه‌ی او را بازگو کند و برعکس اگر شاعر غمگین و افسرده باشد، از اوزانی استفاده می‌کند که سنگین باشد و بار غم او را به دوش بکشد.
شاعر با رعایت تناسبی که میان موسیقی شعر با معنا و عاطفه و تخیل وجود دارد، تلاش می‌کند به هدف اصلی شعر که همان محتوای درونی شعر است، نزدیک گردد؛ از این رو پژوهشگران معتقدند وقتی شعر از دل برآمده و با صمیمیتی همراه است اوزان متناسب خود را یافته است و در مواردی که این تناسب رعایت نشده است شاعر چیره دست با استفاده از اختیارات شاعری و نغمه‌ی حروف تا حدی می‌تواندجبران این نقص را بکند.
هریک از اوزان شعر دارای موسیقی و حالت خاصی است و همین حالت‌ها موجب می‌شوند وزنی تند یا سنگین و شادی‌آور یا غم‌انگیز، حماسی، برهانی، گزارشی و ... شود. بنابراین در مسیر ارزیابی و نقد شعر، یکی از گام‌های اصلی، بررسی کیفیت وزن آن است؛ علم وزن شعر، تنها به شناخت اوزان منحصر نمی‌شود و رویکرد‌های مختلفی چون سبک‌شناسی، انواع ادبی، روانشناسی و ... را در بر می‌گیرد و هریک بعد از استخراج اوزان دیوان یک شاعر، می‌توانند در تحلیل موسیقیایی مفید واقع شوند.
ویژگی‌های روحی و اخلاقی شاعران و محیط‌ مادی، معنوی و فرهنگ‌ و سبک یک دوره می‌تواند در بسامد اوزان عروضی آن دوره تأثیر بسزائی داشته باشد؛ همانگونه که دوره‌ی بازگشت ادبی را دوره‌ی وزن‌های روان و آرام می‌دانند.
در میان دوره‌های مختلف، مکتب وقوع سبک شعری است که در سده‌ی دهم هجری به وسیله‌ی بابافغانی شیرازی در ادبیات فارسی آغاز شد و حدفاصل سبک عراقی و سبک هندی بود. مکتب وقوع یا واقعه‌گویی، نوعی گرایش به رئالیسم و بیان حالات عشق و عاشقی از روی واقع است. به عبارت دیگر، شعر این دوره بیان احساس و تجربه‌ی عاطفی خود شاعر است! در مکتب وقوع، شاعر پس از اینکه از سوز و گدازهای عاشقانه‌ی خود نتیجه‌ای نمی‌گیرد، دچار حالت سرخوردگی می‌شود، و انزجار و نفرت خود را از معشوق بیان می‌کند و اشعاری می‌سراید که به واسوخت معروف است.
در این رساله نگارنده بر‌آن است با تحلیل اوزان عروضی اشعار چهار تن از بزرگان مکتب وقوع (فغانی شیرازی، محتشم کاشانی، هلالی جغتایی و وحشی بافقی)، به بررسی بسامد اوزان و ویژگی‌های عروضی این مقطع از ادبیات فارسی که تا کنون به آن پرداخته نشده است بپردازد.
اصلی‌ترین سؤالی که در این تحقیق مطرح می‌شود این است که اوزان عروضی رایج در مکتب وقوع چقدر با روحیات و افکار شاعران این دوره تناسب دارند؟
1‌-‌3‌. سؤالات تحقیق
موضوع تحقیق، علاوه بر سؤال اصلی، سؤالاتی را در ذهن ایجاد می‌کند از جمله اینکه:
آیا درد فراق و حزن شاعران این دوره را می‌توان در اوزان عروضی اشعارشان احساس کرد؟
کدام اوزان عروضی بیشترین بسامد را در این دوره دارند؟
آیا می‌توان تناسبی میان وزن و محتوا در اشعار این شاعران یافت؟
چگونه اختیارات شاعری را به کاربرده اند؟
اشعار آنها از منظر عروضی به اشعار کدام شاعران برجسته شباهت دارد؟
1‌-‌4‌. اهداف تحقیق
این تحقیق سعی در شناسایی اوزان عروضی رایج در مکتب وقوع و درک روحیات شاعران این دوره از روی اوزان عروضی اشعار آن‌ها دارد؛ و به بررسی میزان مطابقت وزن‌ها با محتوا و کاربرد اختیارات شاعری در اشعار می‌پردازد.
1‌-‌5‌. اهمیت و ضرورت تحقیق
از میان حوزه‌های مختلف پژوهش در ادبیات فارسی، متأسفانه دانشجویان کمتری به عروض پرداخته‌اند و در بیشتر پایان‌نامه‌ها، موضوع عروض با قافیه ادغام شده و قافیه بیشترین صفحات را به خود اختصاص داده است در حالیکه این تحقیق تنها به شاخه‌ی عروض و اطلاعات متفاوت و چشم اندازهای جذابی که پشت اوزان عروضی نهفته است می‌پردازد!. از سویی دیگر، مکتب وقوع نیز شاید به دلیل بینابین بودن و یا شاید هم به دلیل اینکه عده‌ای آن را جزء سبک هندی می‌دانند، به عنوان یک موضوع، چندان توجه پژوهشگران را جلب نکرده است!
در این پژوهش سعی شده است علاوه بر معرفی آماری اوزان عروضی، ارتباط میان وزن و محتوا بررسی شده و یک نمای کلی از پربسامدترین وزن‌ها، جویباری یا خیزابی بودن اغلب اوزان و میزان کاربرد آن‌ها ارائه شود تا در انتها مقایسه‌ی نتایج به دست آمده از اوزان عروضی اشعار با ویژگی‌های مکتب وقوع، نشان دهد که در آن دوره وزن‌ها تا چه اندازه با عاطفه‌ی شاعران تناسب داشته‌اند.
1-6. پیشینه تحقیق
تا کنون درباره‌ی اوزان عروضی مکتب وقوع بحثی نشده اما پژوهش‌های فراوانی در حوزه‌ی عروض، توسط بزرگان این علم، صورت گرفته است. «المعجم فی معاییر اشعارالعجم» تألیف «شمس‌الدین محمدبن قیس رازی» و «معیارالاشعار» اثر «خواجه نصیرالدین طوسی» از قدیمی‌ترین کتبی هستند که همواره به عنوان نخستین مرجع برای پژوهشگران این حوزه معرفی می‌شوند. همچنین کتاب «وزن شعر فارسی» تألیف «دکتر پرویز ناتل خانلری» یکی از مهمترین و ارزشمندترین کتب عروضی است. اما محققی که نام او بیش از همه زینت افزای پژوهش نگارنده‌ی این رساله بوده «دکتر تقی وحیدیان کامیار» است. او در کتاب «وزن و قافیه شعر فارسی» یک بحث جذاب و هدفمند پیرامون اوزان عروضی و مفاهیم وزن‌ها ارائه داده است. «دکتر شفیعی کدکنی» نیز، بحث ارتباط اوزان عروضی با افکار و عواطف شاعر را در کتاب «موسیقی شعر» آورده است و یک مقاله هم با عنوان «نگاهی دیگر به موسیقی شعر و پیوند آن با موضوع، تخیل و احساسات شاعرانه» به قلم «پرند فیاض منش» به این رویکرد پرداخته است. در مقاله‌ی مذکور نویسنده معتقد است که در چهره‌ی اشعار، انعکاس افکار و اندیشه ها دیده می‌شود.
در این رساله علاوه بر عروض، با مکتب وقوع رو به رو هستیم. در این باره تنها کتاب جامعی که وجود دارد کتاب «مکتب وقوع در شعر فارسی» تألیف «احمد گلچین معانی» است. او در این کتاب که همانند یک فرهنگنامه است، همراه با معرفی شاعران وقوعی نمونه‌ای از اشعارشان را آورده و راه را برای محققانی که قصد تحقیق و تحلیل دارند هموار نموده است اما متأسفانه هنوز تنها کتابی که در این زمینه وجود دارد همین یک کتاب و تعداد مقالات مرتبط با وقوع بسیار اندک است به گونه‌ای که اغلب مقالات در 5 یا 6 صفحه تنظیم شده‌اند. در این میان، «نگاهی ناقدانه به پیشاهنگان مکتب وقوع در شعر فارسی» و «بابا فغانی و مکتب وقوع» مقاله‌های کوتاهی هستند که در آن‌ها نگارندگان، با ارائه دلایلی بابافغانی را به عنوان سردمدار مکتب وقوع معرفی کرده‌اند.
بحث دیگری که مطرح است تحقیق درباره‌ی اوزان عروضی یک شاعر است. در این باره تا کنون پژوهش‌های فراوانی صورت گرفته و اشعار اغلب بزرگان ادبیات فارسی از منظر عروضی بررسی شده است اما غیر از یک رساله در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی با موضوع «اوزان عروضی، حدود، اصناف قافیه و صور خیال در دیوان محتشم کاشانی»، پژوهشی به اوزان 4 شاعر مورد بررسی در رساله‌ی حاضر نپرداخته است. در پژوهشی که نام برده شد، نگارنده به معرفی آماری اوزان عروضی محتشم در کنار قافیه و صور خیال پرداخته اما بیشتر بر مبحث صور خیال متمرکز شده و وزن را از بعد مفهومی و وقوعی بررسی نکرده است.
1‌-7‌. فرضیات تحقیق
فرضیات تحقیق به شرح ذیل می‌باشد:
شاعران مکتب وقوع اغلب اوزان سنگین را به کار می‌بردند.
اوزان پرکاربرد شعر فارسی بیشترین بسامد را در دیوان اشعار شاعران مکتب وقوع دارند.
وزن های این دوره کمال تناسب را با معانی و مفاهیم اشعار دارند.
از اختیارات شاعری آنگونه که موجب خشونت وزن شود پرهیز کرده‌اند.
اشعار آن‌ها از منظر عروضی شباهت زیادی با اشعار شاعران سبک عراقی دارد.
1‌-8. روش تحقیق
در این رساله، نگارنده ابتدا توضیحات و تعریفات لازم را درباره‌ی عروض و مکتب وقوع ارائه داده و سپس به بررسی وزن‌ها در دیوان ‌های شاعران منتخب پرداخته است. برای بررسی وزن‌ها، بیت اول هر شعر تقطیع شده و از منظر عروضی و مفهومی بررسی شده است.
1‌-‌8‌-‌1‌. نوع روش تحقیق
این تحقیق یک تحقیق کتابخانه‌ای است. علاوه بر تعیین بحر و وزن هر شعر، مفهوم آن وزن و ارتباط با موضوع شعر حائز اهمیت است که نگارنده با توجه به کتاب وزن و قافیه شعر فارسی تألیف دکتر وحیدیان کامیار و مقالاتی که در آن‌ها نویسندگان، ارتباط وزن و محتوای اشعار یک شاعر را بررسی کرده‌اند و نیز با تجزیه و تحلیل خود از روی ساختار وزن، به این مهم پرداخته و سرانجام با قرار دادن اطلاعات در جداول و نمودارهای مستطیلی و دایره‌ای و تحلیل داده‌ها به نتایج جالب توجهی رسیده است.
1‌-‌8‌-‌2‌. روش و ابزار گردآوری اطلاعات تحقیق
از منابع کتابخانه‌ای و بانک‌های اطلاعاتی و شبکه‌های کامپیوتری جهت گردآوری فیش‌های اطلاعاتی پیرامون مکتب وقوع و عروض و مفاهیم اوزان عروضی استفاده شده است اما برای تقطیع اشعار آنچه لازم بود تنها دیوان شاعرانی بود که موضوع پژوهش قرار گرفته‌اند.
1‌-‌8‌-‌3‌. جامعه و نمونه‌ی آماری
در مکتب وقوع شاعران فراوانی هنرنمائی کرده‌اند؛ بابا فغانی شیرازی، محتشم کاشانی، وحشی بافقی، لسانی شیرازی، اهلی شیرازی، اشرف جهان قزوینی، هلالی جغتایی و لحاف‌دوز همدانی از معروف‌ترین سخنوران این مکتب هستند. گلچین معانی نام اغلب شاعران وقوعی را در کتاب مکتب وقوع در شعر فارسی، آورده است که از میان آن‌ها، رساله‌ی حاضر به اوزان عروضی چهار شاعر بزرگ مکتب وقوع پرداخته و غزلیات هر چهار تن را بررسی کرده‌است. در مجموع 2733 شعر توسط نگارنده وزن‌یابی شده‌اند؛ که 695 شعر به بابا فغانی شیرازی، 477 شعر به هلالی جغتائی، 995 شعر به محتشم کاشانی و 566 شعر به وحشی بافقی تعلق دارند اما نمونه‌ی آماری بررسی شده غزلیات دیوان این شاعران است (نمودار 1-1).

نمودار 1-1. نمونه‌ی آماری تحقیق
1‌-‌9‌. قلمرو تحقیق
این رساله تحلیل اوزان عروضی مکتب وقوع با تکیه بر اشعار چهار تن از شاعرانی است که در قرن دهم هجری، مصادف با رواج این مکتب، می‌زیسته‌اند. در این تحقیق، نگارنده اوزان عروضی کل دیوان شاعران منتخب را وزن‌یابی و مقایسه کرده ولیکن در تحلیل تنها به غزلیات پرداخته است.
1‌-10. نو‌آوری تحقیق
از آنجائیکه تحلیل اوزان عروضی یکی از گام‌های اصلی شناخت موسیقی شعر است، این پژوهش می‌تواند با بررسی اوزان عروضی شاعران مکتب وقوع پنجره‌ی جدیدی از ویژگی‌های شعری این دوره را بر روی ادب‌ دوستان فارسی بگشاید.
1‌-‌11‌. محدودیت‌های تحقیق
در روند انجام پژوهش، ناچار به استفاده از کتابخانه‌های سایر دانشگاه‌ها شده و از معاونت پژوهشی دانشگاه خود نامه‌ای معتبر دریافت کردم اما متأسفانه دانشگاه‌ها به دانشجوی مهمان اجازه‌ی استفاده از کتابخانه را حتی برای دقایقی کوتاه نمی‌دهند و از آنجا که کتابخانه‌های شهری مجهز به کتاب‌ها و مجلات به روز نیستند عدم ارائه‌ی خدمات کتابخانه‌ای توسط سایر دانشگاه‌ها به دانشجوی مهمان محدودیتی جدی در امر پژوهش است. از سویی دیگر اغلب کتابفروشی‌های شهرستان‌ها نیز تنها دارای کتاب‌های پر فروش هستند بنابراین پژوهشگر ناچار به سفارش اینترنتی کتبی است که حتی نمی‌تواند نیم نگاهی به متن آن‌ها قبل از خرید بیندازد. کمیاب بودن دیوان اشعار شاعرانی مانند بابا فغانی و هلالی جغتائی که از تاریخ آخرین چاپ این کتاب‌ها سال‌های زیادی گذشته‌است و در فضای مجازی هم نامی از این کتب جهت سفارش خرید وجود ندارد محدودیتی دیگر است.
1-12. تعریف واژه‌های کلیدی:
عروض: علمی است که با آن شعر را می‌سنجند و وزن آن را تعیین می‌کنند. قواعد این علم نخستین بار توسط خلیل بن احمد فراهیدی تدوین شد. او با سررشته‌ای که از علم موسیقی داشت بر روی بحور عروضی نام‌هایی نهاد که متناسب با آهنگ و ساختار آن‌ها بود.
تحلیل اوزان: وزن یک نوع هماهنگی در هجاها است که باعث ایجاد لذت در خواننده می‌شود و از ویژگی‌هایی است که نظم را از نثر متمایز می‌کند. به دست آوردن اوزان عروضی دیوان یک شاعر و مقایسه‌ی آن‌ها با اوزان اشعار سایر شاعران هم دوره‌ی او و بررسی بسامد بحور و اوزان و توجه به ابعاد روانشناسی و سبک‌شناسی وزن‌ها، می‌توانند ما را در تحلیل اوزان عروضی یاری دهند.
مکتب وقوع: یک سبک بینابین است که در قرن دهم هجری بر مبنای حقیقت گوئی در ادبیات فارسی پدید آمد. این سبک حدفاصل سبک عراقی و سبک هندی بود. از خصوصیات مکتب وقوع می‌توان به سادگی و خالی بودن اشعار از صنایع بدیعی اشاره کرد.
بابا فغانی: فغانی ملقب به "بابا"، "آدم‌المتأخرین"، "آتشین‌دم" و "حافظ کوچک"، در نیمه‌ی دوم قرن نهم در شیراز متولد و در سال 925 ه.ق در مشهد درگذشت. او از آخرین شاعران سبک عراقی بود که خود شیوه‌ای جدید بنا نهاد و با این شیوه پیشگام سبک هندی شد. عده‌ای او را واضع مکتب وقوع می‌دانند چرا که اغلب شاعران وقوعی مقلد او بوده‌اند.
هلالی جغتائی: در اواسط قرن نهم هجری در استرآباد متولد و در سال 936 ه.ق در هرات کشته شد. نام او بدرالدین و لقب او "هلالی" بود. برجسته‌ترین اثر این شاعر وقوعی که پیرو بابا فغانی بوده، مثنوی شاه و درویش است.
محتشم کاشانی: کمال الدین علی محتشم کاشانی ملقب به "شمس‌الشعرای کاشانی" و "حسان‌العجم"، در حدود سال 905 ه.ق در کاشان دیده به جهان گشود و در سال 996 ه.ق در همان شهر چشم از جهان فرو بست. او از پیروان مکتب وقوع و یکی از بزرگترین شاعران مرثیه سرای شیعه بود.
وحشی بافقی: کمال‌الدین (شمس‌الدین محمد) وحشی بافقی در سال 939 ه.ق در بافق متولد شد و در سال 991 ه.ق در یزد درگذشت. وحشی در سوز و گداز بی‌نظیر بود و نوآوری او در این زمینه واسوخت را به عنوان یک شاخه‌ی فرعی در مکتب وقوع به وجود آورد.

centercenterفصل دوم
مبانی نظری
(تحلیل عروضی)
00فصل دوم
مبانی نظری
(تحلیل عروضی)

2‌-‌1‌. مقدمه
بررسی بعد عروضی شعر و تحلیل آن، در کنار سایر عوامل موسیقیایی در شعر، کمک شایانی به کشف روحیات شاعرانی می‌کند که نمونه‌ای از مردمان یک دوره‌ بوده‌اند. بدین منظور لازم است با علم عروض و مبحث تناسب اوزان با محتوای شعر و کیفیت احساسی که هر وزن به خواننده منتقل می‌کند، آشنا باشیم. البته نوع تأثیرگذاری وزن بر اشخاص، تا حدودی بستگی به سلیقه‌ی افراد دارد و می‌توان گفت این که وزنی برای فردی حزن‌انگیز و برای دیگری طرب‌انگیز باشد یک مفهوم نسبی است و از سویی دیگر لحن خواندن و ادای شدید یا آرام هجاها نیز بر حس دریافت کننده تأثیرگذار است. اما تقسیم‌بندی پژوهشگرانی که درباره‌ی این موضوع کار کرده‌اند براساس ساختار موسیقیایی اوزان عروضی و بررسی اشعار بزرگان ادبیات فارسی است که به دلیل ارائه‌ی رویکردی جدید و جذاب از علم عروض کاریست درخور تأمل و ستایش.
2-2. موسیقی
علم عروض ارتباطی تنگاتنگ با علم موسیقی دارد. موسیقی علمی است که از بدو خلقت بشر، در طبیعت پیرامون او وجود داشته و رفته رفته در کلام و نوشته‌های او ظاهر گشته است. شاعران بدون این که عروض بدانند اشعارشان را با وزنی صحیح می‌سرایند؛ چرا که موسیقی پدیده‌ای در فطرت آدمی است «آب که در چشمه می‌جوشد و در جویبار جاری است. باران که می‌بارد، یا برف یا تگرگ. آذرخش که می‌جهد یا تندر که می‌ترکد. حتی فصل‌ها که می‌آیند و می‌روند و رنگ‌ها که دگرگون می‌شوند و برگ‌ها که بر‌می‌آیند و می‌ریزند همه چیز یک ریتم خاص دارد؛ ریتمی منظم و بسته به تکرار» (کیانوش، 1352: 11).
تکرار، موسیقی را می‌آفریند و موسیقی، زبانی برای بیان احساس می‌شود؛ تا آنجا که هنگام خواندن شعری به زبانی دیگر، اگر معنا را ندانیم این آهنگ کلمات است که ما را دچار احساس می‌کند و باعث التذاذ می‌شود.
چهار ‌نوع موسیقی با نام موسیقی کناری (موسیقی قافیه و ردیف)، موسیقی بیرونی (وزن عروضی)، موسیقی درونی (هماهنگی واژگان و طنین حروف) و موسیقی معنوی (تناسب مفاهیم کلمات)، ساختار آهنگین شعر را شکل می‌دهند.
شعر، ترکیبی از هر چهار نوع موسیقی است و اگر موسیقی‌ها را حذف کنیم، تبدیل به سخنی معمولی می‌شود. بنابراین می‌توان گفت که شعر، موسیقی کلمات است. به گفته‌ی ولتر: «شعر موسیقی روح‌های بزرگ و حساس است، شعری که در شنونده غرور یا امید یا خشم یا اندوه ایجاد نکند شعر نیست» (دادگر، 1382: 19). اگرچه هر چهار گونه‌ی موسیقی در القای احساس شاعر مؤثرند اما از میان آن‌ها، وزن به عنوان موسیقی بیرونی اولین آهنگیست که هنگام خواندن یک اثر، جلوه‌گری می‌کند و خواننده را تحت تأثیر قرار می‌دهد تا جایی که عده‌ای معتقدند وزن کوشش ذهن را کاهش می‌دهد، اما زرین‌کوب آن را عاملی کمکی جهت فهم و ضبط معنی می‌داند (زرین کوب، 1372: 105). جهت آشنایی با هریک از انواع موسیقی، به فراگیری علم مربوط به آن نیازمندیم. قافیه، عروض، بدیع و بیان از علوم مرتبط با موسیقی کلام هستند. موسیقی بیرونی به عنوان اصلی‌ترین ویژگی نظم، دارای ابعادی است که شناخت آن ابعاد، مطالعه‌ی علم عروض را می‌طلبد.
2-3. تعریف عروض
عروض علمی است که از کیفیت به وجود آمدن وزن، انواع آن، سالم یا ناسالم بودن آن و ... بحث می‌کند. به عبارت دیگر «عروض علم و یا فن سنجیدن شعر و کلام منظوم با افاعیل عروضی و پیدا کردن اوزان اشعار بر پایه‌ی آن افاعیل است» (ماهیار، 1385: 13). شمس الدین محمد بن قیس رازی در کتاب المعجم فی معاییر اشعارالعجم، که از قدیمی‌ترین منابع پیرامون عروض است، در تعریف عروض می‌گوید: «عروض میزان کلام منظوم است همچنان که نحو میزان کلام منثور است، و آن را از بهر آن عروض خواندند که معروض‌علیه شعر است یعنی شعر را بر آن عرض کنند تا موزون از ناموزون پدید آید و مستقیم از غیرمستقیم ممتاز گردد» (رازی، 1360: 26). از دیرباز شاعران کوشیده‌اند تا شعر را تزئین کنند چرا که زیبایی بیشتر، تحسین بیشتری را به دنبال داشته است. به همین منظور، عروض نیز به عنوان یک علم و با قواعدی دقیق، جهت سنجش زیباترین گونه‌ی موسیقی در شعر، تدوین گردیده است.
2-4. تاریخچه علم عروض
خلیل بن احمد فراهیدی از دانشمندان قرن دوم در بصره است که بسیاری از محققان از او به عنوان مبدع علم عروض نام می‌برند. درباره‌ی اینکه فراهیدی چگونه در فکر ابداع این علم افتاده است افسانه‌های فراوانی وجود دارد. عده‌ای عبور او از بازار مسگران و شنیدن صدای چکش بر طشت مسی و عده‌ای صدای زنگوله بر گردن شتران و گروهی صدای پای اسبان و برخی صدای کوبیدن چوب توسط زنان بر جامه‌ها را عامل ایجاد جرقه‌ای در ذهن خلیل بن احمد فراهیدی می‌دانند که منجر به اختراع علم عروض شد. او برای نخستین بار عروض را از روی علم موسیقی در 15 بحر بنا نهاد و بعدها شاعران دیگر با کشف بحرهایی جدید در راه توسعه و تکامل این علم کوشیدند. البته ابوریحان بیرونی معتقد بود که فراهیدی تحت تأثیر وزن هندوان بوده است اما قرائن برای اثبات این مدعا کافی نیست (زرین‌کوب، 1372: 109).
«پیش از آغاز دوره‌ی اسلامی احتمالا دو نوع شعر در ایران رواج داشت که هر دو نیز پیوندهایی با موسیقی داشتند: یکی شعر ترانه یا خسروانی که در واقع شعر موسیقی بود و بدون ملودی خاص خودش وجود نداشت، دیگری شعر تکیه‌ای - هجایی که ملودی نقشی در آن نداشت، اما بنیاد آن بر ریتم استوار بود» (طبیب زاده، 1389: 9).
عروض فارسی در ایران، در قرن سوم و چهارم، از روی عروض عرب- با بعضی کاست‌ها و افزودها، که آن را با مقتضیات زبان دری منطبق کرد- ساخته شد. اما به دلیل وجود کلام موزون در ادوار بسیار قدیم، فکر وجود بعضی اوزان خاص فارسی پیش از اقتباس عروض عربی قوت می‌گیرد؛ ادعیه‌ی منظوم کهن در کتیبه‌های فرس باستان، گاثه‌های اوستا، وجود کلام منظوم در آثار پهلوی و ادعیه و آثار مانویه، نمونه‌هایی یافت شده هستند که اثبات برخی از آن‌ها خالی از دشواری نیست (زرین‌کوب، 1372: 106).
2-5. بحر
وزن‌ها به صورت دسته‌هایی هم‌جنس در واحد بزرگ‌تری به نام بحر قرار گرفته‌اند. هر بحر از تکرار چند افاعیل عروضی به وجود می‌آید؛ افاعیلی که می‌توانند به شکل سالم و یا زحاف در وزن‌ها ظاهر شوند. در ادبیات فارسی 19 بحر وجود دارد (جدول 2-1)؛ که از میان آن‌ها «سه بحر قریب، جدید و مشاکل را از بحور مختص فارسی‌ نامیده‌اند زیرا اشعار عربی در این سه بحر بسیار کم است» (سید ترابی، 1389: 49). البته اوزان این سه بحر از اوزان کم کاربرد هستند و تنها قریب مسدس اخرب مکفوف (مفعول مفاعیل فاعلاتن) از اوزان پرکاربرد در میان بحور مختص فارسی زبانان است (وحیدیان کامیار، 1367: 46). متداول‌ترین بحور در ادب فارسی آن‌هایی هستند که بین فارسی زبانان و عرب زبان‌ها مشترک‌اند.
معنای لغوی اغلب بحور عروضی با احساسی که خواننده از آهنگ تکرار افاعیل‌های موجود در بحر دریافت می‌کند هماهنگ است (جدول 2-1). به عنوان مثال، رمل در لغت به معنای باران کم است و آهنگ حاصل از تکرار فاعلاتن نیز مانند احساسی که هنگام ریزش باران بهاری به انسان دست می‌دهد القا کننده‌ی احساس آرامش است. معمولا مضمون شعری هم که با این وزن می‌آید احساسی اینچنین را برمی‌انگیزد.

نمونه پژوهش علمی - موضوع مقاله

5- هوشنگی، مجید(1388). نقد و بررسی روانکاوانهی شخصیت زال از نگاه آلفرد آدلر. فصلنامه نقد ادبی.
در این مقاله سعی شده است شخصیت زال در شاهنامه، از نگاه روانشناسی مورد نقد و بررسی قرار گیرد. ویژگی روانی این شخصیت در چارچوب نظریهی عقدهی حقارت و برتریجویی آلفرد آدلر در این مقاله تحلیل و بررسی شده است. اما به ویژگی روانی این شخصیت از دیدگاه یونگ که در این پژوهش به آن پرداخته شده است؛ اشارهای نشده است. این مقاله برگرفته از پایاننامهی کارشناسی ارشد از دانشگاه تربیت مدرس است که نویسنده در آن به بررسی شخصیتهایی چون: زال، رستم، و تهمینه پرداخته است. اما با مطالعهی این پژوهش به این نتیجه رسیدیم که وی در تحلیل شخصیت رستم به نتیجه منطقی نرسیده، و به فرضیهها و نتایجی دست یافته، که نگارنده در فصل چهارم این پایاننامه در بخش تحلیل شخصیت رستم از دیدگاه فروید؛ دلایلی را در رد آنها ارائه داده است.
اما به طور کلی دربارهی نقد روانکاوانهی شخصیتهای اصلی این دو داستان-رستم و سهراب و رستم و اسفندیار- بر اساس دیدگاه روانشناسان (کارل گوستاو یونگ، زیگموند فروید، آلفرد آدلر و...) کار پژوهشی صورت نگرفته است. و این پژوهش از این جهت کاملاً بدیع و نو است.
1-4. اهداف و اهمیت پژوهش:
با توجه به اینکه بسیاری از موضوعات متنوع متون ادبی ریشه در اصول روانشناسی دارد، بررسی روانکاوانهی این دو داستان و تبیین اصول روانشناسی مرتبط با موضوع و شخصیتهای داستان، از اهداف اصلی این پژوهش است. سخن ‌گفتن دربارهی شخصیت، پیش از هر چیز مستلزم شناخت ماهیت انسان و فرضیههای اساسی مربوط به آن است. و با توجه به اینکه هدف اصلی این پژوهش فراهم‌ کردن زمینه برای ارائه نظریه‌ شخصیت با رویکرد روانشناختی است؛ اتخاذ موضعی مشخص دربارهی مفروضه‌های مربوط به ماهیت انسان، نه تنها لازم و ضروری، بلکه امری اجتناب‌ناپذیر است.
تحقیقات میان رشتهای در دنیای امروزی رونق زیادی یافته و نتایج مفید و ارزندهای به دست میدهد. در حوزهی ادبیات، رابطهی روانکاوی و ادبیات و بررسی متون ادبی از دیدگاه روانکاوی؛ در گشودن بسیاری از راز و رمزها مفید است و نتایجی شگفت به دست میدهد. روانکاوی خود حوزهی وسیعی است که صاحب نظران متعدد با دیدگاههای مختلف و حتّی گاهی متضاد به آن پرداختهاند. بنابراین بررسی آثار ادبی ایران از دیدگاه روانکاوی میتواند ما را به جنبههایی از رمزشناسی این آثار و درک ژرفای روانی آنها برساند. این نوع پژوهشهای روانکاوی کمک میکند، تا جنبه‌های نمادین و رمزی، در بسیاری از اسطورهها، داستانها، حوادث و افسانهها و مانند آن روشن، و معانی پنهان درون آن آشکار گردد. و شاهنامه اثری ملی و محصول ناخودآگاه جمعی ایرانی در طول قرنهاست، که این اثر به خصوص در بخش اسطورهای و حماسی، دارای داستانهای نمادین و معانی ژرف و عمیقی است که از دیدگاه فوق قابل تحلیل است.
1-5. پرسش پژوهش:
١- آیا داستانهای رستم و سهراب و رستم واسفندیار جنبهی تراژدیک دارند؟
۲- آیا میتوان داستان رستم و سهراب، رستم و اسفندیار را بر اساس اصول روانشناسی، نقد روانکاوانه کرد؟
1-6. فرضیهی پژوهش
با بررسی دقیق سیر و روند حوادث داستانها و فرجامی که در پایان داستان برای شخصیتهای اصلی آن پیش آمده است، و همچنین با توجه به دلایلی که در فصل دو به آن اشاره شده است؛ جنبههای تراژدیک هر دو داستان بسیار پر رنگ و قوی است. و با توجه به رفتار، گفتار و منش شخصیتهای داستان، بررسی آنان از دیدگاه روانشناسان برجسته ضرورت دارد، تا در کنار رو ساخت داستان، لایههای ژرفساخت این داستانها کشف گردد.
1-7. روش و شیوهی اجرای پژوهش:
در این پژوهش، ابتدا اصول روانشناسی روانشناسان برجسته با دقت مطالعه و دستهبندی میگردد، سپس با مطالعه عمیق هر دو داستان، هر کدام از شخصیتهای این داستانها را، که رفتار، گفتار، منش و کردار آنها با اصول روانشناسی روانشناسان منطبق هستند مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد.

فصل دوم
2-1. تعاریف:
در آغاز تعریفی مختصر از اسطوره و حماسه، و ارتباط میان آن دو را بیان میکنیم، چرا که آن بخشی از شاهنامه که در این پژوهش به جستار میآید بخش حماسی این اثر است و تمرکز ما بر متنی حماسی است. بخشی که مهمترین و اصلیترین شخصیت اسطورهای، یعنی رستم نقش اصلی را در آن بر عهده دارد.
2-1-1. تعریف حماسه:
همهی ما میدانیم حماسه یک شعر بلند است که تاریخ ابتدایی یک ملت را روایت میکند. موضوع حماسه امر مهمی باید باشد، که روزگاران مختلف افراد یک ملت در آن نقش داشتهاند. درونمایههایی مانند تشکیل ملیت، به دست آوردن استقلال و تشکیل حکومت مستقل، دفاع از آب و خاک در رویارویی با دشمنانی که استقلال ملی را تهدید میکنند(صفا،4:1389). حماسه مولود رویدادهای رزمی است و صفت بارز آن حس شگفتی و ستایش است و به این دلیل حماسه را وارد قلمرو اسطوره کردهاند تا شگفتی آن افزونتر شود. «حماسه نیز تنها در فرهنگ و ادب مردمانی پدید میآید که دارای تاریخ کهن و اسطورهای دیرینهاند»(کزازی،183:1376). در واقع حماسهها به وجود میآیند تا اثری تراژدی را خلق کنند. و تراژدی نیز واقعیتی است که برای انسانها به وجود میآید.
2-1-2. تعریف اسطوره:
اسطوره واژهای معرب از اصل یونانی(Historia) به معنای جستجو و آگاهی. و داستان از مصدر (Histarean) به معنای بررسی کردن و رخ دادن است که جمع مکسر آن در عربی اساطیر خوانده میشود(پرمول،9:1335). و «عبارت است از روایت یا جلوهای نمادین دربارهی ایزدان، فرشتگان، موجودات فوق طبیعی و به طور کلی جهانشناختی که یک قوم به منظور تفسیر از هستی به کار میبندد»(اسماعیلپور،13:1377).
«اسطوره در گستردهترین معنای آن گونهای جهانبینی باستانی است. آنچه اسطوره را میسازد یافتهها و دستاوردهای انسان دیرینه است. تلاشهای انسان آغازین و اسطورهای، در شناخت خود و جهان و کوششهای وی در گزارش جهان و انسان، دبستان جهانشناختی را پدید آورده است»(کزازی،9:1372).
«اسطوره مانند رؤیا، عقاید، افکار فلسفی، مذهبی و وقایعی را که در زمان و مکان اتفاق افتادهاند و نیز تجربیات روانی مهم انسان را به زبان سمبلیک بیان میکند. اگر نتوانیم معنای واقعی اساطیر را درک کنیم مجبور خواهیم بود آنها را تصاویری پیش پا افتاده و بدوی از تاریخ دنیا تلقی کنیم و در بهترین وجه ممکن آنها را، فرآوردههای شاعرانه و زیبا از تخیل انسانی بدانیم»(پور نامداریان،150:1367). و «به معنای خاص، شرح و روایت کارهای سترگ یا وصف اشخاصی است که واقعاً وجود تاریخی داشتهاند و یا واقعی بودنشان مورد تصدیق است. اما تخیل، مردم آنها را دگرگون و کژ و مژ کرده و سنت دراز نفسی، بدانها شاخ و برگ بسیار داده است»(الیاده،18:1368). انطباق اسطورهها و شخصیتها و محورهای اساسی داستانهای اساطیری با علوم انسانی یک راهکار اساسی برای بررسی ساخت مفاهیم و درون‌مایه‌ی اساطیر است.
اسطورهها آینههایی هستند که تصویرهایی را از ورای فرازها بازتاب میدهند و آنجا که تاریخ و باستانشناسی خاموش میماند، اسطورهها به سخن درمیآیند و فرهنگ آدمیان را از دور دستها به زمان حال میآورند. و افکار بلند و گستردهی مردمانی ناشناخته ولی اندیشمند را در دسترس میگذارند(هلینز،9:1386). امروزه بررسی اساطیر از دیدگاه علوم مختلف از جمله روانشناسی اهمیتی بسزا یافته است. روانشناسی در جستجوی مبانی روانی اسطورههاست. و در صدد است رابطهی با ساختار روان و ساز و کارهای دفاعی آن را تبیین کند.
اسطوره رؤیای جمعی یک قوم است که متکی بر کهن نمونه‌ها یا همان آرکیتایپهاست. از دیدگاه روانشناختی اسطوره؛ دیگر اسطوره عبارت از روایات در باب ایزدان و فرشتگان نیست، بلکه عبارت است از رؤیای همگانی انسان، و از همین دیدگاه است که نقد اسطورهای وارد بحث آرکیتایپها میشود. با دیدگاه روانشناختی اسطوره بهتر میتوان آثار ادبی و هنری را تحلیل کرد(اسماعیلپور،24:1382).

متن کامل در سایت امید فایل 

2-1-3. رابطهی حماسه و اسطوره:
دربارهی ارتباط میان حماسه و اسطوره میتوان گفت: «حماسه، فصل مشترک میان اسطوره و تاریخ است... قهرمان حماسه در طول عمر حماسه، زندگی مییابد و با آن هم عمر است. این، نه تنها مقابله با مرگ است، که تصویری از جاودانگی نیز به شمار میآید»(مختاری،274:1369). «حماسه زاییدهی اسطوره است و اسطوره به مامی پرورنده میماند که حماسه را میزاید و آن را در دامان خویش میپرورد و میبالاند. حماسهی راستین و بنیادین جز از دل اسطوره برنمیتواند آمد. حماسه تنها در فرهنگ و ادب مردمانی پدید میآید که دارای تاریخ کهن و اسطورهای دیرینهاند»(کزازی،183:1372). پس بن مایه و زیر ساخت اصلی حماسه، اسطوره است.
اگر خمیر مایههای اسطورهای را از حماسه برداریم، حماسه والایی خود را از دست میدهد. مثلاً اگر در داستان رستم و اسفندیار، سیمرغ و رویینتنی اسفندیار را از مجموعهی داستان کنار بگذاریم گیرایی محسوس و بارزی نخواهد داشت و به واقعهی رزمی- تاریخی تبدیل میشود. وقتی اسطورهها نقش خود را از دست دادند و به گنجینهی داستانها و روایتهای ملّی سپرده شدند، به تدریج شاخ و برگ داستانی به آن راه یافت، رنگ روایتهای زندگی به خود گرفتند. بیشتر حماسههای پهلوانی از داستانهای اساطیری و ساخت آنها مایه گرفتهاند(رزمجو،52:1374).
اساطیرها، ماجراهای قهرمانان حماسی، ساحران و... را نقل میکنند که بازگشت به زِهدان را در واقعیت، و نه به صورت رمزی انجام دادهاند. ماجراهایی همچون: بلعیده شدن قهرمان توسط غول دریایی، اسیر شدن در شکم حیوانات و خروج پیروزمندانهی قهرمان پس از دریدن شکم بلعنده، عبور از راههای پر خوف و خطر... همه اینها در واقع آزمونهای رازآموزانهای است که قهرمان با گذراندن پیروزمندانهی آنها صاحب مرتبه، و کیفیت وجودی جدیدی میشوند(الیاده،88:1362). این کیفیت وجودی تازه میتواند همان رشد معنوی و روانی پهلوان و قهرمان باشد، که در برابر سختیهای فراوان آن را بدست میآورد.
«قهرمانان حماسی ریشه در اساطیر دارند و موضوعات اساطیری به موضوعات حماسی بدل شدهاند. اسطوره قداست و ازلیت دارد، اما در حماسه عنصر پهلوانی، محبوبیت و قدمت حضور دارد. هنگامی که اسطوره به حماسه تبدیل میسود، شخصیتی ازلی به یک شخصیت محدود ملی بدل میگردد»(اسماعیلپور،18:1377). اما در این تغییر و تحول «ارتباط نزدیکی میان اسطوره و حماسه وجود دارد، و علاوه بر نقشی که خدایان در اغلب حماسهها به عهده دارند، بسیاری از خدایان اقوام کهن به صورت شاهان و پهلوانان در حماسهها ظاهر میشوند، و بسیاری از شاهان و پهلوانان بزرگ یک قوم در اساطیر آن قوم به صورت خدایان پدیدار میگردند»(بهار،274:1375).
«قهرمانان حماسههای پیش از تاریخ، که خود شأنی اساطیری دارند، منعکس کنندهی حوادثی هستند که به غایت، خط و مشی آدمیان را تعیین میکنند و عمدتاً در شکلگیری اصول اخلاقی و پندارهای معنوی آنان نقش بسزایی داشتهاند...»(کزازی،58:1372)
به طور کلی داستانهای اسطورهای و حماسهها، نمادی است از امیال و آرمانها و مشکلاتی که آدمی در گذر حیات خویش به آنها چشم داشته، این مسایل تمام ذهنیت انسان آن روزگاران را در برگرفته است. «بشر در جستجوی پاسخی به مسایل پیرامون خویش است. این مسایل مقولات ناشناختهی بشر آن روزگار است. و از همین رو چون پاسخ درخور و منطقی را برای آنها نیافته؛ نیروهای مرموز بر همهی امور چنگ میاندازد. این نیروهای مرموز صاحب تواناییهای فراوانند و بشر آن روزگار را که انبوه مشکلات وی را احاطه کردهاند؛ به این نیروها متوسل میشود. از همین رو شناخت آنها کاوشگر را یاری مینماید تا از رهگذر شناخت اساطیر، آرزوها و آرمانهای بشر آن روزگار را کشف و فهم کند»(سلیمانی،59:بیتا) زیرا اسطوره آینهی تمام نمای روان است. هر چند ما روزگار اسطوره را پشت سر نهادهایم اما، در روزگار دانش به سر میبریم و جای آن دارد که با دانش امروزی، اسطورههای دیروزین را کنکاش کنیم. «قصهها در همهی روزگار، حاصل میل شگفت و سرکش آدمی برای ارضای دنیای درون بوده و هست»(محبتی،71:1381). ما تعریفی از اسطوره و حماسه را ارائه دادیم، زیرا همانگونه که پیش‌تر اشاره شد بحث مورد نظر بر روی دو داستان مهمی است که؛ افزون بر نوع تراژدی بودنشان- که در ادامه در موردش بحث خواهد شد- از عناصر حماسی نیز برخوردارند. و همچنین از اسطوره سخن راندیم چرا که، «اسطوره گزارشی است ناخودآگاه از پدیدههایی، که نیک در جان و نهاد مردمان در درازنای زمان کارگر افتادهاند. از آنجا که ارزشها و نهادهای اسطورهای با ناخودآگاهی در پیوند است و از آن مایه میگیرد؛ گزارش اسطوره از پدیدهها، گزارشی است نمادین. زیرا زبان ناخودآگاهی زبان نمادهاست»(کزازی،60:1372). و آنچه روانکاوی و هنر و ادبیات را به یکدیگر پیوند میدهد، درگیری هر دو با جهان اسطورهها است و شاید آنجا که روانکاوی و هنر و ادبیات مرزهای خود را از علوم عینی، فلسفه، و تاریخ جدا میکنند، باز هم جهان اسطورههاست(صنعتی،79:1386).
در کلام بزرگانی چون فردوسی عنصر اسطوره شفافیت ویژهای دارد. و در این میان نگاه دقیق و ژرفکاوانهی فردوسی به شخصیتهای اثرش به گونهای است که میتوان نبوغ این شاعر را از رهگذر تناسب میان پندار و گفتار و کردار شخصیتها دریافت؛ به ویژه هنگامی که به توصیف و تبیین لایههای رفتار و روان آنها میپردازد. شاهنامه نیز با زیر ساخت اساطیری ویژهی خود، روایتگر داستانهای بیشماری است که از ریشه و پیشینهی ژرف اسطورهای برخوردارند، که رستم و سهراب و رستم و اسفندیار از جملهی این داستانهاست.
2-2. سخنی کوتاه دربارهی فردوسی و اثر وی، شاهنامه:
فردوسی که کنیهی او ابوالقاسم است در حدود سال 329 هجری قمری در روستای باژ دیده به جهان گشود. او از مردم طوس خراسان... در سراسر عرصهی ادبیات فارسی چون تهمتن قد برافراشته است. نامش به وسیلهی تألیفات بیشمار خاورشناسان، و ترجمههایی که از وی به عمل آمده، مدتهاست که در اروپا و به طور کلی در سرزمینهای وسیعی در آن سوی مرزهای فرهنگی ایران مشهور است...(شعار و انوری،25:1387). فردوسی شاهنامه را خلق کرد تا پاسخی برای بیعدالتیها و تسکینی برای دردهای بشری باشد. شاهنامه هنر زندگی را به انسان میآموزد و راه عبرت و آیندهنگری را در وجود بشریت تقویت میکند. داستانهای شاهنامه به گونه‌ای از متن زندگی انسانها در جامعه برگرفته شده است.
شاهنامه بی هیچ گزافه و گمان، بی هیچ چون و چند، نامهی بیمثال فرهنگ ایران است. دریای است توفنده و کران ناپدید.. این اثر پلی است ستبر و سترگ، برآمده بر مغاکهای زمان، و رشته پیوندی است ناگسستنی که پیشینیان را به پسینیان پیوسته میدارد. و به همین دلیل است که این نامهی نامور را، شیرازهی تاریخ و فرهنگ ایران میتوان نامید(کزازی، 4:1379). بین تمام حماسههای ایرانی، شاهنامه برتری ویژهای دارد زیرا «سخن از کشمکشهای دیرین ملتی است که از ملیت و استقلال خود دفاع می کنند»(ماسه،2:1350). فردوسی اندیشمندی است که بیش از هزار سال قبل با دیدگاهی بسیار متعادل و فراگیر به اسطوره نگاه کرده و در عین اسطوره آگاهی، و اسطورهشناسی، خردگرا و خردمند بوده و با نبوغ بیهمتای خود اسطوره را در خردنامه جای داده و ویژگی نمادین بودن و تأویل پذیری آن را درک کرده است.
شاهنامه، صرفاً مجموعه داستانها و سرگذشت شاهان نیست بلکه مانند آثار حکمی، پیام فلسفی و اخلاقی نیز دارد. پیام کلی آن، راز سرنوشت بشر و مبارزهی بیپایان خیر و شر، و رویارویی بیامان عناصر مهر اهورایی و کین اهریمنی است. در این داوری «جهان بینی ژرف و حکمت والای فردوسی در سراسر شاهنامه متجلی است»(مرتضوی،10:1372).
شاهنامه در چهارچوب حماسهای بزرگ چند تراژدی، چند اثر غنائی و چند حماسه تمام عیار روایت شده که هر یک به تنهایی با حماسههای مشهور جهانی برابری میکنند. زال، رستم، اسفندیار، سهراب، افراسیاب و... که محور اصلی حماسهها و تراژدیها و آثار غنائی به شمار میروند، هر یک نمایندهی سرشت خاصی هستند(مرتضوی، 31:1372). فردوسی از بهترین شاعران ملی و مردمی است که برای رسیدن و رسانیدن مردم خود، به هدف درست شعر میسرود، و عمر خود را در راه آن صرف میکرد. فردوسی میدانست که طبع و ذوق خود را در چه راهی به کار اندازد. او موضوعی را برای سرودن گزینش کرد که به اهمیت آن ایمان داشت، نه تنها برای آنکه سرگذشت حماسی قوم ایرانی بود، بلکه نیز از آن جهت که حکمت و فرزانگی دورهها و نسلهای گوناگون را در خود نهفته بود(اسلامی ندوشن،77:1391).
بسیاری گمان میکنند که شاهنامه، چیزی جز داستانهای گذشتهی شاهان و قهرمانان اسطورهای ایران نیست؛ اما این تنها پوستهی این اثر است نه مغز آن. درونمایهی این اثر ارجمند، که از سرچشمههای جهانبینی ایرانی برخوردار است؛ بسیار پیچیده و ژرف است که هوش و دقتی وافی را میطلبد، زیرا که در آن اندیشهها، کردارها و گفتارهایی نهفته است که با بررسی و تحلیل آنها میتوان روحیات و اخلاقیات نوع انسانی را شناخت و پاسخگوی بسیاری از سؤالات و نیازهای بشری بود.
شاهنامه نیز به عنوان مجموعهای از اساطیر ایرانی که بخش قابل توجهی از باورها، اندیشهها و آرزوهای ایرانیان را در خود جای داده است، بستر مناسبی برای پژوهشهای روانشناختی است(مسکوب،39:1374). فردوسی منادی عزت و اصل و نسب ملّت ایران است(مرتضوی،13:1369). پس بجاست که شاهنامه خوانان هنگام خواندن و شنیدن بزرگترین اثر حماسی و ملّی ایران با شاعر معاصر، "حسین مسرور" هم صدا شوند و بگویند:
کجـــــا خفتــــهای، ای بلنـــــــد آفتـاب بــــــرون آی و بــــر فــرق گـــردون بتاب
به یـــک گـــوشه از گــــیتی آرام تــوست همــــــه گیتـــــی آکنـــــده از نــام توست
چــــو آهنــــگ شــعر تـو آیـد بــه گوش بــــــه تـــن، خــون افسرده آیـد بـه جـوش
تـــــــو آب ابــــــد دادی آن نــــــام را زدودی از او زنـــــــــــگ ایـّـــــــــــام را
تویــی دودمــــــان سخـــــــن را پـــدر بــــــه تـــــــو بازگـــــردد نــــژاد هـــنر
(ریاحی،384:1387).
ورود فردوسی به دنیای درونی شخصیتها، یکی از وجوه تمایز شاهنامه نسبت به بسیاری از آثار کهن است. توجه فردوسی به توصیف ویژگیهای درونی قهرمانان و شخصیتهای دیگر تا جایی است که در آثار دیگر پژوهشگران نیز انعکاس یافته است.«شاهنامه از لحاظ دقت در ترسیم ویژگیهای اشخاص بهویژه جنبههای درونی، در رأس همهی متون داستانی سنتی فارسی، اعم از منظوم و منثور قرار دارد. بی آنکه بخواهیم شاهنامه را استثنایی در داستان پردازی گذشته قرار دهیم؛ باید بگوییم که فردوسی گاهی و تا حدودی، از توصیفهای کلی سنتی به جانب ترسیم خطوط دقیق شخصیتی(جنبههای درونی) متمایل شده است»(حمیدیان،15:1372). به طور کلی شعر فردوسی، حلقهی واسطهی خوبی برای همیاری اجتماعی و کمک به نزدیکی فکری اقشار اجتماعی است. چرا که این شعر همیشه دعوت به آهستگی و خرد و حفظ مبانی جمعی میکند و علیرغم تلخیها و گزندگیها و دلمردگیهایی که گهگاه لابهلای آن دیده میشود؛ جوهر نابش، جوهر زندگی است و دعوت به فهم و برخورداری از آن(محبتی،39:1381). بنابراین هر کس به وسع فهم و اقتضای حالش آن را مورد بررسی قرار داده و در مرکز توجه جامعه کشانده است.
2-3. معرفی دو داستان رستم و سهراب، رستم و اسفندیار و نوع تراژدی بودن این دو داستان:
داستان رستم و سهراب و رستم و اسفندیار، هر کدام به نوبهی خود، یکی از زیباترین و در عین حال غمانگیزترین داستانهای شاهنامه است. که در مورد آنها مقالات، تحقیقات علمی و مباحث و نظرات متعددی صورت گرفته است. اما ما در این پژوهش برای پرهیز از تکرار گویی، تنها به توضیح مختصری از این داستانها و جنبهی تراژدی بودن آنها بسنده میکنیم.

2-3-1. تراژدی:
ارسطو در تعریف تراژدی میگوید: «تقلیدی است از کار و کرداری شگرف و تمام. دارای درازی و اندازهی معین، به وسیلهی کلامی به انواع زینتها آراسته، و آن زینتها نیز هر یک به حسب اختلاف اجزای مختلف، و این تقلید به وسیلهی کردار اشخاص تمام میگردد... که شفقت و هراس را برانگیزد تا سبب تزکیهی نفس انسان از این عواطف و انفعالات گردد»(ارسطو،121:1381). یا همچنین وی تاکید میکند که تراژدی باید اعمال آدمیان را نشان دهد نه اخلاق آنها را، و نشان دهد چگونه مصائبی که بر آدمیان وارد میشود نتیجهی مسلم اعمال و کنشهای آنها است(صناعی،311:1370).
به باور نیچه «تراژدی، یعنی نشان دادن عظمت آدمی و محدودیتهای او در نبرد با عوامل مخرب در عرصهی نمایش زندگی... و به سان آینهای صاف، بازتابندهی عظمت فکری ملتی بزرگ است، که دلیرانه برای حل معمای هستی در تلاش است، میجنگد و میکوشد اما از مخصمهای که دچار آن شده جان سالم به در نمیبرد... تراژدی بازگو کنندهی سرنوشت موجود است که به سبب اشتباهی کوچک یا بازی مکارانهای، نیروهایی سرکش محکوم به شکنجهای عظیم شده است»(نیچه،13-11: بیتا). در کل تراژدی نوعی درام به شمار میآید که غالباً پایانی ناشاد دارد. حتی اگر قهرمان یا شخصیت اصلی از میان نرود.
عالیترین نوع تراژدی آن است که موضوع آن، کشمکشی باشد که هر دو طرف منازعه در آن ذی‌حق‌اند، هر یک بر اثر اعمالی که از آنها سر میزند دچار مصیبت میشوند، ولی در آنچه میکنند حق به جانب آنها است(صناعی،328:1370). و به طور کلی«تراژدیهای فردوسی نیز، داستان دردهای کوچک و زودگذر آدمیان نیست، بیان کشمکشهای پایدار روح آدمیان است به زبانی و یا هر هنری که از آن فصیحتر و زیباتر، هیچ گویندهی فارسی نتوانسته است. از این رو سخن او زنده مانده و بر دلها نشسته است»(همان:432).
2-3-2. خلاصهای اجمالی از تراژدی رستم و سهراب:
طرح کلی و خلاصهی داستان رستم و سهراب چنین است که روزی رستم به هنگام شکار در مرز ایران و توران در پی رخش و به قصد یافتنش وارد سرزمین توران می‌شود و برخلاف انتظار با خوش برخوردی و خوش‌آمد گویی شاه سمنگان روبرو می‌شود و تا یافتن اسب خود، شبی را در دربار او به بامداد می‌رساند. در همین شب است که با تهمینه دختر زیباروی و ماه پیکر شاه، با ماجرایی بس دلکش، آشنا می‌شود و با اجازه از پدرش با او پیوند زناشویی می‌بندد. بامدادان به هنگام بازگشت، بازوبندی به تهمینه میدهد و با او پیمان می‌گذارد که اگر او فرزندی آورد آن را به بازو یا به گیسوی او بندد تا بدان وسیله او را در آینده بازشناسد. پس از گذشت زمانی تهمینه از رستم دارای پسری می‌شود که بغایت دلیر و بی‌همتاست و از برز و بالا و زور و چیرگی به فنون نبرد؛ از همه‌ی همسالان خود گوی سبقت می‌برد. تهمینه نام او را سهراب می‌نامد. سهراب نوجوان پس از پی بردن به تبار خویش بر آن می‌شود که نخست به یاری سپاه افراسیاب -پادشاه توران و دشمن همیشگی ایران-، به سرزمین پدر بتازد، او را بیابد و به یاری و یا بی‌یاری او شاه ایران کیکاووس را از میان بردارد و تاج بر سر پدر نهد، و آنگاه خود به افراسیاب بپردازد و با شکست او، شاه توران‌ زمین گردد تا بدین‌سان او و پدرش جهان را زیر فرمان خویش گیرند. بی‌گمان اندیشه‌ی سهراب بسیار جاه‌جویانه و خطرناک است. اندیشه‌ای است که می‌تواند هر نوجوان دلاور و ماجرا خواهی را به شور آورد.
افراسیاب، با پی بردن به وجود سهراب و اندیشه‌های او، خود به آهنگ سودجویی، سپاهی گران به فرماندهی هومان و بارمان به یاری سهراب می‌فرستد و بدرستی آگاه است که در هر صورتی که پیکار آغاز شود، و به هر فرجامی که باشد برنده‌ی نهایی خود اوست. اما او در پی آن است که رستم به دست فرزند از پای درآید و سپس سهراب را طی نقشهای که هومان و بارمان مسئول انجام آن هستند از بین ببرد. سهراب با این سپاه به ایران می‌تازد و در نخستین پیکار با هجیر(مرزدار و نگهبان دژ ایران) او را به سختی شکست می‌دهد، و اسیر میکند. سپس در نبرد دیگری با گردآفرید، طی فریبی که از او میخورد؛ گردآفرید را رها میسازد. از سوی دیگر، کیکاووس هراسان رستم را با فرستادن گیو، به یاری خویش می‌خواند و رستم پس از کشمکشها و اتفاقات و قهرها و ناراحتیهایی که از کاووس به دل دارد در نهایت به یاری کیکاووس می‌شتابد و در طی نبردهایی که میان او و سهراب در می‌گیرد، سهراب را می‌کشد و بدین گونه تراژدی پایان می‌یابد.
طرح کلی افسانه یا اسطوره، یعنی پیکار پدر و پسر یا دو منسوب نزدیک، و کشته شدن یکی به دست دیگری با مقدمات و نتایج کم و بیش متفاوت در میان اقوام مختلف وجود داشته و از مایههای اصلی تراژدی بر پایهی بازی سرنوشت و شگفتی اجتنابناپذیر زندگی انسان بوده است(مرتضوی،49:1372). ارسطو میگوید: «هرگاه فاجعه میان یک خاندان روی دهد، چنانکه برادر قاتل برادر شود، فرزند خون پدر را بریزد، مادر فرزندی را و فرزند مادرش را بکشد و یا هر یک از ایشان مرتکب عمل شنیعی شود یا قصد ارتکاب چنان کاری کند؛ شاعر تراژدی ساز باید در جستجوی چنین وقایعی باشد»(ارسطو،66:1381). مصداق همین سخن را در داستان رستم و سهراب شاهدیم، که پدری همچون رستم نادانسته فرزند خود، سهراب را میکشد. عوامل گوناگونی موجب پدید آمدن داستانها و اساطیری با مضمون فرزندکشی و پدرکشی می‌شوند که به طور مثال میتوان به دشمنی فرزند با پدر به خاطر ترک خانواده و بیسرپرست گذاشتن او و مادرش و همچنین گرایش او به خانوادهی مادری، عدم شناخت به خاطر دوری از یکدیگر، قدرتطلبی و اظهار شجاعت خود، اختلاف عقیده، تقدیر و سرنوشت، گرفتن تاج و تخت پدر، ثروت و عقاید خرافی اشاره کرد. بنابراین، میتوان اساس فاجعه سهراب را عدم شناخت دانست. پاتر دربارهی این داستان میگوید: به نظر من داستانی که به طور کامل و واضح تمام ویژگیهای مضمون نبرد پدر و پسر را نشان میدهد، داستان مشهور هیلدبراند نیست، که همانند شعر قرن هجدهم پرتکلف است و با این حال یک قطعه و بریده است، بلکه بخش رستم و سهراب شاهنامهی ایرانی است(پاتر،20:1384). «داستان رستم و سهراب، داستان زندگی و اشتباه و نقطه ضعف انسان واقعی است»(مرتضوی،32:1372). جوهر اصلی تراژدی، در یک کشمکش یا درگیری میان بینشها و ارزشهای متضاد است که یا درونی است، یعنی در درون شخص اول داستان در جریان است مانند رستم و اسفندیار، و یا بیرونی است، یعنی میان دو شخص و یا دو جنبه روی میدهد مانند سهراب و نظم حاکم بر جهان. در داستان رستم و سهراب این درگیری به روشنی وجود دارد، درگیری میان مشروعیت و صلاحیت. سهراب رسم موجود و حاکم مبنی بر بودن شاهی کاووس و افراسیاب را مردود میداند. و علیه آن قیام میکند تا حکومت جهان را به دست پدر خود، رستم بسپارد. زیرا به گفتهی خود او صلاحیت حکومت نباید به دست کسی جز سهراب و رستم باشد:
چــــــو رستـــــم پـــدر بـاشد و مـــن پســر نبــایــد بــــه گـیتـی کســــی تــاجــــور
(فردوسی،176:1389،ب140).
در این درگیری گوشهی دیگر اختلاف را شخص معینی نگرفته است. بلکه این درگیری میان فرد و جهان است، به این معنی که سهراب علیه یک نظم جهانی قیام میکند. «تراژدی سهراب، تراژدی آرزوهای دیریاب است»(رحیمی،237:1376). بدین معنی که سهراب به دنبال خواسته و هدفی است، که به هیچ عنوان عملی و قابل اجرا نیست و به آنچه میخواهد نخواهد رسید. فردوسی، آغاز هر دو داستان-رستم و سهراب، رستم و اسفندیار- را با براعت استهلال- خطبهای خاص- آغاز میکند. براعت استهلال یا فضاسازی، زمینه را برای ورود خواننده به فضای متن آماده میکند. فردوسی، داستان رستم و سهراب را با اندوهی عمیق، از گذران بودن زندگی و عمر آغاز میکند و دنیا را جای رفتن میخواند، و گاهی تند بادی از سویی میوزد و ترنجی زیبا و نارسیده را بر زمین میافکند، مرگ فرا میرسد و برگ هستی، پیر و جوان را به خاک میریزد... (فردوسی،172:1389،ب14-1). شاعر از همان آغاز داستان، ذهن خواننده را برای شنیدن یک فاجعهی دردناک آماده میسازد. به گفتهی صفا فردوسی در آغاز داستان «از محتوم بودن اجل و یکسان بودن پیر و جوان در برابر آن سخن میگوید تا ذهن خواننده را، با مرگ جوانی چون سهراب، که ناکام به دست پدر کشته شد، اندکی آشنا و مأنوس کند. آنگاه به ذکر اصل داستان بپردازد»(صفا،268:1374). تراژدی، داستان بیدادگری است. داستان کشمکش حقیقتهاست.
درباره ابیات نخستین این داستان گفته شده«از همان نخست ضرباهنگ ابیات ترس و ترحم، دلهره و امید، را درهم میآمیزد و خصایل متضاد آدمی در زمینهای که هر یک به دیگری وضوح و برجستگی خاص میبخشد، نفس خواننده را در سینه حبس میکند»(قریب،10:1369 و سرامی،113:1383). این از ویژگیهای بینظیر شعری استاد توس است که هم در آغاز و هم در پایان داستانهای خود، نتیجهگیری بس حکیمانه دارد، و بیجهت نیست که به او لقبی همچون"حکیم" را دادهاند. وی در شروع داستانها به صورت حاشیهای مسائل حکمی، فلسفی و اخلاقی را بیان میکند. فردوسی در میان ابیات نخستین داستان رستم و سهراب، علاوه بر گفتن سخنانی در باب حرص، داد بودن مرگ، بیخبری انسان نسبت به اسرار آفرینش، حیرت انسان در برابر معمای هستی و... اشاره‌ی بس لطیف از آز میکند:
هـــــمــــه تـــا در آز رفــتـــه فـــــراز بــه کـــس بــــر نشـــد ایــــن در راز بـــــاز
(فردوسی،172:1389،ب5).
فردوسی در عین جانبداری از رستم، خصلت ناپسند آزمندی او را نیز نشان میدهد، هم در آغاز روایت به صورت کنایی، و هم در صحنهی نبرد به صورت آشکار، که نشان از تسلط فردوسی بر متن، و پاسداری او از حق و انصاف، بنا بر اخلاق انسانی است. «در گذشته آز معنای دیگری داشته که امروز از یاد رفته است، در ادبیات مزدیسنا آز آفریدهی دیو افزون خواهی است »(رحیمی،214:1369).
«فردوسی به شناسایی غریزی باور دارد و در داستان رستم و سهراب، امکان چنین شناختی را در قلمرو جانوران مورد تأکید قرار میدهد و علت بینصیبی پارهای از این معرفت غریزی را آزمندی و افزونخواهی دانسته است»(سرامی،938:1383).
هــمـــــی بــچــه را بــاز دانــد ستـــور چـــه مــاهی بـــه دریــا چــه در دشت گــــور
نــدانــــد هــمــی مــردم از رنـــج و آز یـــکــــی دشمـنـی را ز فـــــرزنــــد بــــــاز
(فردوسی،191:1389،ب708-707).
حکیم توس، آز و افزونخواهی را دلیلی برای نبودنِ شناخت بیان میکند و اگر آز و افزونخواهی و موقعیت جهان پهلوانی رستم و تلاش در حفظ آن نبود، شاید فاجعهای رخ نمیداد. و سهراب نیز، بیش از اینکه تمایل به یافتن پدر داشته باشد تحت تأثیر "آز" به ایران حمله آورده است. «در این تراژدی برای شناخت قدرتطلب و جستن عامل خطا، باید گاهی به سراغ پسر رفت و زمانی پدر، در واقع داستان، همچون منشوری چند ضلعی است که باید از زوایای مختلف بدان نگریست تا رمز و راز آن را دریافت. چه برای شناختن خطا و چه برای یافتن عوامل دیگر تراژدی»(رحیمی،201:1376). هدف نگارنده در این جستار نیز در همین راستا است، تا با بررسی شخصیتهای داستان- به ویژه پدر و پسر - از دیدگاه روانشناسی؛ گوشهای از این راز و رمزها را بشناسد و به آن دست یابد.
داستانهای تراژیک شاهنامه بر پایهی سرنوشت و تقدیر شکل میگیرد، تقدیر در قالب حوادث و وقایع مختلف، به رفتار قهرمانان شاهنامه جهت میدهد، تا آن هنگام که قهرمان داستان قدم به قربانگاه میگذارد و در ورطهی هلاکت میافتد. تقدیر در داستانهای حماسی و به ویژه در داستان‌های تراژیک شاهنامه نقش مهم و سرنوشتسازی دارد. قهرمانان این داستانها، برای مقابله با سرنوشت محتوم یا گریز از آن، با وجود اینکه از اختیار برخوردار هستند میکوشند، اما تلاش آنها، خود به وقوع حادثهای منجر میشود که از آغاز برایشان رقم زده شده است. برخلاف داستانهای حماسی و تراژدیهای یونانی که گاه خدایان، خود مستقیماً وارد صحنهی نبرد و زندگی انسانها میشوند و خواست خود را پیش میبرند، در داستانهای شاهنامه، تقدیر، از راه عوامل و ابزارهایی در خود داستان و از خلال کارهای پهلوانان به پیش میرود. «در تراژدیهای بزرگ یونان، تقدیر و سرنوشت سهم مهمی بر عهده دارند. این سرنوشت تغییر ناپذیر است و قدرت بشری نمیتواند از وقوع آن جلوگیری کند. شاید به همین دلیل است که گفتهاند در تراژدیهای یونان آدمیان بازیچهی دست امیال و هوس خدایانند»(صناعی،313:1370).
در تراژدی، عامل ناگزیری وجود دارد که قهرمان داستان قادر به جلوگیری از فاجعهای که او را به نابودی میکشاند، نیست. آن عامل ناگزیر، سرنوشت و تقدیر محتوم نام دارد. تمام قهرمانان داستانهای تراژیک شاهنامه، مقهور سرنوشت هستند و هنگامی که در دام علت و معلولها قرار میگیرند، علیرغم تمام تلاش و کوشش خود به جبر سرنوشت معترف میشوند و میدانند که توان سرکشی مقابل سرنوشت را ندارند. پس به حکم تقدیر گردن مینهند و معتقد میشوند که آنچه باید بشود، میشود و از آن گریزی نیست. مهمترین عاملی که در داستان رستم و سهراب به روشنی به چشم میخورد همین تقدیر است. و به گفتهی استاد خالقی مطلق؛ در این داستان«سرنوشت، همهی بافتههای آدمیان را پنبه میکند»(خالقیمطلق،62:1372). در این تراژدی، ژندهرزم میتوانست سدی برای جلوگیری از به وقوع پیوستن فاجعه باشد. اما در تراژدی هیچ سدی باقی نمیماند و سرنوشت، نابودکنندهی این سد است و سیل ویرانگر را به سوی قهرمان تراژدی روانه میسازد و او را در امواج سهمگین غرق میکند. حکیم توس به مانند یک تراژدینویس چیره دست، ژنده رزم، دایی سهراب را بر سر راه رستم قرار میدهد تا با یک مشت او به قتل برسد، سهراب، دیگر امکان بازشناسی رستم را ندارد. در این داستان، حلقههای بازشناسی یک به یک مفقود میشوند تا داستان سیری تراژیک را طی سازد. به طور کلی کشته شدن ژنده رزم، کتمان نام رستم از سوی هجیر، پنهان کردن رستم نام خود را از سهراب و... نشان‌دهنده‌ی شکست انسان در برابر سرنوشت است. حتی خود فردوسی نیز به این شکست باور دارد، زیرا که پس از طفره رفتن هجیر از نام و نشان رستم، بلافاصله میگوید:

نمونه تحقیق علمی - فول تکست

اصل برائت : التزام به برائت جویی از هر گونه رفتار غیر حرفه ای واعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم وپژوهش را به شائبه های غیر علمی می آلایند.
اصل رعایت انصاف وامنت: تعهد به اجتناب از هر گونه جانب داری غیر علمی وحفاظت از اموال تجهیزات ومنابع در اختیار.
اصل ترویج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات وانتقال آن به همکاران علمی ودانشجویان به غیر از مواردی که منع قانونی دارد.
اصل احترام : تعهد به رعایت حریم ها وحرمت ها در انجام تحقیقات ورعایت جانب نقد وخودداری از هرگونه حرمت شکنی.
اصل رعایت حقوق: التزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران وپژوهیدگان( انسان ، حیوان ونبات) وسایر صاحبان حق.
اصل رازداری: تعهد به صیانت از اسرار واطلاعات محرمانه افراد سازمان ها وکشور وکلیه افراد ونهادهای مرتبط با تحقیق.
اصل حقیقت جویی: تلاش در راستای پی جویی حقیقت ووفاداری به آن ودوری از هر گونه پنهان سازی حقیقت.

متن کامل در سایت امید فایل 

اصل مالکیت مادی ومعنوی: تعهد به رعایت کامل حقوق مادی ومعنوی دانشگاه وکلیه همکاران پژوهش.
اصل منافع ملی:تعهد به رعایت مصالح ملی ودر نظر داشتن پیشبرد وتوسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
-3629025-114300تاریخ:
شماره:
پیوست:
00تاریخ:
شماره:
پیوست:
center-31750دانشگاه آزاد اسلامی
واحد بردسیر
تعهدنامه اصالت رساله یا پایان نامه تحصیلی
اینـــجانب مهرداد خادمی دانش آمــوخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته/ دکتـــری تخصصی بررسی وتحلیل اجتماعی سفرنامه ناصر خسرو با کسب نمره 18 و درجه عالی دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم:
این پایان نامه/ رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و ....) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه / رساله قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و ... از این پایان نامه یا رساله داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و دانشگاه آزاد اسلامی واحد بافت مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی: مهرداد خادمی
تاریخ و امضاء:
اثر انگشت:
تقدیم به:
      روح پاک پدرم که آن چه را می‌دانست و می‌توانست صمیمانه
      آموخت، مادرم که خدواندبرطول عمرباعزت او بیفزاید و
     خانواده‌ام که یاری‌ام کردند و همسرم و فرزندان سه قلویم
( محمد مهدی، زهرا ورؤیا) که همواره همراهم بودند.
       و دوستانم که یک دل و یک صدا...
سپاسگزاری :
بعد از حمد و ستایش خداوند منّان ، سپاسگزاری می کنم از زحمات کلیه اساتید گرانمایه که در طی دوران تحصیلاتم گوهرهای ناب دانش را بر من ارزانی داشته اند.
سپاس و تشکر بی پایان از استادان عزیزم جناب آقای دکتر سید رضا معین زاده میرحسینی و آقای دکتر رحیم نژادسلیم که قبول زحمت نموده ودر انجام این پروژه با متانت و صبر وافر در هر لحظه با راهنمایی های به موقع خود ، روشنگر ذهن ناتوانم بودند.
چکیده:
سفرنامه ناصر خسرو کتابی است منسوب به ناصرخسرو قبادیانی بلخی، این کتاب گزارش از یک سفر هفت ساله 2220 فرسنگی است . این سفر در ششم جمادی الاخر سال 437 قمری از مرو آغاز شد ودر جمادی الاخر سال 444 قمری با بازگشت به بلخ پایان پذیرفت .
حکیم ناصر خسرو شاعر، فیلسوف وجهانگرد ایرانی، متخلّص وملّقب به « حجّت» بود. از آن رو که شعرهایش حاوی پند ، اندرز ومطالب حکمت آمیز بود، موصوف به حکیم، حکیم ناصر یا سید الحکماء گشت. که ناصر خسرو در زمرۀ شعرایی است که قرآن را از برداشته، لذا در آثار خویش، از آیات قرآن برای اثبات عقاید خودش استفاده کرده است همچنین وی بر اغلب علوم عقلی ونقلی زمان خود از قبیل فلسفه یونانی وحساب وطب وموسیقی ونجوم وفلسفه وکلام تبحّر داشت ودر اشعار خویش به کرّات از احاطه داشتن خود بر این علوم تاکید کرده است .
این شاعر بزرگ صاحب آثار فراوانی به نظم ونثر می باشد که ما سعی کرده ایم در ابتدا بررسی وتحلیل سفرهای اجتماعی ناصر خسرو را خیلی موشکافانه جستجو کنیم. این رساله را نیز بر اساس اندیشه های پیشین مردم شناسی شکل دهیم سپس در بخش پایانی....بررسی وتحلیل سفرنامه از نظر شناخت جامعه ومردم آن عصر وعادات ورسوم آنان واوضاع اجتماعی قسمتی از دنیای اسلامی نیمه اول قرن پنجم هجری ونیز جهان بینی وقدرت دید وهنر توصیف ناصر خسرو ارزنده است.
در مسائل اجتماعی سفرش نیز مطالب سودمند وارزنده وبه عبارت بهتر واقعیتها را تصویر کرده است.
سفرنامه ناصر خسرو- حج- زیارت
4318033655000فهرست مطالب
چکیده1
الف)مقدمه5
فصل اوّل: کلیّات تحقیق
ب) بیان مساله 9
ج) اهمیت وضرورت تحقیق9
د) اهداف تحقیق10
ح)سوالات تحقیق 10
و) فرضیات تحقیق 11
فصل دوّم: پیشینه تحقیق
پیشینه تحقیق14
فصل سوم:روش تحقیق
دوران سه گانه عمر ناصرخسرو 20
فرق ناصر خسرو با شاعران دیگر28
درباره سفرنامه29
سفرنامه دو گونه ارزش دارد یکی ادبی دیگری اجتماعی33
اهمیت«سفرنامه»از نظر محتوای تحقیق35
اهمیت«سفرنامه»از نظر روش تحقیق36
مراحل مسافرتهای ناصر خسرو38
فصل چهارم:یافته های تحقیق
اسم ورسم ومولد وحسب ونسب شاعر40
عهد جوانی وتحصیلات علمی ومسافرت های او46
مبدا انقلاب وآغاز تحول در زندگی او 48
عودت به وطن وافراشتن عَلَم دعوت49
تبعید از وطن وآوارگی51
تحلیل احوال روحی ناصر خسرو62
جوانی ناصر خسرو64
عقاید واخلاق ناصر65
خانواده ناصر خسرو66
وفات وقبر او67
شیوه ی خاص حکیم ناصر خسرو در نقد طبقات مختلف اجتماعی68
انتقادات ناصر خسرو از طبقات مختلف اجتماعی عصر خود70
بررسی سفرنامه از جهت مسائل اجتماعی82
وضع دینی86
وضع اجتماعی در دوران ناصر خسرو90
بررسی جامع شناختی سفرنامه ناصر خسرو96
مروری بر مباحث جامعه شناسی سفرنامه98
ساختار فرهنگی98
ساختار سیاسی99
ساختار نظامی 100
ساختار اقتصادی101
جامعه شناسی شهری و شهرنشینی در خاور میانه:101
پابه پای ناصر خسرو در سفرها 103
سفر مصر 121
سفر حج 122
حکومتها وسلسله های پادشاهان ایران 129
حکومت فرزندان بویه دیلمى 131
دوران سیاست نژادی 133
خاندانهای قدیم ورسمها وآیینهای ایرانی 134
بردگى و بردگان 135
مکه شهر حج وزیارت 139
حج های ناصر خسرو 142
آخرین حج 147
درآمد ناصر خسرو 151
فصل پنجم : نتیجه گیری
نتیجه گیری 154
منابع ومآخذ 160
الف) مقدمه:
ناصر خسرو ملقب به حجت در سال 394 ه .ق در قبادیان بلخ متولد شد ودر سال 481 ه.ق در سمنگان بدخشان درگذشت. لقب او را حجّت وحجّت زمین خراسان که عنوان درجه مذهبی او در اسماعیلیه بوده از جانب خلیفه فاطمی به او تفویض شده بود ناصر خسرو را در تذکره ها با شهرت علوی هم ذکر کرده اند شاید از این جهت باشد که نسب او را با 5 واسطه به امام علی بن موسی الرضا(ع) می رساند وشاید به واسطه عناوین به آل علی واظهار آن علاقه در آثار او باشد.
ناصر خسرو ازخاندان محتشمی ورزیده ودر جوانی به دربار سلاطین راه یافته وبه مراتب عالی رسیده وبارگاه ملوک عجم وسلاطین را مثل سلطان محمود ومسعود را دیده ودر اوایل جوانی در دستگاه های دولتی راه پیدا کرده وبه مراتب عالی رسیده وبه کار دیوانی مشغول بوده وعنوان دبیر وادیب فاضل گرفته وشاه او را خواجه خطیر خطاب می کرده است ناصر خسرو در نیمه اول زندگی در عین کسب اموال زیاد در خدمت امراء ودر لعب و کهود کسب مال وجاه گذراند سپس دچار تغییر حال شد و در اندیشه درک حقایق افتاد وبا علمای زمان خود که اغلب بود به بحث می پرداخت.
خلاصه آنکه ناصر بعداز طی مقامات ظاهری در اندیشه جستجوی حقیقت افتاد وبسیاری از شهرها را گشت وبا علمای مختلف مجالست کرد وناصر خسرو متوجه ریاهای علمای مذهب افتاد که مالشان را از رشوه آورده بودند وزهد دروغین بود تا اینکه در سال 437ه.ق در جوزجانان خوابی دید که به این سرگردانی احوال خاتمه داد پس به فرمان آن کسی که اشاره به قبله کرده در خواب وحقیقت را در آن سو نشان داده بود با سفر حج بست وبا برادر کمترخود ابوسعید ویک غلام هنری روانه حجاز شد این مسافرت 7 سال طول کشید وبا عودت به بلخ در سال 444 ودیدار برادر دیگر خود ابوالفتح عبدالجلیل خاتمه یافت در این سفر 4 بار حج کرد و مناطق ایران وبلادارمنستان وآسیای صغیر حلب وطرابلس شام وسوریه وفلسطین وجزیره العرب ومصر وقیروان ونوحه وسودان را سیاحت کرده ودر مصر 3 سال به سربرد وبه مذهب اسماعیلی گردید. وبه خدمت خلیفه فاطمی المعتصم بالله ابوطنین محمدبن علی رسید وبعد از طی مراتب و مراحل ، مرتبه حجت یافت واز طرف امام فاطمیان به مقام حجت جزیره خراسان که یکی از جزایر 12 گانه دعوت اسماعیلی بود انتخاب ومامورنشر مذهب اسماعیلی ونشر آثار آن سامان گردید ناصر خسرو بعد از این سفر که 50 سال داشت به وطن خود بلخ بازگشت وبه نشر باطنیان پرداخت وبه اطراف فرستاد وبه مباحثات علمای اهل سنت پرداخت،کم کم مخالفان او در میان متعصبان زیاد شدند وکار را دشوار کردند حتی فتوی قتل او داده شد و او که ضمناً گرفتار مخالفت بسیار شدید سلاجقه با شیعه بود ناگزیر به تهمت بر دین وقرمطی وملحد ورافقعی بودن ترک وطن گفت تا از شر ناصبیان رهایی یابد اختلاف او با نواصب در همه جای دیوان او آشکار است وشکایت او از علمای سلجوقی وخراسان در سراسر دیوانش مشهور است بعد از مهاجرت از بلخ به نیشابور ومازندران وعاقبت به یمگان رفت ویمگان را محل اقامت دائمی خود برگزید ودر قلعه ای از قلعه های یمگان که شهری حصین بود در میان کوه ها استقرار یافت وتا پایان عمرخوددر آنجا به اداره دعوت فاطمیان به اداره خراسانیان مشغول شد و وفات او در این دره یمگان بدخشان درسال 481 ه.ق اتفاق افتاد.
سبک شاعری وآثار منثور و منظوم
ناصر خسرو در ابتدای جوانی در کسب علوم وفنون رنج برده وقرآن را از حفظ داشت ودر تمام علوم متداول زمان خود آگاهی داشته وعلی الخصوص علوم یونان تسلط داشت وعلم کلام وحکمت متالهین را خوب می دانست ودرباره ملل ونهل تحقیقات عمیق داشت وعلاقه شدید به کتاب ودانش داشت وهمیشه کتابهایش همراه بود در سخت ترین احوال در سفر بازگشت از عربستان به ایران کتابها را برشترحمل کرده وخود پیاده می رفت.
آثار منظوم او عبارتنداز دیوان او که برخی آنرا 30 هزار بیت دانسته اند که قصاید واشعار را در بر می گیرد.
دوم: منظومه روشنائی نامه. سوم سعادت نامه که هر دو در پند وحکمت هست دیوان او مشتعل بر کلمات وترکیباتی است که در اواخر قرن 4 متداول وخاصیت شعر او اشتمال بر مواعظ وحکمت فراوان است وناصر خسرو در این امر از کسایی مروزی پیروی کرده است او به قول خود دُر قیمتی لفظ دری در پای خوکان نمی ریخت وحاجتی به ستایش خوکان (استعاره از پادشاهان) نثار واحساس نمی کرد.
آثار منثور او عبارتند از :
1-خوان اخوان 2- گشایش ورهایش 3- جامع الحکمتین 4- سفرنامه 5- زاد المسافرین 6- وجه دین 7- بُستان العقول 8- دلیل المتحیرین از دو کتاب اخیر نشانی در دست نیست اما کتب دیگر او موجود است .
زادالمسافرین از مهمترین کتب کلامی اسماعیلیه شمرده می شود و وجه دین هم ا زمسائل کلامی به طریق اسماعیلیان نوشته شده است .
فصل اوّل
کلیّات تحقیق
ب) بیان مساله
مساله اصلی در این بررسی، تحلیل سفرهای ناصر خسرو در طول این هفت سال می باشد که اثر بسزایی در زمینه تکمیل نفس وپرورش روح در ناصر خسرو داشته وآشنا نمودن ما به آثار ناصر خسرو که سفرنامه او نتیجه همین سفر اوست که خود او می گوید: سفر مربی مرد است وهمینطور جامع الحکمتین او امیر بدخشان 82 بیت قصیده ابوالهیثم به نزد ناصر خسرو می فرستاده او حل می کرده وناصر خسرو به اجابت درخواست امیر کتاب جامع الحکمتین را می پردازد وحاصل این سفر هفت ساله حدود دو هزار ودویست وبیست (2220) فرسنگی یادداشتهایی نفیس وارزنده بود روزانه از دیده ها وشنیده ها برداشته است خالی از ابهام ودور از گزافه وعبارت پردازی است پس از بازگشت به خانه آنها را منظم ساخته وکتابی پرداخته که شامل اطلاعاتی ذی قیمت از شناخت قسمتی از دنیای آباد اسلامی نیمه اول قرن پنجم هجری با حالات ومعتقدات واعمال در رسوم وسنن مردم آن است.
ج) اهمیت وضرورت تحقیق
با بررسی هایی که در این مورد انجام شد ودر پی آن جستجوها به این نتیجه رسیدیم که هیچ منبع مکتوبی در این زمینه گردآوری وتدوین نشده است، بنابراین با توجه به علاقه ی شخصی اینجانب به گردآوری وتدوین این رساله (پایان نامه) پرداختم وکاری را به عنوان «بررسی وتحلیل اجتماعی سفرنامه ناصرخسرو» شروع کردم.
بخش های از این مجموعه شامل : زندگینامه ناصر خسرو(شرح حال ناصرخسرو) ، سفرهای ناصرخسرو،وضع اجتماعی زمان ناصر خسرو، تحلیل احوال روحانی ناصر خسرو که فقط برای تدوین این کار گردآوری وتهیه شده اند وسایر بخش ها که در ابعاد گسترده تر ومنظم بصورت علمی جمع آوری وبررسی شده است.
رساله ی حاضر دارای اهمیت علمی- فرهنگی می باشد وبسیاری از علاقه مندان وپژوهشگران می توانند از آن استفاده ببرند وامیدوارم که بتوانم در این زمینه گاهی هر چند کوچک با دیگر محققان برداشته باشم.
د) اهداف تحقیق
اهداف اصلی کاوش، توصیف، تدوین و ارزیابی است .
هدف از بررسی سفرهای ناصر خسرو که هفت سال زندگی او را دربرگرفته است یعنی از سال 437 تا 444 اثر به سزایی در زمینه تکمیل نفس وپرورش روح در ناصر خسرو باقی گذاشت در این سفر او عجایب وغرایب عالم را مشاهده کرد وبا صاحبان ادیان مختلف ملاقات نمود در این سفر او دنبال گمشده ای می گشته که در طول 40 سال اول زندگی نداشته است وگمشده او حقیقت بوده است واو در سفرنامه اش از دیده ها، گاه از شنیده های خود از مسافتها ، موقعیت جغرافیایی وجمعیت فرمانروایان وحکام محلی، کاروانسراها، دادوستدها، روابط مردم با هم، معتقدات مذهبی وسیاسی وعادات ورسوم وتشریفات مردم وحوادث تاریخی وخطر راهزنی وهجوم ومعرفی اعمال حج وعلوم زمان و.... در قالب عبارات ریخته وسفرنامه خود را می نویسد وبررسی در این مورد بسیاری از مکانها ، نامها، قبیله ها، مذاهب وتاریخ و... را روشن می سازد .
ح)سوالات تحقیق
چرا اندیشه ناصر خسرو از سفرهایش که درک حقایق وجستجوی حقیقت بوده مورد تحلیل قرار می گیرد؟
اهمیّت سفرنامه ناصر خسرو از جنبه اجتماعی چیست؟
تفاوت سفرهای ناصرخسرو با سفرهای با سفرهای امروزی چیست؟
مبدا انقلاب وآغاز تحول در زندگی ناصر خسرو چه بود؟وچرا پس از سالیان طولانی دوباره به وطن بازگشت ؟

پایان نامه های ارشد - موضوع پایان نامه

در بررسی آثار، از یک سو به دلیل گستردگی و تنوع آن‌ها و از سویی به علت محدودیت زمانی، بنابر اختصار نهاده شد. بنابراین برای آشنایی بیش‌تر با چگونگی چهار چوب پژوهش حاضر، یادآوری موارد زیر ضروری می‌نماید:
1- آثار مورد بررسی مشتمل بر کتاب، مقاله، یادداشت‌های سفر و هدایت پایان‌نامه‌های دانش‌جویی است که چگونگی هر کدام از این گونه‌ها در فصل مربوط به خود بیان شده است.
2- برای این که شخصیت علمی و ادبی و دامنه‌ی فعالیت‌های فرهنگی حسن‌لی، بیش‌تر و بهتر، معرفی شود، روز شمار زندگی ایشان نیز به صورت شناس‌نامه‌ای آورده شده است.
3- این پایان‌نامه، در پنج فصل تنظیم و گزارش شده است که در فصل اول، کلیات و در فصل دوم کتاب‌ها و در فصل سوم، مقاله‌ها و در فصل چهارم یادداشت‌های سفر و پایان‌نامه‌های راهنمایی شده و در فصل پنجم نتیجه‌گیری آمده است.
4- هر چند در آغاز فصل‌های دوم، سوم و چهارم که در بر گیرنده‌ی بدنه‌ی اصلی پایان نامه‌ی حاضرند، در قالب پیش در آمدی کوتاه، به چه گونگی کار انجام گرفته در هر کدام از این فصل‌ها، اشاره شده است، در این جا نیز یادآور می‌شود که کتاب‌های مورد بررسی، نخست در هشت گروه موضوع بندی و در نموداری نشان داده شده‌اند. گفتنی است که ترتیب قرار گرفتن کتاب‌ها در هر گروه، بر اساس تاریخ چاپ و ترتیب آورده شدن عنوان‌های هر گروه از کتاب‌ها از راست به چپ و به ترتیب الفبایی است. علاوه بر این، پس از نمودار، و پیش از ورود به معرفی تفصیلی کتاب‌ها، نخست کتاب‌ها فهرست‌وار و به ترتیب تاریخ چاپ آورده شده‌اند.
برای معرفی کتاب‌ها، بیش‌تر از مقدمه و متن خود کتاب‌ها کمک گرفته شده است و با توجه به چگونگی هر کتاب و دریافت خود، حجم توضیح‌ها زیاد و کم شده است. مطلب یاد شده در فصل مقاله‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است، منتهی با این تفاوت که مقاله‌ها نخست به چهار گروه «شعر گذشته»، «نثر گذشته»، «شعر معاصر» و «نثر معاصر» تقسیم بندی گردیده‌اند و هر گروه نیز با عنوان‌هایی یاد شده‌اند و مانند کتاب‌ها به ترتیب تاریخ چاپ و بر اساس الفبایی ردیف شده‌اند.
با این حساب، پرداختن به آثار کاووس حسن‌لی، شاعر و پژوهشگری که در سال‌های اخیر در حوزه‌ی زبان و ادب فارسی، کارهای به نسبت فراوان و متنوعی را نگاشته است و به جامعه‌ی ادبی عرضه کرده، ضروری می‌نماید.

اهداف تحقیق (شامل اهداف علمی، کاربردی و ضرورت‌های خاص انجام تحقیق)اهداف علمیبررسی جامع فعالیت‌های یکی از شخصیت‌های علمی و ادبی کشور برای معرفی به حوزه‌های دانشگاهی و ادبی
اهداف کاربردی:حاصل این پژوهش می‌تواند راهنما و کمک کار پژوهشگران و به ویژه ادب پژوهان جوان‌‌تر به خصوص درزمینه‌ی کتاب شناسی‌های توصیفی و تحلیلی باشد.
ضرورت‌های خاص انجام تحقیقاز دو زاویه‌ی انجام دادن این تحقیق ضروری دانسته شده است:
یکی از این نظر که ایشان آثار متعددی دارند و در بسیاری از آن‌ها از نوآوری سخن رفته است و جا دارد وجوه نوآوری‌های ذوقی و پژوهشی نام برده بررسی و ارائه شود.
دیگر آن که بررسی آثار علمی و پژوهشی ایشان میتواند راه را برای کارهای پژوهشی و مشابه دیگر هموار سازد.
پیشینه‌ی تحقیقتا کنون درباره‌ی آثار کاووس حسن‌لی مقاله‌هایی نوشته شده، ولی به صورت کتاب و پژوهشی جامع،کاری صورت نگرفته است. از جمله کارهایی که درباره‌ی اشعار و پژوهش‌های حسن‌لی نوشته شده، حدود 38 مقاله است که در نقد آثار وی نوشته شده که در فصل های بعد ضمن بررسی مقالات و کتابهای او به آنها خواهیم پرداخت.
خسرو قاسمیان در مقاله‌ای با عنوان«فرهنگ سعدی پژوهی» به نقد و بررسی کتاب فرهنگ سعدی پژوهی پرداخته است. وی در این نوشته، به ارزش‌های فرهنگ سعدی پژوهی اشاره نموده و هم به پاره‌ای از اشکال‌ها پرداخته است و می‌گوید:
«این فرهنگ با رویکردی تازه و شیوه‌ای کاربردی و چند جانبه، اتفاقی است بی‌نظیر که در حوزه‌ی سعدی پژوهی صورت گرفته است. وی نیز به ساختار تشکیلاتی فرهنگ سعدی پژوهی پرداخته و بخش‌های پنج گانه کتاب را بررسی نموده است؛ و اشاره دارد که نکته‌ی حائز اهمیت درمورد تفکیک بخش‌های پنج‌گانه‌ی کتاب این است که مراجعه کننده به راحتی می‌تواند به هر بخشی که مایل باشد رجوع کند و مطلب مورد نظر خود را بیابد. ایشان در ادامه به معماری فرهنگ سعدی پژوهی می‌پردازد و معتقد است: شاید نخستین پرسشی که به ذهن برخی خطور کند، این باشد که آیا نام «فرهنگ» برای این مجموعه مناسب است؟ و یا اگر عنوان دیگری مانند «کتاب شناسی تحلیلی سعدی پژوهی» را بر آن می‌نهادند، مناسب‌تر نبود؟...»
قاسمیان، خسرو، فرهنگ سعدی پژوهی، کتاب ادبیات و فلسفه، شماره‌ی 9، 1380، صص: 81-78.
محمد حکیم آذر و شهلا نظری در مقاله‌ای با عنوان «بازخوانی اجمالی گونه های نوآوری در شعر معاصر» به بررسی کتاب «گونه‌های نو آوری در شعر معاصر ایران» پرداخته و اشاره داشته‌اند که:
«در این کتاب کاووس‌حسن‌لی حد و مرز عرصه‌های مورد پژوهش را مشخص کرده و از کلی گویی و انشا نویسی کاملا ًپرهیز کرده است؛ اگر چه در نقد و تحلیل برخی جریان‌ها جای کار بیشتری احساس می‌شود. نکته‌ی دیگر آن که، این کتاب خلأ موجود در حوزه‌ی گونه شناسی نوآوری در آثار معاصر ایران را بر طرف نموده و از نظر مرجع شناسی ادبی، این کتاب فهرستی کامل و مفید برای پژوهش‌گران ادبیات معاصر می‌باشد».
حیکم آذر، محمد- نظری، شهلا، گونه‌های نوآوری در شعر معاصر ایران، کتاب ماه ادبیات، شماره‌ی 35، 1386، صص: 73-61.
فرزانه معینی در مقاله‌ای با عنوان« 75 سال سعدی پژوهی درآیینه‌ی یک کتاب» به بررسی فرهنگ سعدی پژوهی کاووس حسن‌لی پرداخته و اشاره نموده که: «حسن‌لی با جمع آوری تمام آثار از سال 1300 تا سال 1375در حوزه‌ی سعدی، اقدام به آفرینش اثری موفق و متمایز نموده است که با آثار قبلی از نظر گستردگی نقد‌ها و بررسی‌ها کاملاً متفاوت است. این کتاب تنها مرجعی است که به شایستگی بیش از 850 نوشته(مقاله و کتاب)در پیوند با سعدی را معرفی کرده است، اما نبودن فهرست موضوعی این نوشته ها، امکان استفاده و استناد به آن‌ها را کاهش داده است و شاید جست و جویی وقت‌گیر و خسته کننده برای خواننده را از هدف اصلی دور نماید. از این رو پیوستن فهرست موضوعی به این کتاب گران‌قدر، برارزش آن خواهد افزود.»
معینی، فرزانه، 75 سال سعدی پژوهی در آینه‌ی یک کتاب، مجله‌ی شعر، شماره‌ی 62، 1387، صص:27-25.
فرزانه معینی در نوشته‌ای با عنوان« بازخوانی کتاب چشمه‌ی خورشید»، به بررسی زوایای این کتاب پرداخته است. این نویسنده کتاب چشمه‌ی خورشید را، بازخوانی زندگی اندیشه و سخن حافظ دانسته است و این اثر را در ایجاد نگاهی کلی و جامع به حافظ در ابعاد مختلف مؤثر دانسته است. وی اشاره داشته است که: «این کتاب برخلاف کتاب‌های دیگر در حوزه‌ی حافظ پژوهی، فاقد نقص دراز نویسی و انشا پردازی است و خواننده را بدون درگیر شدن با بدیهیات به درک عمیقی از رابطه ی بین ابیات حافظ در معانی و واژگان رهنمون می‌سازد. روی کرد فراوان در غزلهای حافظ علاوه بر کمک به فهم بهتر در بیشتر توصیفات ارزش استنادی کتاب را نیز افزوده است.»
معینی، فرزانه، بازخوانی چشمه‌ی خورشید، کتاب ماه ادبیات، شماره‌ی 28، 1387، صص:82-80.
سید احمد پارسا در مقاله‌ای با عنوان «نگاهی به راهنمای موضوعی حافظ شناسی» با بررسی کتاب درحوزه‌ی کتاب شناسی، این اثر را در بخش کتاب شناسی تخصصی دسته‌بندی نموده و لازمه‌ی آن را شناخت دقیق آثار این حوزه می‌داند و معتقد است که «حسن‌لی در این اثر تنها به ذکر آثار نپرداخته است؛ بلکه با دیدی انتقادی آثار مورد نظر را تحلیل و طبقه‌بندی نموده است. او این اثر را سترگ و قوی دانسته و وجود آن را باعث سادگی کار حافظ پژوهان و دانشجویان دانسته است.»
پارسا، سید احمد، بررسی کتاب راهنمای موضوعی حافظ شناسی، کتاب ماه ادبیات، شماره‌ی 39، 1389، صص:111-109.
روش تحقیق با توجه به ماهیت پژوهش، پژوهشگر با مطالعه و مراجعه به کتابخانه و بررسی نسخه‌های الکترونیکی، مجلات علمی- پژوهشی علوم انسانی و فصل نامه‌های زبان و ادبیات فارسی به تحقیق پرداخته است.

فصل اولزندگی‌نامه و سال شمار
1-1- زندگی‌نامه و سال شمار کاووس حسن‌لیکاووس‌حسن‌لی اول خرداد ماه۱۳۴۱در روستای «قنات‌نو» از توابع شهرستان خرم‌بید در استان فارس چشم به جهان گشود. وی تحصیلات مقدماتی را در صفاشهر و دو سال دانش‌سرا را در آباده گذراند، و در سال ۱۳۶۳ به دانشگاه شیراز راه یافت و در رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی، دوره‌‌های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری را شروع و در نهایت به پایان برد. در سال ۱۳۷۸ با درجه‌ی استادیار، عضو هیأت علمی بخش زبان و ادبیات فارسی دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز شد و در مدت زمانی کوتاه به مرتبه‌ی دانشیاری و پس از آن در سال ۱۳۸9 به مرتبه‌ی استادی ارتقا یافت.
حسن‌لی از پژوهشگران پرکاری است که در حوزه‌های گوناگونی قلم زده‌ و آثار ماندگاری به جا نهاده‌ است؛ جایزه‌ی «کتاب سال سعدی» برای «فرهنگ سعدی پژوهی» در سال ۱۳۸۱ و جایزه‌ی«کتاب سال حافظ» برای «راهنمای موضوعی حافظ شناسی» در سال ۱۳۸۹ بخشی از کارنامه‌ی علمی اوست. از این‌ها گذشته حسن‌لی در زمینه‌ی مدیریت در عرصه‌ی آموزش و فرهنگ نیز، دارای توفیق‌هایی است که کارنامه‌ی فعالیت‌‌های اجرایی وی، گواه این مدعاست.

سال شمار زندگی و مراحل علمی حسن لی، عبارتنداز:
تولد در یکم خرداد ماه در یکی از محله‌های شهرستان خرم بید به نام قنات نو. 1341
تحصیل در مقطع ابتدایی در مدرسه‌ی شاهپور «بُن گِشت».1347
تحصیل در مقطع راهنمایی مدرسه فارابی ده بید.1352
تحصیل در مقطع دبیرستان 28 مرداد ده بید. 1355
ورود به دوره‌ى نظامى (ستوان یارى خلبانى). 1356
انصراف از دوره‌ى نظامى ستوان یارى خلبانى بعد از چند ماه. 1357
ورود به دانش‌سراى مقدماتى آباده براى ادامه‌ى تحصیل. 1358
آغاز آموزگارى در توابع استان فارس. 1359
ازدواج. 1361
اعزام دوطلبانه به مناطق جنگی جبهه‌ی جنوب(خرمشهر). 1361
اعزام دوطلبانه به مناطق جنگی جبهه‌ی غرب (دهلران، منطقه‌ی موسیان). 1361
تولد رضا اولین فرزند خانواده.1363
شروع دوره‌ى کارشناسى رشته‌ى زبان و ادبیات فارسى دانشگاه شیراز. 1363
تولد احسان ( سینا) فرزند دوم خانواده. 1366
کسب مقام اول مسابقات فرهنگی – هنری فجر در رشته‌ى شعر. 1368
کسب مقام برگزیده‌ی مسابقات بین المللی حرم امن با جایزه‌ی سفر به خارج. 1368
آغاز دوره‌ی کارشناسى ارشد رشته‌ى زبان و ادبیات فارسی.1369
تدریس در دانشگاه آزاد اسلامى واحد ارسنجان. 1369
ترک خدمت در آموزش و پرورش. 1369
اتمام دوره‌ى کارشناسی ارشد. 1371
تولد نیما سومین فرزند خانواده. 1371
تدریس در دانشگاه پیام نور بندر لنگه و دانشگاه علوم پزشکى شیراز. 1372
آغاز تحصیل در دوره‌ی دکترى زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز. 1372
ترک خدمت در دانشگاه آزاد اسلامى واحد ارسنجان1373
عضو شورای شعر صدا وسیمای مرکز فارس. 1376-1374
مؤسس مرکز حافظ شناسی، مدیر و عضو هیات مدیره‌ی آن مرکز. 1375
مؤسس مرکز سعدی شناسی و مدیر آن مرکز. 1378-1375
ساخت و اجرای برنامه‌ی ادبی «پنجره‌ای به سوی شعر-13 قسمت»صداو سیما. 1376
اتمام دوره‌ى دکترى.1377
استخدام در دانشگاه شیراز. 1378
مدیر علمی- پژوهشی مرکز حافظ شناسی. 1391-1379
برنده‌ى جایزه‌ى کتاب برگزید‌ه‌ى سال در دومین جشنواره‌ى فرهنگ و دریافت دیپلم افتخار. 1380
برنده‌ى جایزه‌ى کتاب سال سعدى (کتاب فرهنگ سعدى پژوهی) در مراسم یاد روز سعدى1381
دبیر علمی سومین دوره‌ی شب‌هاى ادبیات ایران. 1381
برنده‌ى جایزه‌ى نویسنده و شاعر برگزیده‌ى کشور در مراسم هفته‌ى کتاب تهران. 1382
مدیر قطب علمی «شاعران و نویسندگان فارس». 1383
عضو هیأت علمی پنجمین مجمع علمی آموزش زبان و ادبیات فارسی کشور. 1383
ارتقا به رتبه‌ى علمى دانشیارى. 1384
عضو هیأت مؤسس و شورای «مرکز مطالعات ادبیات کودک »دانشگاه شیراز. 1384
عضو هیأت منصفه‌ی مطبوعات فارس. 1384
انتخاب از سوی بخش فرهنگی سفارت فرانسه و مؤسسه‌های ملی زبان‌ها و تمدن‌های شرقی فرانسه برای دریافت بورس دو ماهه در فرانسه1384
برنده‌ی جایزه‌ی پژوهش گر نمونه‌ى بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز در هفته‌ی پژوهش. 13856-1385
عضو هیأت مؤسس انجمن نقد ادبی ایران. 1386

متن کامل در سایت امید فایل 

عضو کمیته‌ی علمی دبیرخانه‌ی ستاد گسترش و زبان فارسی و ایران شناسی وزارت علوم. 1386
سردبیر مجله‌ى مطالعات ادبیات کودک. 1387
برنده‌ى جایزه‌ى شاعر برگزیده‌ى کشور (سومین جشنواره‌ى بین المللى شعر فجر). 1387
برنده‌ی جایزه‌ی مدیر قطب علمی برتر کشور (قطب علمی پژوهش‌های فرهنگی وادبی فارس) در دهمین جشنواره ی پژوهش کشور، سالن اجلاس سران در تهران. 1388
دبیر علمی همایش« ادبیات داستانی کودک و نوجوان»دانشگاه شیراز.1388
عضو کمیته‌ی تخصصی هیأت ممیزه‌ى دانشکده‌ی هنر و معماری دانشگاه شیراز. 1388
برنده‌ى جایزه‌ى کتاب سال حافظ (راهنماى موضوعى حافظ شناسى).1389
ارتقا به مرتبه‌ى استادى (فول پروفسور )زبان و ادبیات فارسی.1389
برنده‌ی جایزه‌ی پژوهش‌گر نمونه‌ی دانشگاه شیراز در هفته‌ی پژوهش.1389
برنده‌ی جایزه‌ی کتاب سال حافظ با عنوان «راهنمای موضوعی حافظ‌شناسی»در مراسم یاد روز حافظ. 1389
عضو کمیته‌ی علوم انسانی کرسی‌های نظریه پردازی.1390
مسافرت به ترکیه.1391
فصل دومکتاب‌ها
2-1- پیش درآمددر فصل دوم، پیش از ورود به بررسی و معرفی کتاب‌ها، نخست آن‌ها دسته‌بندی موضوعی و عنوان گذاری شده و در نموداری نشان داده شده‌اند و پس از آن به صورت شناس نامه‌ای و فهرست‌وار و البته به ترتیب تاریخی آورده شده اند و به دنبال آن نیز، به معرفی و بررسی آن‌ها پرداخته شده است.
از کل 30 عنوان کتاب کاووس حسن‌لی که در این پژوهش آمده است، تعداد 21 عنوان کتاب به صورت انفرادی و تعداد 9 عنوان کتاب به صورت مشترک با دیگر نویسندگان نوشته شده است. که از این 9 عنوان کتاب مشترک حسن‌لی با دیگران، تعداد 5 عنوان به صورت تصحیح، 2 عنوان به صورت کتاب‌شناسی، 1 عنوان به صورت تألیفی – پژوهشی و یک عنوان به صورت گردآوری می‌باشد.
نمودار کلی کتاب ها
بازنویسی و تلخیص
تألیفی-پژوهشی
تصحیح
چکیده نویسی
کتاب شناسی
گردآوری
مجموعه اشعار
شیرین تر از قند (بوستان سعدی)
رستاخیز کلام
وامق و عذرا
دفتر نسرین و گل
فرهنگ سعدی پژوهی
سلسلهی موی دوست
من ماه تابانم
(شعر کودک)
گلستان سعدی
گونه های نوآوری در شعر معاصر
مهر و ماه
آیینهی مهر آیین
راهنمای موضوعی
حافظ شناسی
سعدی آتش زبان
به لبخند آیینهای تشنهام
چشمهی خورشید
اشترنامه
کارنامه‌ی تحلیلی
خیام پژوهی
سخن شیرین پارسی
رنگ از رخ تمام قلمها پریده است.
دیگر گونه خوانی
متون گذشته
دیوان شیخ امین الدین بلیانی
راهنمای موضوعی سعدی شناسی
یادهایی رها در باد
وصف الحال
کارنامه‌ی تحلیلی
نیما پژوهی در دست تدوین
ورق درخت طوبا
ساده‌ی بسیار نقش
دریچه صبح(بازشناسی زندگی و سخن سعدی)
دیوان بسمل شیرازی در دست تصحیح
غبار زدایی از مسیر تماشا
وامق و عذرا
ترجمه ها
عربی
ترجمه چشمهی خورشید قراءه جدید فی حیاه حافظ الشیراز و فکره و اشعاره

2-2- عناوین کتاب‌ها1-من ماه تابانم (شعر کودک)، انتشارات هفت اورنگ، شیراز،(1378).
2-سلسله‎ی موی دوست (مجموعه‌ی مقالات)، انتشارات هفت اورنگ، شیراز، (1378).
3-به لبخند آیینه‎ای تشنه‎ام (مجموعه‎ی شعر)، انتشارات هفت اورنگ، شیراز، (1379).
4-رستاخیز کلام (مجموعه‌ی مقالات ادبی)، انتشارات پیروی، شیراز، (1379).
5-سعدی آتش‎زبان (مجموعه‌ی مقالات)، انتشارات هفت اورنگ، شیراز، (1380).
6-فرهنگ سعدی‎ پژوهی، انتشارات بنیاد فارس‎شناسی و مرکز سعدی‎شناسی، شیراز،(1380).
7- شیرین‎تر از قند (زیر نظر اکبر یاری و علیرضا مختارپور)، انتشارات اهل قلم،(1381).
8- سخن شیرین پارسی، (مشترک با اکبر صیادکوه، منیژه عبدالهی و سید احمد پارسا)، انتشارات سمت، چاپ اول،(1381).
9-وامق و عذرا (تصحیح-مشترک با کاووس رضایی)، انتشارات روزگار،(1382).
10-رنگ از رخ تمام قلم‌ها پریده است(مجموعه‌ی شعر)، انتشارات روزگار،(1382).
11-گلستان (بازنویسی)، انتشارات اهل قلم،(1382).
12-ورق درخت طوبا، انتشارات مرکز سعدی شناسی، (1383).
13-وامق و عذرا (بازنویسی و تلخیص)، انتشارات اهل قلم،(1383).
14-گونه‌های نوآوری در شعر معاصر ایران، انتشارات نشر ثالث،(1383).
15-ساده‌ی بسیار نقش، انتشارات علمی فرهنگی و حافظ شناسی،(1384).
16-چشمه‌ی خورشید، انتشارات نوید و مرکز حافظ شناسی،(1385).
17- قراءه جدیده فی حیاه حافظ الشیرازی و فکره و اشعاره، انتشارات آیسسکو،(1386).
18-غبار زدایی از مسیر تماشا(مجموعه‌ی مقالات)، انتشارات روزگار، (1386).
19-مهر و ماه (تصحیح- مشترک با کاووس رضایی)، انتشارات نوید، (1386).
20-اشتر نامه (تصحیح-مشترک با کاووس رضایی)، انتشارات زوار،(1386).
21-دیوان اشعار شیخ امین الدین بلیانی(تصحیح-مشترک با محمدبرکت)، انتشارات فرهنگستان هنر، (1387).
22- دیگرگونه خوانی متون گذشته، انتشارات علم،(1388).
23- راهنمای موضوعی حافظ شناسی، انتشارات نوید، (1388).
24- کارنامه‌ی تحلیلی خیام پژوهی(مشترک با سعید حسام پور)، انتشارات علم، (1389).
25-دفتر نسرین و گل، انتشارات تخت جمشید با همکاری بنیاد فارس شناسی، (1389).
26-دریچه‌ی صبح ( بازشناسی زندگی و سخن سعدی)، انتشارات خانه‌ی کتاب، (1389).
27-یادهایی رها در باد( با همکاری خسرو رشیدی)، انتشارات تخت جمشید، (1389).
28-آیینهی مهرآیین، انتشارات مصطفوی و بنیاد فارس شناسی، (1390).
29-راهنمای موضوعی سعدی شناسی (مشترک با لیلا اکبری)، انتشارات دانشگاه شیراز، (1391).
30-مثنوی وصف الحال (تصحیح -مشترک با کاووس رضایی)، انتشارات نوید، (1392).
31-تصحیح دیوان بسمل شیرازی (در دست تصحیح).
32-کارنامهی تحلیلی نیماپژوهی(در دست تدوین).

2-3 -من ماه تابانم (شعر کودک)، انتشارات هفت اورنگ، شیراز، 1378معرفی اثر:
این کتاب در11صفحه و با شمارگان 10000در سال 1378 به چاپ رسیده است. این مجموعه‌ی شاعرانه نخستین تجربه‌ی شعر کودکانه‌ی حسن‌لی است، که در وزن‌های کوتاه و روان مفاهیمی همانند: صلح، دوستی، عشق و صداقت را، به کودک منتقل می‌نماید. ساختار شعرهای این کتاب به شیوه‌ی معمایی است و کودک را از بیت اول به بیت دوم و سوم می‌کشاند و هدفش تحریک کنجکاوی کودک برای پاسخ به معمایی می‌باشد که پاسخ، نیز در متن شعر نهفته است.
2-4- سلسله‎ی موی دوست (مجموعه‌ی مقالات)، انتشارات هفت اورنگ، شیراز 1378معرفی اثر:
این کتاب در 638 صفحه و با2000 نسخه در سال 1378به چاپ رسیده است که در حقیقت، نخستین دفتر از دفترهای نه‌گانه‌ای است که حسن‌لی در خصوص مقاله‌های نویسندگان درباره‌ی سعدی و آثارش گردآوری نموده است. در مقدمه‌ی 14 صفحه‌ای کتاب با عنوان «با سعدی چه کرده‌ایم» به جایگاه بلند سعدی در ادب پارسی اشاره شده است. کتاب حاضر مقاله‌هایی است برگزیده از دیگر نویسندگان که در سه دفتر، با موضوعات زیر گردآوری شده است:
دفتر نخست: سلسله‌ی موی دوست (زندگی سعدی)، که عنوان کتاب برگرفته از همین دفتر است.
دفتر دوم: ورق درخت طوبا (سخن سعدی).
دفتر سوم: تحفه‌ی روزگار( سعدی در آن سوی مرزها).
هر یک از این سه دفتر نیز، به صورت کتابی مستقل می‌باشد که استفاده از آن، برای پژوهش‌گران آسان‌تر و مفیدتر می‌باشد. (کتاب حاضر:14)

2-5- به لبخند آیینه‎ای تشنه‎ام (مجموعه‎ی شعر)، انتشارات هفت اورنگ، شیراز، 1379معرفی اثر:
این کتاب اولین مجموعه‌ی شعر کاووس حسن‌لی است، در 160 صفحه با3000 نسخه در سال 1379 به چاپ رسید. اشعار آمده در این کتاب شامل، 32 عنوان غزل،16 عنوان شعر سپید و نیمایی، 8 عنوان مثنوی،3 عنوان دو بیتی پیوسته، و 2 عنوان شعر به زبان ترکی می‌باشد. (کتاب حاضر:2)
نقد و بررسی دیگران
محمد مهدی مدرس در مقاله‌ای با عنوان «به لبخند آینه‌ای تشنه‌ام» بیان می‌کندکه:
«این مجموعه سروده‌های شاعر فرزانه و روشن ضمیر دیار جنوب، دکتر کاووس حسن‌لی است، شاعری پر مایه که رنج‌ها و شادی‌های زندگی را در سایه روشن سروده‌های خویش بازتاب می‌بخشد و اندیشه‌هایش را از ضمیر ناخودآگاه بیرون می‌کشد در ریسمان شعر جلوه‌گر می‌سازد. شاعری که لحظه‌های احساس را نخست می‌سازد و سپس در هم می‌شکند و دوباره به یاری اندیشه و ذوق هنری و دست شوق به آفرینشی تازه تبلور می‌بخشد. در شعر حسن‌لی، هم برق شادی موج می‌زند و هم رگه‌های اندوه به چشم می‌آید. او به دنبال سلامی بی‌ریا است و حرف‌هایش ساده و بی‌پیرایه است.
سروه‌های شیوای این شاعر، درباره‌ی پیشوانی فکری همه‌ی انسان‌ها علی‌مرتضی(ع) کافی است که او را به عنوان سراینده‌ای خوش سخن که احساسات لطیفش را با رمز و رازی جادویی در آمیخته است، بشناسیم و بر جایگاهش ارج نهیم.» (مدرس، 1371: 8)
صدیقه پیکر و مرضیه طاهری در مقاله‌ای با عنوان «نظری بر شعر صدای گمشده» از مجموعه‌ی شعر «به لبخند آیینه‌ای تشنه‌ام»به این نکته اشاره دارند که:
«در این سروده شاعر جویا و پرسان به سراغ خاطراتی می‌رود که در هر مرحله از زندگی و در هر مکان و زمان با خود کشیده است، خاطراتی که مانند تمام خاطرات بشری ثبات ندارد. شاعر صدای دور و گمشده را در زادگاهش دنبال می‌کند. او به یاری آمیختن دو حس متفاوت در کنار هم، با مخاطب از حس گمشده‌اش سخن می‌گوید؛ حسی مبهم و گنگ که برای شناخت دقیق آن دست به دامان شعر می‌گردد ذهن او کنجکاو و جستجوگر است و از میان گل‌بوسه‌های مهر به دنبال آن عزیزترین و دوست داشتنی‌ترین خاطره است. شاعر در میان دنیایی از تردید و تاریکی که با واژه‌های همراه شده است به مادر که منبع جوشان مهربانی و عاطفه است رو می‌کند و به گهواره که سمبل آرامش کودکی است و به این ترتیب از مادر می‌خواهد که او را به آن حال و هوای کودکی ببرد، آن‌جا که اکنون به جای شاعر کودک شوق کودکی شاعر آرمیده است. احساس شاعر در شعر تکامل نمی‌یابد و شاعر ناراضی و ملول از شعر و زبانی که به وسیله‌ی آن می‌سراید، دوباره به دامان مادر پناه می‌برد،گویی در پایان دوباره می‌خواهد شعری بیافریند و دلیلش همان ابهام موجود در زبان و کلام است. زیرا زبان نیز قادر به بیان درونیات شاعر نمی‌باشد.» (پیکر -طاهری،1388: 6)
2-6-رستاخیز کلام (مجموعه‌ی مقالات ادبی)، انتشارات پیروی، شیراز، 1379معرفی اثر:
این کتاب در 290 صفحه در سال 1382چاپ گردیده است. و اولین کتابی است که حسن‌لی در آن به گردآوری مقاله‌هایی درباره شعر و ادب از دیگر نویسندگان، پرداخته است. سعدی شناسان و دوستداران او، همواره بوستان را در جایگاه یک کتاب اخلاقی و آموزشی نگریسته و آن را جهان مطلوب سعدی دانسته‌اند.(کتاب حاضر:3)
2-7- سعدی آتش‎زبان (مجموعه ی مقالات)، انتشارات هفت اورنگ،شیراز،1380معرفی اثر:
این کتاب در 486 صفحه با 3000 نسخه در سال 1380 به چاپ رسیده است. که دربرگیرنده‌ی مقاله‌هایی است، برگزیده ازدیگر نویسندگان با موضوعات مختلفی چون: توضیح واژه‌ها، عبارات و بیت‌های مشکل، نقد مقاله‌های که در پیوند با سعدی پدید آمده است و نوشته‌های دیگر نویسندگان درباره‌ی سعدی، که برای سهولت کار خوانندگان همه‌ی این موارد در سه بخش بوستان، گلستان و« آثار دیگر» تقسیم شده‌اند. در گردآوری مقالات برای «بوستان وگلستان» هر کدام جداگانه 19عنوان مقاله و در قسمت آثار دیگر 10عنوان مقاله ذکر شده است. این مقاله‌ها در حوزه‌ی آثار و اندیشه‌های سعدی است، که عنوان برخی از آن ها عبارت است از: «گامی چند با شارحان بوستان در گلگشت سعدی، رضا انزابی نژاد»، «حسن روز افزون بوستان، سعید حمیدیان»، «نقد و بررسی شرح سودی بر بوستان، ولی‌الله درودیان»، «اندر ملحقات بوستان، محمود کامیار»، «سیری در بوستان، ایرج وامقی»، «نکته‌ای چند در گلستان و بوستان، ‌هاشم جاوید»، «سیری در گلستان، محمدجواد شریعت» و ...(کتاب حاضر:10-7)
نقد و بررسی دیگران
محمد مهدی مدرس در مقاله‌ای با عنوان «سعدی آتش زبان» ضمن معرفی اجمالی کتاب، بخش‌هایی از مقدمهی کتاب را در این مقاله می‌آورد و در ادامه بیان می‌دارد که:
«شیوه‌ی نظر شناسانه و ژرفانگرانه‌ی دکتر کاووس حسن‌لی نویسنده‌ی گرانمایه و صاحب نظر در گزینش نوشتارهایی که هر کدام در جای خود توانسته‌ است به عنوان مأخذی اطمینان بخش جلوه گری داشته باشد و نیز می‌تواند مورد بهره‌برداری سعدی شناسان و پویندگان راه پرتب و تاب ادب فارسی قرار گیرد. بخش‌های گوناگون کتاب در زمینه‌های شرح و تفسیر و تبیین واژه‌ها، جمله‌ها و سروده‌های سعدی و بررسی نوشتارها و نقدها و برگزیده کتاب‌هایی که نمایشگر چگونگی اندیشه و ذوق استادان سخن است می‌تواند برای کسانی که بر بستر سعدی شناسی گام می‌نهند، مورد بهره‌برداری قرار گیرد». (مدرس، 1381: 6).
2-8-فرهنگ سعدی‎پژوهی، انتشارات بنیاد فارس‎شناسی و مرکز سعدی‎شناسی، شیراز، 1380معرفی اثر:
این کتاب با همکاری مرکز سعدی شناسی و بنیاد فارسی شناسی در 704 صفحه با 3000 نسخه در سال 1380 به چاپ رسیده است که شامل یک مقدمه‌ی 30 صفحه‌ای و دو بخش« مقاله‌ها» و «کتاب‌ها» است، بخش مقاله‌ها 314 صفحه و بخش کتاب‌ها 203 صفحه را به خود اختصاص داده است، که در پایان کتاب نیز 3 فهرست راهنما و یک نام نامه به صورت الفبایی آمده است. کتاب به بررسی انتقادی مقاله‌ها و کتاب‌هایی پرداخته که در سده‌ی چهارده (در سال 1300 تا پایان 1375 خورشیدی) در پیوند با سعدی در ایران پدید آمده، یا از زبان‌های دیگر به فارسی برگردانده شده است. (کتاب حاضر:13)
در این اثر بیش از 700 مقاله و نزدیک به 150کتاب بازیابی و بررسی شده است. هم چنین سعی بر آن شده است پس از بازیابی و شناسایی مقاله‌ها و کتاب‌ها، همه‌ی این نوشته‌ها بر بنیاد و طرحی منظم و با روشی منطقی، نقد و بررسی گردند. در مقدمه‌ی کتاب پس از آوردن مطالبی در مورد شخصیت و زندگی سعدی در گزارشی دقیق و علمی سیر سعدی پژوهی و درصد کارهای انجام گرفته در مورد سعدی، بسامد رویکرد به آثار سعدی و نکته‌های دیگر همراه با آمار و ارقام و شش نمودار جالب و آموزنده مطرح شده است. در بخش مقاله‌ها و کتاب‌ها برای هر مقاله یا کتاب پنج بخش با عنوان‌های «مضامین اصلی»، « منابع اصلی»، رویکرد به آثار سعدی»، «اشاره» و «تأثیرات و پاسخ‌ها» در نظر گرفته شده است. با این توضیح که در بخش «مضامین اصلی» با توجه به حجم و اهمیت هر مقاله یا کتاب گزارشی درباره‌ی آن آورده شده که خواننده با خواندن خلاصه‌ای مناسب درباره‌ی هر مقاله و کتاب با محتوا و چگونگی آن آشنا می‌شود.(همان:23)

تحقیق علمی های ارشد - ارشد

سپاسگزاری
خداوندا، چه مجیدوآرام بخش است نام تو در تمامی دلها...
سرآغاز، سپاس تو گویم که نخست آموزگار منی و سپاس که مرا فرصت و توان تعلم عطا فرمودی.
پس ازحمدحق تعالی لازم می دانم، تقدیر و سپاس خالصانه خود را از تمامی آموزگاران ،دبیران و استادان بزرگوارم به جا آورم که به جای اندیشه ها، اندیشیدن را به ماآموختند،
با رهنمودهای عالمانه ی خویش، مسیرجاده ها ی علم واخلاق را برای ماروشن ساختند...
و همواره بی ادعا همچون بارانند و هیچگاه نمی پرسند این جامهای تهی از آن کیست.
به خصوص اساتیدارجمند:
دکتر بهرام مدرسی ،استاد راهنما
دکتر مریم ایرجی ،استاد مشاور
دکتر ستاره مجیدی ، استاد داور
که با جوهرعلمی آراسته به خلوص و تواضع ، از کوچکترین راهنمایی در انجام پژوهش دریغ نورزیدند و همیشه خود را مدیون راهنمایی ها و محبت ایشان می دانم.
چکیده:
توصیف مقابله ای نظام های زبانی موضوع مهمی است که نه تنها به درک بهترهریک ازاین زبانها وساختارهای آن منجرمی شود، بلکه درزمینه ی رده شناختی وجهانی های زبان نیزاطلاعات ارزنده ای به دست می آورد.یکی ازکاربردهای بارز زبانشناسی مقابله ای درآموزش زبان است که معمولابررسی مقابله ای نامیده می شود. بررسی مقابله ای بامقایسه ومقابله ی ویژگیهای دوزبان اطلاعات ارزنده ای رابه دست می آوردواین اطلاعات میتواندکمک بسیارزیادی به معلم زبان وزبان آموزبه منظورحل مسایل آموزشی وپیشرفت بیشترارایه دهد.پژوهش حاضربا هدف مشخص نمودن خطاهای دستوری دانش آموزان دردرس زبان انگلیسی وعربی وسپس بررسی مقابله ای این خطاها انجام گرفته است.فرضیه های تحقیق قصددارندبه این پرسشهاپاسخ دهندکه:
1)آیا میان نوع ومیزان خطاهای دستوری حاصل ازآموزش زبان انگلیسی و عربی به دانش آموزان فارسی زبان تفاوت وجود دارد؟2)کدام رویکرد بررسی مقابله ای درتوصیف خطاهای دستوری حاصل ازآموزش این دوزبان(انگلیسی وعربی) کارآمدتراست؟
نمونه گیری این تحقیق به صورت تصادفی ازمیان دانش آموزان دخترفارسی زبان پایه چهارم مقطع متوسطه ی شهرستان شهریارانجام شده است.این تحقیق به روش توصیفی-استنباطی صورت گرفته ودرگردآوری داده ها از
پرسشنامه وآزمون متنی که تحت راهنمایی ونظارت مستقیم استادراهنما توسط پژوهشگرساخته شداستفاده گردیده است.درمجموع 37مورد بررسی شده درپرسشنامه وآزمون متنی،نتیجه ی حاصل ازبررسی آمارهای توصیفی نشان می دهدکه 32موردرویکردقوی ،2موردرویکردمعتدله ودر3موردنیزهیچیک ازرویکردها قابل اثبات نبوده اندو نتیجه ی حاصل ازبررسی آمارهای استنباطی نیز نشان می دهدکه در32مورد رویکردقوی قابل تاییدبوده است.
این نتایج نشان می دهندکه:
میان نوع ومیزان خطاهای دستوری حاصل ازآموزش زبان انگلیسی و عربی به دانش آموزان فارسی زبان تفاوتهای مختلفی وجوددارد.2)رویکردقوی بررسی مقابله ای درتوصیف خطاهای دستوری حاصل ازآموزش این دوزبان کارآمدترباشد،بنابراین هردوفرضیه ی این پژوهش تاییدمی شوند.
قابل ذکراست که دربرخی مواردبه دلایلی مانند مجاورت فرهنگی زبان عربی وفارسی،آماربه دست آمده چندان پیش بینی رویکردموردنظرراتاییدنکردوبررسی این موضوع می توانددرپژوهشهای آتی موردتوجه قراربگیرد.فهرست مطالب
عنوان TOC o "1-3" h z u شماره صفحه
فصل اول:کلیات پژوهش
1-1- مقدمه………………2
1-2- بیان مسئله……...2
1-3- اهمیت تحقیق…..4
1-4- سوالات تحقیق…..5
1-5- فرضیه های تحقیق.............................................................................................................................................................................................5
1-6- محدودیت های تحقیق5
فصل دوم:مبانی نظری و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه…………….8
2-2- مبانی نظری تحقیق9
2-2-1- زبان شناسی مقابله ای9
2-2-2- بررسی مقابله ای ومراحل آن PAGEREF _Toc389068308 h 92-2-3- تحلیل سازه های جمله دربررسی مقابله ای13
2-2-4- نقش زبان شناسی مقابله ای دریادگیری زبان PAGEREF _Toc389068310 h 142-2-5- سطوح تحلیل مقابله ای.............15
2-2-6- فرضیه های مختلف تحلیل مقابله ای19
2-2-7-معرفی رویکردقوی ومعتدله........................................................................................................................................................................22
2550160143955الف
00الف

2-2-8- خطاواشتباه…...23
2-2-9- تحلیل خطاوانواع خطا………………………28
HYPERLINK l "_Toc389068315" 2-2-10- روش شناسی تحلیل خطا......................................................................................................................................................................31
2-2-11- اهمیت خطاوتحلیل آن32
2-2-12- انواع خطاهای دستوری33
2-2-13- زبان بینابین...34
2-2-14- زبان اول وزبان خارجی/دوم34
2-2-15- یادگیری زبان خارجی/دوم35
2-2-16- سلسله مراتب دشواری زبان خارجی/دوم35
2-2-17- اهمیت زبان عربی36
2-2-18- تحلیل موارددستوری بررسی شده درپژوهش....................................................................................................................................39
2-3- مبانی عملی تحقیق.47
2-3-1- پژوهش های غیر ایرانی47
2-3-2- پژوهش های ایرانی50
فصل سوم:روش پژوهش
3-1- مقدمه…………….55
3-2- روش تحقیق……..55
3-3-تحلیل زبانی و طبقه بندی خطاها…………………………………………………………56
فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده ها
HYPERLINK l "_Toc389068338" 4-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………..59
4-2- بررسی آمارتوصیفی سوالات چهار گزینه ای59
center69215ب
00ب

4-3- بررسی آمارتوصیفی آزمون متنی75
4-4- بررسی آماراستنباطی آزمون چهارگزینه ای...............................................................................................................................................99
4-5- بررسی آماراستنباطی آزمون متنی............................................................................................................................................................100
فصل پنجم:نتیجه گیری
5-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………104
5-2- نتایج کلی آمارتوصیفی بررسی فرضیه‏های پژوهش104
5-3- نتایج کلی آماراستنباطی بررسی فرضیه های پژوهش..........................................................................................................................106
5-4- نتایج پژوهش…………………107
5-5- خلاصه پژوهش........116
5-6-کاربردپژوهش………117
5-7- پیشنهادات پژوهش117
منابع
منابع فارسی...............................................................................................................................................................................................................119
منابع انگلیسی............................................................................................................................................................................................................121
منابع اینترنتی...........................................................................................................................................................................................................123
پیوست ها
پیوست الف- آزمونهای گردآوری داده.................................................................................................................................................................125
پیوست ب- واژه نامه انگلیسی به فارسی............................................................................................................................................................134
2752651123569ج
00ج

2679700901446000
فهرست جدولهاونمودارها
عنوان شماره صفحه
4-1- جدول های آمارتوصیفی آزمون چهارگزینه ای................................................................................................................................72- 59
4-2- نمودارهای آمارتوصیفی آزمون چهارگزینه ای...................................................................................................................................73-60
4-3- جدول بررسی کلی آمارتوصیفی آزمون چهارگزینه ای............................................................................................................................73
4-4- نمودار بررسی کلی آمارتوصیفی آزمون چهارگزینه ای....................................................................................................................75-74
4-5- جدول های آمارتوصیفی آزمون متنی..................................................................................................................................................97-75
4-6- نمودارهای آمارتوصیفی آزمون متنی...................................................................................................................................................97-75
4-7- جدول بررسی کلی آمارتوصیفی آزمون متنی............................................................................................................................................98
4-8- نمودار بررسی کلی آمارتوصیفی آزمون متنی....................................................................................................................................99-98
4-9- جدول بررسی کلی آمار استنباطی آزمون چهارگزینه ای.....................................................................................................................100
4-10-نموداربررسی کلی آماراستنباطی آزمون چهارگزینه ای......................................................................................................................100
4-11- جدولهای بررسی آماراستنباطی آزمون متنی.......................................................................................................................................101
4-12- نموداربررسی آماراستنباطی آزمون متنی..............................................................................................................................................102
5-1- نمودار مقایسه ی درصدی آمارتوصیفی....................................................................................................................................................105
5-2- نمودار درصد کلی آمارتوصیفی...................................................................................................................................................................105
5-3- نمودار مقایسه ی درصدی آماراستنباطی.................................................................................................................................................106
5-4- نمودار درصد کلی آماراستنباطی................................................................................................................................................................107
255016026670د
00د

فصل اول:کلیات پژوهش

مقدمه
موضوع دستور زبان همواره مورد توجه زبان شناسان و صاحبنظران بوده است.دستور در مطالعات نوین زبان شناسی بخشی از نظام شناختی ذهن انسان است و این نظام شناختی در ساختار ذهنی و روان شناختی همه انسانها به طور طبیعی وجود دارد.در چهار چوب زبان شناسی نوین هر فردی دستور زبان مادری خود را می داند و براساس چنین دانشی قادر به تولید و درک جمله ها است.در واقع سخنگویان هر زبانی به صورت خود آگاه از این دانش اطلاع ندارند بلکه به صورت ناخودآگاه آن را به کار می برند. چامسکی این دانش ناخود آگاه را که بر مبنای آن جمله ها تولید ودرک می شوند توانشنامیده و به دنبال آن تجلی و به کارگیری این دانش زبانی را در موقعیت های مختلف کنش نام گذاری کرده است.البته در اغلب موارد کنش زبانی بازتاب دقیق دانش زبانی نیست و همه ما با خطاهای تولیدی گفتاری و نوشتاری یا درک نادرست جمله آشنا هستیم،اما این خطاها به معنی ندانستن دستور زبان نیست بلکه ممکن است به دلایلی در یک موقعیت به درستی از آن استفاده نشود(گلفام،1389: 6-5).
فراگیری زبان مادری بخشی از فرآیند کل بلوغ کودک است درصورتی که یادگیری زبان دوم به طور معمول فقط پس از اینکه فرآیند بلوغ عمدتاً کامل شده است شروع می شود،پس این نکته بی نهایت اهمیت دارد که فرد به میزان و نوع خطاهای خود،آگاه باشد و در جهت تصحیح و بهینه سازی آن گام بردارد(کوردر،1381: 7).
کلید سهولت و دشواری یادگیری زبان خارجی /دوم در مقایسه ی این زبان و زبان مادری است،مفاهیمی که مشابه زبان مادری است برای زبان آموز ساده و مفاهیمی که متفاوت اند برای او دشوار خواهد بود(لادو،1957: 2-1). به عبارت دیگر تغییری که باید در رفتار کلامی زبان آموز روی دهد معادل تفاوت هایی است که بین ساختار زبان و فرهنگ مادری و زبان و فرهنگ مقصد وجود دارد(بناتی ودیگران،1966: 37) .
بیان مسئله
306705022459952
2
یکی از مشکلات اساسی در مدارس متوسطه ی کشورمان به ویژه در مناطق کمتر توسعه یافته،افت تحصیلی در درس زبان انگلیسی است که بنا به گفته ی کارشناس مسئول گروه های آموزشی و با استناد به نمودارهای درصد قبولی،میانگین این درس در مقطع متوسطه حدود 60 درصد ودر برخی سالها به کمتر از آن هم میرسد و این در صورتی است که میانگین قبولی همین دانش آموزان در درس عربی حدود 70درصد و در برخی سالها به بیشتر از آن هم رسیده است.از آنجایی که بیشترین تاکید مطالب کتابهای زبان انگلیسی و عربی در این مقطع برروی دستور زبان می باشد،لذا تحلیل خطاهای دستوری در این دو زبان و بررسی مقابله ای آنها مطمئناً می تواند گامی موثر در بهبود وضعیت موجود باشدونظریه های بررسی مقابله ای رابه چالش بکشاند.
خطا راهکاری است که هم کودکان در فراگیری زبان اول و هم افرادی که زبان دوم/زبان خارجی را می آموزند از آن استفاده می کنند.خطاهایی که فرد ضمن ساختن نظام زبانی جدید مرتکب می شود احتیاج به تحلیل دقیق دارد زیرا ممکن است که برخی از راه های مهم درک فرآیند یادگیری زبان در آنها وجود داشته باشد.خطاها از سه دیدگاه اهمیت دارند:
الف.خطاهابرای معلم زبان حائز اهمیت فوق العاده ای هستند زیرا اگراو تجزیه و تحلیل نظام مندی را از آنها انجام دهد نتیجه کار،میزان پیشرفت را روشن خواهد کرد.
ب.این خطاها مدارکی را در اختیار پژوهشگر قرار می دهد مبنی بر این که زبان چگونه یاد گرفته می شود و زبان آموز برای کشف زبان کدام راهکارها وروندها را به کار می گیرد.
ج.خطاها برای شخص زبان آموز نیز اجتناب ناپذیر است زیرا ارتکاب خطا مانند وسیله ای است که زبان آموز برای یادگیری به آن متوسل می شود(کوردر،1967: 167).
از آنجایی که نگارنده خود به امر تدریس زبان انگلیسی در مقطع متوسطه مشغول می باشد همواره در کلاس درس باهمین مسئله مواجه بوده است که زبان آموزان در دستور زبان دچار خطاهای بسیاری می شوند و بیشتر جملات آنها برای رساندن مفهوم رسا نمی باشند،از طرف دیگر مقایسه ی سالیانه ی درصد قبولی زبان انگلیسی و عربی که هردو درآموزش وپرورش جزء دروس علوم انسانی محسوب می شوند باعث شد تا پژوهش حاضر در زمینه ی بررسی مقابله ای خطاهای دستوری زبان انگلیسی و عربی دانش آموزان مقطع متوسطه انجام پذیردزیرااز طریق تجزیه و تحلیل خطاها می توان خطاهای دستوری زبان آموزان در درس عربی و انگلیسی را شناسایی و توصیف کرد.
302895024491953
03
از آنجاکه زبان فارسی به لحاظ خویشاوندی زبانی با زبان انگلیسی همخانواده است، اما از طرفی مجاورت دو جامعه زبانی عربی و فارسی و تاثیرپذیری این دو ازهم، باید دید که رویکردهای قوی، ضعیف و معتدله چگونه با خطاهای دانشآموزان در این دو زبان برخورد میکنند. بنابراین پرسش پژوهش حاضر پیرامون این مسئله است که با استفاده از رویکردهای تحلیل مقابلهای و به ویژه رویکرد قوی در تحلیل خطاهای دانشآموزان، آنها در کدام زبان، انگلیسی یا فارسی، دچار خطای بیشتری میشوند.
بر اساس دلایل ذکر شده،علیرغم پژوهش هایی که در زمینه ی تجزیه و تحلیل خطاها و بررسی مقابله ای صورت گرفته،پژوهش حاضر با دیدگاهی متفاوت ابتدا به تحلیل خطاهای دستوری نوشتاری زبان خارجی(عربی و انگلیسی)دانش آموزان در مقطع متوسطه می پردازد و سپس از طریق بررسی مقابله ای این دو زبان به نتایج ارزشمندی مانند ارائه راهبردهایی که زبان آموزان به منظور حفظ ارتباط از آنها سود جسته اند دست می یابد.
اهمیت تحقیق آشنایی افراد یک جامعه با زبان خارجی حائز اهمیت فوق العاده ای است و نمی توان آن را در توسعه ی ارتباطات علمی،فرهنگی و ....نادیده گرفت.یکی از مشکلات عمده و اساسی در کشور به خصوص در سطوح تحصیلی بالا عدم آشنایی کافی با زبان خارجی (انگلیسی /عربی)می باشد که این مسئله سبب ایجاد مشکل در برقراری ارتباط مستقیم و غیر مستقیم مانند ارائه مقاله و .... می شود که ریشه ی آن به دوره ی دبیرستان و سالهای نخست زبان آموزی زبان خارجی بر می گردد.
دانش آموزانی که به دوره ی راهنمایی و متوسطه وارد می شوند باید یک زبان غیر از زبان مادری یا دوم را برای ایجاد ارتباط با خارجیان و بهبود سطح علمی شان یاد بگیرند که این زبان را زبان خارجی می گوییم،مانند زبان انگلیسی که یک زبان بین المللی است و امروزه به عنوان زبان دانشمندان،در مدارس و دانشگاه ها تدریس می شود (ضیاء حسینی،1385 :2) .
از سوی دیگراز آن جا که زبان شناسی جدید با روش های دقیق،پیشرفت قابل توجهی را در زمینه های مختلف محقق ساخت وفایده رسانی دیدگاه روشن و روشهای دقیق که در قرن نوزدهم و بیستم در باب زبان تکامل یافت یک ضرورت علمی به شمار آمد، تعدادی از پژوهشگران را بر آن داشت تا به بررسی نحوه تطبیقی درباره ی زبانهای سامی بپردازند. این روش، سرفصلهای جدیدی را در پرتو زبانهای سامی برای زبان عربی به وجود آورد و بسیاری از پژوهشگران در زبانهای مختلف به مسأله ی زبان عربی توجه نمودند اما پژوهش در این زبان همچنان نیاز به مطالعه و تحلیل بیشتری دارد(حجازی، 1379 : 13 ).
با توجه به مطالب ذکر شده یکی از شیوه هایی که می تواند در ریشه یابی مشکل ضعف زبان آموزان در درس عربی و زبان انگلیسی مفید واقع شود استفاده از روش تحلیل خطا است .
299085022123404
4
کودکی که مشغول فراگیری زبان اول خود است از دیدگاه دستور زبان بزرگسالان اشتباهات بی شماری مرتکب می شود اما با تجزیه و تحلیل دقیق بازخوردی که از سوی دیگران برایش حاصل می شود به تدریج ولی با اطمینان، طرز بیان کلامی را که در زبان مادری اش قابل قبول است می آموزد . یادگیری زبان خارجی / دوم هم مسلما بی شباهت به این فرآیند نیست . در فرآیند یادگیری هم زبان آموز ناگزیر خطاهایی را مرتکب می شود و با کمک انواع گوناگون بازخوردهایی که در این ارتباط برای او حاصل می شود سعی در بهبود خطا می نماید این خطاها نیاز به تحلیل دقیق دارد زیرا ممکن است باتوجه به نوع بازخورد برخی روشهای مهم درک فرآیند یادگیری زبان در آنها وجود داشته باشند ( براون، 1363 : 206 – 205) .
در این پژوهش سعی بر این است که مشکلات فرآیند یاددهی و یادگیری زبان خارجی براساس اصول ویافته های زبان شناسی بررسی شود ، بنابراین اهمیت پژوهش چنین خلاصه می شود :
الف . ارائه یک طبقه بندی زبان شناختی از خطاهای دستوری زبان انگلیسی و عربی دانش آموزان
ب . تحلیل این خطاها در رابطه با زبان بینابین آنها
ج .تعیین خطاهای دستوری زبان انگلیسی و عربی ونقش زبان فارسی دربروزاین خطاها
به طورکلی نتایج این تحقیق از دو جنبه اهمیت دارد :
یکی جنبه ی عملی، از این لحاظ که برای تهیه کنندگان کتب درسی، معلمان زبان خارجی و تمام افرادی که در زندگی حرفه ای خود ناگزیر با خطاهای دستوری زبان آموزان سروکار دارند سودمند است . دیگری جنبه ی نظری، از این نظر که به شناخت بهتر روند یاددهی و یادگیری زبان خارجی کمک می کند .
سوالات تحقیق1)آیا میان نوع ومیزان خطاهای دستوری حاصل ازآموزش زبان انگلیسی و عربی به دانش آموزان فارسی زبان تفاوت وجود دارد؟
2)کدام رویکرد بررسی مقابله ای درتوصیف خطاهای دستوری حاصل ازآموزش این دوزبان(انگلیسی وعربی) کارآمدتراست؟
فرضیه های تحقیق1)میان خطاهای دستوری حاصل ازآموزش دو زبان انگلیسی و عربی به دانش آموزان فارسی زبان تفاوتهای مختلفی وجوددارد.
2)می توان گفت رویکردقوی بررسی مقابله ای درتوصیف خطاهای دستوری حاصل ازآموزش این دوزبان کارآمدتراست. -6604011620500محدودیت های تحقیق304800011207755
5
از آنجایی که پژوهش حاضر به تجزیه و تحلیل خطاهای دستوری زبان انگلیسی و عربی می پردازد،در مسیر اجرا با محدودیت هایی هم همراه است.از محدودیت های این پژوهش می توان به یافتن دبیران با تجربه در زمینه ی زبان انگلیسی و عربی که فرصت مشارکت در تصحیح و تجزیه و تحلیل برگه های دانش آموزان راهم داشته باشند اشاره کرد.
از دیگر محدودیت ها این است که افکاردانش آموزان مبنی براینکه نتایج پرسشنامه وآزمون متنی ممکن است درنمرات درسی آنهاموثرباشدمی تواندتاثیرمنفی درروند اجرای پژوهش داشته باشد.
بنابراین روال کار چنین بودکه جهت پیشگیری ازایجاداضطراب وسایرعوامل که می توانست دررونداجراونتیجه ی آزمون تاثیرمنفی داشته باشدابتدا در یک جلسه در مورد موضوع پژوهش و اهداف آن بادانش آموزان صحبت شد به طوری که به آنها اطمینان داده شد این آزمون هیچگونه تاثیری روی نمرات مستمر و پایانی آنها نخواهدداشت.
خلاصه ی فصل:
درفصل یک پس ازبیان مقدمه به طرح کلیاتی مانندبیان مساله،اهمیت تحقیق،محدودیت های اجرای تحقیق،سوالات وفرضیه هاپرداخته شد.اکنون درفصل بعدبه تدوین چهارچوب نظری وپیشینه ی عملی این پژوهش می پردازیم.
286702422948906
006

-474980138430فصل دوم:مبانی نظری وپیشینه تحقیق00فصل دوم:مبانی نظری وپیشینه تحقیق

2702560612140000
2733675759460
مقدمه نوشتار نتیجه ی تفکر،گزینش و اصلاح روش هاوخطاها است و هریک از این مراحل نیازمند مهارت های ویژه ای است که همه ی سخنگویان یک زبان به طور طبیعی از آنها برخوردار نیستند.به همین دلیل،آموزش این مهارت باید به گونه ای باشد که دانش آموزان را برچگونگی آفرینش ایده ها،سازماندهی عوامل انسجام متن،استفاده از نشانگر های گفتمانی و قوانین معنایی که در یک متن نوشتاری پیوستگی و رسایی ایجاد می نمایند از جمله اصلاح خطاهای متن به گونه ای که معنای دقیق تری داشته باشد،ویرایش متن به لحاظ دستوری و نهایتا نوشتن متن متمرکز نماید(براون،2001: 335).
با توجه به اهمیت نوشتار و یادگیری زبان،مطالعات فراوانی در زمینه ی تحلیل خطا و بررسی مقابله ای صورت گرفته است که از آن جمله می توان به طورخلاصه به مقاله ها و کتابهای صاحب نظران غیر ایرانی مانند جونز(1786)،کوردر (1971)،براون (2001) و ایرانی مانند ضیاء حسینی (1994)وکشاورز (1999) اشاره کرد.
در فرآیندآموزش، مهارت نوشتن دیرتر و دشوارتر از سایر مهارتها حاصل می شود.بسیاری از دانش آموختگان مدارس و دانشگاه ها در نوشتار با مشکل مواجه می شوند،بنابراین دور از تصور نیست که دستیابی به این مهارت در بین افرادی که قصد دارند زبان دیگری (دوم/خارجی) را بیاموزند دشوارتر و با موانع بیشتری همراه باشد.
لذا زبان شناسان و صاحب نظران بسیاری در ارتباط با نوشتار و تحلیل خطا پژوهش های اجرایی سودمندی را ارائه داده اند؛در این نمونه ها محققان با بهره گیری از روش تحلیل خطا،منشا بروز و شیوه ی بهبود بخشیدن به این خطاها را در جریان یادگیری زبان دوم/خارجی یافته اند که در این فصل به برخی از آنها اشاره می شودو آگاهی یافتن پیرامون مفاهیم نظری وعملی این موضوع می تواندبرای تمام افرادی که درجریان زندگی حرفه ای خود باخطاهای زبانی دانش آموزان درارتباط هستند راهگشاومفیدباشد.
29051257810508
8

مبانی نظری تحقیق
2-2-1- زبان شناسی مقابله ای
بحث زبان شناسی مقابله ای از سال 1786 یعنی زمانی آغاز شد که ویلیام جونز(دانشمند انگلیسی)در خطابه ای در انجمن سلطنتی مطالعات آسیایی در کلکته به خویشاوندی زبانهای سانسکریت،یونانی،گوتی و سلتی اشاره می کند یعنی می گوید این زبانها شبیه یکدیگر بوده و ریشه ی مشترک دارند.او در این سال برای نخستین بار به صراحت به وجود زبان مادر مشترکی برای این زبانها تاکید می کند که ممکن است دیگر وجود نداشته باشد .نظرات او به تحول مطالعه زبان و معرفی دانشی می انجامد که امروزه زبان شناسی تاریخی-تطبیقی نامیده می شود(صفوی،4:1386).
پس ازآن با انتشار کتاب زبان شناسی بین فرهنگها توسط لادو (1957)،عصرزبان شناسی مقابله ای نوین آغازمی شود.او معتقداست که با استفاده از مقایسه ی روش مند زبان و فرهنگی که باید آموخته شود با زبان و فرهنگ زبان آموز،می توان موارد مشکل ساز در یاددهی زبان را تشریح و پیش بینی کرد.سپس به یادگیری عناصر آشنا و شبیه در زبان مقصد می پردازد و عنوان می دارد که یادگیری موارد مشابه نزد زبان آموزآسانترویادگیری موارد متفاوت دشوارتراست (کشاورز،10:1999).
بررسی مقابله ای ومراحل آن بررسی مقابله ای شاخه ای از زبانشناسی مقابله ای است که به بررسی تفاوت ها و شباهتهای دو یا چند زبان در یک لحظه ی خاص زمانی می پردازد بنابراین سیردگرگونی های تاریخی زبان ها مورد توجه این رشته نیست(کشاورز،2:1999).
فیسیاک (1978) هم زبان شناسی مقابله ای را شاخه ای فرعی از زبان شناسی می داند که متمرکز بر مقایسه دو یا چند زبان یا مقایسه ی زیر نظام های زبانی به منظور تعیین شباهتها و تفاوتهای بین آنها می باشد(همان:3).
بررسی مقابله ای در واقع مقایسه ی نظام های آوایی،دستوری و معنایی دو یا چند زبان است که زمینه ی گفتگوهای داغی برای مدافعان این رشته که در اصول اصلی با یکدیگر مشترک نبوده اند را ایجاد کرده است(همان:7).
284797512503169
009
بررسی مقابله ای زمانی رخ می دهد که بخواهیم دو زبان را بایکدیگر مقایسه کنیم. مواردی که در دو زبان می توانند با یکدیگر مقایسه شوند عبارتند ازآواها،واژه ها،ساختارها،متون و فرهنگ ها که هریک از آنها درقالب نظام های خود قابل بررسی می باشند همچون ساختارها که در قالب نظام نحوی می توانند مورد بررسی واقع شوندودر حقیقت دلیل مقایسه ی دو زبان یافتن شباهتها و تفاوتها بین آنها است(ضیاء حسینی،2008: 1).
اساسا بررسی مقابله ای اصطلاحی است که پدیده های زبانی را برحسب نمونه های مشترک زبانها مورد بررسی قرار می دهد،همچنین بررسی مقابله ای ابزاری ضروری برای ارتقا و پیشبرد زبانها می باشد و مشکلات یادگیری زبانها را تجزیه و تحلیل می کند (جکسون وویتمن،1971: 3) .
ویتمن (1970)مراحل بررسی مقابله ای را به ترتیب"تشریح"،"گزینش"،"مقایسه" و "پیش بینی" معرفی میکند.
1.تشریح: وصف و باز نمودن دو زبان مورد مقایسه به وسیله ی زبان شناس است.
2. گزینش:عبارت است ازانتخاب عناصر زبانی،قوانین و ساختارهایی که در دو زبان مقایسه خواهند شد.
3.مقایسه:نمایش شباهتها و تفاوتهای موجود در عناصرزبانی،قوانین و ساختارهای برگزیده ی دو زبان.
4.پیش بینی:به پیش بینی خطاهای یادگیری بر پایه دستاوردهای سه مرحله پیشین گفته میشود(http://csun.edu).
استاینبرگ (1993) بر این باور است که به رغم آن که به اعتقاد زبانشناسان هیچ زبانی به طور کلی مشکلتر از هیچ زبان دیگری نیست و به اعتقاد روانشناسان زبان نیز فراگیری هیچ زبانی آسانتر از زبانهای دیگر نیست، فراگیری هیچ دو زبانی از یک روال واحد پیروی نمی کند. برای مثال پس از یادگیری زبان انگلیسی، یادگیری زبان فرانسه به اندازه یادگیری زبان ژاپنی دشوار نخواهد بود. نحو زبان انگلیسی با نحو زبان فرانسه تفاوت هایی دارد، اما در مقایسه با تفاوتهای وسیعی که با زبان ژاپنی دارد این تفاوتها ناچیز است. علاوه بر این، از نظر واژگانی نیز شباهت های زیادی بین زبان انگلیسی و فرانسوی وجود دارد. بنابراین زبان آموز مجبور نیست مانند زبان ژاپنی از صفر آغاز کند. توماس (1988) در مورد نقش "آگاهی های فرا زبانی" در فراگیری زبان، طی پژوهشی دریافت که آگاهی های فرا زبانی دانش آموزان دوزبانه مزیّتی برای آنها در فراگیری زبان ایجاد می‌کند که تک زبانه ها فاقد آن هستند.
2808605280924010
010
وایت، کوفربرگ و اولشتین (1996) معتقدند که برخی خطاها ناشی از تاثیر زبان اول می‌باشند، اما دخالتی در معنا ندارند. به عنوان مثال هنگامی که یک فرانسوی در حال یادگیری زبـان انگـلیسی چنین می‌گوید: She is wearing a skirt red" " (او یک دامن قرمز پوشیده است)، خطایی که در مورد ترتیب کلمات رخ داده است( در زبان انگلیسی صفت رنگ قبل از اسم و در زبان فرانسه بعد از آن قرار می‌گیرد) منجر به سردرگمی نمی شود. بنابراین اگر در ارتباط اختلالی بوجود نیاید، فراگیران هرگز متوجه نخواهند شد که سخنوران ماهرتر زبان انگلیسی از چنین ترتیب کلماتی استفاده نمی کنند یا اینکه اگر متوجه شوند که دیگران این صفت را قبل از اسم بکار می‌برند، ممکن است فرض کنند که این راه دیگری برای گفتن همان چیز است. در این موارد، آموزش تفاوت های زبان اول و دوم یا دستورالعملی که اطلاعات روشنی درباره آنها را دربرمی گیرد، می‌تواند راهی باشد که فراگیران این ویژگیها را از زبان دوم خود حذف کنند. به نظر می‌رسد که فرد چند زبانه که مشغول یادگیری زبان جدیدی است، از راه دیگری به فرایند یادگیری نزدیک می‌شود و تاثیر بین زبانی هنگامی که سه یا چند زبان ، نه فقط دو زبان، در تعاملند، پیچیده تر است.
تاثیر بین زبانی نه تنها در طی یادگیری زبان دوم بلکه در طی فراگیری زبان سوم نیز روی می‌دهد. مطالعه یادگیری زبان سوم، و به ویژه ارتباط آن با تداخل زبانی، هنوز در مرحله شناسایی حوزه، ویژگیها و روش شناسی می‌باشد (سنوز، 2001). از منظر تاثیرات بین زبانی، سوال این است که درهنگام فرایند یادگیری زبان چگونه سه زبان با یکدیگر تعامل می‌کنند. یکی از یافته های جالب این است که در طی تولید زبان سوم، فراگیر زبان معمولاً به طور غیرعمد، ساخت های بین زبانی ای را تولید می‌کند که تماماً یا قسمتی از آن متعلق به ساخت های زبان دوم است. به عنوان مثال، شخصی که زبان مادری اش آلمانی، زبان دوم او انگلیسی و زبان سوّمش فرانسه است، چنین جمله ای را تولید می‌کند:
Ils veulent gagner more, euh, plus (آنها می‌خواهند بیشتر بدست بیاورند). چه عواملی فرد چند زبانه را به تولید چنین جملات مخلوط و پیوندی هدایت می‌کند؟ متغیر های بسیاری موجب این تأثیر بین زبانی می‌شوند. برخی متغیرها صرف نظر از این که دو زبان در تعامل است یا بیشتر، در حوزه واژگان نقش ایفا می‌کنند، مثلاً شباهت های نوع شناختی بین زبانها(مورفی، 2005: 5-3).
مورفی معتقد است که هنگام یادگیری زبان سوم، متغیر های گوناگونی در تداخل زبانی مؤثرند. بعضی از آنها دیگری را باطل می‌کنند و بعضی از آنها به برخی دیگر نزدیک می‌شوند تا این که موجب می‌شوند عضوی که متعلق به زبان مقصد نیست به زبان سوم وارد شود. گرچه به نظر می‌رسد تداخل زبانی در فراگیری زبان دوم با تداخل زبانی در زبان سوم تفاوت اساسی نداشته باشد، اما پژوهشی که مورفی در مورد متغیر ها انجام داده ، نشان داده است که تأثیر متغیرها بر حسب نوع زبانهای مورد استفاده فرد چندزبانه، متفاوت است.
2876550125412411
011

وی معتقد است که مهمترین متغیرها برای انواع تداخل زبانی عبارتند از مهارت، ردهشناسی و وجه زبان . اما فراگیری زبان سوم همواره با استفاده غیر عمد از اعضایی از زبان دوم همراه است.
همان طور که بررسی ها در برخی از پژوهشهای پیشین نشان دادهاند خطا هایی که در اثر تداخل زبان انگلیسی روی داده اند، توسط فراگیرانی بوده است که سطح زبان انگلیسی خود را پیشرفته ارزیابی کرده بودند. بنابراین می‌توان گفت که مهارت در زبان دوم با میزان تداخل آن در یادگیری زبان سوم رابطه مستقیم دارد. این نتیجه می‌تواند نظریه مورفی را مبنی بر این که مهارت یکی از عوامل موثر در ایجاد تداخل است، تأیید کند. داتی و ویلیامز (1998) تداخل را نوعی انتقال خودکار و غیرارادی از ساختار زبان اول روی سطح ساختاری زبان خارجی، به علت تداخل عادت ها، تعریف کرده اند(مورفی : 18).
هادسن (1382: 192) بر این اعتقاد است که دانش و اطلاعات اولیه در فراگیری دانش بعدی تاثیرگذارند و این تاثیر همان چیزی است که انتقال نامیده می شود. در این ارتباط، بزرگسالان از پیش زبانی را می دانند، در صورتی که کودکان در حال فراگیری زبان اول خود و از این لحاظ فاقد تجربه هستند. الیس (1997) نیز برای تداخل، واژه انتقال را به کار می برد. در یادگیری زبان خارجی، زبان آموزان با استفاده از دانش زبان اول خود، قوانین موقتی می سازند. این کار زمانی انجام می شود که قاعده سازی به یادگیری آنها کمک کند، و یا به حد کافی بر زبان خارجی مسلط شده باشند تا بتوانند انتقال را به انجام برسانند. بر این مبنا بزرگسالان نمی توانند به خوبی زبان اول خود، زبان خارجی را بیاموزند و غالبا بخشی از زبان خارجی را بر حسب انواعی از معانی که پیشتر در زبان اول آموخته اند، می آموزند. بروان(1987)در این زمینه انتقال الگوهای نحوی زبان اول در فراگیری زبان دوم توسط کودکان را نادر شمرده است و همانند فراگیری زبان اول، از وجود فرایند ساختاری خلاقی در یادگیری زبان دوم توسط کودکان نام می برد (کوردر،1975).
2867025339407512
012
در این خصوص توجه به این نکته ضروری است که تداخل زبان مادری را نمی توان تنها عامل بروز خطا در یادگیری زبان دوم دانست. البته در ادامهی بحث تحلیل مقابله ای، زبان شناسان به این نتیجه رسیدندکه نسبت دادن صرف خطاها به زبان مادری ، درواقع از دست دادن بخش عمدهای از دستاوردهای آموزش زبان است، چراکه آنها به واقعیت روانیِ خطاهای زبانآموزان پی بردند و تلاش کردند که به شیوهها و استراتژیهای شناختی موجود در خطاها دست یابند. بنابراین علاوه برخطاهای بینازبانی، دو نوع دیگر خطای درونزبانی و خطای رشدی نیز نقش مهمی در یادگیری زبان دوم ایجاد میکنند.
در کنار اینها ریچاردز(1971)، محدودیت استراتژی های ویژه یادگیری قواعد را زمینهساز بروز خطا میداند، بخشی ازریشه ی این نوع خطا در واقع در زبان مقصد است و بخشی به تکنیکهای آموزشی مربوط است.
کوردر(1975) با توجه به منشا خطا، آنرا به سه دسته تقسیم میکند: خطاهای بینزبانی، خطاهای درونزبانی، و خطاهای ناشی از تکنیک غلط آموزشی. دولی و برت (1972) خطاها را سهو نامیدند و آنها را به قرار زیر طبقهبندی کردند:
1-تداخل زبانی
2-سهوهای رشدی
3-سهوهای مبهم: مبهم از آن جهت که نمیتوان گفت مربوط به زبان اول است یا زبان مقصد.
4-سهوهای منحصربه فرد: نه در زبان اول است و نه در زبان دوم(همان).
2-2-3-تحلیل سازه های جمله دربررسی مقابله ای زبان شناسی مقابله ای به مقایسه و مقابله ی دو یا چند زبان می پردازد تا شباهتها و تفاوتهای میان آنها را مشخص کند.این بررسی در سطوح گوناگون آوایی،واجی،صرفی،نحوی،واژگانی،معنایی و کاربردیصورت می گیرد. زبان شناسی مقابله ای در سطح نحو به بررسی الگوهای دستوری،گروه اسمی،گروه فعلی،نقش های گوناگون گروه اسمی از قبیل فاعلی،مفعولی،متممی و توصیفی می پردازد.در بررسی سازه های جمله دو گونه ساختار مورد توجه قرار می گیرد:

متن کامل در سایت امید فایل 

2790825350329513
013
الف.ساختار درونی=اشاره به رابطه ی میان زیر سازه های یک سازه دارد.مثلاًدر زبان انگلیسی سازه فعلی شامل فعل کمکی است ولی این ویژگی در گروه فعلی زبان فارسی وجود ندارد. ب.ساختار بیرونی=شامل رابطه ی یک سازه با سازه های دیگر است(ضیاء حسینی،1388: 289-288).
در واقع دو گونه مقابله نحوی میان زبانها صورت می گیرد.یکی مقابله ی ساختاری که در هنگام عدم وجود معادل یک ساختار زبانی در زبان دیگر انجام می شود مثلاً در فارسی وجود ضمیر شخصی فاعلی ضروری نیست بلکه مبنا برروی تصریف فعل است ولی زبان انگلیسی فاقد این ویژگی است.
دیگری مقابله ی مقوله ای (نقشی)است و زمانی به وقوع می پیوندد که عناصر متناظر در جمله های معادل در دو زبان به مقوله های دستوری متفاوت تعلق دارند مثلاً مفعول برخی جمله های انگلیسی بی واسطه و معادل آن در زبان فارسی با واسطه است(همان:290).
2-2-4- نقش زبان شناسی مقابله ای دریادگیری زبان بنیانهای نظری تحلیل مقابلهای در سال 1957 در کتاب زبانشناسی در فرهنگها پیریزی شد که لادو آن را نوشته بود. در این کتاب، لادو ادعا کرده بود آن عناصری که به زبان بومی زبان آموزان شبیه است برای او آسان، و عناصری که متفاوت از زبان مادری هستند، یادگیریشان برای زبانآموز دشوار خواهد بود. در حالیکه این ادعا چندان نو نبود، اما لادو اولین شخصی بود که یک رویه نظری جامع فراهم کرد و یک مجموعه نظاممند از روال های فنی برای بررسی مقابلهای زبان ها بدست داد. این کار با توصیف زبان ها ( و به کمک زبان شناسی ساختگرا) و مقایسه آنها و پیش بینی مشکلات یادگیری زبان انجام شد. بنابراین مقایسه زبان ها سعی در آن داشت تا به یادگیری و تدریس زبان یاری رساند.
اهداف تحلیل مقابلهای عبارت است از بهبود بخشیدن به آموزش زبان های خارجی، و پی بردن به تفاوت های میان زبان مبدا و زبان مقصد براساس این مفروضات که: 1. یادگیری زبان خارجی بر اساس زبان مادری است، 2. شباهت ها یادگیری را آسان تر می کند (انتقال مثبت)، 3. تفاوت ها موجب بروز مشکلاتی می شوند (انتقال منفی/تداخل زبانی)، 4. از طریق تحلیل مقابله ای، مسائل و مشکلات را می توان در برنامه آموزشی منظور و پیش بینی کرد(واردهاو ، 1970: 135).
2895600283527514
014
همگان در زبانشناسی مقابله ای بر این باورند که هرچه تفاوت بین زبان اول و دوم بیشتر باشد، مشکلات یادگیری زبان دوم نیز بیشتر است.براساس اصل شباهتها و تفاوتهای دو زبان و فرضیه های رایج در زبان شناسی مقابله ای یادگیری و تولید آواهای همانند در زبان های زنده، آسان و درصد خطا در آنها کم است، یادگیری آواهایی که شباهت نزدیکی با آواهای زبان مادری دارند، از آواهای کاملا مشابه مشکلترند است و به انتقال منفی منجر خواهند شد.همچنین یادگیری و تولید آواهایی که در زبان مادری وجود ندارند، بیشترین میزان بروز خطاها را در پی خواهند داشت و مشکلات تلفظی آنها از دو دسته پیشین زیادتر است(همان:147).
نقدی که بر تحلیل مقابله ای وارد می دانند این است که گاهی با شواهد تجربی سازگار نیست. خیلی زود مشخص شد که بسیاری از خطاهای پیش بینی شده توسط تحلیل مقابله ای در زبان آموز مشاهده نشد. حتی شگفت آورتر آنکه، برخی خطاهای یکشکل توسط زبان آموز و بدون ارتباط با زبان اولشان صورت پذیرفت(فیسیاک،1985: 45).
فرآیند یاددهی زبان خارجی/دوم براصولی مبتنی است که مهمترین آنها زبانشناسی مقابله ای است و موضوع پژوهش در زبان شناسی مقابله ای مقابله میان دوزبان است.از آنجا که هدف زبان شناسی مقابله ای اثبات تفاوتها و شباهتهای میان دو سطح است بنابراین تکیه ی اساسی آن بر زبان شناسی توصیفی است.
اثبات تفاوتها و شباهتهای میان دو سطح،مشکل های فرآیند یاددهی زبان را روشن می کند یعنی وقتی یک انگلیسی زبان بخواهد زبان عربی را بیاموزدمشکل هایی که در درجه اول با آن مواجه می شود به اختلاف زبان مادری او که انگلیسی است با زبان عربی که می خواهد آن را بیاموزد باز می گردد؛درضمن تفاوتهای فردی هم موجب می شود شخص زبانهای خارجی را سریعتر از دیگران بیاموزد اما توجه زبان شناسی مقابله ای به این تفاوتهای فردی نیست بلکه تاکید آن بر تفاوتهای موضوعی است.بنابراین زبان شناسی مقابله ای،دو سطح زبانی را به قصد بررسی وجوه اختلاف بین آنها و شناخت مشکل های ناشی از آن به تقابل می کشاند مثلاً مشکلاتی که یک ژاپنی زبان در یادگیری عربی دارد همان مشکلاتی نیست که اسپانیایی زبانها در جریان یادگیری عربی دارند. زبانها را می توان در سطوح مختلف مقایسه و مقابله کردکه در اینجا به اجمال این سطوح را معرفی می کنیم(حجازی،1379: 43).
سطوح تحلیل مقابله ایتحلیل مقابله ای آوایی:
2771775270002015
015
در تحلیل مقابله ای آوایی، آواها، واج ها و معادل های آن ها در زبان دیگر و نیز ترکیبات آواها مانند هجا، خوشه های همخوانی، تکیه، آهنگ، درنگ، و ... باهم مقایسه می شوند. در اینجا تاکید عمدتا بر مواردی است که در آموزش و یادگیری زبان دوم مشکل سازند. زبان شناسی مقابله ای بیشتر در زمینه آواشناسی و واج شناسی موفق بوده است تا در دیگر بخش های زبان.
در مقایسه آواهای فارسی و انگلیسی درمی یابیم که صداهای زیر در فارسی موجود نیستند و بنابراین، یادگیری آنها برای فارسی زبانان مشکل است:

از سوی دیگر انگلیسی فاقد صداهای خ، ق، و همزه است و بنابراین، انگلیسی زبانی که می خواهد فارسی یاد بگیرد، در یادگیری این واج ها دچار مشکل می شود. در آغاز هجا و کلمه های فارسی دو یا چندصامت پشت سر هم – خوشه هم خوانی- قرار نمی گیرد. در نتیجه فارسی زبانان sport و standard انگلیسی را اِسپورت و اِستاندارد تلفظ می کنند.
تحلیل مقابله ای واژگانی:
برخی از واژه ها در یک زبان مفردند، در حالیکه معادل آنها در زبان دیگر جمع است، و برعکس.به عنوان مثال به نمونه های جدول توجه نمایید:

جدول مقایسه ی صورت مفردوجمع چندواژه درزبانهای فارسی وانگلیسی
تحلیل مقابله ای نه فقط در مورد دو زبان متفاوت، بلکه در مورد گونه ها و لهجه های زبان واحدی نیز صورت می گیرد(همان: 44).
تحلیل مقابله ای دستوری:
2790825156781516
016
دستور عبارتست از مطالعه اینکه واژه ها چگونه باهم همراه می شوند تا جمله بسازند. قواعد حاکم بر ساختن جمله ها در سطح نحو بررسی می شود. در این تحلیل به ساخت دستوری زبان ها مانند ساختمان جمله، جمله های هسته ای، گروه اسمی، گروه فعلی، فاعل، مفعول، متمم، جمله های شرطی، جمله معلوم و مجهول، جمله سببی، صفت و موصوف، مضاف و مضاف الیه و ... می پردازد.
در فارسی توصیفگر گروه اسمی پس از هسته گروه اسمی می آید هم چون زبان عربی، اما در انگلیسی ترتیب وابسته-هسته داریم.
مفهوم زمان در زبان فارسی در مقایسه با زبان انگلیسی از تنوع و آزادی بیشتری برخوردار است. برای مثال:

ساختار چندم یا چندمین به اضافه یک گروه اسمی هم برای انگلیسی زبانانی که می خواهند فارسی یاد بگیرند و هم فارسی زبانانی که می خواهند این مفهوم را به انگلیسی بیان کنند مشکل ساز بوده است. پاسخ ساده البته این است که معادل دقیق چندم یا چندمین را انگلیسی ها ندارند و زبان فارسی در این مورد از زبان آنگلوساکسن ها پیش است، ولی از کنار این قضیه به این سادگی هم نمی توان گذشت. مفهوم چندم البته در ذهن مردم انگلیسی زبان وجود دارد و ناچار به شکل های غیرمستقیم گوناگون بیان می شود. چند نمونه:

تحلیل مقابله ای معنایی:
2790825132905517
017
معناشناسی با مطالعهی معنای واژه ها و عبارت ها و جمله ها و ویژگی های معنایی سروکار دارد. در تحلیل مقابله ای معنایی مختصه های معنایی واژه ها یا گروهی از واژه ها مقایسه و مقابله می شود.واژه واحدی در یک زبان ممکن است معانی مختلفی در زبان دیگر داشته باشد.

حوزه واژگان رنگ از جمله حوزه های معنایی است که از دیرباز مورد توجه زبان شناسان و مردم شناسان بوده است. گاهی بین واژگانی که نام رنگ ها در آن ها به کار رفته تطابق یک بهیک وجود دارد و گاهی معادل برای آنها آورده می شود که اصلا ارتباطی به رنگ ندارد.

تحلیل مقابله ای کاربرد شناختی:
center102679518
0018
کاربرد عناصر زبانی در حین ارتباطات واقعی، روابط بین جمله ها با موقعیت و بافتی که در آن به کار می ورند، تفاوت های سبکی، معانی ضمنی واژه ها و جمله ها، و تداعی عاطفی واژه ها و جمله ها در سطح کاربردشناسی زبان بررسی می شود.

موضوع مقاله - دانلود نمونه تحقیق علمی

زمستان 1390
دکتر هوشمند اسفندیارپور استاد راهنما
دکتر زهرا اسدی استاد مشاور
دکتر رحیم نژاد سلیم استاد داور
تقدیم به:
پدر و مادرم که چه دلسوزانه
و همسرم که چه عاشقانه
مرا در تحصیل علم یاری نمودند.

تقدیر و تشکر
از زحمات بی دریغ و دلسوزانه استاد گرانمایه و ارجمند جناب آقای دکتر اسفندیارپور که راهنمایی های ادیبانه و عالمانه ایشان راهگشا و تحول بخش تلاش اینجانب در به نتیجه رسیدن این مطلب بودند و از خانم دکتر زهرا اسدی که در تهیه این مجموعه مرا مساعدت فرمودند، کمال تشکر و قدردانی را دارم. همچنین از اهالی شهر زرند که عاشقانه مرا در جمع آوری مطالب این اثر یاری نمودند. آرزوی توفیق این عزیزان فرزانه را از درگاه پروردگار مسئلت دارم.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول
مقدمه و بیان مسئله1
فصل دوم
پیشینه تحقیق14
فصل سوم
روش تحقیق 17
فصل چهارم: یافته های تحقیق

متن کامل در سایت امید فایل 

بخش اول: فرهنگ و آداب و رسوم 24
بخش دوم: ادبیات شفاهی70
بخش سوم: زبان و گویش116
فصل پنجم
نتیجه گیری156
منابع و مآخذ158

چکیده
بدون شک در هر ملتی بویژه در میان ملت ایران، فرهنگ و ادب هر ملت، بیش از آنچه در منابع مکتوب و رساله ها ثبت شده باشد در سینه و ذهن مردم عامی جریان داشته و دارد. فرهنگ عامیانه که بر پایه میراث و اصول تمدنی قدیمی و کهن بنا شده است با هیچ گونه روش علمی و استدلال منطقی همراه نیست. همچنین ابداع کننده و زمان شروع آنها مشخص نیست. سوای آثار مکتوب، هزاران قصه و افسانه و داستان بطور شفاهی و دهان به دهان در دهات و شهرها و کوهپایه های این مرز و بوم رایج بود و یا در قهوه خانه ها و یا شب ها در خانه ها نقل می‌شد. آداب و رسوم، معتقدات، جشن ها، ترانه ها و مسایلی از این قبیل نیز فرهنگ عامه یک جامعه را تشکیل می دهند. از گونه‌های مخلتف ادبیات شفاهی قصه ها و افسانه هاست که فراز و نشیب‌های زندگی بشری و قهرمانان زندگی انسانی را که آمیخته با درد و رنج و تصوف و آرامش هستند بطور پنهان و آشکار برای ما نمایان می کنند. ضرب المثل ها که شیوه زندگی و نحوه برخورد انسان های گذشته را با مسائل پیرامون خود و تجربه آنان را برای ما آشکار می کنند. آوازها و مرثیه ها که بیانگر فراق، عشق، درد و احساس دل انگیز این مردم می باشد.
شهرستان زرند از جمله مناطقی است که در طول تاریخ همواره میعادگاه عالمان و مأمن عارفان بوده و معنویت موجود، موجب تعلق خاطر خاصی به آن گردیده است. تلاش در جهت جمع آوری و تدوین فرهنگ عامه زرند گوشه هایی از زندگی مردمان این منطقه را بر خوانندگان آشکار می سازد و راه موثری در شناسایی شیوه های فکری و رفتاری ساکنان منطقه ای که از دیرباز منشأ تاثیر بر سایر فرهنگ ها بوده، می باشد.
واژگان کلیدی: فرهنگ عامه، آداب و رسوم، ادبیات شفاهی، دوبیتی ها، لالایی ها و قصه ها و افسانه ها.
فصل اول
مقدمه (بیان مسئله)

تعریف مسئله و اهمیت و ضرورت تحقیق
زرند یکی از شهرستان های استان کرمان است و منطقه ای را به وسعت بالغ بر 11521 کیلومتر مربع در شمال این استان در بر می گیرد هم اکنون این شهرستان از شمال به شهرستان راور کرمان، از شرق به بخش مرکزی شهرستان کرمان، از جنوب به حومه کرمان و چترود و از غرب به شهرستان رفسنجان محدود است.
آب و هوا
از نظر آب و هوایی این شهرستان به دو بخش تقسیم می شود یکی منطقه شمالی با آب و هوای صحرایی و دیگری نواحی کوهستانی که دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است، خود شهر زرند- که در جلگه واقع شده است- دارای آب و هوای معتدل مایل به گرم است. به طور کلی منطقه زرند در اقلیمی با تابستان های گرم و خشک و زمستان های سرد و خشک واقع شده است.
جمعیت
شهرستان زرند 1650 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و جمعیت کل این منطقه بنابر سرشماری سال 1385 مرکز ایران، برابر 2653710 نفر است که البته این جمعیت در سال 1345، 57506 نفر بوده که به واسطه کشف معادن زغالسنگ و ایجاد راه آهن و گسترش ارتباطات و همچنین به دنبال تبدیل آن به شهرستان و پیوستن کوهبنان به آن روند افزایش جمعیت زرند شتاب بیشتری به خود گرفت.
وجه تسمیه زرند
در سابق به شهر «زراوند» معروف بوده است. وجه تسمیه زراوند به طوری که در کتاب اوستا آمده: به محلی اطلاق می گردیده که در اطراف آن رودهای متعدد وجود داشته است این موضوع با موقعیت جغرافیایی زرند هم مطابقت دارد، وجود آثار و بقایای سیلابهای گذشته، موید همین امر است.
در مورد کلمه زراوند معانی متعدد دیگری نیز آمده است از جمله:
1- در کتابی بنام تاریخ تکامل کلمه «زر» و «وند» که همان زراوند و زرند می باشد به معنی مکان زرخیز آمده است در کتاب مذکور چنین آمده است: در اطراف روستای جلال آباد زرند معادنی از زر وجود داشته است که اهالی با کشف معادن، چندی به استخراج آن می پرداخته اند و چون استخراج به شیب زیاد می رسد با توجه به امکانات ابتدایی آن روز، استخراج مشکل و طاقت فرسا بوده آن را رها می کنند.
2- «زرا» و «وند» که زرا به معنی زر و وند به معنی مکان می باشد، یعنی «مکان زر» البته معنی دیگر آن نیز به معنای نوعی دارو آمده که دو نوع است یکی زراوند طویل یعنی دراز و آنرا شجره رستم و قثاءالجبه می خوانند و آن نر باشد و از انگشت نر گنده تر گرم است در سیم خشک است و دیگری را زراوند مد حرج خوانند یعنی مدور و آن ماده باشد و معروف است به شاهی بهترین آن زر در زعفران باشد و ان گرم است در دویم و خشک است در سیم و باز.
3- معنی دیگر زراوند گیاهی از رده دو لپه ای، بی گلبرگ که تیره زراوندها را می سازد، این تیره جزو تیره های نزدیک به اسفناجیان است.
4- معنی دیگر زراوند یعنی موبد و موبدان بهرام گور و نیز نرسی وزیر او.
پیشینه تاریخی زرند
در مورد قدمت تاریخی شهر زرند کافی است که تنها جمله کوتاهی را که یاقوت حموی، جغرافی‌دان بزرگ اسلام در قرن ششم و هفتم در کتاب معجم البلدان نگاشته است، ذکر نمائیم.
«زرند بفتح اوله و ثانیه و نون ساکنه و دال مهمله .. مدنیه قدیمه کبیره من اعیان مدن کرمان»
زرند با حرکت فتحه در اول و دوم و نون ساکن و دال بدون نقطه، شهری باستانی و بزرگ از شهرهای سرآمد کرمان است.
شهر زرند در زبان های باستانی به معنای دریا و دریاچه و گاهی رودخانه استعمال شده و بعدها به صورت زرنگ، زراوند و زرند درآمده است و آنگونه که از متون تاریخ برمی آید، در زمان داریوش که کرمان مرکز یکی از ساتراپها بوده، راه تجارتی کرمان به خراسان از طریق زرند می گذشته است. دلیل دیگر بر قدمت شهر زرند، وجود تعداد زیادی از روستاها و دهکده های قدیمی در این منطقه است که اسامی آنها از لغات باستانی اشتقاق یافته است. البته این روایت زمانی قوت بیشتر می گیرد که به وجود بعضی از نام ها که ریشه آنها به لغات باستان می رسد، بر می خوریم، برای نمونه امروزه در غرب زرند منطقه ای روستایی است که آنرا بادیز می نامند و نظر به اعتقاد استادان فن زبان شناسی می تواند نام آن مشتق از پیری دَلُس- که لغات پردیس، فردیس، پرویز، پاریز از آن مشتق شود- باشد و با توجه به معنی لغت که حکایت از خوش آب و هوایی این مناطق دارد و فردوس که لغت آشنای امروز است از این گروه می باشد. این کلمه و بعضی از واژه های دیگر مانند: حیظ، اسفند یا اسپند و جرجافک، این گمان را که تاریخ این شهرستان به زمان های باستان می رسد قوت می بخشد، گذشته از این گویا شاهان ساسانی در تکمیل و تعمیر این شهر جد و جهد وافی مبذول داشته و در مرکز شهر قلعه‌ای محاق در خندقی ساخته بودند و اطراف شهر نیز به وسیله برج و بارو محافظت می شده است، اما چهره‌ی این شهرستان در بعد از اسلام درخششی بیشتر دارد. به طوریکه دکتر مصاحب در دایره المعارف فارسی و در معرفی نواحی کرمان می گوید:
«در قرن چهار هجری، زرند شهری بزرگ و دارای شش دروازه بوده و مسجد جامعی در میدان شهر قرار داشته است، همچنین از قلعه ای یاد می کنند که مقدسی از آن در کتابی که در سال 375 هجری نوشته شده، نام برده است و تصریح دارد که ابن الیاس حاکم شهر در کنارش دژی ساخته بوده و از کاریز سیراب می شده، این نشانه ها می تواند دلیلی بر آبادانی و رونق و اعتبار این شهر در سال های مذکور باشد».

زرند و توابع آن
شهرها: زرند، خانوک، ریحانشهر، یزدانشهر
شهر زرند طبق مستندات تاریخی در چند صد سال پیش جمعیتی بالغ بر 200 هزار نفر را شامل می شده که بیشتر در اثر عوامل طبیعت خصوصاً زلزله و سیل دچار افت جمعیتی شدیدی شده است.
بخش مرکزی شهر زرند:
- دهستان اسلام آباد (زرند)
- دهستان جرجافک
- دهستان دشتخاک
- دهستان سربنان
- دهستان محمدآباد زرند
- دهستان وحدت
- دهستان خانوک
- دهستان حتکن
شهرها: زرند، خانوک و ریحانشهر
- بخش یزدان آباد
- دهستان سیریز
- دهستان یزدان آباد
شهر: یزدان شهر
آثار تاریخی و مذهبی شهر زرند
آثار و ابنیه تاریخی شهرستان زرند را می توان به دو دسته تقسیم نمود دسته ای از آثار تاریخی شهر که به علت عدم آگاهی مردم و بی توجهی مسئولین شهر در قبل از انقلاب از بین رفته اند که می توان به برج قدیمی و تاریخی قسمت شمال مسجد جامع شهر که قدمت تاریخی زیاد داشته و همچنین دو کتیبه که در جنب برج فوق به خط میخی، در کنار هم به فاصله نزدیک نصب شده بودند، اشاره کرد. گویا قدمت تاریخی کتیبه ها مربوط به دوره هخامنشیان بوده است. نمای مسجد جامع قدیم که سقف آن به صورت زیبا و با ایوان و شبستان بسیار عالی و با سبک معماری سنتی و برج دیگری- که احتمالاً مربوط به دوره سلجوقیان بوده- در طرف غرب مسجد جامع وجود داشته (این برج گویا همزمان با برج مسجد امام در کرمان ساخته شده).
از ابنیه قدیمی دیگر شهر زرند سردر ورودی مسجد جامع بوده است که در دو طرف آن قبوری وجود داشته است.
از دیگر آثار از بین رفته قدیمی دیگر می توان به یخدانهای قدیمی زرند که به یخدان کهنه و یخدان نو معروف بوده اند، اشاره کرد. قدمت احداث یخدان کهنه با قدمت یخدان مویدی کرمان برابری می کند. که متاسفانه مانند بسیاری دیگر از آثار تاریخی و با ارزش شهر زرند نابود شده‌اند.
از آثار قدیمی دیگر شهر زرند، حمامی معروف به «حمام میرزاعلی» بوده استکه قدمت و سابقه آن همزمان با ساخت حمام گنجعلی خان ذکر شده که دارای دو خزینه آب گرم و سرد بوده است.
در حال حاضر حمامی معروف به «حمام درویش» وجود دارد که به «حمام حاج قلی» مشهور بوده این حمام در قدیم دارای خزینه بوده و به سبکی زیبا ساخته شده است.
از دیگر آثار تخریب شده می توان به «حوض انبار» اشاره نمود که در وسط شهر قرار داشته و از طرف بازار می بایست پله های زیادی را طی نمود و به زیرزمین رفت تابه حوض انبار رسید.
از دیگر ابنیه تاریخی که متاسفانه آثاری از آن باقی نمانده و در گذشته محل حاجات و تجمع زنان این شهر بوده مقبره زنی سیده، متقی و پرهیزگار و مومن بوده معروف به «خاک سیده بیگم» که هر شب جمعه زنان با تجمع خود و روشن کردن شمع و پخش نذورات، محل فوق را رونق می دادند.
بنا به نقل قول از معمرین، برجهای زیادی در داخل شهر و روستاها بوده که متاسفانه یا بعلت عدم آگاهی مردم یا در اثر زلزله و سایر عوامل طبیعی دستخوش حوادث گردیده و تخریب شده‌اند.
آثار طبیعی و گردشگری شهر زرند
خود شهر زرند به واسطه دارا بودن تیپ اقلیمی بری نیمه خشک و معتدل دارای جاذبه های طبیعی خاصی نبوده اما اکثر دهستان های زرند و توابع آن کوهستانی، خوش آب و هوا و دارای جاذبه های طبیعی و گردشگری هستند از جمله: گیسک، یکی از بی نظیرترین مجموعه های دیدنی شمال استان کرمان است، بگشتوئیه، فضایی است بسیار خوش آب و هوا با درختان تناور. آب مراد یا آب باد که دارای چشمه هایی است که در فهرست 14 چشمه آب های معدنی ایران قرار گرفته است. سرتخت با هوای پاک و صفای عارفانه اش، روزگاری میعادگاه بزرگانی چون استاد بهمنیار کرمانی، محمود دبستانی، حسین کوهی و بزرگان دیگری از این تبار بوده است. درخت کهنسال خانوک، جای پای دایناسور که در ده علیرضا کشف شده و علاوه بر آن دانشمندان با بررسی و شناسایی گسل ها و فسیل ها به کشف تازه ای از حیات جانداران در میلیون ها سال قبل رسیده اند.
بی شک این منطقه نیز در طول تاریخ، فراز و نشیب های فراوانی به خود دیده که برای بسیاری ناشناخته مانده است و از آنجا که تاکنون تحقیق جامع و مستقلی پیرامون فرهنگ و ادبیات عامیانه ان صورت نگرفته است، بر آن شدم که بخشی از وقت خود را صرف این امر نمایم. چرا که در این هنگامه «غریو سنگین ماشین ها» شبه ارزش های سوداگرانه هایی که ارزش های نجیب خودمانی را در این جا و آنجای جهان به دشواری های نفس گیر دچار کرده، فرهنگ روشنایی بلند را از دید دور نداشته است.
بنابراین با توجه به آداب و رسوم، لغات و اصطلاحات خاص و منحصر به فرد منطقه زرند که در گویش شیرین و دلنشین مرمان ان دیده می شود این مجموعه تهیه گردید و شامل مطالب زیر می باشد:
1- معرفی جغرافیایی شهرستان زرند
2- عقاید و آداب و رسوم مردم زرند
3- گویش زرندی
4- ادبیات عامه مردم زرند

اهداف تحقیق
هدف کلی:
بررسی فرهنگ عامه مردم زرند
اهداف جزئی
1- آشنایی با آداب و رسوم مردم
الف) بازی ها
ب) اعیاد و جشن ها
ج) آداب و رسوم متداول در عزا
د) آداب و رسوم متداول در عروسی
2- آشنایی با ادبیات عامه مردم
الف) ضرب المثل ها و اصطلاحات
ب) گردآوری و ضبط گویش
ج) ترانه ها
د) افسانه ها
فرضیه تحقیق
فرضیه اصلی: مردم زرند دارای فرهنگ عامه خاص خود هستند که با سایر مناطق متفاوت است.
مردم زرند دارای آداب و رسوم خاص خود هستند.
ضرب المثل ها و اصطلاحات مردم زرند خاص خودشان است.
اعیاد و جشن ها در زرند به گونه ای متفاوت برگزار می شوند.
ترانه های مردم زرند منحصر به خود آن هاست.
مردم زرند دارای گویش خاص خود هستند که با گویش معیار فارسی متفاوت است.
آداب و رسوم مردم زرند در مراسمات عزا و عروسی با دیگر مناطق فرق دارد.
مردم زرند ادبیات عامه مخصوص به خود را دارند.
افسانه های محلی مردم زرند خاص خودشان است.

سوالات تحقیق
موقعیت جغرافیایی منطقه زرند چگونه است؟
آیا آداب و رسوم و ادبیات عامه مردم زرند ویژه خود آنهاست؟
چرا تاکنون دست همت کمتر ادیبی در شناساندن فرهنگ غنی زراوند به کار گماشته شده است؟
آیا گویش مردم زرند گویش خاصی است؟
ضرب المثل ها و اصطلاحات مردم زرند منحصر به خودشان است؟
آیا افسانه های متداول در بین مردم زرند محلی و خاص است؟

فصل دوم
پیشینه تحقیق

پیشینه تحقیق
بر اساس شواهد و مدارک موجود می توان گفت: که واژه زرند در اصل «زراوند» به معنی دریاچه یا رودخانه بوده که در اثر استفاده زیاد به «زرند» تبدیل شده است. از نظر قدمت نیز، اگرچه آثار تاریخی زیادی در آن باقی نمانده اما شواهد موجود و همچنین واقع بودن بر سر راه تجاری در زمان هخامنشیان نشان می دهد که زرند در این دوران دارای اهمیت و اعتبار زیادی بوده است.
شهرستان زرند، همان زراوند کویر نام بامسمای خود را از غنای طبیعی و ارزش وسیع معنوی و مردان و زنان بزرگوار، عارف و فرهنگ دوستی برگرفته است که تاریخ گواه آن می باشد. گذر ایام، ردپای مردمی را نشان می دهد که در بستری از سختی ها و مضایق طبیعی با تلاش و همتی وصف ناشدنی صخره دشواریها را به سخره می گرفتند و با گام های راسخ و استوار بر فرق مشکلات پای نهادند و ان همه عزت و سرفرازی را برای سرزمین خویش رقم زدند، آنطور که گاه به سراغ کشاورزی و دامداری رفتند و اگر با خست آسمان کویر و خشکسالی مواجه شدند، راه صنعت را در پیش گرفتند و اگر این هر دو طریق را به روی خود بسته یافتند، سیر دیگری را به روی گشودند و هرگز عجز و ناتوانی نشان ندادند، جالب است که این روح حرکت و پویایی، با روحیه معنویت و عرفان بهم گره خورد و گوهر وجود این کهن سرزمین را نفاست بیشتری بخشید، آنطور که این شهرستان را از پیشگامان فرهنگ استان می توان مطرح کرد. علاوه بر این وجود آثار گرانقدر تاریخی مانند آسیابهای آبی، نگارخانه، کاروانسراهای متعدد، قلعه های معروفی چون جلال آباد، آبشوری سیریز و ... و اماکن متبرک و مورد احترامی چون بقعه بهاآباد، آرامگاه خواجه فقیه، بقعه سید خانوک و بالاخره بازارها و مساجد و حسینه های متعدد، همه و همه آثاری از همت و حمیت مردم زرند را در طول تاریخ به تماشا گذاشته و این سرزمین کهن را جلوه بیشتری بخشیده است در حال حاضر آگاهی از اوضاع گذشته شهرهایی که سالیان دراز در مقابل تندباد حوادث مقاومت کرده و اکنون نیز پایدارند، موضوع جدی‌ایی شده است. تمایل به آشنایی با سرگذشت تاریخی شهرها، پژوهشگران را به دست آوردی بسیار گرانبها در شناخت رجال و حال و احوال و آداب و رسوم و گویش ها و قصه ها و ترانه ها و صنایع و محصولات و چگونگی معیشت مردم آنها رهنمون ساخته و این است که از قرن ها پیش، مورخان و پژوهشگران به این مهم پرداخته اند، نوشته حاضر متضمن تحقیقی است در فرهنگ و ادبیات مردم شهر زرند، بی شک این منطقه نیز در طول تاریخ، فراز و نشیب های فراوانی به خود دیده که برای بسیاری ناشناخته مانده است و از آنجا که تاکنون تحقیق جامع و مستقلی پیرامون این موضوع صورت نگرفته است، بر آن شدم که بخشی از وقت خود را صرف این امر نمایم. کتاب هایی که بطور مختصر در آن ها به فرهنگ و ادبیات عامه مردم شهر زرند اشاره شده عبارتند از:
1- کتاب از زرواند تا زرند که این کتاب سیری بر وقایع تاریخی، اجتماعی و سیاسی و فرهنگی شهرستان زرند است که توسط مرحوم حسن سهرابی زرندی نوشته شده است.
2- کتاب بررسی زبان شناختی گویشی زرند که توسط علی بابک نوشته شده است.
3- کتاب سیری در جغرافیای تاریخی زرند و کوهبنان که اشاره به جغرافیای تاریخی منطقه ای از ایالت کرمان که شهرهای کهن زرند و کوهبنان را در خود جای داده است، دارد و توسط آقای رضا کردی نوشته شده است.
فصل سوم
روش تحقیق

روش تحقیق میدانی
در این روش محقق مدتی در میان جامعه مورد تحقیق خود زندگی می کند و به تحقیق درباره موضوع خاصی می پردازد.
محقق هیچگونه دستکاری در محیط انجام نمی دهد، بلکه بدون هیچ دخالتی در جریان طبیعی رویدادها تا آنجایی که می تواند اطلاعات جمع آوری می کند.
منظور از مطالعات میدانی تحقیقاتی است که موضوع مورد مطالعه در اختیار محقق قرار داشته باشد و یا به عبارت دیگر محقق را بدان دسترسی باشد.
به عنوان مثال: مطالعه در زندگی کشاورزان یک روستا
نیازمندیهای کار میدانی
پژوهشگر میدانی نمی تواند فقط در اجتماع حاضر باشد، بلکه حضور خود را برای اعضای آن توضیح بدهد و توجیه کند. او باید اعتماد کند و همکاری اجتماع یا گروه را کسب کند و آن را در طول یک دوره زمانی حفظ کند، چرا که در غیر این صورت نخواهد توانست به نتایج ارزنده ای دست یابد.
در تحقیق میدانی پژوهشگر ممکن است پیوسته با ناکامی روبرو شود زیرا اعضای گروه یا اجتماع از گفتگوی بی پرده درباره خودشان امتناع می کنند، سوالات مستقیم ممکن است در بعضی از زمینه های فرهنگی مورد استقبال واقع گردند اما در فرهنگهای دیگر با سکوت فردی روبرو شوند.
آزمایش میدانی
در این روش محقق هر یک آزمایش را در محیط پیاده می کند. مثلاً یک محقق ممکن است بخواهد تاثیر اضافه پرداخت را بر روی میزان تولید مطالعه نماید.
مهمترین حسن میدانی اعتبار نتایج آن است، زیرا این نتایج از محیط واقعی بدست آمده اند و نه از موقعیت مصنوعی آزمایشگاه
مزایا و محدودیت های کار میدانی
پژوهشگر میدانی می تواند با شرایط تازه یا غیرمنتظره سازگار شود و سرنخ هایی را که در پی فرآیند تحقیق پیدا می کند، دنبال کند.
تحقیق میدانی به پژوهشگر انعطاف پذیری بیشتری می دهد تا روشهایی دیگر و مانند پرسشنامه.
کار میدانی محدودیت های خود را نیز دارد.تنها گروه ها یا اجتماعات نسبتاً کوچک را می‌توان با این روش مطالعه کرد و موفقیت آن تا حد زیادی به مهارت پژوهشگر در کشف اعتماد افراد مربوطه بستگی دارد. بدون آن به هیچ وجه ممکن نیست تحقیق پیشرفت کند.
مشارکت مستقیم محقق در میدان، اغلب دارای تاثیر عاطفی است تحقیق میدانی می تواند سرگرم کننده و هیجان انگیز باشد. اما همچنین می تواند زندگی خصوصی محقق، امنیت جسمانی و یا سلامت روانی وی را دچار مخاطره سازد. در عین حال، تحقیق میدانی بیش از انواع دیگر روش ها موجب شکل گیری مجدد دوستی ها، زندگی خانوادگی، هویت شخصی یا ارزش های خاص می گردد. ارزش و اعتبار کار میدانی بسیار بالاست. اما نه در صرف هزینه های مادی، بلکه در کوشش های جسمانی و روانی که صورت می گیرد. انجام تحقیق میدانی بسیار مشکل و طاقت فرساست و مستلزم داشتن دو نوع زندگی به طور همزمان است.
فعالیت محقق در تحقیق میدانی
محقق در تحقیق میدانی مجموعه فعالیت های زیرا را به صورت هدفمند و دقیق انجام می دهد:
1- مشاهده وقایع عادی و فعالیت های و روزمره به گونه ای که در محیط های طبیعی رخ می دهد افزون بر آن وقایع غیرعادی نیز مورد مشاهده قرار می گیرد.
2- محقق به طور مستقیم در زندگی افراد مورد مطالعه مشارکت می ورزد و شخصاً فرآیند زندگی اجتماعی روزمره را در محیط و میدان تحقیق تجربه می کند.
3- محقق میدانی به دنیای درونی فرد و دیدگاه وی رسوخ می نماید، ولی در ضمن، دیدگاه تحلیلی خود را حفظ کرده و یا فاصله خود را از شخص بیگانه و مورد مطالعه رعایت می کند.
4- از فنون گوناگون و مهارت های اجتماعی به روشی قابل انعطاف و متناسب با موقعیت استفاده می کند.
5- تولید داده به شکل یادداشت های مفصل صورت می گیرد همچنین اخذ نمودارها، نقشه ها و یا تصاویر برای ارائه توصیف های بسیار دقیق به کار گرفته می شود.
6- مشاهده پدیده ها هم در کلیت آنها و هم در جزئیت منحصر به فرد و در زمینه اجتماعی آنها صورت می گیرد.
7- درک و فهم افراد در یک محیط میدانی و گسترش روابط همدلانه با آنها و عدم یادداشت واقعیات خشک و بی روح انجام می پذیرد.
8- جنبه های آشکار و پنهان فرهنگ ثبت و یادداشت می شوند.
9- مشاهده روندها و جریان های اجتماعی بدون ایجاد ناراحتی، بروز آشفتگی و یا تحمیل دیدگاهی خارجی بر آنها صورت می گیرد.
10- تحقیق میدانی در عین حال با سطوح بالایی از تنش روانی فردی، عدم قطعیت، وجود مسائل اخلاقی و ابهادم روبروست.
نتیجه:
در تحقیق میدانی مشاهده عنصر اصلی است و معمولاً کوششی یک طرفه است و از نظر فیزیکی خطرناک می باشد.
با توجه به اینکه بررسی فرهنگ عامه از طریق کار میدانی و استفاده از مصاحبه و ضبط نوار میسر است در اکثریت بخشها روش کار میدانی بوده است.

فصل چهارم
یافته های تحقیق

بخش اول: فرهنگ و آداب و رسوم
فرهنگ عامیانه
فرهنگ عامیانه بخشی از فرهنگ توده مردم است که تخیل، احساس، آرزو و اندیشه های گوناگون را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده و دگرگونی معیارهای زیباشناسی و اخلاقی هر دوره از زندگی یک قوم را آشکار می کند. علاقه روستائیان به حفظ سنت ها و اقتضای شیوه زندگی آنها با طبیعت باعث افزایش تخیل آنهاست.
فرهنگ عامیانه و فولکور مجموعه ای از دانستنی ها و باورها و رفتارهای گروهی که با موازین علمی و منطقی جامعه انطباق ندارد و اجرای آنها بر حسب عادت، تقلید و همچشمی و سرگرمی است.
این دانستنی ها عبارتند از: آداب و رسوم، تولد، مرگ، ازدواج و نحوه زندگی، کشاورزی، جشن ها، پیشگویی ها، خرافات، طبابت ها، بازی ها، آوازها، قصه ها و سایر آداب و اعتقادات که بیانگر چگونگی تفکر و نحوه زندگی مردم در طول اعصار مختلف است. (حسن انوشه و دیگران، دانشنامه ادب فارسی در آسیای مرکزی، تهران، انتشارات دانشنامه، چاپ اول 1375، ج1).
فولکور، متشکل از دو جزء folk به معنای دانش عوام و lor به معنی دانستنی ها و دانش و برای اولین بار در انگلیس عنوان مقاله ای قرار گرفت که درباره دانش عامیانه و آداب و رسوم سنتی بود بعدها توسط رشیدیاسمی عنوان مقاله ای قرار گرفت که به معنای دانش عامیانه و دانستنی های مردم انعکاس یافت.
ویژگی و خصوصیات فرهنگ عامیانه
1- بر پایه میراث و اصول تمدنی قدیمی و کهن بنا شده است.
2- با هیچ روش علمی و استدلال منطقی همراه نیست.
3- ابداع کننده و زمان شروع آنها مشخص نیست.
4- مقدار زیادی از آن اعمال و رفتارهای بی ادبانه و خارج از نزاکت است که در ادبیات رسمی جایی ندارد. (محمود روح الامینی، مبانی مردم شناسی، تهران، انتشارات متون درسی، چاپ اول، 1371، ص 166-165).
سنت ها و آداب و رسوم
سنت و آداب و رسوم عبارتند از اعمال و رفتاری که در خانواده، قبیله و جامعه از زمان های گذشته به ارث رسیده و برای انجام آن اعمال و رفتار، دلیل منطقی یا دستور صریح یا قانون مدونی وجود ندارد. سنن و آداب و رسوم که در شمار دانش عامیانه (فولکور) محسوب می شود دارای چند ویژگی است که عبارتند از:
- رواج و اجرای آن عمومیت داشته باشد.
- اجرای آن در جامعه تداوم داشته و حداقل از یک نسل به ارث رسیده باشد به طور عادی و غیر اجباری افراد جامعه به آن عمل کنند.
هر سنت معمولاً در بدو پیدایش بدعت شمره می شود و رفته رفته به دلیل تکرار به سنت مورد قبول عامه تبدیل می گردد. گاهی انسان اعتقادات خرافی را با سنت ها و آداب و رسوم در هم می آمیزد که باعث پیدایش گونه های متفاوت اعتقادات و سنت ها می گردد.
از آنجا که آداب و رسوم جز زندگی معنوی محسوب می شود. باورهای یک قوم در ارتباط با شرایط زیست محیطی با باورهای اقوام دیگر متفاوت است، زیرا این آداب و رسوم زاییده آنی نیستند، بلکه طی قرون متمادی در طول زندگی نسل های مختلف بوجود آمده اند با مطالعه این باورها در کنار عناصر دیگر فرهنگ می توان نحوه زندگی و تفکر آن قوم را شناسایی کرد.
آداب تولد
بشر برای آسایش زندگی و راحتی زاد و ولد همیشه به دنبال دور کردن نیروهای مرئی و نامرئی که زندگی انسان را مختل کرده اند، بوده است و ناگزیر آدابی را برگزیده است.
چشم روشنی یکی از مراحل تولد نوزادان است پس از تولد نوزاد در زمان قدیم رسم بر آن بود که ابتدا یک غربال (گویش محلی کمو) در جلو خانه پدر و مادر نوزاد آویزان می کردند و اندکی پس از تولد نوزاد، یعنی بعد از گفتن اذان و اقامه توسط مامای محلی یا موذن یا بزرگترها در گوش چپ و راست نوزاد، سرشب برای نوزاد شب نشینی می گرفتند به کسانی که تا صبح بیدار بودند علاوه بر صرف آجیل و تنقلات شبانه مقداری آجیل به صورت پاداش داده می شد، و این سه شب را با انجام دادن انواع بازی ها (از قبیل شاه و دزد) خواندن سرود و شعرهای محلی و بیان قصه و نقل تاریخ زندگی گذشتگان و بزرگان محل تا صبح سپری می کردند.
آداب و رسوم شب شیشه هنگام تولد نوزاد
یکی از آداب و رسومی که از قدیم الایام در شهر زرند مرسوم بوده است گرفتن شب شیشه هنگام تولد فرزند است که در شب ششم بعد از تولد انجام می گیرد که البته در گذشته ها این رسم خیلی پرشورتر و بانشاط تر برگزار می شد.
ابتدادر شب ششم تولد، نوزاد را در یک سینی می خواباندند و همچنین مقداری روغن روی یک تکه نان به همراه یک شیشه بالای پشت بام منزل می گذاشتند و در این مراسم تمامی اقوام و خویشان را دعوت کرده و با میوه و شیرینی و آجیل و شام از میهمانان پذیرایی می کردند و اکثریت آشنایان شب را تا صبح بیدار می ماندند و بعضی ها خود را با شکستن تخمه و آجیل سرگرم می کردند گروهی از پیرمردها و جوانان نیز با اجرای نمایش و بازی و گفتن قصه و داستان به این شب نشاط و شادابی می بخشیدند و بازی مخصوصی که در این شب بیشتر مرسوم بود اینکه تعدادی به صورت دایره نزدیک هم می نشستند و یک نفر هم در وسط می نشست و با استفاده از یک کلاه نمدی که پیرمردها می پوشیدند بازی را شروع می کردند و می بایست افرادی که بصورت دایره ای نشسته اند کلاه را از زیر پاهای خود رد دهند تا نفر وسط آن را نگیرد و یا اینکه با کلاه به بدن یا سر نفر وسط ضربه بزنند. البته فلسفه خواباندن نوزاد در سینی و اینکه اطراف او مقداری ارزن می ریختند به گفته سالمندان این است که شیشه بیاید ارزن ها را بخورد و به بچه آسیبی نرساند یا اینکه گذاشن نان و روغن و یک شیشه آب در پشت بام به این عنوان که شیشه بیاید و نان روغن و آب را بخورد اما بچه را نبرد و بچه همیشه سالم و تندرست باشد. البته گرفتن شب شیشه هنوز هم مرسوم است و بعضی ها در همین شب نوزاد را عقیقه می کنند.
رسم های دیگر بعد از تولد نوزاد
- یکی از آداب و رسوم قدیم مردم شهر زرند بر پایی شب شیشه می باشد و تاکنون ادامه دارد ولی با تغییراتی، شب و روز ششم تولد نوزاد را جشن می گرفتند و آن را شب شیشه می نامیدند. غروب شب ششم مقداری نان را در روغن گوسفندی و آب و شکر مخلوط کرده (در گویش محلی چنگمال نام دارد) در بالای پشت بام برای شیشه (موجودی خرافاتی) می گذاشتند و اعتقاد داشتند که شیشه چنگمال را می خورد و به نوزاد صدمه نمی رساند. آنها معتقد بودند نوزاد روی زمین گذاشته نشود و روی آن پارچه قرمز رنگی می انداختند و تا صبح در آغوش بستگان قرار می گرفت. اگر می خواستند آن را روی زمین بگذارند می بایستی روی یک سینی مسی او را بخوابانند ولی در مقابل پنجره و شیشه نباشد زیرا شیشه که چال نامیده می شد ممکن بود از پشت شیشه یا پنجره به نوزاد به خصوص نوزاد پسر صدمه زده و او را بکشد، مهمان ها در این شب که تا صبح بیدار می مانند با تخمه و آجیل و شیرینی و چای و شام مفصل پذیرایی می شوند تا صبح روز ششم که دیگر خطر رفع می شد.
- هنگام تولد نوزاد به عنوان هدیه بعضی ها بشقاب سبزی می برند و بعضی ها هم اجناسی از قبیل عرقیجات، خیار و اگر کسی پولدار باشد مبلغی پول می برد.
- اگر نوزاد پسر بود تا هفت سال او را ختنه نمی کردند و حتی بعضی ها را تاسن پانزده سالگی ختنه نمی کردند ولی بعد از ختنه کردن مراسم جشن بسیار باشکوهی می گرفتند و ساز و آواز به راه می انداختند.
- رسم بود که زیره، بابونه و میتخم را در روغن حیوانی سرخ کرده و با شکر و آب مخلوط می کردند و وقتی مادر نوزاد بعد از ده روز که از زایمانش می گذشت به حمام می رفت و از حمام برمی گشت و این معجون را می خورد و می گفتند که بسیار مفید است.
- نوزاد را در همان لحظه تولد شستشو می دادند و در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه می گفتند و کام او را با تربت کربلا برمی داشتند.
- اگر زنی موقع وضع حملش به راحتی وضع حمل نمی کرد یک نفر پشت بام می رفت و اذان می گفت.
آداب ازدواج
- مراسم عروسی : دو روز قبل از عروسی چند نفر داوطلب می رفتند بیابان و هیزم می آورند و انها چند الاغ را با خود به بیابان برده و دُربون (هیزم) می کندند و می آورند خانه داماد برای پخت نان و غذا، پدر داماد به آن هایی که هیزم می آوردند پیراهن و کله قندی هدیه می داد. روز قبل عروسی نان می پختند و خانواده داماد به زن ها و آشپزها روسری (چارقد) هدیه می دادند. روز عروسی ابتدا مردان داماد را به حمام برده و در جلوی در حمام با زدن دایره (تمبک) و تار و با رقصیدن منتظر داماد می ماندند تا از حمام بیرون آید داماد و عروس حنا می بستند یعنی کف دست ها و موی سر را حنا می کردند. وقتی داماد از حمام بیرون می آمد از جلوی حمام تا خانه داماد مردم با رقص و چوب بازی داماد را همراهی می کردند و دلاک آیینه جلوی داماد می گرفت هنگام ورود به خانه خانواده دلاک آیینه قرآن و بویی (اسپند) خوش کرده و داماد از زیر قرآن عبور کرده با بوسیدن قران و خوردن لیوان شربت و گذاشتن مبلغی پول در سینی به عنوان هدیه وارد خانه می شد. همراهان داماد که از زیر قرآن عبور می کردند هدیه ای در سینی می انداختند این هدیه ها برای دلاک و خانواده او بود. بعد نوبت عروس خانم بود که به حمام برود. تشریفات بردن عروس به حمام مانند داماد بود منتهی وقتی عروس می خواست از حمام به خانه داماد بیاید داماد خود به استقبال عروس می رفت عروس وقتی به خانه داماد می رسید می ایستاد و پاانداز می خواست. داماد و پدر و مادر و بستگان درجه یک داماد می آمدند و پاانداز می دادند. آن موقع پاانداز بیشتر نقدی بود یا یک میش و یا بره و یا یک قوچ و یا یک نری و ... بود. پس از مراسم حمام مراسم عقد برگزار می شد و بعد از مراسم عقد و خواندن خطبه عقد توسط عاقد، خانمی که آرایشگری بلد بود، عروس را در حضور همه خانم ها آرایش می کرد. مردان هم بیکار نمی‌نشستند و با زدن دایره و تار و رقصیدن و پای کوبی کردن به شادی می پرداختند. لوطی ای که لباس زنانه می پوشید در بین مردان می رقصید و با در دست گرفتن کلاه در مقابل افراد ثروتمند و بزرگان فامیل برای خود هدیه جمع می کرد. پس از صرف شام عروس و داماد را در حجله می کردند در این هنگام اعتقاد داشتند یکی از بستگان عروس باید پشت در اتاق عروس و داماد نگهبانی دهد. شاید بدین منظور بوده که دشمنی بر آن ها تعرض نکند. صبح روز بعد تمام اقوام داماد و عروس و دعوت شدگان برای عرض تبریک و دادن هدیه به عروس و داماد به دیدن آنها می رفتند. در این بین عروس و داماد روی تشک در کنار هم می نشینند. جشن و شادی همچنان برقرار بوده و ظهر نیز از طرف خانواده عروس پذیرایی شیرینی و نهار به عمل می آمد. پس از صرف نهار مراسم به اتمام می رسید و شب بعد از عروسی، عروس و داماد به پاگشا خانواده عروس و بعد داماد و بقیه فامیل دعوت می شدند. این برنامه پاگشا ممکن بود بیش از یک ماه طول بکشد.
- گاهی می شد تا هنگام عروسی، عروس و داماد یکدیگر را نمی دیدند و فقط شب عروسی یکدیگر را می دیدند.
- هنگام خواستگاری مقداری قند، روسری، چادر و ... را در سینی می گذاشتند و روی سر می‌بردند و آنها را به خانه عروس می آوردند.
- عروس شب خواستگاری برابر انظار عمومی نمی آمد و در اتاق پنهان بود تا سه روز این عمل تکرار می شد.
- سه روز بعد از عروسی جهاز عروس را با مراسمی خاص به خانه داماد می بردند.
- جهاز عروس شامل صندوق چوبی بود که تمامی وسایل داخل آن سفره آرایی، هفت کیلو مس، رختخواب، آفتابه مس و ...
- در روز سوم (سه روز بعد از عروسی) جشن می گرفتند و عروس را به حمام می بردند و نهار می دادند.
- در قدیم مهریه بسیار کم بود مثلاً: شش کیلو مس یا تعدادی گوسفند که شامل دو یا سه راس می شد یا رختخواب و یا فرش.
آداب مرگ
مرگ از مسائلی است که دو جنبه سنت و شرع را هر دو در بردارد مسائل شرعی آن مانند کفن، دفن، نماز میت در اکثر مناطق اسلامی مشابه است. وقتی که مسائل شرعی مرده را انجام دادند و آن را به خاک سپردند و قبل از آنکه مرده را به سوی قبرستان ببرند بر روی یک سینی قند و خرما، یک عدد نان، شمع و یک سفره بر روی آن می اندازند که انرا به عنوان پیش راهی مرده محسوب می کنند و در قدیم و امروز رسم بر این است که بعد از مراسم خاکسپاری به خانه صاحب عزا می روند و بعد از آن به خانه های خود می روند و گوسفندی را که جلوی مرده می کشند شب اول غذایی درست می کنند که به ان شام گور می گویند. که نزدیکان و آشنایان از آن می خورند و روز اول پیش از طلوع آفتاب فرزند ارشد خانواده پیش از طلوع آفتاب با یک دسته گل و شیشه گلاب به قبرستان برای سلام دادن خاک می رود و شیشه گلاب را می شکند و دسته گل را روی خاک گذاشته و سلام می دهد و برمی گردد. روز سوم که روز ختم «پرسه» نامیده می‌شود به نزدیکترین مسجد محله می روند و مراسم پرسه را ختم می کنند و پس از هفت روز مراسم هفتم می گیرند که بعد از ظهر به سر مزار متوفی رفته و بعد برای قرائت فاتحه و صرف عصرانه به خانه آن مرحوم برمی گردند و تا چهل روز محاسن خود را اصلاح نمی کنند و لباس مشکی دارند و مراسم چهلم هم به همان گونه مراسم هفتم برگزار می شود و هر پنج شنبه تا سالگرد متوفی به سر مزار آن می روند و در اعیاد به خانه آن مرحوم می روند و بازماندگان را تسلی می دهند و یکی از اقوام لباس رنگی گرفته و برای درآوردن لباس مشکی بازماندگان به خانه آن مرحوم می روند و مراسم سالگرد پس از یک سال برگزار می کنند همانند مراسم هفتم و چهلم می باشد. در زرند علاوه بر مراسم های فوق رسوم دیگری هم دارند که عبارت از:
- وقتی کسی به حال احتضار می افتاد بالای سرش سوره یس می خواندند و او را پا به قبله می کردند و چندین نفر دور او را می گرفتند و اگر جان کندن او سخت بود مقداری زعفران به او می دادند و اگر باز سخت جان می داد موادی را از روده گوسفند درست می کردند تا دچار تلخی جان کندن نشود و وقتی هم جان می داد یک نفر بالای پشت بام می رفت و صلاه (کلماتی شبیه اذان است) می گفت و به همگان خبر می داد که فلانی از دنیا رفته است و بعد همه جمع می‌شدند تا در تشییع جنازه شرکت کنند. صاحب عزا هم به مدت 7 روز مراسم ختم می گرفت و به همسایگان غذا می داد.
- وقتی مرده را از خانه بیرون می بردند سر جایش، سنگی می گذاشتند به عنوان سنگینی که عقیده داشتند دیگر کسی پشت سر او نرود و به اصطلاح نمیرد.
- خمیر آماده می کردند و داخل این خمیرها شمع می گذاشتند و جلوی جنازه حرکت می‌دادند و در پایان خمیرها را به غسال می دادند و بعد مقداری خرما و قند هم جلوی جنازه حرکت می دادند و آنها را هم به غسال می دادند.
- تا هفت روز و هفت شب فردی را بالای قبر می گذاشتند که قرآن تلاوت نماید.
- رسم بود بالای قبر اگر مرد بود دو خشت به حالت لوزی شکل بالا و پایین روی قبر می‌گذاشتند و اگر زن بود خشت ها را به صورت مربع می گذاشتند روز هفتم خشت بالا را با خشت پایینی عوض می کردند.
عزاداری ها
- مراسم عَلم بندان: روز پجم محرم مراسم علم بندان است در قدیم علم اژدر که علمی بزرگ و چند شاخه داشت در وسط حسینیه قرار داده و بقیه علم ها را در اطراف آن در زمین قرار می‌دادند در روز علم بند شربت به حاضرین می دادند و یک خانواده نسل به نسل علم بند بودند و بقیه همکاری می نمودند. در حال حاضر این برنامه با شور و شوق قدیم انجام نمی شود.
- مراسم عزاداری: اعتقادات مذهبی عمیقی که در جان و روح مردم رسوخ کرده در ایام های مختلف از جمله در ایام ماه مبارک رمضان و ماه محرم و صفر در عزاداری حضرت علی(ع) و سالار شهیدان امام حسین(ع) خودنمایی می کند. مردم زرند به سوگواری و عزاداری امام حسین(ع) اعتقاد و اهمیت ویژه ای قائل هستند. از روز اول محرم لباس سیاه به تن می کنند و هیات سینه زنی و زنجیر زنی به راه انداخته و به عزاداری و روضه خوانی می پردازند هر شب از حاضرین و عزاداران توسط بانیان خیر شام پذیرایی می شود از شب پنجم که روز آن علم بندان است هیات عباسی نیز با داشتن شمشیر به جمع عزاداران می پیوندند از شب تاسوعای حسینی که می گویند متعلق به ابوالفضل (ع) است، هیات عباسی کفن پوش می شود و در مراسم با کفن شرکت می کنند. این برنامه در شب عاشورا نیز با عزاداری هیات های مذهبی و روضه خوانی و مداحی انجام می گردد.
- از دیگر مراسم ها، مراسم هفته خوانی بود که مثلاً یک روز هفته را انتخاب می کردند و در ان روز خاص، روحانی یا شیخی را دعوت می کردند و یا اینکه به جای روحانی از افراد دیگر که اطلاعات مذهبی داشتند استفاده می کردند و مردم در جلسات می نشستند و از مطالب مذهبی و دینی آنها بهره مند می شدند.
برگزاری مراسم تعزیه خوانی و شبیه خوانی در ایام محرم
یکی از مراسماتی که از زمان های گذشته مرسوم بوده برگزاری مراسم تعزیه و شبیه خوانی و عزاداری برای سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین(ع) و یاران باوفایش بوده است که این مراسم هر سال خیلی بهتر و پر رونق تر از سال قبل برگزار می شود به این طریق که تعدادی از افراد را انتخاب و با دادن نقش مثلاً تعدادی بعنوان نقش امام حسین و یارانش حضرت ابوالفضل، علی اکبر، علی اصغر، امام سجاد، قاسم بن الحسن و حضرت زینب و دیگر بچه های امام حسین و تعدادی نیز در نقش دشمنان امام مثل یزید، عبیدالله بن زیاد، شمر، حر بن یزید ریاحی، و ... ایفای نقش می کنند. و این مراسم از عصر تاسوعا در مکانی بعنوان شط فرات یا منطقه کربلاست که با نخل خرما و غیره و نهر آبی آماده شده است شروع می شود. ابتدا دشمن آب را بر روی امام حسین و یارانش می بندد تا اینکه در روز عاشورا که هیت های عزاداری و مردم از اطراف به این منطقه می آیند و با تشکیل دسته های سینه زنی و زنجیر زنی و یک گروهی نیز با پوشیدن لباس سفید (کفن پوش) و با داشتن یک شمشیر بعنوان دسته عباسی شروع به عزدادری و مرثیه خوانی می کنند و این افراد نیز بعنوان تعزیه گرد در بین هیات عزاداری رفت و آمد می کنند و حتی افرادی که نقش شمر و یزید و دشمنان امام را دارند و با در دست داشتن چوب و شمشیر بعضی مواقع به عزاداران با چوب ضربه می زنند. تا اینکه در مکان اصلی که از قبل تعیین شده مراسم تعزیه و شبیه خوانی روز عاشورا برگزار می شود. بدین طریق که حضرت امام حسین و یارانش در یک طرف میدان و دشمنان نیز در طرف دیگر آماده اجرای نقش خود می شوند این مراسم عین اتفاقاتی که در روز عاشورا رخ داده است به ترتیب اجرا می شود. ابتدا شمر که بیشترین نقش را دارد شعرهایی را در وصف خود می خواند. مثلاً نه من شمرم نه اینجا کربلا باشد، کنم کاری که حسین بن علی از من رضا باشد. و بعد اولین شخص که به میدان می رود حربن یزید ریاحی همان شخصی که آب را بر روی امام حسین و یارانش بست ابتدا امام حسین حر را پند و اندرز می دهد تا اینکه حر پشیمان می شود و به امام حسین ایمان میاورد و از امام می خواهد که به او اجازه بدهد تا به میدان برود و با دشمن بجنگد و وقتی به میدان برمی گردد شمر و یارانش از دیدن چنین صحنه ای تعجب می کنند تا اینکه جنگ به سختی بین او و دشمنان صورت می‌گیرد تا اینکه عده زیادی از افراد دشمن را نابود می کند، سرانجام خود و پسرش نیز به شهادت می رسند این مراسم ادامه پیدا می کند تا اینکه عطش تشنگی بر امام و یارانش غلبه میکند. امام حسین علی اصغر شش ماهه اش را به میدان می آورد و به دشمن می گوید ای دشمن اگر به من رحم نمی کنید لااقل به این طفل رحم کنید و آب را آزاد کنید. اما یکی از یاران دشمن تیری را به گلوی علی اصغر امام حسین زده و او را به شهادت می رساند و این مراسم تعزیه به همین طور با روانه شدن هر یک از یاران امام حسین از جمله حضرت علی اکبر، قاسم ابن الحسن، ابوالفضل العباس، و جنگیدن آنها با دشمن و به هلاکت رساندن عده ای زیادی از افراد دشمن و به شهادت رسیدن خود ادامه پیدا می کند. سرانجام نوبت شخصی که نقش خود امام را ایفا میکند می رسد او ابتدا با بیان سخنان کوبنده علیه دشمن هر چه آنها را به دین و انسانیت دعوت می کند اما انگار آنها از نادانی و بی دینی بیدار نمی شوند. سرانجام جنگ بین امام و دشمن انجام می شود و امام تعداد زیادی از نفرات دشمن را نابود می کند تا اینکه امام به دست شمر به شهادت می رسد و سرآقا را ازبدن جدا و بالای نیزه می شود و بعد از اینکه امام به شهادت می رسد عزاداران و هیت‌های عزاداری به واسطه عشق و ارادت به امام بدن را در تابوت گذاشته و بالای دست گرفته و در غم و ماتم امام به عزاداری و مرثیه خوانی می پردازند. و در این مراسم تعزیه شخصی نیز به عنوان شیر ایفای نقش می کند و از اول مراسم همراه تعزیه گردان هاست و این نقش برای نوجوانان و جوانان سوال برانگیز است که این نقش به چه عنوان است اما در هنگام اجرای هر یک از برنامه ها و این که یکی از یاران امام حسین به شهادت می رسد این شیر نقش محافظت از بدن شهدا را داشته است که حتی بارها نیز به دشمن حمله ور شده است این خود منظره ای جالب و به یادماندنی است و بعد از اتمام جنگ و شهادت امام و تعدادی از یارانش دشمن به خیمه ها حمله می کند و خیمه ها را به آتش می کشد و حضرت امام سجاد که بیمار بوده است و حضرت زینب و اطفال امام حسین را به اسارت می برند. و اجرای این مراسم تعزیه واقعه کربلا را پیش چشمان هر یک از شیعیان آن حضرت زنده می کند. و این مراسم تعزیه دوباره در روز اربعین با بستن قبرهایی در همین مکان برگزار می گردد که اولین زائر قبر جابر و عطیه هستند که بر سر قبر امام حسین نشسته اند ناگهان می بینند کاروانی از دور می آید و این کاروان کسی جز زینب(س) و امام سجاد(ع) و دیگر اسرا نبودند که بعد از چهل روز اسارت و در به دری به سر قبر عزیزانشان می آیند و وقتی به این مکان می رسند هر یک خود را روی قبری می اندازد و شروع به گریه و عزاداری می کنند و بدین ترتیب این مراسم تعزیه به پایان می رسد.
چشم زخم
برای رفع چشم زخم به افراد خانواده یک سر ناخن نمگ در دهانشان می گذارند یا مثلاً تخم مرغ را در درب بیرونی خانه می شکنند یا مثلاً وقتی فردی که به اصطلاح چشمانی شور وارد منزلشان می شود کاردی را بر روی فرش خانه یا روی زمین می کشند و اعتقاد دارند رد پایش بریده می شود بعضی اوقات آیه‌الکرسی و چهار قل را می خوانند یا بر روی در و دیوار نصب می‌کنند.
عقیقه
رسم و سنتی است که گوسفندی نر را برای سلامتی یک نفر به صورت نذر می کشند و فرد عقیقه شده و پدر و مادر، پدربزرگ و مادربزرگ او نباید از گوشت این گوسفند بخورند و استخوان های آن را بیرون نمی انداختند و آنها را در زیر خاک مدفون می کردند.

طبابت ها

ارشددانلود - نمونه پژوهش علمی

اما هر آنچه داستان را بازگو می‏کند یا نمایش می‏دهد روایت نام دارد و داستان‏ها درباره‏ی حوادثی هستند که در تعریف برای مردم، حیوانات و هرچیز دیگری اتفاق افتاده‏اند یا اتفاق می‏افتند. روایت نه تنها در داستان و قصه بلکه در اسطوره، افسانه، حکایت اخلاقی، تراژدی، کمدی، حماسه، تاریخ، کتاب مصور، خبر، نقاشی و ... حضور دارد.
ملک الشعرا خواجه جمال‏الدین سلمان بن خواجه علاء‏الدیم محمد ساوجی معروف به «سلمان ساوجی» از شعرای بزرگ، خاصه از قصیده سرایان ممتاز ادب فارسی است که یکی از مهم‏‏ترین آثار او که در نوع روایتی قرار می‏گیرد مثنوی «جمشید و خورشید»او است.
عناصر داستان و قصه در این نثر بررسی شده و میزان نزدیکی این اثر به داستان و قصه سنجیده شده است و همچنین شخصیت‏های این اثر براساس نظریه خویشکاری پراپ مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
پراپ در کتاب قصه‏های پریان به توصیف قصه‏ها براساس اجزای سازنده‏ی آن‏ها و روابط متقابل این اجزا پرداخته است. پراپ پس از تجزیه و تحلیل صد قصه از قصه‏های روسی به سی و یک خویشکاری دست یافته است. او معتقد است می‏توان قصه‏های عامیانه و حتی رمانس‏ها را نیز با این الگو تجزیه و تحلیل کرد.
و از قصه پریان پراپ تنها عناصر خویشکاری او را در این پژوهش مورد استفاده قرار دادیم.
تدوین این پایان‏نامه در 5 فصل، به شرح ذیل است:
فصل اول با عنوان کلیات تحقیق، فصل دوم که در آن مبانی نظری تحقیق شرح و توصیف شد. فصل سوم، شرح احوال و آثار سلمان ساوجی، سبک و اندیشه‏ی او که بیش از همه در مورد مثنوی جمشید و خورشید مورد بررسی قرار می‏گیرد. فصل چهارم به بررسی عناصر قصه و داستان در مثنوی جمشید و خورشید سلمان ساوجی پرداخته شده است. فصل پنجم که نتیجه‏گیری، پیشنهاد و منابع را تشکیل می‏دهد.
متون اصلی تحقیق در این پایان‏نامه عبارتند از: کتاب کلیات سلمان ساوجی براساس نظریه «ریخت شناسی قصه‏های پریان» از ولادیمیر پراپ بررسی شده است.
1-1. بیان مسألهملک الشعرا خواجه جمال الدین سلمان بن خواجه علاء الدین محمد ساوجی معروف به «سلمان ساوجی» از شعرای بزرگ، خاصه از قصیده‏سرایان ممتاز ادب فارسی است که ولادت وی در اوایل قرن هشتم در حدود سال (709 ه) در شهر ساوه اتفاق افتاده است. کلیات دیوان، فراق‏نامه، قصیده بدیع‏الاسرار و مثنوی جمشید و خورشید از آثار او می‏باشد. سلمان در مثنوی گویی نیز چیره و تواناست و شاهد بر این مدعا دو اثر وی در این زمینه یعنی «فراق‏نامه» و «جمشید و خورشید» است. وی در مثنوی گویا می‏خواسته طرحی نو دراندازد و در مثنوی «جمشید و خورشید» با وارد کردن قالب‏های غزل و قطعه و رباعی و دو بیتی در ضمن و لابه‏لای این مثنوی تا حدودی به هدف خود دست یافته است. سلمان این مثنوی را در جمادی الثانی سال (763 ه) به نام اویس ایلکانی (757 -776 ه) ساخته است؛ چنان‏که خود شاعر در پایان داستان بدین امر اشاره می‏کند و می‏گوید:
به رسم حضرت سلیمان عهد شیخ اویس که عهد سلطنتش باد متصل به دوام
شد این ربیع معانی جمادی الثانی سنه ثلاث و ستین و سبعمائه تمام
(سلمان،1389: 75 )
در چند دهه اخیر، که روایت شناسی به عنوان علم مطرح شده است، روایت شناسان تلاش کرده‏اند به الگوهای روایتی مشخصی دست یابند تا بتوانند تمام ساختارهای روایتی، چه قصه‏های قدیمی و چه رمان‏های امروزی را با این الگوها تجزیه و تحلیل کنند. در این زمینه نیز تلاش‏های فراوانی توسط محققان انجام شده است، اما کار ولادیمیر پراپ تا زمان خود از دیگران پرثمرتر بوده و نظریه او به رقم کاستی‏هایش، تحول عظیمی در علم روایت‏شناسی به وجود آورده است. پراپ در کتاب قصه‏های پریان به توصیف قصه‏ها براساس اجزای سازنده آن‏ها و روابط متقابل این اجزا پرداخته است. پراپ پس از تجزیه و تحلیل صد قصه از قصه‏های روسی به سی‏و یک خویشکاری دست یافته است.
او معتقد است می‏توان قصه‏ای عامیانه و حتی رمانس‏ها را نیز با این الگو تجزیه و تحلیل کرد. در این تحقیق سعی بر این است که مثنوی جمشید و خورشید براساس عناصر قصه و الگوی پراپ از قصه‏ای پریان مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
1-2. سوالات تحقیق1-چه عناصری از قصه را در ساختار این اثر می‏توان مشاهده کرد؟
2- این اثر از انواع قصه‏ها جزء کدام دسته محسوب می‏شود؟
3- از انواع شخصیت‏ها در قصه‏ها و کارکردهای آن‏ها براساس نظریه پراپ کدام یک در این اثر قابل شناسایی هستند؟
1-3. فرضیه‏های تحقیق1-از مهم‏ترین عناصر قصه در مثنوی جمشید و خورشید حوادث خارق‏العاده، ایستایی شخصیت‏ها و سفر‏های مخاطره‏آمیز قهرمان است.
2- داستان این مثنوی به طور دقیق در حیطه‏ی یک نوع از انواع قصه نمی‏توان قرار داد بلکه آمیخته‏ای از قصه پریان و قصه عاشقانه است.
3- از انواع شخصیت‏ها براساس نظریه پراپ شخصیت‏های جستجوگر (قهرمان) جستجو شونده، شریر، و از انواع کارکردهای شخصیت‏ها، کمبود شرارت، حل مسأله در این اثر قابل درک و شناسایی هستند.
1-4. اهمیت و ضرورت تحقیقمثنوی جمشید و خورشید از جمله مثنوی‏های زیبای عاشقانه در ادبیات فارسی است که کمتر مورد توجه واقع شده است. این مثنوی تاکنون از نظر ساختاری مورد بررسی قرار نگرفته و این تحقیق از این جنبه تازه و جدید محسوب می‏شود.
1-5. پیشینه تحقیقذوالفقاری و بایقوت (1388) در تحلیل عناصر داستانی مثنوی جمشید و خورشید بیان نمودند که اثر مزبور از طرحی بدیع و در عین حال ساده و قابل باوری برخوردار است. کمیت حوادث طبیعی برحوادث غیرطبیعی و غیرواقعی غالب است. پیرنگ اثر برگرفته از رویکردهای عدیده است که سرانجام به نقطه اوج اثر یعنی وصال «جمشید و خورشید» منجر می‏شود. پرداخت شخصیت‏های متعدد اثر به صورت مستقیم و اغلب به شیوه توصیف صورت می‏گیرد. شاعر از شخصیت‏های ساده، ایستا و غیرپویا استفاده می‏کند. زاویه دید اثر دانای کل است و از زبان سوم شخص مفرد مطرح می‏گردد. گفت‏وگو در داستان از جایگاه ویژه‏ای برخودار است. تنوع لحن و رعایت تناسب لحن با شخصیت‏ها و صحنه‏ها از خصوصیات دیگر منظومه مزبور است.
شریفی ولدانی و اظهری (1391) در بررسی «جمشید در گذر از فردانیت» (نقد کهن الگویی داستان جمشید و خورشید اثر سلمان ساوجی) تحقیق نمودند که مثنوی جمشدی و خورشید اثری است ماندگار در طول قرون و اعصار؛ زیرا بیان سرگشتگی‏ها و دل‏ نگرانی‏هایی است که هر نوجوان در این دوره با آن‏ها روبه‏رو می‏شود.
قهرمان در این داستان، پس از ترک خانواده با انواع ناملایمات روبه‏رو می‏شود. هفت‏ خان دشواری که جمشید در کسب هویت خود با آن‏ها روبه‏رو است، کهن الگوهای مختلفی را در این داستان شکل می‏دهد. جمشید با دیدن رویای معشوق پابه راهی می‏گذارد که با گذر از آن هویت و وحدت درونی خود را به دست می‏آورد. جست‏وجوی هویت و استقلال‏یابی، کهن الگوی اصلی داستان را شکل می‏دهد که همان کهن الگوی فردانیت است.
1-6. اهداف تحقیقپس از مطالعه‏ی این تحقیق، خوانندگان با ساختار مثنوی جمشید و خورشید بیشتر آشنا شده و آشنایی دقیق و علمی‏تری با عناصر قصه‏ها در مثنوی جمشید و خورشید پیدا خواهند کرد و‏ همچنین در این تحقیق تلاش بر این است که مثنوی جمشید و خورشید را براساس عناصر قصه و الگوی پراپ از قصه‏های پریان مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
1-7. تعاریف واژه‏های کلیدیقصه: عموماً بنیاد قصه‏ها بر حادثه گذاشته شده است و قهرمان‏ها و شخصیت‏های قصه‏ها، کم‏تر فردیت و خصوصیت درونی خود را نشان می‏دهند و روان‏شناسی فردی و تأکیدی برخصایص و خلقیات آدمی از ویژگی‏های داستان‏های نوین امروزی است (میرصادقی، 1392: 46).
خویشکاری: خویشکاری‏های اشخاص قصه عناصر ثابت و پایدار را در یک قصه تشکیل می‏دهند، و از این‏که چه کسی آن‏ها را انجام می‏دهد و چگونه انجام می‏پذیرند مستقل هستند، آن‏ها سازه‏های بنیادی یک قصه می‏باشند. خویشکاری یعنی عمل شخصیتی از اشخاص قصه که از نقطه نظر اهمیتی که در جریان عملیات قصه دارد، تعریف می‏شود (پراپ، 1392: 53).
ولادیمیر پراپ: ولادیمیر یاکف لویچ پراپ در آوریل 1895 در شهر سن پطرزبورگ از یک خانواده‏ی اصل آلمانی به دنیا آمد. او در کتاب معروف خود، «ریخت‏شناسی قصه‏های پریان» سی و یک کارکرد برای قصه‏های پریان در نظر گرفت. ولادیمیر پراپ روایت‏شناسی روسی است که ساختار قصه‏های پریان روسی را به هفت حوزه عمل و سی‏و یک نقش ویژه تقلیل داده است.
وی حاصل سال‏ها تحقیق و مطالعه‏ی خویش را در نخستین کتابش، «ریخت‏شناسی قصه‏های پریان» در سال 1928 م منتشر کرد. ترجمه‏ی کتاب در محافل ادبی و در میان فولکورشناسان اروپایی با استقبال کم‏نظیری روبه‏رو شد و تحولی عمیق در مطالعات فولکلوریک پدید آورد. آن را بسیار نقد و تحسین کردند، روش‏های پراپ را سرمشق قرار دادند و از آن الهام گرفتند (خدیش، 1387: 50).
جمشید و خورشید:«مثنوی جمشید و خورشید به بحر هزج مقصور یا محذوف است که با مناجات و اشعاری در حکمت آفرینش و نعت و معراج پیامبر اکرم (ص) و دعای امیر شیخ اویس ایلکانی آغاز می‏شود.
این مثنوی بیش از دوهزار و نهصد بیت دارد» (صفا، 1366: 1011) و موضوع آن داستانی است ساختگی در عشق «جمشید» پسر فغفور چین به «خورشید» دختر قیصر روم و حوادثی که برای جمشید در راه وصول به خورشیداتفاق افتاده و همچنین شرح قهرمانی‏ها و پهلوانی‏های اوست تا بازگشت به چین و نشستن بر تخت سلطنت.
سلمان ساوجی: ملک الشعرا خواجه جمال‏الدین سلمان بن خواجه علاء الدین محمد ساوجی معروف به «سلمان ساوجی» از شعرای بزرگ، خاصه از قصیده سرایان ممتاز ادب فارسی است که ولادت وی در اوایل قرن هشتم در حدود سال (709 ه) در شهر ساوه اتفاق افتاده است. کلیات دیوان، فراق‏نامه، قصیده بدیع‏الاسرار و مثنوی جمشید و خورشید از آثار او می‏باشد. سلمان در مثنوی گویی نیز چیره و تواناست و شاهد بر این مدعا دو اثر وی در این زمینه یعنی «فراق نامه» و « جمشید و خورشید» است. وی در مثنوی گویا می‏خواسته طرحی نو دراندازد و در مثنوی جمشید و خورشید با وارد کردن قالب‏های غزل و قطعه و رباعی و دوبیتی در ضمن و لابه‏لای این مثنوی تا حدودی به هدف خود دست یافته است.
1-8. حدود و قلمرو تحقیقبررسی عناصر قصه در مثنوی جمشید و خورشید.
1-9. روش تحقیقابتدا بررسی ساختاری مثنوی جمشید و خورشید، سپس براساس خویشکاری پراپ عناصر قصه آن تجزیه و تحلیل می‏شود.

فصل دوم
بنیاد نظری

2.بنیاد نظری2-1. ادبیات داستانی«ادبیات داستانی در معنای جامع آن به هر روایتی که خصلت ساختگی و ابـداعی آن بر جنبه‏ی واقعی و تاریخی‏اش بچر‏بد گفته می‏شود از این‏رو ظاهراً باید همه‏ی انواع خلاقه‏ی آثار ادبی را در بر بگیرد چه نظم و چه نثر، اما در عرف نقد امروز به آثار روایتی خلاقه‏ی منثور‏، ادبیات داستانی می‏گویند» (میرصادقی، 1377: 110).
«این اصطلاح کلاً به آن دسته از آثار روایتی منثور اطلاق می‏شـود که جنبه‏ی خـلاقـه‏ی آن‏ها بر واقعیت غلبه دارد و شامل ‏قصّه‏، داستان کوتاه‏، داستـان بلند‏، رمـان و رمـان کـوتاه می‏شود موضوعات مورد توجه ادبیات داستانی معمولاً تخیلی و ساخته و پرداخته‏ی یک ذهن خلاق است و به بیان امور حقیقی یا حقایق تاریخی نمی‏پردازد‏، اما چنان‏چه درونمایه‏ی یک قالب ادبی از حقایق تاریخی با واقعیت‏های دیـگر مـایه گـرفته بـاشـد‏، مـعمولاً آن را بـا عـناوین (‏داستـان تاریخی‏) یا ( زندگینامه‏ی داستانی‏) و عباراتی نظیر این‏ها مشخص می‏کند» (داد، 1383: 26).
«ادبیات داستانی اصطلاحی است که به طور کلی به یک اثر تخیلی منثور اطلاق می‏شود‏. این اصطلاح البته شامل حال شعر و نمایشنامه نیست‏. امروزه ادبیات داستانی حاوی رمان‏، داستان کوتاه ، ناولا می‏باشد پس این اصطلاح بیشتر با روایت‏های منثور سرو کار دارد و گاهی مترادف با رمان بکار می‏رود» (آژند، 1375: 26).
با توجه به تعاریفی که از ادبیات داستانی بیان شد معلوم می‏شود که مهّم‏ترین ویژگی ادبیات داستانی جنبه‏ی خلاقیت و نو‏آوری آن است که می‏توان به کمک آن حتی وقایع مستند تاریخی تاریخ بیهقی را هم به صورت داستان و ادبیات داستانی باز آفرینی کرد و با هنرمندی آن‏ها را به صورت قصّه و حکایت و رمان و داستان بلند و داستان کوتاه بیان کرد.
ادبیات داستانی که امروزه به خصوص در جوامع غربی از اهمیتی به‏سزا برخوردار است و توجه فراوانی بدان مبذول می‏شود. این‏ توجه می‏تواند به خاطر انعطافی باشد که این شاخه‏ی ادبی برای مضامین مختلف و بسیار متنوع نشان می‏دهد. همچنین برای مردم جذابیتی خاص دارد. در طول تاریخ و در اعصار مختلف، مردم به انواع داستان با توجه به ویژگی‏های آن در هر دوره علاقه نشان داده‏اند. به نحوی که اگر داستان را در نظر بگیریم، شاید برای نوشتن تاریخچه آن به تاریخ جوامع انسانی برگردیم.
«اما امروز آن‏چه از اصطلاح داستان مدنظر اهل فن است، تنها چند قرن از پیدایش آن می‏گذرد و زادگاه، محل بالش و رشد آن در اروپا بوده است. داستان به معنای یاد شده در ایران در زمان معاصر و با انتشار در «یکی بود و یکی نبود» از جمال‏زاده آغاز و با هنرنمایی بزرگانی چون هدایت، آل‏احمد، ... دنبال شد (میرعابدینی، 1377: 90-78).
2-1-1. انواع ادبیات داستانیادبیات به معنای عام کلمه، غالباً به هر نوع نوشته‌ای گفته می‌شود: مثل بخش‌نامه‌ها، رساله‌ها، اعلان‌ها، آثار فلسفی، ادبی و ...؛ و ادبیات به معنای خاص کلمه، به آثاری گفته می‌شود که از روی اراده برای ارائه مقصود معینی به کار رفته و از نظر زیبایی و سبک و شکل با ارزش و معتبر باشد.
ادبیات به هر اثر ادبی شکوهمندی گفته می‌شودکه درآن عامل تخیل دخیل باشد و در ضمن با جهان واقع نیز ارتباط معناداری داشته باشد. ادبیات دربرگیرنده همه انواع آثار خلاقه است؛ چه شعر و چه نثر؛ مثل منظومه‌های حماسی، غنایی، نمایشی، تعلیمی، قصه، رمانس، داستان کوتاه، رمان و ... .
بنابراین ادبیات داستانی نیزبخشی ازادبیات است که همۀ انواع آثار روایتی منثور را دربر می‌گیرد، یعنی هر اثر روایتی منثور خلاقه‌ای که با دنیای واقعی ارتباط معنی داری داشته باشد، در حوزه ادبیات داستانی قرار می‌گیرد. ادبیات داستانی شامل قصه، رمانس، رمان، داستان کوتاه و آثار وابسته به آن‌هاست. در ذیل به بررسی گونه‌های یاد شده می‌پردازیم:
قصه:
معمولاًبه آثاری که درآن‌هاتأکید برحوادث خارق العاده، بیشترازتحول وتکوین آدم‌هاوشخصیت‌هاست، قصه می‌گویند. درحقیقت حوادث، قصه را بوجودمی‌آورند. قصه‌ها اغلب پایانی خوش دارند و در آن‌ها خوبی‌ها بر بدی‌ها پیروز می‌شوند. شکل قصه‌های عامیانه اغلب ساده و ابتدایی است و زبان نقلی و روایتی دارد و پر از اصطلاح‌ها و لغت‌‌ها و ضرب‌المثل‌های عامیانه است و زبان معمول و رایج زمان در آن‌ها به کار گرفته شده است. پس قصه شامل همۀ آثار خلاقه‌ای می شود که پیش از مشروطیت با عنوان‌های «حکایت»، «افسانه»، «سرگذشت»، «اسطوره» و ... در متون ادبی گذشته آمده است.
سه خصوصیت بنیادی، قصه را از داستان و رمان جدامی‌کند که عبارتنداز: «خرق عادت،پیرنگ ضعیف، وکلی گرایی».
 رمانس قصه خیالی منثور یامنظومی است که به وقایع غیرعادی می‌پردازد و ماجراهای عجیب و عشق بازی‌های اغراق آمیز یا اعمال سلحشورانه را به نمایش می‌گذارد. رمانس در قرن 12 در فرانسه رونق گرفت و ابتدا به شکل منظومه بود و بعدها به نثر نیز درآمد. رمانس جهان غیر واقعی و خیال پردازانه شوالیه گری را به نمایش می‌گذارد و برخلاف حماسه، تنها به جنگ و میدان‌های کارزار اختصاص ندارد. شخصیت‌های رمانس قهرمانان پاک نژادی بودند که به ماجراهای عاشقانه اغراق آمیز و اعمال سلحشورانه دل بسته بودند و در راه رسیدن به معشوق با جادوگران و دیوها می‌جنگیدند. رمانس‌ها به ندرت دارای محتوای اخلاقی و تعلیمی هستند.
داستان کوتاه:
داستان کوتاه به شکل والگوی امروزی در قرن نوزدهم ظهورکرد. با گذشته زمان، داستان کوتاه تنوع وتکامل بسیاری یافت وانواع گوناگونی ازآن بوجودآمد. داستان کوتاه رامی‏توان این گونه تعریف کرد: روایتی است منثور از بازآفرینی وقایعی درباره اشخاص به گونه‌ای که موجد انتظار [تعلیق] و صمیمیت باشد.
عموماًداستان در برگیرنده نمایش تلاش وکشمکشی است میان دو نیروی متضاد و یک هدف. رابرت اسکولز درکتاب «عناصرداستان»می‌نویسد:
«شکی نیست که داستان چیزی کاملاً متفاوت با اسناد تاریخی با داده‌های صرف است. داستان فقط ساخته نمی‌شود، [بلکه] بر ساخته می‌شود؛ یعنی محصول غیر متعارف و غیر واقعی قوۀ تخیل انسان است».
داستان کوتاه اثری است در چارچوب ادبیات داستانی که بیشتر بر تجلی حالت ذهنی و جوشش و یا تجلی کیفیت‏ها و قابلیت‏ها‏ی اخلاقی متمرکز می‏شود‏. داستان کوتاه بسیار کوتاه‏تر از رمان است‏ و همین فضای کوتاه‏، ‏نویسنده را مقید می‏کند که هرکلمه‏ای را حساب شده به کار ببرد‏.
این قالب داستانی از قابلیت‏های‏ نامحدودی برخوردار است و می‏توان ویژگی‏های آنرا این‏گونه خلاصه نمود‏: «یگانه‏ای استوار‏است که درنهایت به تأثیر ییگانه منجر می‏شود‏، ‏در داستان کوتاه شخصیت آدم‏ها معمولا پیش ازآغاز داستان تکوین یافته است‏؛ ‏داستان فقط آن‏ها را در برهه‏ی خاصی از زندگی و تجربیات عاطفی قرار می‏دهد‏ و باز‏گو‏کننده‏ی این برهه ‏است‏. داستان کوتاه معمولاً ازیک هزار و پانصد تا پانزده هزار کلمه را در برمی‏گیرد‏» ( داد: 1385: 216)‏. این قالب داستانی در ایران با یکی بود یکی نبود محمد‏علی جمال‏زاده تولد یافت و پس از آن نویسندگان دیگری چون‏: صادق هدایت‏، بزرگ علوی‏، جلال آل احمد‏، صادق چوبک‏، غلامحسین ساعدی‏، سیمین دانشور‏، احمد محمود‏، ابراهیم گلستان‏،‏ جمال میرصادقی و...تجربیات ‏تازه‏ای درزمینه داستان کوتاه بدست آوردند‏.
مشخصات داستان کوتاه عبارت است از:
1-  طرح منظم و مشخصی دارد؛
2-  یک شخصیت اصلی دارد که در یک واقعه اصلی ارائه می‌شود؛
3-  به صورت کلی همه اجزای آن باهم پیوند متقابل دارند؛
4-  تأثیر واحدی را القا می‌کند؛
5-  کوتاه است.
داستانک:  
داستانک قالب داستانی دیگری است که جایگزین واژه‏ی انگلیسی ( short ) شد‏؛ این قالب نوعی داستان است که «‏ضمن حفظ خصوصیات عمد‏ه‏ی داستان کوتاه از آن موجزتر و مختصر‏تر است‏. در داستانک‏، عناصر داستانی از قبیل شخصیت‏پردازی‏، صحنه و کشمکش‏ها به اختصار توصیف می‏شود به طوری‏که حدود داستانک ‏از پانصد تا یک هزار و پانصد کلمه را شامل می‏شود‏» ( داد: 1385: 215)‏. از نمونه‏های موفق داستانک به این موارد می‏توان اشاره نمود‏: از چوبک عدل و آخرشب‏، ابراهیم گلستان ماهی و جفتش و از صادق هدایت‏، مادلن‏ و....
داستان بلند:
«داستان بلند نوعی داستان است که از داستان کوتاه طولانی‏تر‏، و از رمان کوتاه‏تراست‏. اغلب آنرا با ناولت و رمان یکی دانسته‏اند‏» (داد: 1385: 212) داستان بلند هم ویژگی‏های داستان کوتاه را دارد ‏و هم رمان و در واقع داستان بلند‏، حاصل وصالتی میان رمان ‏و داستان کوتاه است‏.
از نمونه‏های موفق داستان بلند در ادبیات فارسی می‏توان به این آثار اشاره نمود‏: بوف کور صادق هدایت‏، مدیر مدرسه جلال آل احمد‏، راه آب‏نامه جمالزاده‏، ملکوت بهرام صادقی‏، چاه‏به‏چاه رضابراهنی و...
داستان از جهت نحوه‏ی روایت نیز ممکن است از منظر اول شخص ‏مفرد‏، و یا از زاویه‏ی دید محدود یا جریان سیال ذهن روایت شود‏.
رمان:
 رمان انعکاس‏دهنده واقعیات زندگی است. و معروف‌‏ترین شکل تبلور یافته ادبی روزگار ماست. رمان استوار برگزارشی واقع‏گرایانه از رویدادها و امور است. رمان ممکن است بر اساس داستان‌ها و افسانه‌های عامیانه یا رویدادهای واقعی و گزارش شده در مطبوعات نوشته شود، ولی یک داستان، وقتی رمان است که روایتی نو از امور به دست دهد.
« رمان واژه انگلیسی (novel از کلمه ایتالیا یی novella) به معنی کوچک و نو اقتباس شده است؛ امادردیگرزبان‏های اروپائی به جای‏ کلمه ناول از رمان استفاده می‏شود» ‏(داد : 1385: 239)‏. رمان از نظر اصطلاحی‏، روایتی طولانی و بزرگ است و تعداد کلمات آن بین  30 الی 40 هزارکلمه است‏. «ظاهراً منشأ رمان‏، از جهتی قصه‏های کوتاه و منثوری بوده که درقرن چهاردهم ‏در ایتالیا رواج داشته است و مشهورترین آن دکامرون بوکاجیو است‏. سروانتس اسپانیایی نیز در قرن هفدهم به نوشتن رمان دن کیشوت پرداخته است، اما ‏رمان به معنی امروزی و باکسب جنبه‏های فنی‏، از اوایل قرن هجدهم درانگلستان پدیدآمد‏.‏ و نخستین کسی که نوشتن‏ رمان را آغازکرد دانیل دفو بود که در سال 1719 رمان رابینسون کروزئه و درسال 1722 رمان مول فلاندرز را نوشت‏» ( همان : 240 )‏‏.
هنر شناسان غربی‏، رمان را عالی‏ترین تجلی هنر بشر می‏خوانند ما پارسی زبانان شعر را بهترین تجلی هنر ‏می‏دانیم در هرحال رمان اگر برتر از موسیقی و شعر نباشد‏، چیزی هم از آن‏ها کمتر ندارد (وکیلیان : 1382: 5)‏.
2-1-1-1. داستانیکی از عواملی که انسان همواره در طول زندگیش آن را به‏خاطر می‏آورد و باعث ایجاد خاطرات در ذهن فرد می‏شود، داستان‏ها و قصه‏‏های شنیده شده او در دوران کودکی است.
«در ایام طفولیت با شنیدن افسانه‏ها و قصه‏های دلچسب، غرق شادی و لذت می‏شویم و در روزگار جوانی با خواندن انواع‏ آنها از جمله: عاشقانه، پرحادثه و ... سرخوش می‏گردیم» (وزین‏پور، 1366: 241).
«با توجه به این‏که عصر فعلی، عصر صنعت نامیده می‏شود اما قصه و قصه‏پردازی از رونق نیفتاده است، بلکه به دلیل نیاز انسان این دوره به آرامشِ روح این هنر همچنان پررونق و طرفداران بی‏شماری دارد» (عبداللهیان، 1377: 65).
«از دیدگاه ریموند کنان، داستان چکیده‏ای از رخدادهای روایت شده و شرکت‏کنندگان متن، به معنای دقیق کلمه، داستان، بخشی از یک بر ساخت بزرگ‏تر است» (بی‏نیاز، 1387: 15).
«داستان عبارت است از از توالی جمله‏ها، توالی که قادر است شکل‏های مختلفی به خود بگیرد؛ از قبیل پاراگراف‏ها، فصل‏ها، مکث‏ها و تأکیدها. رو ساخت در برگیرنده‏ی همه آن‏ شکل‏هایی است که معمولاً به‏طور سنتی آن‏ها را جزء سبک نویسنده می‏دانند، از قبیل تکیه کلام، ریتم، جمله‏بندی، نظیر اینها. ژرف ساخت داستان بخش تقریباً ناپیدای آن است. این بخش ناپیدا (و یا کم پیدا) شامل طرح، شخصیت و مضمون می‏شود» (اخوت، 1371: 42 و 43).
در داستان، «نویسنده می‏خواهد به کمک تخیل و با استفاده از نمایش یا نقل یک یا چند رخداد، فضاسازی و شخصیت‏پردازی بر احساس خواننده تأثیر بگذارد و چه بسا معنا و مفهومی را به او منتقل و القا کند و او را با پرسشی مواجه سازد» (همان: 16).
«داستان، قصه‏ای ساختگی است و می‏تواند بر حوادث واقعی زندگی نباشد و یا اینکه بسیار تخیلی بوده و با واقعیت زندگی تناقص داشته باشد»(اسکولز، 1387: 5-4).
داستان «روایتی است منثور از بازآفرینی وقایعی درباره اشخاص به‏گونه‏ای که موجد انتظار و صمیمیت باشد»(مستور، 1379: 7).
ژنت «داستان را زنجیره‏ای از حوادث می‏داند که به وسیله راوی به خواننده منتقل می‏شود، زنجیره‏ای که راوی در آن دخل و تصرف‏هایی انجام می‏دهد. و زمان‏بندی را با توجه به این جابه‏جایی تنظیم می‏کند(اخوت، 1371: 25).
«داستان را به یک معنی نوشته‏ای بدانیم، که در آن ماجراهای زندگی به صورت حوادث مسلسل گفته شود»( براهنی، 1368: 40).
ما به داستان از دو نظر علاقه داریم: «نخست گذراندن اوقات فراغت و لذت بردن از خیال‏پردازی (فانتزی) دوم، کنجکاوی و آرزوی درک کند واقعیت. به بیانی دیگر، دریافت اطلاعات از این نظر خواننده‏ی اندیشمند امروزی از داستان بیشتر اطلاعات می‏خواهد تا سرگرمی» (میرصادقی، 1388: 39).
داستان در معنای خاص آن، مترادف ادبیات داستانی است. ادبیات داستانی بر آثار منثوری دلالت دارد که از ماهیت تخیلی برخوردار باشد، غالباً به قصه، داستان کوتاه، رمان و رمانس و آثار وابسته به آن‏ها ادبیات داستانی می‏گویند. و هر کدام از این انواع خود نیز زیر شاخه‏هایی دارد که می‏تواند آن‏ها را در نمودار زیر نشان داد (میرصادقی، 1390: 25).
داستان = ادبیات داستانی قصه اسطوره
حکایت اخلاقی

متن کامل در سایت امید فایل 

افسانه تمثیلی (فابل)
افسانه پریان
افسانه پهلوانان
داستان کوتاه داستانک (داستان کوتاه)
داستان بلند
رمان رمان بلند
ناولت
رمانس رمانس روستایی
رمانس شهسواری
رمانس عاشقانه
2-1-1-2. قصه«تاریخچه نخستین قصه‏ها به درستی مشخص نیست‏، اما مسلم است که قصه ‏عمری به اندازه‏ی عمر انسان دارد‏، شاید نخستین ‏انسان‏ها وقتی که از رشادت ‏خود در شکارگاه یا در برابرحوادث طبیعی‏، برای فرزندانشان تعریف می‏کردند‏، با اندکی تغییر در واقعیت‏، نخستین‏داستان‏ها را به وجودآورده باشند‏» ( عبداللهیان،‏ 1379: 7).
مبنای جهان‏بینی در قصه‏ها عموماً بر مطلق‏گرائی استواراست‏؛ یعنی قهرمان قصه‏ها یا خوبند یا بد‏؛ قهرمان قصه‏ها آدم‏های معمولی نیستند و نمونه‏های از ویژگی‏های عمومی بشر را ارائه می‏کنند‏.
شخصیت‏های قصه‏ها از شاه و شاهزاده و مردم عامی همه به یک زبان سخن می‏گویند و هیچ اختلافی بین آن‏ها نیست‏. محتوای قصه‏ها نیز معمولاً مربوط‏ به زمان‏های دور ‏و جوامع گذشته و از یاد رفته است‏. قصه نیز خود به انواعی تقسیم می‏شود که از مهم‏ترین آن می‏توان به قصه‏ی عامیانه و قصه‏ی پریان اشاره نمود‏.
خصوصیات عمده‏ی قصه بدین قرار است:
*مطلق گرایی: قهرمانان قصه یا خوب هستند یا بد.

ریسرچ دانشگاه - نمونه پژوهش علمی

و به روح پاک شهدا
آنانکه جان و مال خود را در حفظ و اعتلای این مرز و بوم فدا نموده اند.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
TOC o "1-3" h z u چکیده PAGEREF _Toc416970885 h 1فصل اول: کلیات پژوهش1-1- مقدمه PAGEREF _Toc416970888 h 31-2- بیان مسأله تحقیق PAGEREF _Toc416970889 h 31-3- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق PAGEREF _Toc416970890 h 51-4- مرور ادبیات و سوابق تحقیق PAGEREF _Toc416970891 h 51-5- جنبه جدید بودن و نوآوری در تحقیق PAGEREF _Toc416970892 h 61-6- اهداف تحقیق PAGEREF _Toc416970893 h 61-7- سؤالات تحقیق PAGEREF _Toc416970894 h 61-8- فرضیات تحقیق PAGEREF _Toc416970895 h 61- نقد در قرآن به شیوه‌های مختلفی مطرح شده است. PAGEREF _Toc416970896 h 61-9- تعریف واژه‌ها و اصطلاحات فنی و تخصصی PAGEREF _Toc416970897 h 71-10 - روش شناسی و ابزار تحقیق PAGEREF _Toc416970898 h 71-10-1- ابزار گردآوری اطلاعات PAGEREF _Toc416970899 h 7فصل دوم: نقد و انواع آن در تاریخ2-1- نقد در لغت PAGEREF _Toc416970902 h 92-1-1- نقد در اصطلاح PAGEREF _Toc416970903 h 102-1-2- نقد در مفهوم و معنا PAGEREF _Toc416970904 h 122-1-3- انواع نقد PAGEREF _Toc416970905 h 132-2- تفاوت نظریه ادبی و نقد ادبی PAGEREF _Toc416970906 h 162-3- نقد در تاریخ PAGEREF _Toc416970907 h 182-4- دگرگونی‌های نقد درتاریخ ادبیات عرب PAGEREF _Toc416970908 h 192-4-1- نقد در دوره جاهلی PAGEREF _Toc416970909 h 192-4-2- نقد در دوره صدر اسلام PAGEREF _Toc416970910 h 202-4-3- نقد در عصر اموی PAGEREF _Toc416970911 h 212-4-4- نقد در عصر عباسی PAGEREF _Toc416970912 h 222-4-5- نقد در عصر انحطاط PAGEREF _Toc416970914 h 262-4-6- نقد در دوره عصر معاصر PAGEREF _Toc416970915 h 262-4-6-1- رویکردهای نقدی معاصر PAGEREF _Toc416970916 h 282-4-6-1-1- نقد نفسی (روانکاوانه) PAGEREF _Toc416970917 h 282-4-6-1-2- نقد اجتماعی PAGEREF _Toc416970918 h 292-4-6-1-3- نقد بلاغی PAGEREF _Toc416970919 h 292-4-6-1-4- نقد اخلاقی PAGEREF _Toc416970920 h 292-4-6-1-5- نقد زیبایی شناسی PAGEREF _Toc416970921 h 292-4-6-1-6- نقد تطبیقی PAGEREF _Toc416970922 h 29فصل سوم: بررسی جامعه جزیره العرب3 -1- جامعه جزیره العرب قبل از نزول قرآن PAGEREF _Toc416970925 h 313-1-1- وضعیت سیاسی و اجتماعی PAGEREF _Toc416970926 h 313-2- خصوصیات اعراب PAGEREF _Toc416970927 h 333-2-1- فرهنگ و آداب و رسوم PAGEREF _Toc416970928 h 343-3- تصویرهای ادبی جاهلی PAGEREF _Toc416970929 h 343-4- جنگ‌های دوران جاهلیت PAGEREF _Toc416970930 h 363-5- زنان و نظام خانواده PAGEREF _Toc416970931 h 363-6- وضعیت اقتصادی PAGEREF _Toc416970932 h 373-7- اوضاع دینی PAGEREF _Toc416970933 h 383-8- زبان عربی PAGEREF _Toc416970934 h 393-9- نزول قرآن PAGEREF _Toc416970935 h 413-10- نظرات مهم در رابطه با آغاز نزول قرآن PAGEREF _Toc416970936 h 443-10-1- نظر علامه معرفت PAGEREF _Toc416970937 h 443-10-2- نظر علامه طباطبایی PAGEREF _Toc416970938 h 443-11- موضع گیری قرآن نسبت به شعر و شاعری PAGEREF _Toc416970939 h 453-11-1- اتهام شعر و شاعری PAGEREF _Toc416970940 h 45فصل چهارم: نقد در قرآن کریم4-1- تأثیر قرآن بر جامعه جزیره العرب PAGEREF _Toc416970943 h 524-2- اسلوب نقد قرآنی PAGEREF _Toc416970944 h 554-3- شرایط نقد در قرآن PAGEREF _Toc416970945 h 574-4- گروه‌های مورد خطاب نقدی در قرآن کریم PAGEREF _Toc416970946 h 584-5- استدلال به عدم امکان فرزند داشتن خداى تعالى PAGEREF _Toc416970947 h 644-6- عقاید و رفتارهای مشرکان و کافران از منظر نقد قرآنی PAGEREF _Toc416970948 h 694-7- اعتقاد به جبرگرایی PAGEREF _Toc416970949 h 704-8- قرآن و اتمام حجت با مشرکان PAGEREF _Toc416970950 h 714-9- تفاوت نقد ادبی و نقد قرآنی PAGEREF _Toc416970951 h 754-10- نقد و هجاء در قرآن PAGEREF _Toc416970952 h 764-11- طنز وهزل و هجو ولعن در مقایسه با معنای اصطلاحی نقد PAGEREF _Toc416970953 h 764-12- نقد اجتماعی در قرآن (جامعه جاهلی) PAGEREF _Toc416970954 h 804-13- نقد روان شناسی در قرآن PAGEREF _Toc416970955 h 854-13-1- ارزیابی شخصیت براساس روان شناسی PAGEREF _Toc416970956 h 854-13-2- تقسیم شخصیت بر اساس عقیده PAGEREF _Toc416970957 h 864-13-3- واکنش‌های روانی، افشاگر راز درون PAGEREF _Toc416970958 h 894-13-4- خانواده از عوامل مؤثر در رشد انسان است. PAGEREF _Toc416970959 h 894-13-5- روانشناسی رنگ‌ها PAGEREF _Toc416970960 h 904-14- نقد و اعجاز قرآن PAGEREF _Toc416970961 h 904-15- فصاحت و بلاغت PAGEREF _Toc416970962 h 934-16- نقد فصاحت و بلاغت PAGEREF _Toc416970963 h 954-17- نظریه نظم و اسلوب و سبک قرآن PAGEREF _Toc416970964 h 954-18- بررسی نظریه نظم و اسلوب و سبک قرآن PAGEREF _Toc416970965 h 964-18-1- وجوه ادعایى PAGEREF _Toc416970966 h 974-18-2- نقد اعجاز عددی PAGEREF _Toc416970967 h 974-18-3- اعجاز محتوایى قرآن PAGEREF _Toc416970968 h 974-18-4- معارف عالی و حیرت انگیز در قرآن PAGEREF _Toc416970969 h 984-18-5- نقد و بررسی دو وجه پیشین PAGEREF _Toc416970970 h 984-18-6- عدم وجود اختلاف و تناقض در قرآن PAGEREF _Toc416970971 h 994-18-7- بررسی نظریه عدم وجود اختلاف در قرآن PAGEREF _Toc416970972 h 994-18-8- اعجاز علمی PAGEREF _Toc416970973 h 994-18-9- اخبار غیبى PAGEREF _Toc416970974 h 1024-18-9-1- نقد اخبار غیبى PAGEREF _Toc416970975 h 1024-18-10- بررسی نظریه صرفه PAGEREF _Toc416970976 h 1034-18-11- اعجاز قرآن از جهت آورنده آن PAGEREF _Toc416970977 h 1044-18-11-1- نقد نظریه اعجاز قرآن از جهت آورنده آن PAGEREF _Toc416970978 h 1044-18-12- دیدگاه راغب در اعجاز قرآن PAGEREF _Toc416970979 h 1044-18-12-1- نقد دیدگاه راغب PAGEREF _Toc416970980 h 1064-18-13- بررسی اعجاز فصاحتی PAGEREF _Toc416970981 h 1064-18-14- بررسی قول به صرفه PAGEREF _Toc416970982 h 1084-19- نتیجه‌گیری PAGEREF _Toc416970983 h 110فهرست منابع ومآخذ PAGEREF _Toc416970984 h 112

چکیدهقرآن کریم گاه از روش بیان حقیقت بی آن که به طور صریح موردی را در نظر گرفته باشد می‌پردازد و به خواننده خود می‌آموزد که حقیقت محض چیست، و گاهی دیگر با نگاهی انتقادی به آنچه هست می‌پردازد و ضمن تحلیل و تبیین باورهای موجود به دو شکل استدلال حلی و نقضی به نقد آن می‌نشیند. این روش و شیوه‌ای است که قرآن نسبت به حقایق هستی و نقد باورها و بینش‌ها و نگرش‌های پیروان دیگر شرایع در پیش گرفته است و هرگاه قرآن کاری را نقد می‌کند بدی یا خوبی‌اش را بیان می‌کند و از فرد یا گروهی بی دلیل جانبداری و کارش را توجیه نمی‌کند، بنابراین می‌توان گفت قرآن را اولین کتاب نقدی نزد مسلمانان بنامیم. از این رو در این پژوهش که پیرامون بررسی مهم‌‌ترین شیوه‌های نقد در قرآن پرداخته شده با استناد به آیات قرآن کریم و با بهره‌گیری از شیوه و روش‌های قرآنی می‌توان امید آن داشت تا مفاهیم و حقایق قرآنی به گوش دیگران برسد و باورها و بینش‌های نادرستی که در جامعه استقرار یافته باز خوانی و تحلیل و تبیین گردد و نقاط قوت و سستی آن‌ها دانسته گردد.
کلمات کلیدی: قرآن کریم، شیوه‌های نقد، قرآن و نقد، خطاب نقدی

فصل اول:کلیات پژوهش21621751630680

متن کامل در سایت امید فایل 

1-1- مقدمه
شاید این ادعا بی جا نباشد که قرآن کریم به هر موضوع مرتبط با زندگی گروهی یا شخصی انسان پرداخته و حکم آن را بیان کرده است، قرآن کریم همانطور که به عقاید و احکام تکلیفی انسان می‌پردازد، بسیاری از مطالب مربوط به زندگی اجتماعی و فردی بشر را بیان کرده است و در تمامی زمینه‌های اجتماعی و تاریخی و ادبی و.. بهترین پاسخ‌ها را به مسائل مشغول کننده ذهن انسان مشخص کرده است تا طبق آن گام بردارد و مهم‌تر اینکه حجم گسترده‌ای از آیاتش را به آداب و رسوم اجتماعی که پیوند میان افراد جامعه را تضمین می‌کند، ویژه گردانده و گاه حتی کوچکتر آنها را بی پاسخ نگذاشته است. میزان توجه قرآن به مسایل مختلف براساس اهمیت آنها متفاوت است، قرآن افزون بر آنکه دلیل و راهنمای مسلمانان است «إِنَّ هَذَا القُرانَ یَهدِی لِلَّتِی هِیَ أَقوَمُ» (اسراء/9) کارها و آداب نادرست جامعه را پیش چشم خواننده ترسیم کرده و به نقد آن پرداخته است؛ قرآن به هنگام نقد جامعه، از شیوه‌های متعددی استفاده کرده است قرآن هرگاه بخواهد رفتار ناپسندی را از جامعه دور کند تا ضد آن جایگزین شود، تنها نهی نمی‌کند یا فقط دستور نمی‌دهد؛ به این معنا که وقتی جان افراد از سرشت‌های نکوهیده جاهلی پاک شد، به ارزشهای انسانی زیور می‌یابد و در پایان نور الهی در آن جلوه گر می‌شود، اما هدف قرآن از نقد اصلاح جامعه اسلامی و رهاندن آن از تاریکی و نادانی و برپایی جامعه انسانی است: «الر کِتابٌ أَنزَلنَاهُ إِلَیکَ لِتُخرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُلُمَاتِ إِلَی النُّورِ» (ابراهیم/1) جامعه‌ای که در آن، برتری براساس ایمان به خداست، از زشتی و جنگ و وحشی گری به دور است، عدالت و رفاه همگانی محور آن است و پرستش کامل خداوند سبحان و خوشبختی حقیقی انسان مسلمان در آن به تحقق می‌رسد و نقدی که دنبال پاکسازی جامعه جدید از اعمال و رفتارهای اشتباه پیشین است، از این رو بیهوده نیست قرآن را کتابی نقدی به ویژه در زمینه اجتماعی به شمار آوردیم که با کمک آن بتوانیم به تصویری روشن از جامعه همزمان با نزول آن دست یابیم.
1-2- بیان مسأله تحقیققرآن مجید کتاب دینی مسلمانان است، اما در حقیقت کتابی است برای همه بشریت، معانی و مفاهیم آن در طول چهارده قرن از جهات مختلف در حیات فردی و اجتماعی ما تأثیر پنهان و آشکار نهاده است، به طوری که امروزه نمی‌توان جنبه‌ای از جنبه‌های مختلف زندگانی مسلمانان را یاد کرد که قرآن مجید و معانی والای آن به نحوی مستقیم یا غیرمستقیم، درآن تأثیری نگذاشته باشد.
این کتاب مقدس که اوامر و خطاباتش، اختصاص به طایفه و نژاد و زمان و مکان معینی ندارد و احکامش یک پدیده اجتماعی نیست که معلول شرایط خاصی باشد که با از بین رفتن آن شرایط احکامش کهنه شود و از بین برود و چون قرآن مجید کتابی قابل فهم است که جهت تعلیم و تربیت و هدایت بشر نازل شده، لذا راه سعادت و حفظ مصالح دنیا و آخرت را نشان داده و بشریت را از بیماری‌های گوناگون اخلاقی، عقیدتی در حذر داشته است و این همان بشارت و انذاز است که قرآن بر آن تکیه می‌کرد (إِنَّآ أَرسَلنَاکَ بِالحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً (بقره/ 119) در اسلام برخلاف مکتب‌های مادی که تنها مشروعیت پیام را ملاک عمل می‌داند، علاوه بر تقدس پیام و مسائل آن هم مشروع باید باشد و حتی به شیوه‌های مختلف موارد خلاف مشروعیت را بیان می‌کند که از همان انذار شروع می‌شود تا برسد به سرزنش ملایم و سرزنش غیرمستقیم یا کنایی سپس نقد با نوعی تندی خالی از هر گونه سوء تلفظ، اما قاطع و محکم، زیرا هدف اصلاح و تربیت و تشخیص پدیده‌های زیان آوری است که فرد و جامعه را تهدید می‌کند. به عنوان مثال: («إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوَآءٌ عَلَیهِم ءَ أنذَرتَهُم أَم لَم تُنذِرهُم لایُومِنُونَ. خَتَمَ اللهُ عَلَی قُلُوبِهِم وَ عَلَی سَمعِهِم وَعَلَی أبصَارِهِم غِشَاوُهٌ وَ لَهُم عَذَابٌ عَظِیمُ.» (بقره/ 7)، و «فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللهُ مَرَضاً وَلَهُم عَذَابٌ أَلیِمُ بِمَا کَانُوا یَکذِبُونَ» (بقره /10)، «اللهُ یَستَهزِیُ بِهِم وَ یَمُدُّهُم فِی طُغیانِهِم یَعمَهُونَ» (بقره/15) و با تأمل در آیه‌های قرآن مجید، می‌بینیم که خداوند در راستای تعالی و کمال بشرجنبه‌های مثبت شیوه زندگی و جنبه‌های منفی بطور روشن نشان و تذکر داده است، علی هذا می‌توان گفت قرآن زمانی که موارد منفی و زشت را نکوهش و نقد می‌کند جایگزین و طرح برنامه مثبت همراه آن بیان می‌کند، پس نقد در قرآن شیوه‌های متعددی دارد و برای هرگروه از مخاطبین شیوه متناسب با شرایط آنها اتخاذ کرده است اغلب نقد در قرآن نقد اجتماعی یا موضوعی است و این هم امری طبیعی است، زیرا قرآن مجید کتابی الهی است هدفش حق و هدایت انسان است و چنانچه مواردی از نقد فردی اشاره شده باشد، بر می‌گردد به موضع‌گیری قرآن برحسب شرایط و شأن نزول آیه که در نتیجه‌ این هم قابل تطبیق بر همه مردم است.
بلاشک نقد میزانی لازم برای جلوه دادن برتری و خوبی و ناظری هوشمند برای بیان نکات و جنبه‌های قبح و ضعف است و بطور کلی نقد امور را تحلیل و بررسی سپس احکام لازمه را بر آنها صادر می‌کند، اما نقد و موارد هجاء در قرآن مجید با نقد ادبی تفاوت‌های بسیاری دارد. خطاب نقدی قرآن به دور از احساسات یا منافع معینی انجام می‌گیرد، بلکه بر اساس مقتضیات نیازمند‌های انسان است که به شیوه‌‌های مختلفی منسجم با هدف خلقت و هدایت بنا می‌شود و نقد قرآن در واقع مبتنی بر صدق و کمال است، به طوری که برحسب جایگاه مخاطبین و موقعیت آنها طراحی شده است. قابل توجه است که بسیاری از آیه‌های نقد و سرزنش در قرآن به رفتار و موضعگیری های اهل الکتاب (یهود و نصاری- مشرکین -مسلمانان) بر می‌گردد و قسمتی معتنابه نیز به حال و احوال منافقان. سعی داریم در این رساله آیه‌های متعددی مورد بررسی قرار دهیم که در خلال آنها سبک قرآن در مجال انتقاد و بیان نکات ضعف فردی و اجتماعی در زمینه ‌های مختلف بیان کنیم.
1-3- اهمیت و ضرورت انجام تحقیقاهمیت نقد در قرآن استواری و بی‌محدودیت است که همه جامعه بشری را در محک و حقیقت دو دنیا قرار می‌دهد. بیشترین شریح‌های بشری که در موضع لغزش و گمراهی قرار می‌گیرند در موضوع نقد و هجای قرآن واقع می‌شوند، تحقیق و بررسی این موارد تحول بزرگی در فکر انسان ایجاد می‌کند. لذا بررسی موارد نقدی و شیوه‌های طرح قرآنی این موارد، به منزلت جهش و حرکتی در مسیر آگاه شدن به معارف ارزشمند قرآنی است.
1-4- مرور ادبیات و سوابق تحقیقدر مورد نقد در قرآن بیشترین مباحث به سرزنش‌های قرآن که متوجه مخاطبین مختلف قرار گرفته توجه داشته است، اما مباحثی جهت بیان شیوه‌های مختلف نقد و هجاء در قرآن بسیار موجود نمی‌باشد و یا اندک است ولی بعضی‌ها در مقاله یا نوشته‌هایی در این مورد اشاره‌های به این موضوع داشته‌اند به عنوان نمونه 1-به گزارش خبرگزاری کتاب ایران نخستین همایش یک روزه قرآن کریم و هنر با سخنرانی حبیب‌الله آیت اللهی، عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد، که در تالار امیرخانی خانه هنرمندان در تاریخ 25/5/1391 برگزار شده است، ایشان گفت: امروز عادت شده است که بسیاری از مطالب را که در قرآن مطرح شده با علوم امروزی تطبیق می‌دهند و با این کار بسیاری از مطالب درست در نمی‌آید، به دلیل وحی بودن قرآن باید علوم امروزی را با قرآن مطابقت داد، وی افزود: در قرآن گونه‌های مختلفی از نقد موجود است که به هیچ عنوان در دانش علوم انسانی در غرب مطرح نشده است. نقد یعنی جدا کردن خوب از بد، یا جدا کردن سره از ناسره. این لغت در عربی هم به معنای خرد کردن است. خوب و بد دو کلمه جامع هستند، یعنی در هر حوز‌ه‌ای می‌توان این دو را از هم جدا کرد؛ به عنوان مثال، حق و باطل، نور و ظلمات، دو عنصر متضاد خواه، نا‌خواه، یکی خوب است و یکی بد و این اساس نقد در قرآن است. 2- نمونه دیگری از مقاله‌ای با عنوان «روش نقد قرآنی»، نویسنده آن «حامد سلیمی» است که (در تاریخ 8/9/1390) در روزنامه کیهان، شماره 20047 به تاریخ 21/7/90 در موضوع علوم قرآنی انتشار یافت، ایشان در این مقاله می‌گویند شیوه نقد قرآنی بر این است که نقد همراه با طرح باشد، چرا که نقد واقعی به معنای جداسازی سره از ناسره است و شخصی که ناسره چیزی را بیان می‌کند، می‌بایست سره آن را نیز ارائه دهد. از این رو می‌توان گفت: که در بطن و جوهره نقد، طرح نیز نهفته است. البته این شیوه اختصاص به حوزه تحلیل و نظریه و ذهن ندارد، بلکه در همه امور از جمله امور عملی نیز مورد توجه قرارگرفته است. بنابراین هر انتقادی می‌بایست همراه با طرح و پیشنهادی بهتر باشد تا به عنوان جایگزین مطرح شود. این شیوه‌ای است که خداوند می‌پسندد و عقل و خرد در پیش می‌گیرد و بدان عمل می‌کند. 3- نمونه دیگر با عنوان دریچه‌ای بر نقد اجتماعی در قرآن به نویسندگی حسین ایمانیان دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات عرب دانشگاه اصفهان، و عبدالغنی ایروانی‌زاده عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان که در مجله علوم و قرآن و حدیث سال چهلم شماره 3/81 پائیز و زمستان 1387 انتشار یافته است.
1-5- جنبه جدید بودن و نوآوری در تحقیق بیان تفاوت نقد ادبی رایج با نقد‌های قرآنی و به تصویر کشیدن شیوه‌های آن با قرائتی جدید و نو.
1-6- اهداف تحقیق1ـ آشنایی اهل ادب و علم به نکات ظریف شیوه‌های نقد در قرآن.
2- مشخص کردن مرز نقد واقعی هدف‌دار و غیر‌محدود با نقد مبتنی بر اساس احساسات و معیار‌های موقت و زودگذر.
3- پرده برداشتن از زیبائی‌های نقد در قرآن و عظمت شیوه‌‌های آن.
4ـ مطرح کردن نقد اجتماعی در قرآن به عنوان الگوی جاویدان جهت تعامل انسانی.
1-7- سؤالات تحقیق1ـ آیا در مباحث نقدی قرآن شیوه‌های مختلفی وجود دارد؟
2ـ آیا در سبک ‌های نقدی قرآن خاص و عام و یا زمان مطرح است؟
3 ـ چه تفاوتی بین نقد ادبی و نقد قرآنی وجود دارد؟
4ـ آیا نقد در قرآن همراه با هجاء است یا خیر؟
5ـ نقد در قرآن ناظر بر چگونه مخاطبینی است و دنبال چه هدفی است؟
1-8- فرضیات تحقیق 1- نقد در قرآن به شیوه‌های مختلفی مطرح شده است.
2 ـ نقد در قرآن خاص و عام در زمان ندارد.
3 ـ نقد در قرآن تفاوت‌های با نقد ادبی رایج دارد.
4ـ هر نقدی در قرآن هجاء نیست.
5ـ در ورای نقد قرآنی اهداف انسانی وجود دارد.
1-9- تعریف واژه‌ها و اصطلاحات فنی و تخصصینقد اجتماعی: تحلیل و تجزیه امور جامعه بشری با طرح نظریه فکری و عملی جهت انتخاب اصلح
هجاء در قرآن: بیان موارد ضعف و خطر در انسان و جامعه و تعریف آن برای دیگران و نوعی تصحیح مسیر به سمت خیر و نجات در دنیا و آخرت.
هدف والا: رساندن انسان و جامعه به رستگاری با بیان نوع و شیوه‌های صعود بر قله آمان و اعتماد.
شیوه‌های نقد: رویکرد‌های اعتراض آمیز هدف دار با توجه به نوع مخاطبین و جایگاه آنها.
1-10 - روش شناسی و ابزار تحقیق
کشف حقیقت، افزایش دانش و توضیح پدیده‌ها از جمله اهداف اساسی هرتحقیق علمی می‌باشد. تحقیق در علوم مفهومی و استدلالی بخصوص در زمینه ادبیات نیز هدف بررسی موضوعی موارد شیوه‌های نقد در قرآن که مورد مطالعه مسایل علوم قرآنی را دارد و نیز کشف اصول کلی یا تفسیر مستنداتی است که از آن برای تبیین، کنترل و پیش بینی رویدادهای عملی در عرصه قرآنی استفاده می‌شود.
در این پژوهش، روش تحقیق ما از نوع توصیفی و تحلیلی که به صورت کتابخانه‌ای و فیش برداری صورت می‌گیرد. تحقیق توصیفی را برخی معادل تحقیق کیفی می‌گیرند؛ چرا که مشاهدات معمولاً به زبان عادی بیان می‌شود. در واقع، هدف تحقیقات توصیفی، اغلب آن است که مشاهده بر اساس چارچوب مرجع و قوانین جاری و شرایط کنونی افراد مورد بررسی انجام گیرد. استفاده از محاسبه نتایج تحقیقات نیز اعمال قوانین و مقررات در دو حوزه مختلف خواهد بود کتب و مقالات مزبور به موضوع تحقیق به منظور انجام کلیات و ادبیات تحقیق مورد استفاده قرار می‌گیرد و ضمن توصیف و تشریح در رابطه با موضوع تحقیق، به بررسی شیوه‌های نقد در قرآن پرداخته خواهد شد، داشتن اطلاعات کافی و ارزشمند درتمام مراحل تحقیق مورد نیاز است، به عبارت دقیق‌تر هر نوع تحقیق علمی تنها به میزان اطلاعات جمع آوری شده مفید مربوط به موضوع، ارزش دارد. بنابراین آن دسته اطلاعات که واجد ویژگی‌های سه گانه زیر باشد در این تحقیق مورد نیاز و توجه ما خواهد بود. 1- اطلاعات مربوط به موضوع باشد. 2- اطلاعات دقیق باشد 3- اطلاعات به روز باشد.
1-10-1- ابزار گردآوری اطلاعاتفیش‌های مطالعاتی و کسب نظر اساتید دانشگاهی و عندالاقتضاء حوزوی و نیز مراجعِ دخیل در امور ادبیات عرب و علوم قرآن و حدیث.

فصل دوم:نقد و انواع آن در تاریخ
19749842281187
2-1- نقد در لغتنقد یعنی؛ ارزیابی، بررسی، شناسایی نمودن، زیر و رو کردن، عیب‌ها را نمایاندن است، نَقَد الدراهِمَ و غَیرَها: مَیَّزَها و نَظَرَها لِیّعرِفَ جَیّدَها من رَدیئها: وقتی می‌گویند درهم را نقد کرد؛ یعنی آنها را از هم جدا کرد و بررسی نمود تا سالم را از معیوب باز شناسد (صفایی 1381، 6).
تعریف نقد ادبی در نزد قدما با آنچه امروزه از آن استنباط می‌شود، متفاوت است. در نزد قدما مراد از نقد معمولاً بر این بوده است که معایب اثری را بیان کنند و مثلاً در این که الفاظ آن چه وضعی دارد یا معنی آن برگرفته از اثر دیگری است و بطور کلی از فراز و فرود لفظ و معنی سخن گویند. این معنی از خود لغت نقد فهمیده می‌شود زیرا نقد در لغت به معنی «بهین جیزی بر گزیدن» (زوزنی 1320، 5) و نظر کردن در دراهم است تا در آن به قول اهل لغت سره را از ناسره باز شناسد. در ایام باستان پول کلاً دو نوع بود. پول نقره (درم) و پول طلا (دینار). گاهی در دینار تقلب می‌کردند و به آن مس می‌آمیختند و در این صورت عیار طلا پایین می‌آمد. در روزهای نخست تشخیص مس ممزوج با طلا با چشم میسر نبود. البته بعد از گذشت مدتی، مس اندک اندک سیاه می‌شد، چنان که حافظ گوید: خوش بود گر مَحَکِ تجربه آید به میان تا سیه روی شود هر که در او غِش باشد به سکه تقلبی زر مغشوش و ناسره و امثال این می‌گفتند، چنان که حافظ فرموده است:

موضوع تحقیق علمی - \"”(سایت مرجع مقاله )”\"

2ـ2ـ معنای لغوی میانه‌روی8
2ـ3ـ معنای اصطلاحی اعتدال9
2ـ4ـ واژگان مربوط به اعتدال9
2ـ5ـ فواید اعتدال9
2ـ 6ـ مفهوم حقیقی اعتدال در فرهنگ قرآنی10
2ـ7ـ عوامل خروج از اعتدال11
2ـ 8 ـ افراط‌وتفریط دو طرف اعتدال11
2ـ9ـ ریشه‌ی افراط‌وتفریط12
2ـ10ـ اعتدال از دیدگاه حکما و دانشمندان13
فصل سوم: زندگی‌نامه سعدی و مجد خوافی
3ـ1ـ زندگی سعدی16
3ـ2ـ تحصیلات سعدی17
3ـ3ـ ویژگی‌های اخلاقی سعدی17
3ـ4ـ آثار سعدی19
3ـ4ـ1ـ گلستان20
3ـ5ـ ویژگی گلستان21
3ـ6ـ مجد خوافی23
3ـ7ـ مؤلفات مجد خوافی24
3ـ7ـ1ـ روضه‌ی خلد24
3ـ7ـ2ـ کنزالحکمه26
3ـ 8 ـ برخی از ویژگی‌های سبکی روضه‌ی خلد26
3ـ9ـ مذهب27
3ـ10ـ ابواب روضه‌ی خلد28
فصل چهارم: اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه‌ی خُلد مجد خوافی
4ـ1ـ اعتدال در سبک گلستان30
4ـ2ـ تأثیر آیات قرآن و احادیث در اشعار سعدی و مجد خوافی33
4ـ3ـ اعتدال در طنز گلستان34
4ـ4ـ اعتدال و میانه‌روی در خوراک34
4ـ4ـ1ـ اعتدال و میانه‌روی در گفتار39
4ـ4ـ2ـ اعتدال در مهر و قهر42
4ـ4ـ3ـ اعتدال در دوستی و دشمنی43
4ـ4ـ4ـ اعتدال در انفاق44
4ـ4ـ5ـ اعتدال در دخل و خرج45
4ـ4ـ6ـ اعتدال در شتاب و درنگ46
4ـ4ـ7ـ اعتدال در معاشرت و برخورد47
4ـ4ـ 8 ـ عدالت در گلستان و روضه خلد48
4ـ4ـ9ـ در بیان کبر و حسد58
4ـ4ـ10ـ در بیان بخل و لئیمی59
فصل پنجم: نتیجه‌گیری
نتیجه‌گیری64
فهرست منابع و مآخذ68
چکیده
اعتدال و میانه‌روی یکی از اصول بنیادی در تفکر و فرهنگ اسلامی به شمار می‌آید. در آموزه‌های قرآنی امری پسندیده شمرده شده است؛ و در آثار شاعران و نویسندگان انعکاس یافته است. سعدی و مجد خوافی ازجمله کسانی هستند که به مشی اعتدالی توجه خاص نشان داده‌اند. مفهوم اعتدال به نحو بارزی در آثار سعدی و مجد خوافی نمایان است در سبک نوشتار به لحاظ استفاده‌ی معتدل از آرایه‌ها وهم در محتوا به‌عنوان یکی از فضایل اخلاقی، دینی و اجتماعی موردتوجه قرار گرفته است. توجه به اعتدال و داشتن افکار و اندیشه‌های اعتدالی به‌گونه‌ای در هر دو کتاب مشهود و محسوس است گلستان سعدی دارای ارزش ادبی کم‌نظیر انتقال‌دهنده‌ی الگوهای رفتاری مطلوب وبیان کننده‌ی واقعیت‌های اجتماعی است. روضه خلد به‌عنوان یکی از آثار ارزشمند ادبی، دربرگیرنده‌ی داستان‌ها و سخنان حکیمانه بسیاری است که منشأ آن‌ها آیات و احادیث و قرآن کریم می‌باشد مجد خوافی در این به کتاب مفاهیمی چون اعتدال، مساوات، عدالت و غیره پرداخته است.
کلیدواژه‌ها: اعتدال، میانه‌روی، گلستان، روضه خلد، سعدی، مجد خوافی.
فصل اول:
کلیات پژوهش
1ـ1ـ مقدمه
اعتدال از ریشه‌ی عدل به معنی میانه‌گیری مابین دو حالت یک چیز ازنظر کمّی و کیفی و تناسب برقرار کردن میان آن دو است.
اعتدال یک اصل فراگیر است که در کل نظام هستی حاکم است، در گردش سیارات به دور خورشید تعادل بسیار حساسی وجود دارد، به‌گونه‌ای که اگر فاصله آن‌ها با خورشید نزدیک شود جذب خورشید می‌شوند و براثر گرما نابود می‌گردند و اگر دورتر از حوزه جاذبه آن فرار می‌کنند و از انرژی آن بهره نمی‌گیرند این تعادل و اعتدال در سیستم بدن ما انسان‌ها نیز عجیب و حیرت‌آور است. مضمون اعتدال در ادبیات کلاسیک فارسی به طرق مختلف انعکاس یافته است. سعدی اعتدال‌گرایی و پرهیز از افراط‌وتفریط را به‌منزله‌ی معیار و الگوی رفتار فردی و اجتماعی بارها توصیه کرده است.
گلستان همیشه گوهر درخشانی است در ادبیات ایران؛ زیرا سلامت انشا و زیبایی نثر آن را معیار فصاحت قرار داده است و مطالب پراکنده‌ی آن، نمودار اوضاع‌واحوال اجتماع و نماینده‌ی طرز فکر و طرز تعقل نژاد ایرانی است (دشتی، 1388: 302).
تأثیرپذیری سعدی از قرآن در اولین سطرهای گلستان در حیث فرم و شکل اثر ادبی، محتوا و معنا آشکار است و دیدگاه قرآنی در آثار وی نفوذ دارد.
مضمون اعتدال و میانه‌روی صفت مشترکی است که هم سعدی و هم خوافی بر آن تأکید دارند چراکه خروج از اعتدال موجب غفلت از یاد خدا می‌گردد و آدمی را به ورطه‌ی تباهی می‌کشد و اعتدال تضمین‌کننده سعادت انسان در دنیا و آخرت می‌گردد.
سعدی از آیات قرآن در زمینه مدح و ستایش خداوند، آموزش نکات اخلاقی و اسلام نتیجه‌های کاربردی در زندگی بهره گرفته است.
ادیبان و شاعرانی چند به تقلید گلستان دست به تألیفاتی زدند ازجمله می‌توان مجد خوافی را نام برد که در سال 733 هجری، روضه‌ی خلد را تصنیف کرد که حاوی مسائل مهم اخلاقی تعلیمی است در سراسر کتاب مضمون اعتدال هم در سبک به لحاظ مساوات در کاربرد جملات و آرایه‌ها استفاده معتدل از سجع و جناس و . . . و هم در محتوا به‌عنوان یکی از فضایل اخلاقی، دینی و اجتماعی متجلّی شده است. در این تحقیق سعی شده تا اهمیت و جایگاه اعتدال در آثار و اندیشه‌های دو شاعر و نویسنده بزرگ ایران یعنی سعدی و مجد خوافی تبیین گردد.
1ـ2ـ طرح مسئله
اعتدال از ریشه‌ی عدل به معنی میانه‌گیری مابین دو حالت یک‌چیز ازنظر کمّی و کیفی و تناسب برقرار میان آن دو است.
برگرداندن فارسی اعتدال «میانه‌روی» است که بر پرهیز از افراط‌وتفریط در هر کاری اطلاق می‌شود. اصل اعتدال یک اصل فراگیر است که در کلّ نظام هستی حاکم است و در قرآن کریم به آن عنایت فراوانی شده است در زندگی پربرکت پیامبر اکرم (ص) و در کلیه‌ی اعمال و رفتارشان به‌روشنی دیده می‌شود.
قرآن کریم امت اسلام را امت میانه و وسط می‌نامد و می‌فرماید: «وکذالکَ جَعَلناکُم امت وَسطا لِتکونوا شهداء علی الناس ویَکون الرسول عَلیکُم شَهیدا» و این‌چنین شمارا امتی میانه و معتدل ساختیم تا بر مردمان گواه باشد.
«تحصیل روش اعتدال و میانه‌روی در تمام ابعاد زندگی از بزرگ‌ترین توصیه، و دستورهای دین مبین اسلام است. این ارزش تا به حدّی است که رعایت آن موفقیّت انسان‌ها را در زندگی دنیوی و اخروی تضمین می‌کند خداوند حکیم روش درک صحیح را در اعتدال و میان روی قرار داده است و درست به همان صورت که دین اسلام راه میانه است قلمرو آن نیز ـ کعبه باشد ـ میانه‌ی زمین قرار داده شده است» (فرجی، 1380: 17).
«روی در قبله کن به هر کاری زان که در فقه خویش آور دست بهر هر کاری از راست آغاز کن نه بینی که مردم مثل می‌زنند گر رضای خدا همی طلبی این ادب شافعی مطلّبی چو خواهی که کار تو محکم بود چو از راستی بگذری خم بود»
(خوافی، 1345: 149).
مضمون اعتدال در ادبیات کلاسیک به‌ویژه در ادبیات تعلیمی و اخلاقی به طرق مختلف انعکاس یافته است تأکید شاعران و اندیشمندان مسلمان مانند سعدی و مجد خوافی بر اتخاذ این شیوه در زندگی. اندیشه، اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه‌ی خلد مجد خوافی.
سعدی و مجد خوافی ازجمله کسانی هستند که به مشی اعتدالی توجه خاصی داشته‌اند و این اندیشه راهم در سبک نوشتار و هم در محتوا به‌کاربرده‌اند.
«سبک ادبی گلستان که شاهکاری است در نثر فارسی و آیتی در فصاحت و بلاغت به شیوه‌ی فنّی بدون از افراط‌وتفریط و تکلّف درآوردن سجع و لغات دور از ذهن که آن را سهل و ممتنع خوانده‌اند زیرا فهمش آسان و تقلیدش دشوار و بیرون از توان است» (اتابکی، 1374: 7).
1ـ3ـ پرسش‌های اساسی تحقیق
1ـ اندیشه، اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه‌ی خلد مجد خوافی از کجا نشأت می‌گیرد؟
2ـ آیا جلوه‌های اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه‌ی خلد مجد خوافی علاوه بر محتوا در سبک آن‌ها نیز تبلوریافته است؟
3ـ شاخصه‌های اصلی و کلی به اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه‌ی خلد مجد خوافی شامل چه مواردی می‌شود؟
1ـ4ـ اهمیت و ضرورت تحقیق
بررسی و تحقیق درباره اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه‌ی خُلد مجد خوافی ازآن‌جهت اهمیت دارد که به‌عنوان یکی از اصول بنیادین تفکر اسلامی به شمار می‌رود و می‌تواند به‌عنوان الگوی زندگی برای آیندگان باشد.
از فضایل اخلاقی به شمار می‌رود که سعادت انسان‌ها را در دنیا و آخرت تضمین می‌کند، اعتدال امری مشروع و پسندیده و نیاز مبرم عصر و نسل ماست و مظهر عدل و عدالت است و عدالت خود محصول سه فضیلت حکمت، شجاعت و عفت است.
آنچه باعث تقویت وحدت در جامعه و میان مردم و رمز پایداری و رویارویی با مشکلات می‌گردد اعتدال است. عدل که از ریشه اعتدال می‌باشد 27 بار در قرآن آمده است به‌عنوان مثال ان الله یامر باالعدل والاحسان (نحل، 90) و آیات دیگری دراین‌باره آمده است.
اعتدال روش و مشی حرکتی در مسیر حق است و از عدل فراگیرتر و همه شئون حیات انسانی را در بر می‌گیرد و سامان می‌بخشد.
1ـ5ـ پیشینه‌ی تحقیق
جلوه‌های اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه‌ی خلد مجد خوافی در قیاس با آثار نویسندگان و شاعران مشهور ادبیات کلاسیک فارسی کمتر موردپژوهش قرار گرفته است.
مصححان و شارحان کتاب‌های سعدی و مجد خوافی گاهی اشاراتی مختصر به اندیشه اعتدال و میانه‌روی در آثار آن‌ها داشته‌اند، اما تاکنون در این خصوص تحقیق جامعی به عمل نیامده است.
1ـ 6ـ اهداف تحقیق
1ـ هدف اصلی از انجام این پژوهش تحلیل جلوه‌های اعتدال و میانه‌روی به‌عنوان یکی از مضامین برگزیده در محتوای گلستان سعدی و روضه‌ی خلد مجد خوافی و بیان و ثمرات آن است.
2ـ نشان دادن جلوه‌های اعتدال و میانه‌روی در سبک نوشتار گلستان سعدی و روضه‌ی خلد می‌باشد.
3ـ بیان فواید اندیشه اعتدالی و پرهیز از افراط‌وتفریط و مورد تأکید قرار دادن این شیوه در تمام جنبه‌های زندگی مردم جامعه می‌باشد.
1ـ7ـ فرضیه‌های تحقیق
1ـ اعتدال و میانه‌روی در گلستان سعدی و روضه خلد مجد خوافی از قرآن و سنت دینی و عرفانی سرچشمه می‌گیرد.
2ـ سعدی و مجد خوافی در شیوه نوشتار کتاب خود به دور از افراط‌وتفریط در تصنّع و پیچیدگی کلام و همچنین ساده‌نویسی مفرط دوری جسته و سبکی بینابین را برگزیده‌اند.
3ـ سعدی در گلستان و مجد خوافی در روضه خلد اندیشه اعتدال و میانه‌روی در تمام جنبه‌های زندگی مورد تأکید قرار داده است.
1ـ 8 ـ روش تحقیق
چون تحقیق حاضر با توجه به موضوع آن بنیادی است و ماهیت کتابخانه‌ای دارد، لذا از روش اسنادی و تحلیل محتوی استفاده شده است. روش اسنادی به روشی گفته می‌شود که مطالعه صرفاً از طریق کتب یا اسناد و مدارک به‌طور باواسطه صورت می‌گیرد؛ و روش تحلیل محتوی عبارت است از شناخت و برجسته ساختن محورها یا خطوط اصلی یک متن یا متون مکتوب و . . . در مواردی چند، تحلیل محتوی، روش توصیفی یا تشریحی است که درنهایت تحلیل وصفی را به دست می‌دهد. روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش، روش اسنادی و تحلیل متون ادبی و عرفانی و تفسیری است.
عمده‌ترین ابزار جمع‌آوری اطلاعات در این فیش است که ابزاری است از جنس کاغذ که بخشی از یک متن موردمطالعه در رابطه با مسئله تحقیق در آن ثبت می‌گردد و پس از پایان فیش‌برداری متناسب با فرضیه‌های تحقیق و در جهت اهداف موردنظر طبقه‌بندی به عمل می‌آید.
به‌منظور تجزیه‌وتحلیل اطلاعات بر اساس سؤالات پژوهش، طبقه‌های تحلیل و محتوایی، مشخص، سپس مفاهیم و مقوله‌های هریک از طبقه‌های تحلیل بر اساس نظام مقوله‌بندی مشخص، کدگذاری، استخراج، تحلیل جهت‌گیری و تفسیر خواهد شد.
فصل دوم:
مبانی نظری تحقیق
2ـ1ـ اعتدال در فرهنگ و لغت
اعتدال در فرهنگ لغت دهخدا و معین این‌گونه تعریف شده است:
اعتدال: میانه‌حال شدن در کمیّت و کیفیّت
میانه‌روی در هر چیز و عدم افراط‌وتفریط مأخوذ از تازی سکونت، آرامی، بردباری، ملایمت، تساوی، راستی، عدالت، برابری، همواری، تعادل، تعدیل، یکسانی و غیره همپوشانی دارد (دهخدا، 2931: 1345).
اعتدال: راست شدن، میانه‌حال شدن، راستی، میانه‌روی حد میانه سرما و گرما، حد میانه رطوبت و خشکی خریفی آغاز پاییز که دارای روز و شب مساوی می‌گردد (معین، 1388: 301).
افراط: از اندازه گذشتن، زیاده‌روی کردن (همان: 113).
افراط: زیاده‌روی کردن و تفریط: کوتاه آمدن و تباه کردن، بر باد دادن، ضایع ساختن، دست کشیدن از کار که به‌موجب قرارداد یا برحسب عرف و عادت برای حفاظت مال غیر لازم است کوتاهی و تباهی (همان: 1112).
«افراط» از باب افعال از واژه فرط گرفته شده است. فرط به معنای گذشت و پیش رفت، کوتاهى در کار و از دست دادن فرصت، زیاده‌روی کردن، شتاب، چیرگی و سبقت، در معنای افراط گفته‌اند که آن به معنای تجاوز از حد است که ضد آن یعنی تفریط بر وزن تفعیل به معنای از دست دادن، کوتاهی کردن، بیهوده و ضایع ساختن است. پس تجاوز از حد در دو سوی اعتدال را افراط‌وتفریط می‌گویند.
در زبان فارسی واژه فرط به معنای زیاده‌روی بسیار به کار می‌رود و قرآن واژه فرط به معنای زیاده‌روی و تجاوز از حدود به‌کار رفته است؛ مثلاً در آیه ۲۸ سوره کهف فرط در امر به معنای تجاوز در کاری چون پیروی از هواهای نفس به‌کار رفته است تفریط از باب تفعیل آن در معنای تقصیر و کوتاهی در کاری.
2ـ2ـ معنای لغوی میانه‌روی
میانه‌روی ترجمه‌ی واژه «وَسَطْ» در زبان عربی است «اوسط الشیء وسطه» برگزیده و منتخب هر چیزی که دارای دو طرف متساوی و یک اندازه باشد.
معنی دیگر (وسط) دوری از افراط‌وتفریط می‌باشد، افراط اضافه برخواسته و تفریط کمتر از آن است و آنچه حد وسط و برگزیده میان این دو باشد عدالت و میانه‌روی نام دارد. مشتقات وسط چندین بار در قرآن در مدح و ستایش به‌کار رفته‌اند.
در میانه‌روی معانی دیگری نیز وجود دارد که دین اسلام و امت مسلمانان را ممتاز می‌سازد.
الف) میانه‌روی یعنی «عدالت» در حقیقت عبارت است از میانه‌روی میان دو جنبه یا چند جنبه رودررو بدون جانب‌داری و تمایل به یکی از جنبه‌ها، یا موازنه و سنجش این جنبه‌ها به‌گونه‌ای که حق هرکدام عادلانه و به‌دور از حق‌کشی به آن‌ها اعطا گردد.
در سوره قلم می‌فرماید: «قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ» (سوره قلم، آیه 28).
نیک‌مردترین ایشان (عادل‌ترین) مگر من به شما نگفتم چرا به تسبیح و تقدیس خداوند نمی‌پردازید. امام رازی اوسط را به عادل‌ترین تفسیر نموده است.
ب) میانه‌روی یعنی مستقیم بودن: میانه‌روی یعنی مستقیم بودن راه و روش و دوری از کژروی و کج‌اندیشی و به تعبیر قرآن صراط مستقیم. ازاین‌رو اسلام به مسلمانان یاد داده که هرروز حداقل هفده بار راه‌یابی به صراط مستقیم را از خداوند درخواست نمایند. (اهدنا صراط المستقیم).
پیامبر در مورد مغضوبین و یهودیان و در مورد گمراهان مسیحیان را به‌عنوان نمونه ذکر کرده‌اند. همچنین در سوره انعام می‌فرماید: «وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» (سوره انعام، آیه 153). «این راه، راه مستقیم من است پیروی کنید و از راه‌هایی پیروی نکنید که شمارا از راه خدا پراکنده می‌سازد این‌ها چیزهایی است که خداوند شمارا بدان توصیه می‌کند تا پرهیزکار شوید».
ج) میانه‌روی یعنی ممتاز بودن.
2ـ3ـ معنای اصطلاحی اعتدال
رعایت حدّ متوسط و میانه در بین دو حال است از جهت کمیّت و مقدار و از جهت کیفیت و چگونگی هر چه تناسب در آن رعایت شده و به آن اعتدال گفته می‌شود.
2ـ4ـ واژگان مربوط به اعتدال
واژگان «اسراف» و «اتراف»، «تبذیر»، «غلّو» در قرآن کریم بیشتر در قالب کلیدواژه «قصد» مورد تأکید می‌باشد.
اعتدال مصدر باب افتعال از ریشه‌ی «ع ـ د ـ ل» در لغت به معنای حّد متوسط بین دو وضعیت دیگر و به‌طورکلی هرگونه تناسبی است که لازمه‌ی آن برقراری مساوات بین جهات مختلف است ازاین‌رو نقطه‌ی مقابل اعتدال، افراط‌وتفریط نامیده می‌شود که مفهوم جامه هر دو فساد به معنای خروج از حالت اعتدال است، بنابراین دو مفهوم «اعتدال» و «صلاح» با یکدیگر رابطه‌ی جانشینی و هر دو با مفهوم «فساد» رابطه‌ی تقابل دارند همچنین با توجّه به اینکه اعتدال به معنای میانه‌روی است، اسراف نقطه‌ی مقابل آن به شمار می‌رود.
2ـ5ـ فواید اعتدال
رعایت اعتدال و میانه‌روی بار انسان را در مسیر زندگی سالم‌تر به مقصد می‌رساند. «اعتدال» ضرورت امروز و همیشه جامعه اسلامی است تا در پناه آن بتوان به گسترش عدالت در حوزه‌های فردی و اجتماعی همت گماشت و بیشتر از آنکه مقوله‌ای سیاسی ـ اجتماعی باشد، مبتنی بر حق محوری و تعالیم اسلامی عدل ایجاد تعادل در گرایش‌ها، علایق، احساسات، تمایلات درونی، رفتار و روابط انسان‌ها با یکدیگراست.
از فواید اعتدال: استمرار روزی، احساس بی‌نیازی، نجات و سعادت، بارورشدن کردار نیک، عزّت نفس و شرافت، اجابت دعا، مهار نفس، ایجاد روحیه قناعت، مقابله با ناملایمات.
وقتی افراط‌وتفریط ناپسند و زیان‌بار است، حدّ وسط راه میانه و مرز اعتدال مفید و پسندیده خواهد بود. در فضایل اخلاقی نیز، علما گفته‌اند که خصلت پسندیده آن است که از حدّ اعتدال نگذرد.
و به دو مرز افراط‌وتفریط نرسد؛ مثلاً سخاوت را حدّ میانه بین بخل و ولخرجی دانسته‌اند، شجاعت را حدّ وسط میان ترس و تهوّر شمرده‌اند. تواضع را صفت متعادل میان غرور و ذلّت به‌حساب آورده‌اند. مناعت حدّ وسط میان خودستایی و خوار داشتن است.
شأن عقل تعادل است و شأن جهل بی‌تعادلی است (محدثّی، 1391: 17ـ18).
امیر مؤمنان علی علیه‌السلام درباره‌ی انسان جاهل می‌فرماید: «لاتری الجاهل الاّمفرطً أومفرطأ»4 انسان جاهل را نمی‌بینی مگر اینکه افراط می‌کند یا تفریط.

متن کامل در سایت امید فایل 

دین اسلام، دین وسط است دینی که برای تأمین «معاش و معاد» است. برنامه‌هایش از توازن و تعادل برخوردار است.
هم به نیایش با معبود فرامی‌خواند. هم تلاش برای تأمین زندگی.
2ـ 6ـ مفهوم حقیقی اعتدال در فرهنگ قرآنی
قرآن کریم، امت اسلام را امت میانه و وسط می‌نامد و می‌فرماید «وکذالک جعلناکم امه وسطا لتکونوا شهداءوعلی الناس‌و یکون الرسول علیکم شهیدا‌» و این‌چنین شما امتی میانه (معتدل) ساختیم تا بر مردمان گواه باشد معنای آیه فوق این است که در آیین اسلام، هیچ‌گونه افراط‌وتفریط وجود ندارد و مسلمانان برخلاف سایر فرقه‌ها، از مقرراتی پیروی می‌کنند که قانون‌گذار آن، به تمام نیازهای بشری آگاه بوده و همه جهات زندگی جسمی و روحی او را در نظر گرفته است.
اصل اعتدال که در قرآن کریم به آن عنایت فراوانی شده است، در زندگی پربرکت پیامبر اکرم (ص) و در کلیه اعمال و رفتارشان به‌روشنی دیده می‌شود. آنان هرگز در هیچ امری از اعتدال و میانه‌روی خارج نشدند.
سیره رسول خدا (ص) در همه‌ی وجوه، سیره‌ای معتدل بود همان‌طوری که حضرت علی (ع) در مورد آن حضرت فرموده است: «سیرته القصد» رسول خدا، سیره و رفتارش میانه و معتدل بود. در قرآن برای بیان مفهوم اعتدال از واژه قصد استفاده شده است، البته واژگانی چون وسط حنیف و سواء نیز بکار رفته است؛ ولی بیشترین کاربرد مفهوم و اصطلاح را می‌توان در واژه قصد و اقتصاد یافت.
در آموزه‌های قرآن اقتصاد و اعتدال در هر امری پسندیده شمرده‌شده و بسیاری از آموزه‌های دستوری قرآن برای ایجاد اعتدال در قوای انسانی و مهار و کنترل و هدایت آن به‌سوی اعتدال وارد شده است. مسئله اعتدال نه‌تنها صرفاً یک توصیه ساده اخلاقی یا دستور عادی دینی، آن‌هم در برخی زمینه معنای لغوی میانه‌روی ترجمه واژه «وَسَطْ» در زبان عربی است «اوسط الشیء وسطه» برگزیده و منتخب هر چیزی که دارای دو طرف متساوی و یک اندازه باشد. ها نیست و از این سطوح بالاتر است، بلکه میانه‌روی و اعتدال، یکی از خطوط برجسته جهان‌بینی توحیدی است که بر همه‌ی شئون و ساحت‌های حیات، سایه افکنده است و نه‌تنها تشریعاً بلکه تکویناً نیز خداوند به‌مقتضای حکمت بالغت خویش، نظام هستی را بر پایه‌ی اعتدال و تعادل آفریده و بر اساس تناسب و توازن استوار ساخته است «والسماء رفعها و وضع المیزان»؛ و شکل مطلوب عالم و آدم، حالت میانه، متعادل و متوازن آن‌هاست و لذا انسان، فطرتاً و طبعاً میانه‌روی را می‌پسندد.
2ـ7ـ عوامل خروج از اعتدال
ازجمله مهم‌ترین عوامل در این امر چنان‌که در آیات و روایات آمده اموری چون پیروی از شیطان، هواهای نفسانی، گناه و بی‌تقوایی، دنیاپرستی، مادی‌گرایی، حس‌گرایی، پیروی از مردم و مانند آن است.
1ـ تمایلات نفسانی: در قرآن کریم آمده است: «بگو ای اهل کتاب در دین خود، غلّو (زیاده‌روی) نکنید و غیر از حق نگویید و از هوس‌های جمعیتی که بیشتر گمراه شدند و دیگران را گمراه کردند و از راه راست منحرف گشتند پیروی ننمایید» (مائده، 77).
2ـ کفر: یکی از اسباب خروج از حد میانه‌روی را کفر معرفی می‌کند آنجا که می‌فرماید: «کسی که کفر را به‌جای ایمان بپذیرد، از راه مستقیم گمراه شده است پیروی از هوای نفس: کسی که از تمایلات نفسانی پیروی می‌کند دچار افراط‌وتفریط می‌شود. قرآن می‌فرماید: وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (کهف، 28).
هوای نفس فقط هوای شخصی نیست بلکه امیال حزبی و گروهی و جناحی را هم در بر می‌گیرد. تمایلات و محبت‌های افراطی باعث می‌شود چشم انسان به حقایق بسته شود. کسی می‌توان معتدل باشد که از قید احزاب و گروه و نفس رها شده باشد.
3ـ رابطه دوستانه مؤمنان با دشمنان خود و خدا: در قرآن کریم به این مطلب اشاره شده است: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، دشمن من دشمن خودتان را دوست نگیرد . . . و هر کس از شما چنین کاری کند، از راه راست گمراه شده است 6 با توجه به آیه فوق سرانجام طرح دوستی با دشمنان خدا گمراه شدن از راه ایمان و اخلاص و تقوی و اعتدال است و این بدترین انحرافی است که ممکن است به شخص مؤمن بعد از وصول به سرچشمه ایمان دست دهد.
2ـ 8 ـ افراط ‌وتفریط دو طرف اعتدال
دو شریعت کنونی یهودی و مسیحی در دو سوی افراط‌وتفریط قرار گرفته‌اند؛ یکی در اوج ظاهرگرایی و دیگری در اوج باطن گرایی است؛ یکی به دنیا و قوانین بسیار پایبند است و قوانین سخت و بلکه شدید بسیاری دارد و آن دیگری در بعد قوانین بسیار نرم و آرام به‌گونه‌ای که گویی قوانین ندارد. یکی کاملاً زمینی است و آن دیگری کاملاً اخروی و آسمانی. ازاین‌رو بیان می‌شود که دین ابراهیم دین وسط و میانه‌ای بوده است.
«امت اسلام امتی میانه و معتدل است. خداوند از امت اسلام به امت میانه یاد می‌کند و آنان را بهترین امتی می‌داند که در روی زمین ایجاد شده‌اند: همان‌گونه که قبله شما یک قبله میانه است شمارا نیز، امت میانه‌ای قرار داده‌ایم تا بر مردم گواه باشید راه میانه‌، همان تفکّر ناب توحیدی است که در میان اندیشه‌های خرافی، شرک، دوگانه‌پرستی، تثلیث، رهبانیت، جبر و تفویض، تناسخ، مادیگری و . . . با عنوان «صراط مستقیم» خودنمایی می‌کند و همه موحدان حق جو را در خویش جای می‌دهد و به سرمنزل مقصود ـ یعنی قرب الهی می‌رساند.
افراط‌وتفریط در کنار هر چیزی قرار بگیرد. اگرچه خیر محض باشد رنگ شرّ به خو می‌گیرد و متصّف به شر می‌شود و به همین دلیل انسان باید از آن پرهیز نماید» (فرجی، 1380: 13).
هرگونه افراط‌وتفریط موجب می‌شود عنوان ممدوح و پسندیده از یک صفت سلب شود و عنوان رذیله بر آن اطلاق شود افراط در بخشش به تبذیر، زیاده‌روی در فروتنی به ذلت و خواری افراط در بزرگ‌منشی به کبر منجر شود.
افراط و نقیض آن یعنی تفریط ازنظر عقل و وحی امری مردود است؛ زیرا خروج از دایره عدالت و اعتدال است که نظام احسن هستی بر محور و مدار آن آفریده شده است. از همین روست که افراط‌وتفریط را از مصادیق ظلم و درنتیجه فساد دانسته‌اند؛ زیرا خروج از عدالت و اعتدال و رفتار ظالمانه و ستمگرانه نتیجه‌ای جز فساد در عمل و جان و جهان و جامعه نخواهد داشت.
2ـ9ـ ریشه‌ی افراط ‌وتفریط
ناتوانی عقل، سبب اصلی افراط‌وتفریط است. کسانی که دچار افراط‌وتفریط می‌شوند. عموماً دست‌خوش نوعی عدم تعادل و توازن هستند و اگر در همان حال بتوانند به وجدان و عقل خود مراجعه کنند درمی‌یابند که دست‌خوش ضعف عقل گردیده‌اند و به عدم تعادل مبتلا شده و راه افراط‌وتفریط پیموده‌اند. امام علی (ع) می‌فرماید: «العاقل من الاشیاء مواضعها و الجاهل ضد ذلک» عاقل کسی است که هر کاری را به‌وقت و در جای خود انجام می‌دهد و جاهل کسی است که ضد این عمل می‌کند.
در روایات افراط‌وتفریط در مقابل هم به معنای متقابلان به‌کار رفته‌اند. ازجمله این‌که امیر مؤمنان علی (ع) می‌فرماید: «لا تَرَى الجاهِلَ إلاّ مُفْرِطا أو مُفَرِّطا؛ نادان را نبینى، مگر افراط‌گر یا تفریط‌گر» (نهج‌البلاغه، حکمت 70). پس افراط در برابر تفریط در این حدیث به‌کاررفته تا نشان دهد که آن‌کس که عاقل است به‌حکم عقل بر عدالت و اعتدال می‌رود و در هیچ کاری زیاده‌روی در فعل و ترک ندارد؛ یعنی نه در کاری زیاده‌روی و افراط می‌کند و نه آن‌که دست از کار بردارد و تقصیر و کوتاهی کند و هیچ کاری را انجام ندهد.
ازآنجایی‌که عقل به‌طور فطری و طبیعی در احکام عقل عملی و حکمت عملی، به عدالت حکم کرده و آن را حسن و پسندیده می‌شمارد و ظلم و ستم را به‌عنوان امری قبیح و ناپسند می‌داند، می‌بایست گفت که خروج از دایره اعتدال و عدالت و گرایش به دو سمت افراط‌وتفریط و به هم زدن تناسب و توازن، جز در بی‌خردی ریشه ندارد. پس کسانی گرفتار افراط‌وتفریط هستند که از عقل بی‌بهره هستند یا خردورزی و تعقل نمی‌کنند. از همین روست که امیر مؤمنان علی (ع) جاهل را اهل افراط‌وتفریط می‌داند.
پس خاستگاه و ریشه اصلی و بنیادین افراط‌گرایی و تفریط‌گرایی یعنی خروج از عدالت و اعتدال را که حکم عقل عملی و از احکام مستقل آن، باید در بی‌عقلی یا بی تعقلی یعنی عدم استفاده از عقل جست‌وجو کرد. این افراد در حقیقت جاهل به معنای غیرعاقل یا غیرمتعقل هستند که از عقل خود سودی نمی‌برند.
جاهل چون معرفت درست ندارد و راه صحیح و شیوه‌ی متعادل را نمی‌داند و مرزهای دقیق و باریک مسائل و معارف و سلوک مناسب را نمی‌شناسد، دچار زیاده‌روی یا کوتاهی می‌شود و یا از این‌طرف بام فرو می‌غلتد، یا از طرف دیگر. چون با جهلشان راه پذیرش موعظه و هشدار را می‌بندند و دچار نوعی غرورند امام علی (ع) چنین افرادی را که بیش‌ازحد مغرورند و خداوند آنان را به حال خودشان وا‌گذاشته است، از منفورترین اشخاص معرفی می‌کند و می‌فرماید: از مغبوض‌ترین افراد نزد خداوند متعال، کسی است که خدا او را به حال خودش رها کرده است. پس او از راه اعتدال بیرون رفته و گمراه شده است. خدا هرگز نمی‌خواهد کسی را رها کند، امّا وقتی جهل، فرمانده وجود کسی باشد و او را به وادی افراط‌وتفریط بکشاند، حالت پذیرش سخن حق را حتی از سوی خدا از دست می‌دهد، خدا هم او را به حال خودش وا‌می‌گذارد و این بدترین کیفر و قهر الهی است (محدّثی، 1391: 12).
2ـ10ـ اعتدال از دیدگاه حکما و دانشمندان
«اگر خلقان همه درویش باشند و گر جمله توانا و توانگر یکی درویش و دیگر یک معظم اسیر احتیاج خویش باشند جهان پرشور و کین گردد سراسر همه در دین و دنیا چاکر هم»
(خوافی، 1345: 99).
به عقیده خوافی این تعادل در آفرینش انسان متجلّی است خداوند هم درویش را و هم توانگر را آفریده است.
«ارسطو معتقد بود که انسان دارای قوّه‌ی غضبیه، شهویه، و عقل است. سعادت انسان در این است که این قوا را از افراط‌وتفریط نگه دارد و در زندگی تعادل آن را حفظ کند درنتیجه‌ی این تعادل از قوه غضب، شجاعت پدید می‌آید و از نیروی شهوت، عفّت و پاکدامنی و از عقل، حکمت و هرگاه میان خود این قوا، تعادل و هماهنگی برقرار شود حالتی به وجود می‌آید که در فلسفه اخلاق از آن به «عدالت» تعبیر می‌کند». «دستوری که بقراط حکیم برای زندگی، وضع کرده ساده زندگی کردن و راه اعتدال پیمودن است» (فرجی، 1380: 240).
«در جمله کارها اسراف مذموم است از آنچه اسراف تن را بکاهد و نفس را برنجاند عقل را برماند و زنده را بمیراند نه بینی که زندگانی چراغ از روغن است امّا اگر بی‌حدّ و اندازه روغن اندر چراغ دان افکنی، چنانچه از نوک چراغ دان بیرون آید و بر سر فتیله بیرون گذرد، بی‌شک چراغ بمیرد، همان روغن که از اعتدال سبب حیوه او بود از اسراف سبب ممات او بود.
پس معلوم شد که تنها نه از روغن زنده بود بلکه از اعتدال روغن زنده بود چون از اعتدال بگذرد اسراف پدید آید هم بدان روغن که زنده بود بمیرد و خدای عزّ و حل اسراف را بدین سبب دشمن دارد و حکما پسندیده‌اند اسراف کردن در هیچ کار که عاقبت مسرنی همه زیان است» (قابوس‌نامه، 1352: 105).
در ادبیات فارسی همه‌ی بزرگان بر میانه‌روی تأکید کرده از آن جمله شیخ محمود شبستری میانه‌روی را اصل فضایل دانسته و آن را پل صراط که همان راه مستقیم است که در دو جانب آن جهنّم یا رذایل قرار دارد.
ظهور نیکویی در اعتدال است جزای عدل نور و رحمت آمد عدالت جسم را اقصی کمال است سزای ظلم لعن و لعنت آمد
دمقراطیس می‌گوید: «چنان شیرین مباش که فرو برندت و چنان تلخ مشو که به دور افکنندت».
عبدالرحمان جامی درباره‌ی میانه‌روی می‌گوید:
«غرّه مشو که مرکب مردان مرد را نومید هم مباش که رندان جرعه نوش در سنگلاخ بادیه، پی‌ها بریده‌اند ناگه به یک ترانه به منزل رسیده‌اند»
و مولانا دراین‌باره چنین بیان می‌دارد:
«در خبر خیرالامور اوساط‌ها گر یکی خلطی فزون شد از عرض بر قرین خویش مغز اصفت نطق موسی بد بر اندازه و لیک نافع آمد ز اعتدال اخلاط‌ها در تن مردم پدید آید مرض کان فراغ آرد یقین در عاقبت هم فزون آمد ز گفت یار نیک»
(مثنوی، دفتر دوم: 327).
فردوسی میانه‌روی را محبوب‌تر و مطلوب‌تر می‌داند.
«ز کار زمانه میانه گزین کسی که میانه گزیند ز کار چه خواهی که یابی ز خلق‌ آفرین پسند آیدش گردش روزگار»
در نظر اندیشمندان مسلمان، گیتی بر اساس اعتدال است و هر چیز در جایگاه واقعی خود قرار دارد و حق واقعی خود را دریافت می‌دارد و وظیفه‌ی اصلی خویش را انجام می‌دهد.
نظامی در داستان «خسرو و شیرین» ضمن بیان داستان به رعایت حد اعتدال اشاره‌ای داشته است:
«طبیبی در یکی نکته نهفته است بیاشام و بخور خوردی که خواهی ز بسیار و ز کم بگذر که خام است دو زیرک خوانده‌ام کاندر دیاری یکی کم خورد کاین جان می‌گزاید چو بر حد عدالت ره نبردند خدا آن نکته را با خلق گفته است کم و بسیار کم کآرد تباهی نگه‌دار اعتدال اینت تمام است رسیدند از قضا بر چشمه‌ساری یکی پر خورد کاین جان می‌فزاید ز محرومی و سیری هر دو مردند»
(نظامی، 1363: 403).
فصل سوم:
زندگی‌نامه سعدی
و مجد خوافی
3ـ1ـ زندگی سعدی
«مشرف‌الدّین مصلح بن عبدالله سعدی شیرازی یکی از بزرگ‌مردان ادب فارسی و استاد سخن‌سرایان ایران می‌باشد بی‌شک سعدی پس از فردوسی، ستاره‌ای درخشان در آسمان شعر پارسی است که با نور فروزان خود چنان ادبیّات ایران‌زمین را روشن و منوّر ساخت که تاکنون پس از گذشت قرن‌ها هم چنان اثری باقی است» (یزدانی ـ میری، 1381: 187).
«شیخ سعدی خانواده‌اش عالمان دین بوده‌اند و در سال‌های اول سده‌ی هفتم هجری در شیراز متولد شده در جوانی به بغداد رفته و آنجا در مدرسه‌ی نظامیّه و حوزه‌های دیگر درس و بحث و تکمیل علوم دینی پرداخته و در عراق و شام و حجاز مسافرت کرده و حج گزارده و در اواسط سده‌ی هفتم هنگامی‌که ابوبکر بن سعدبن زنگی از اتابکان سلغری در فارس فرمانروایی داشت به شیراز بازآمده، و در سال ششصد و پنجاه هجری کتاب معروف به بوستان را به نظم آورده و در سال بعد «گلستان» را تصنیف فرموده و در نزد اتابک ابوبکر و بزرگان دیگر مخصوصاً پسر ابوبکر که سعد نام داشته و شیخ انتساب به او را برای خود تخلّص قرار داده قدر و منزلت یافته و همواره بنیان وبیان مستعدان را مستفیض و اهل ذوق را محفوظ و متمتع می‌ساخته و گاهی در ضمن قصیده و غزل به بزرگان و امرای فارس و سلاطین مغول معاصر و وزرای ایشان پند و اندرز می‌داده و به زبانی که شایسته است که فرشته و ملک بدان سخن گویند به‌عنوان مغازله و معاشقه نکات و دقایق عرفانی و حکمتی می‌پرورده و تا اوایل دهه‌ی آخر از سده‌ی هفتم در شیراز و در محلی که بقعه‌ی او زیارتگاه صاحبدلان است به خاک سپرده شده است» (فروغی، 1363: 12).
3ـ2ـ تحصیلات سعدی
«سعدی مقدّمات علوم را در شیراز فراگرفته و برای تکمیل معلومات به بغداد ـ که در آن روزگاران، یکی از مراکز علمی اسلامی بوده ـ رفته است.
وی نخست در مدرسه‌ی نظامیّه‌ی بغداد در مدرسه‌ی مستنصریّه‌ی آن شهر، کسب دانش کرده و از زبان و ادب عرب و محضر بزرگان آنجا و نیز از مجالس سماع خوشه‌ها چیده و توشه‌ها برگرفته است. همچنین از خدمت ابوالفرج ابن جوزی و شهاب‌الدین عمر سهروردی، کسب فیض کرده است؛ به‌طوری‌که نشانه‌های سهروردی را در پاره‌ای از سخنان وی می‌توان دید» (احمدی گیوی، 1386: 7).
3ـ3ـ ویژگی‌های اخلاقی سعدی
«خُلق عبارت است از سیمای باطنی و هیئت راسخ انسانی که به‌موجب آن افعال نیک و بد اختیاری، بدون تکلّف و تأمل از انسان صادر شود. این حالت بر اثر تعلیم و تربیت و تمرین و ممارست برای نفس پدید می‌آید و خصلت و حالت ثابتی می‌شود، بدان گونه که رفتارهای پسندیده و یا ناپسند، به‌طور طبیعی و بدون آنکه به فکر کردن و سنجیدن نیاز باشد از انسان سر می‌زند» (رهبر، 1377: 6).
گروهی معتقدند چنان‌که صورت ظاهر را نتوان تغییر داد، اخلاق که صورت باطن است نیز قابل‌تغییر نمی‌باشد و این خطاست؛ زیرا در این صورت، پند و اندرز و تأدیب و ریاضت و سفارش کردن به نیکی همه باطل خواهد بود و این در حالی است که حضرت رسول اکرم «ص» فرمود: «حَسِّنوا اَخلاقَکُم» خوی خویش را نیکو کنید. چگونه می‌توان منکر تغییر اخلاق در آدمی شد درحالی‌که حیوانات وحشی را می‌توان با تربیت اهلی نمود و سرکش را فرمان‌بردار کرد و آن‌همه، تغییر خُوی‌هاست (غزالی، 1352: 43) و لذا حضرت علی (ع) در نامه‌ای به امام حسن (ع)، با عنایت به صفای روحی و نیت سالم کودکان، به‌شتاب در پرورش آنان تأکید می‌نماید (نهج‌البلاغه، 1372: 523).
خلق‌وخوی نیکو داری فضایل بسیاری است، چنانکه از رسول اکرم (ص) سؤال کردند که دین چیست؟ فرمود: خلق نیکو و پرسیدند: فاضل‌ترین اعمال چیست؟ فرمود: خلق نیکو و نیز پرسیدند: بهترین چیزی که حق‌تعالی به بنده‌ای بدهد چیست؟ فرمود: خلق نیکو (غزالی، 1352: 428) و گفته‌اند: «هر بنایی را بنیادی است و بنیاد اسلام، خوش‌خویی است. خوی خوش صفت سیّد پیغامبران و فاضل‌ترین اعمال صدیقان و ثمره‌ی مجاهده‌ی متقیان و ریاضت متعبّدان و دری است گشاده به‌سوی نعیم جنان و جوار رحمان» (غزالی، ربع سوم، 1371: 112).
اقوال و افعال پسندیده و اخلاق حمیده، درهای بهشت‌اند. هر راحت و خوشی که به آدمی می‌رسد، از اقوال و افعال پسندیده و اخلاق حمیده می‌رسد (نسفی، 1377: 320).
و مولوی هیچ شایستگی و لیاقتی را در جهان بهتر از نیک‌خویی و اخلاق خوب ندیده است:
من ندیدم در جهان جستجو هیچ اهلیت به از خوی نکو
(زمانی، 1378: 810).
«سعدی از همه‌ی مواهب عشق و جوانی درخور توان خویش، بهره می‌جست و درعین‌حال، چشمی به گذشته و چشمی به آینده داشت، و گذشته را چراغ راه آینده می‌دانست.
او از چاپلوسی و خوش‌آمدگویی بیزار بود و برخلاف گویندگان روزگارش، خاکساری و خودکم‌بینی در شعر را از ادب نمی‌شمرد و اگر فرمانروایی را ستایش می‌کرد، به قول ملک اشعرایی بهار از دفع زیان بوده نه با آهنگ سود و سودا؛ و درعین‌حال، آنان را به داد و خدمت به رعیّت فرامی‌خواند.
به نوبتند ملوک اندر این سرای سپنج کنون که نوبت تست ای ملک به عدل‌گرای
همین استغنا و مناعت، باوجود صراحت و گستاخی و گاهی لحن گزنده‌اش، در نزد فرمان‌روایان بر عزّت و حرمت او می‌افزود» (احمدی گیوی، 1386: 9).
و همچنین است که دشتی درباره ویژگی‌های سعدی می‌فرماید «سعدی شاعری بی‌طمع و بی‌غرض و در عین حال مرد وارسته‌ای است که زهد خود را با خشونت و دوری از معاشرت نمی‌آمیزد. این‌گونه خصایص توأمان سعدی که در جای‌جای آثار نظم و نثرش نیز دیده می‌شود، سبب بزرگی و احترام وی می‌گردد و ملجأ و مرجع مردم قرار می‌گیرد. تا جایی که همه او را خیرخواه، مصلح و طرفدار حقیقت و انصاف می‌دانند و به وی به دیده‌ی تکریم می‌نگرند و این حیثیّت اجتماعی او را چنان شجاع و بی‌باک می‌سازد که حتّی زبان به پند و اندرز پادشاه می‌گشاید و چنان سخنان شایسته‌ای به رشته تحریر درمی‌آورد» (دشتی، 1388: 317).
سعدی مقدمات علوم ادبی و شرعی را چنان‌که مشهور است از پدربزرگ مادری، قطب‌الدّین شیرازی فراگرفت و سپس برای اتمام تحصیلات به بغداد رفت. این نخستین سفر سعدی است که مقدّمه‌ای برای سفرهای دورودراز دیگر او در اقطار گیتی به‌شمار می‌آید که خود می‌گوید:
در اقصای عالم بگشتم بسی به سر بردم ایّام با هرکسی
«سعدی از همان اوان جوانی روحی بی‌آرام داشت و در یک جای پای بند نبود و میل زیادی به گردش جهان و دیدن مردمان داشت تا جایی که بارها در اشعار خود به این نکته اشاره می‌کند:
به هیچ یار مده خاطر و به هیچ دیار چو ماکیان به در خانه چند بینی جور که برّ و بحر فراخ است و آدمی بسیار چرا سفر نکنی چون کبوتر طیّار»؟!
(یزدانی، 1381: 191).
«وی به حجاز و شام و لبنان و روم سفر کرد و چند بار پیاده به سفر حجّ رفت درباره‌ی سفرهای او به سرزمین‌های مشرق چون کاشغر و هند و شکستن بت سومنات که خود در آثارش از آن‌ها یاد کرده، به‌درستی نمی‌توان گفت که آیا این سفرها صورت گرفته یا سعدی آن‌ها را در قالبی برای حکایت قرار داده است. سعدی در سال‌های 620ـ621 ق به سفر آغاز کرده بود در حدود سال 655 ق یعنی سال تصنیف بوستان به شیراز برگشت» (اتابکی، 1376: 6).
«این‌گونه سفرها برای خود او دل‌انگیز بوده به او مجال آن می‌داد تا به قول صوفیان عصر در آفاق و انفس سیر کند دنیا را چنان‌که هست بیازماید، دنیا را چنان‌که باید باشد در خاطر خویش طرح نماید و از این‌که همه‌چیز را چنان‌که هست مایه‌ی شادی، مایه‌ی خرسندی و مایه‌ی دلنوازی بیابد مرد، عاشق زیبایی بود، جهان را زیبا می‌دید و به هرگونه زیبایی که به‌صورت انسانی تجسّم می‌یافت عشق می‌ورزید» (زرین‌کوب، 1379: 326).
3ـ4ـ آثار سعدی
آثار سعدی از نظم و نثر عبارت است از:
ـ سعدی نامه (یا بوستان) به نظم در ده باب که در سال 655 ق به پایان رسیده
ـ گلستان به نثر در هشت باب که در سال 656 ق تمام شده است.
ـ قصاید فارسی و عربی
ـ غزلّیات (در چهار بخش: طیبّات، بدایع، خواتیم، غزلیّات قدیم)
قطعات، مفردات (تک‌بیت‌ها) مراثی (سوگنامه‌ها)
ملمعّات و مثلثات (شعرهای دوزبانه‌ی فارسی و عربی)
ـ صاحبیّه (قطعات و قصایدی در مدح شمس‌الدین صاحب دیوان جوینی)
ـ خبثیّات (اشعار هزل و مزاح‌آمیز)
ـ مجالس پنج‌گانه
ـ رساله‌های شش‌گانه (اتابکی، 1373: 6ـ7).
اولین اثر او که ره‌آورد ارزنده‌ی شیخ شیراز است منظومه‌ی تعلیمی سعدی نامه یا بوستان می‌باشد خود شیخ در مقدمه‌ی کتاب ترتیب باب‌های بوستان را این‌گونه بیان می‌کند: یکی باب عدل است و تدبیر و رأی دوم باب احسان نهادم اساس، سوم باب عشق است و مستی و شور، چهارم تواضع و رضا پنجمین، ذکر مرد قناعت گزین، هفتم دراز عالم تربیت، به هشتم دراز شکر بر عافیت نهم باب توبه است و راه صواب، دهم در مناجات و ختم کتاب.
3ـ4ـ1ـ گلستان
دارای هشت باب؛ هریک از باب‌ها را چندین حکایت و سخنان پندآمیز آراسته است. باب اول با 41 حکایت اگرچه عنوان باب در سیرت پادشاهان است ولی همه حکایت‌ها به سیرت پادشاهان بر‌نمی‌گردد. در چند حکایت مذمت و تقبیح ستم و سفارش به عدالت است.
باب دوم با 47 حکایت در اخلاق درویشان و اشخاص حکایت‌ها کسانی هستند چون زاهد، پارسا، صالح، عابد، گدا، حکیم.
باب سوم در فضیلت قناعت، مراد سعدی از قناعت تنها کم خوردن و کم پوشیدن نیست بلکه بر هوای نفس بند نهادن و حس جاه‌طلبی و مال‌اندوزی را مغلوب کردن.
باب چهارم در فواید خاموشی: موضوع‌های حکایات عبارت‌اند از رازنگهداری، کم‌گویی، گفتگو نکردن با نادانان، دانستن آداب صحب.
عنوان باب پنجم در عشق و جوانی است و بیست حکایت دارد. عشق، زندگی و سرنوشت سعدی بوده و بی‌تردید او عاشق راستین بوده است.
باب ششم در ضعف و پیری است، ضعف و پیری مراد آن است که انسان به هنگام توانایی ضعف پیری را از یاد نبرد به هنگام جوانی حرمت پیران را بجای آورد و به هنگام پیری راه و رسم زندگی باب هفتم گلستان شامل نوزده حکایت و یک مناظره است.
باب هشتم را می‌توان زیباترین و درخشان‌ترین ابواب گلستان دانست هم از جهت محتوا که اغلب حاوی سخنان حکیمانه و یادآور کلام انبیا و اولیاست هم ازنظر شیوایی و رسایی که نظیر آن را در زبان فارسی کمتر می‌توان یافت.
3ـ5ـ ویژگی گلستان
«گلستان شاهکاری است در نثر فارسی و آیتی در فصاحت و بلاغت به شیوه فنّی بدون افراط‌وتفریط و تکلّف درآوردن سجع و لغات دور از ذهن که آن را نثر سهل و ممتنع خوانده‌اند زیرا فهمش سهل و آسان و تقلیدش دشوار و بیرون از توان است» (اتابکی، 1374: 7).
«گلستان میان سادگی نثر پیشینیان که جز ادای مقصود نمی‌نوشتند و سبک هنرنمائی متأخرین که حسن انشاء را در کثرت تزئینات می‌پنداشتند قرار گرفت، ازاین‌رو مقبول طباع مختلف گردید» (دشتی، 1339: 71).
ویژگی‌های سبک گلستان؛ به تحقیق ملک‌الشعرای بهار،
ـ ترتیب و تناسب و تنوع مطالب
ـ رجحان ضروری به غیرضروری
ـ مراعات حال خواننده
ـ رعایت مناسبات نثر و نظم که هیچ‌یک دیگری را نپوشاند
ـ رعایت آهنگ کلمات
ـ رعایت الفاظ از حدیث فصاحت و بلاغت و ترک ترکیبات دشوار و لغات وحشی یا بازاری که مخلّ فصاحت و بلاغت است ـ رعایت ظرافت و ادب (همان: 7).
«سعدی در این کتاب ظریف که هشت باب بیشتر ندارد و دیباچه آن‌هم مثل باب‌هایش از سخنان تکلّف‌آمیز عاری و از نکات اخلاقی و تربیتی مشحون است بین جد و هزل، بین قصّه‌نویسی و مقاله‌پردازی بین طیبت و تربیت چنان تلفیق معتدلی به وجود آورده است که در هیچ اثر دیگر همانند ندارد» (زرین‌کوب، 1379: 121).
«بهره‌گیری از تلمیح‌های ادبی و اشاره مستقیم و غیرمستقیم به آیات و مفاهیم قرآنی از ویژگی‌های قلم سعدی است».
توجّه سعدی به آیات قرآن، بهره‌گیری از نوعی حکمت شرعی و نبوی است، در دیدگاه وی تأکید بر این است که انسان باید شکرگزار خالق باشد، از پلیدی‌ها دوری کند و باید برای آراستگی به مکارم اخلاق و فضایل اخلاقی تلاش کند. درواقع الگوی اصلی سعدی در آثارش قرآن است.
سعدی یک عالم و حکیم مسلمان است. و ازاین‌رو آثارش رنگ و بوی اسلامی دارد و آن آثار هم ازنظر قالب هم ازنظر محتوا و پیام تحت تأثیر معارف اسلامی است. سعدی در آثار خود به شیوه‌های گوناگون از قرآن و معارف بیکران بهره گرفته است. یکی از ویژگی‌های سخن سعدی این است که جهت نصیحت به معاصرین و آیندگان به سرگذشت پیشینیان تمسّک می‌جوید چون معتقد است «نیک‌بختان به حکایت و امثال پیشینیان پند گیرند زان بیشتر که پیشینیان به واقعه او مثل زنند» بی‌تردید سعدی این شیوه را از قرآن کریم آموخته است و شیوه بیان قصص در قرآن و آیه «فأعتبروا یا اولی الابصار» را همیشه در پیش چشم داشت. شکی نیست که پند و موعظه وقتی به همراه سرگذشتی آورده شود یا قصه‌ای بیان گردد القاء آن گیراتر و آماده‌تر است (رنجبر کلهرودی، 1383: 9).
«کتاب گلستان زیباترین کتاب نثر فارسی است و شاید بتوان گفت در سراسر ادبیات جهانی بی‌نظیر است و خصایصی دارد که در هیچ کتاب دیگر نیست، نثری است آمیخته به شعر یعنی برای هر شعر و جمله و مطلبی که به نثر ادا شده یک یا چند شعر فارسی و گاهی عربی شاهد آورده است که آن معنی را می‌پرورد و تأیید و توضیح و تکمیل می‌کند» (فروغی، 1363: 14).
«گلستان سعدی یکی از آثار کلاسیک ایران است که همواره در طول هفت قرن گذشته، یکه‌تاز میدان فصاحت و بلاغت بوده است. اگرچه در طول این مدت مورد تقلید نویسندگان زیادی قرار گرفته و رسیدن به نثر آن همواره آرزوی دست نیافتنی هر نویسنده بوده و هست.
برخی از نویسندگان زبان فارسی کوشیده‌اند به تقلید از سبک گلستان اثری همانند آن پدید آورند امّا به باور همه‌ی اهل ادب و سخن، هیچ یک از اینان نتوانسته است اثری هم‌سنگ گلستان بیافریند. آثار زیر برخی از نمونه‌هایی است که به تقلید از گلستان نوشته شده است:
ـ نگارستان، به قلم معین‌الدین جوینی
ـ روضه الخد، به قلم جد خوافی
ـ بهارستان، به قلم عبدالرحمن جامی
ـ پریشان، به قلم میرزا جیب شیرازی (قاآنی)
ـ منشات، به قلم میرزا ابوالقاسم فراهانی (قائم مقام)
ـ گلستان، به قلم میرزا ابراهیم خان مدایح‌نگار
ـ خارستان، به قلم میرزا قاسم ادیب کرمانی
ـ صبح وصال، به قلم میرزا شفیع شیرازی (وصال)
ـ گنجینه معتمد، به قلم میرزا عبدالوهاب، متخلص به نشاط

کارشناسی ارشددانلود - پایان نامه

درخت انار از این جهت که جزء گیاهان مقاوم به خشکی است و آب کمتری را در مقایسه با سایر درختان نیمه گرمسیری از طریق تعرق از دست میدهد، قابل کشت در مناطق خشک میباشد. و در مناطقی که بارندگی سالیانه به طور متوسط 50 میلیلیتر است خود را با این شرایط سازش می‏دهد. از نظر آب و هوایی، انار با آب و هوای گرم و معتدل سازگار است و گرمای خشک و کویری را به خوبی تحمل می‏نماید. اگر گرما با وزش باد همراه باشد باعث ترکیدگی و سوختگی انار میشود و از مرغوبیت آن می‏کاهد. محدوده کشت انار تا عرض 41 درجه شمالی و جنوبی همراه با انجیر و زیتون است. بالاترین حد امکان رشد آن تا ارتفاع 1600 متری از سطح دریا است. بعضی از انواع آن در ارتفاع پایینتر و برخی بالاتر، رشد می نمایند. مهمترین عامل آب و هوایی که کشت و کار انار را محدود میکند، سرمای زمستانه است. سرمای کمتر از 15- درجه سانتیگراد باعث سرمازدگی و از بین رفتن درختان میشود. برای برطرف شدن دوره رکود، گیاه به 200 تا 400 ساعت دمای زیر 7+ درجه سانتیگراد نیازمند است و میوه آن برای رسیدن به تابستان گرم و طولانی نیاز دارد. اصولا دو نوع سرمازدگی در درختان انار دیده میشود:
الف) سرمای دیرس بهاره: در اواخر زمستان هوا تا اندازهای گرم میشود. در این هنگام است که شکوفهها، باز شده اند، اگر کاهش دما (که گاهی اوقات تا نیمه فروردین نیز به تأخیر میافتد) رخ دهد، باعث از بین رفتن محصول درختان میوه و خشک شدن جوانهها و حتی سرشاخههای نازک درختان انار خواهد شد و در نتیجه محصول به میزان قابل توجهی کاهش خواهد یافت. اگر محصول نیز تولید شود به گلهای دوم یا سوم انار مربوط میشود که کیفیت چندانی ندارند.
ب) سرمای فصل خواب: شامل سرمای زودرس پاییزه و سرمای شدید زمستانه است. درختان انار قادرند تا سرمای 14- درجه سانتیگراد را تحمل کنند. البته این در صورتی است که افت درجه حرارت، تدریجی باشد و این دما در فصل زمستان و یخبندان اتفاق افتد ولی در مجموع باید توجه داشت که درخت انار خاص نواحی نیمه گرمسیری است (شاکری، 1382).
5-2 ارزش غذایی و دارویی انار
بنا به نوشتههای تاریخی، مصریان بیش از 4000 سال به خاصیت دارویی ریشه درخت انار واقف بودند و برای از بین بردن کرمهای معده و روده استفاده مینمودند، زیرا در آن ماده آلکالوئیدی وجود دارد که پزشکان ایرانی نیز به خاصیت آن آگاهی داشتند. آب انار مدر است. مصرف رقیق شده آن با آب برای بهبود بیماری مجاری ادرار، درمان التهاب دستگاههای بدن و یا ناشی از نارسایی‏های کیسه صفرا توصیه گردیده است. در پوست ریشه انار، آلکالوئیدی به نام پله تیرن وجود دارد که به مقدار 50-40 گرم آن ضد کرم کدو است.
قسمت خوراکی میوه انار آریل نامیده میشود و به صورت تازه مصرف میشود. همچنین میتوان آب انار را به شکل عصاره غلیظ برای تهیه مربا و سایر فرآوردهها نگهداری نمود. انار از جمله درختانی است که علاوه بر میوه، گل و پوست میوه، ساقه، پوست ریشه و برگها منبع خوبی از متابولیتهای ثانویه و ترکیبات آنتیاکسیدانی همانند تاننها، رنگدانهها، فلاونوئیدها، استروژن های گیاهی و آلکلالوئیدهامیباشد. در طب سنتی به خاطر اثرات دارویی آن به عنوان دارو و در صنعت دباغی و رنگسازی مورد استفاده قرار میگیرد (میرجلیلی، 1381). از خواص دارویی آن در طب نوین، در درمان فشار خون بالا، کاهش تجمع پلاکتهای خونی، چربیهای خون، تنش اکسایشی و کند کردن پیری سلولها، درمان تصلب شرایین، درمان آرتریت، کاهش حمله قلبی و مغزی، استفاده میشود و دارای خاصیت استروژنی و فعالیت ضد میکروبی، ضد اسهال، آلودگیهای میکروبی، انگل، مشکلات تنفسی وراثتی میباشد (آسری و همکاران، 2008). استفاده از عصاره، پوست و روغن بذر آن دارای خواص ضد سرطانی بوده و در درمان و جلوگیری از سرطان نقش داشته و این خاصیت با اثر ضد التهابی آن در ارتباط است. همچنین تأثیر پلیفنولهای موجود در روغن هسته و آب انار تخمیر شده بر جلوگیری از فعالیت اکسیداسیونی و کاهش سنتز پروستاگلاندین ها که در نتیجه باعث کاهش رشد وتکثیر سلولهای سرطانی سینه در افراد میشود گزارش شده است (لانسکی و نیومن،2007)
6-2 گیاه شناسی انار
انار با نام علمی Punica granatum L. از خانواده انارسانان (Punicacea) می باشد. جایگاه انار در سیستم رده‏بندی گیاهان به شرح زیر است (میرجلیلی،1381):
347278729546800سلسله (Kingdom)............................. گیاهان (Plants).
شاخه (Phyllum).............................. گیاهان آوندی (Tracheophyta)
گیاهان دانهدار (Spermatophyta)
پیدازادان (Phanerogames)
رده (Class)........................................... نهاندانگان (Angiosperms)
زیر رده (Sub class)............................ دولپهایها (Dicotyledons)
راسته (order) ...................................... میرتال (Myrtales)
تیره (Family)....................................... پونیکاسه (Punicacea)
جنس (Genus)..................................... پونیکا (Punica)

متن کامل در سایت امید فایل 

گونه (Species)............................... Punica granatum L.
Punica protopunica Balf.
انار دارای عدد کروموزمی پایه هشت (8X= ) است و تعداد کروموزمهای بدنی آن شانزده (16 = 2n) گزارش شده است. خانواده انار از نظر گیاه شناسی تنها دارای دو گونه میباشد:
1-گونه غیر خوراکی (Punica protopunica Balf.): که نمونهای از آن در کشور ایران فعلاً وجود ندارد و این گونه انار در مناطق آفریقایی و سواحل جزایر سوکاترا در افریقا و اقیانوس هند پراکنش دارد. ابتدا تصور میشد که گونه پورتوپونیکا شکل اجدادی این جنس میباشد اما موارد مهم اختلاف ریخت شناسی و تشریحی در ساختمان گل، تخمدان، میوه، دمبرگ و برگ ثابت کرد که در حقیقت یک گونه ابتدایی است و این موضوع که این گونه از اجداد انارهای معمولی میباشند، صحیح نیست (میرجلیلی،1381).
2- انارهای خوراکی و معمولی ( Punica granatum L.) دارای 4 واریته به شرح زیر میباشند:
الف: واریته انار وحشی (Punica granatum L. var. spinosa Lam.): به طور معمول دارای خارهای زیادی است و میوه آن ریز و بسیار ترش است.
ب- واریته انار اهلی با نام علمی (Punica granatum L. sativa): به طور معمول بدون خار یا کم خار بوده و دارای شکل های گیاه شناسی متعددی است.
ج- واریته انار پاکوتاه یا مینیاتور با نام علمی (Punica granatum L. gracissima): یا (Punica nana L.): که بهطور معمول مشابه انار معمولی ولی در اندازه کوچک بوده که در گلدان ارتفاع آن به نیم متر نیز نمیرسد و دوره طولانی گلدهی دارد و در صنعت خزانهکاری آمریکا P.multiflora نامگذاری شده است.
د- انار پرپر با نام علمی (Punica granatum L. var. pleniflora): تعداد گلبرگ های گل در این گونه زیاد و گلهای آن درشت و با دوام است و اکثراً میوه تولید نمیکند و به فارسی به آن گلنار میگویند.
تفاوت این دو گونه در این است که گونه P. granatum بومی ایران و نواحی مدیترانه است و تخمدان آن دارای دو یا سه ردیف برچه بوده ولی در گونه P. protopunica تخمدان داری یک ردیف برچه است و بومی سوکوترا میباشد (میرجلیلی،1381).
7-2 خصوصیات ریخت شناسی انار اهلی(Punica granatum L.)
انار درختچه یا درخت کوچک است که به صورت چند تنه و فاقد تنه اصلی رشد کرده و اغلب به عنوان یک گیاه زینتی از آن یاد میشود (میرجلیلی، 1381).
1-7-2 شاخه
شاخه انار باریک و بهطور معمول ناصاف بوده و با توجه به رقم، دارای خارهایی با تعداد و طول مختلف می‏باشند. به عنوان مثال رقم شیرین شاهوار بدون خار و انار ترش سبز از پرخارترین رقم های انار ایران هستند. شاخهها به هنگام جوانی مقطع تقریباً چهار گوش داشته و در زمان رشد کامل، مقطع دایرهای دارند. شاخه دارای پوست تقریباً خاکستری تا سبز میباشد. درختچه انار تولید شاخههای نامنظم میکند و میوهها در انتهای شاخه‏های میوه دهنده یا روی شاخههای یک ساله به صورت منفرد یا چندتایی تشکیل میگردد که شاخههای میوه دهنده را سیخک میگویند. سیخکها در واقع شاخههای کوچک و فشردهای هستند که روی آنها جوانه‏های میوه دهنده یا برگ تشکیل میشود. بهطور معمول سیخکها در انار بهترین میوهها را تولید میکنند. نوع دیگری از شاخهها در انار به نام شاخچه وجود دارند که طول آنها از سیخکها بیشتر است و ممکن است تا 30 سانتیمتر نیز برسند. در انتهای این شاخهها بهطور معمول گل تشکیل میشود. شاخههای انار انشعابهای زیادی تولید میکنند و حالت متراکمی به تاج درخت میدهند. درختانی که چنین حالت متراکمی را از خود نشان می‏دهند اغلب میوه کمتری تولید میکنند (رنجبر و همکاران، 1384).
2-7-2 ریشه
ریشه درخت انار بسته به نوع خاک، اندازه چاله کاشت، قابلیت نفوذ و ریشه دهی درخت انار تا عمق 5/1 متر به طول عمودی و 2 تا 5/3 متر بهطور افقی نفوذ و گسترش مییابد. بهطور کلی پراکندگی ریشههای انار به موازات سطح زمین از عمق آن بیشتر است. چنانچه در زمان تهیه قلمه و کاشت آنها در خزانه طول قلمهها بلند باشد (80 سانتیمتر) دو سوم قلمه (70-60 سانتیمتر) در داخل بستر کاشت قرار می گیرد. گیاهان تولید شده از این قلمهها به دلیل تولید ریشههای طولی بیشتر در مقابل کم آبی مقاومت نموده و به علت جذب مواد غذایی بهتر، میوه بیشتر و با کیفیت مطلوبتری تولید خواهند کرد (رنجبر و همکاران، 1384؛ و بینام، 1389 ). در ریشههای درختان انار نیز مانند بسیاری از گونههای گیاهی همزیستی میکوریزایی دیده میشود. ظاهراً ریشههای دارای میکوریزا با ریشههای بدون میکوریزا در انار تفاوت دارند. انشعابهای دوتایی مکرر همراه با برآمدگی ریشهای نشانه آلودگی میکوریزایی است. فصل بهار بهترین فصل برای نمونه برداری و تعیین وجود میکوریزا در ریشههای درختان انار است. به نظر میرسد درختانی که در شرایط pH قلیایی دارای مقدار فسفر و کلسیم بالا می باشند، شرایط فیزیکی و فیزیولوژیکی بهتری دارند. احتمالاً بین نوع خاک و درصد آلودگی میکوریزایی و سلامت گیاه رابطه مستقیمی وجود دارد. در خاکهای شنی- لومی درصد آلودگی بالاتر و سلامت گیاهان بهتر میباشد. همچنین با افزایش درصد رس خاک، درصد آلودگی میکوریزایی کاهش مییابد (میرجلیلی، 1381). در پوست ریشه انار چهار آلکالوئید به نام های پلیترین، پسودوپلترین، متیل پلترین و مقدار زیادی تانن یافت میشود که در زمان بیماری رودهای و معده مؤثر میباشد (مقصودی،1386 و میرجلیلی،1381).
3-7-2 برگ
برگها کامل با دمبرگ کوتاه، بدون کرک و فاقد گوشواره میباشند. برگهای انار متقابل و گاهی منفرد و تقریباً فراهم میباشند. برگهای مستطیلی، سرنیزهای و یا خطی مستطیلی بوده و طول آن 1 تا 8 سانتیمتر و عرض 5/0 تا 2 سانتیمتر میباشد. انار در نواحی معتدله و نیمه گرمسیری خزان پذیر بوده ولی در مناطق ساحلی، گرمسیری و مرطوب با زمستانهای ملایم مانند هندوستان و مناطق جنوب شرقی کشور (شهرستان چابهار) به صورت همیشه سبز دیده می شوند و ریزش برگهای آن مانند درختان گرمسیری میباشد. در نوک برگ درخت انار، غده مولد شهد وجود دارد که از آن ترشح خارج میشود. در میان این ترکیبات ترشحی موادی مانند گلوکز، فروکتوز و ساکارز تشخیص داده شده است. در هر برگ یک غده منفرد در نوک آن وجود دارد که از توده سلولهای کروی شکل و متراکم تشکیل شده است. برگ انار در طب سنتی به حالت تازه یا خشک در درمان ضعف اعمال معده، کم اشتهایی، کمخونی، میگرن و ضعف عمومی استفاده میشود (بهزادی شهر بابکی، 1389 و رنجبر و همکاران،1384).
4-7-2 گل
گلهای انار دارای تخمدان تحتانی (همه اعضا گل روی تخمدان قرار گرفتهاند)، بیبو و به رنگهای قرمز یا قرمز مایل به نارنجی و در برخی از گونههای تزئینی به رنگ سفید و یا به رنگ زرد میباشند. گلهای انار درشت، به قطر 3 سانتیمتر، به طول 5/3 تا 5/7 سانتیمتر و عرض 8/3 تا 5 سانتیمتر می رسند. گلهای کامل و زنگولهای شکل یا استوانهای هستند که دارای اندام نر و ماده به حالت دوجنسی هستند. گلها منفرد یا مجتمع (بهصورت یک گل آذین گرزن) تشکیل میگردند. گلهای منفرد در انتهای شاخهها را گلهای انتهایی میگویند. گلها ممکن است در انتهای شاخههای کوتاه و با رشد کم (سیخک) و یا در انتهای شاخههای بلندتر (شاخکها) تشکیل گردند. گلهای انار بهطور معمول در سه دوره زمانی ظاهر میشوند. دوره اول، طولانیتر بوده و در این دوره اغلب گلها روی سیخکها تشکیل میشوند و هرچه تعداد این گلها بیشتر باشد، از نظر تولید محصول بهتر است. دورههای بعدی تولید گل، کوتاهتر هستند و در مجموع دوره گلدهی نسبتاً طولانی و تا اواسط تابستان ادامه دارد. گلهایی که در انتهای فصل به وجود میآیند بهصورت کناری و در کنار برگ نیز مشاهده میشود. گلهای انار دارای شهد نیز میباشند که فعالیت زنبورهای عسل روی گلهای انار نشان دهنده این مطلب است. دانههای گرده انار بسیار درشت و سنگین بوده و مقدار گرده تولیدی نیز بسیار زیاد است و عمل گرده افشانی توسط حشرات انجام میگیرد. وجود شهد در قاعده پرچمها باعث جلب حشرات، زنبور عسل و زنبوری به نام آنتیدیوممیشود. از لحاظ تبدیل به میوه و ارزش اقتصادی، گلهای انار به سه دسته تقسیم میشوند:
الف) گلهای بارور (ثمری یا زایشی): که نسبت به گلهای دیگر اندازه درشتتر داشته، دارای خامه و پرچم بلند، بساکها و کلالهها تقریباً هم اندازه که کلاله مادگی بالای پرچم قرار داشته و فعال میباشد. این گلها کشیده هستند و قطرشان در محل اتصال بیشتر از قطرشان در محل گردن گل است. این گلها بطری مانند می‏باشند. میوههای مرغوب تجاری انار مربوط به این نوع گلها میباشد.