مرزه، گیاهی، این، آن‌ها، برگ‌های، اسانس

یافته‌های جدید، روزبه‌روز اهمیت ویژه‌ای می‌یابد(فلوک، 1384).
گیاهان دارویی به عنوان یک منبع جاودانه برای طب مدرن تاکید مضاعفی می‌باشند(آخوندزاده، 1379)، که براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی80% از مردم یک هدر کشورهای توسعه یافته زندگی می‌کنند کم و بیش برای درمان از گیاهان دارویی استفاده می‌نمایند(مصحفی و همکاران، 1383). جمله گیاهان دارویی بسیار حائز اهمیت گیاهان خانواده نعناع هستند، که تیره نعناعیان یکی از بزرگترین تیره‌های گیاهی است(زرگری، 1376). هدف از انجام پژوهش حاضر شناسایی درصد و ترکیبات تشکیل دهنده اسانس دو گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری و بررسی خواص بیولوژیکی اسانس دو گیاه روی باکتری‌ها‌ی Staphylococcus aureus، Staphylococcus epidermidis، Bacillus cereus، Escherichia coli و مخمر candida albicans، به منظور امکان استفاده از این گیاهان درصنایع دارویی می‌باشد.

تاریخچه گیاهان دارویی:طبق برآوردها در حال حاضر 750 هزار گیاه گلدار یا دانه‌دار در زمین یافت می‌شود و تاکنون 300 هزار گیاه در جهان شناسایی شده‌اند. قاره آمریکا با دارا بودن 138 هزار گونه گیاهی از جمله منابع غنی گیاهان در جهان است و این در حالی است که قاره آسیا دارای 123 هزار گونه گیاهی است. در بین کشورهای آسیایی بیش‌ترین تعداد و تنوع گونه‌ها متعلق به کشورهای چین، اندونزی، هند، برمه، تایلند، مالزی و ایران است. ایران که یکی از هفت کشور آسیایی است، بیش‌ترین گیاهان دارویی را دارد و در سه دهه گذشته شاهد روند رو به رشد مردم در زمینه استفاده از این داروهای گیاهی و احیای طب سنتی هستیم (آیت الهی، 1389). فلور غنی ایران حدود بیش از 8000 گونه گیاهی را که 2 برابر فلورکل قاره اروپا است در برمی‌گیرد و به عنوان یک مزیت منحصر به فرد در جهان به شمار می‌آید(میرجلیلی، 1382). کشور ایران یکی از معدود وکم نظیرترین کشورهایی است که دارای شرایط آب و هوایی متنوع و خاکی ویژه است که این امر خود موجب تنوع رشدگیاهان مختلفی چون گیاهان دارویی شده است که آن را یک بانک غنی ژن می‌توان دانست(جعفری و همکاران، 1375).
1-2- تفاوت بین گیاهان دارویی، داروهای گیاهی و شیمیایی:در بین اکثر افراد تفاوتی بین گیاهان دارویی و داروهای گیاهی قایل نیستند، درصورتی‌که داروهای گیاهی که به نام مواد موثره نیز نامیده می‌شوند، داروهایی می‌باشند که از گیاه حاصل شده‌اند و حاوی ترکیبات شیمیایی می‌باشند که به صورت انفرادی یا در ترکیب با هم، در بدن انسان عمل‌کرده و از ایجاد اختلالات جلوگیری می‌کنند و سبب بازگشت سلامتی می‌گردند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). تفاوت بین گیاهان دارویی و داروهای گیاهی با داروهای شیمیایی را می توان در میزان عوارض کمتر آن‌ها برشمرد و با ظهور داروهای شیمیایی و بیولوژیک، نقش و اهمیت گیاهان دارویی در تامین سلامت بشر، در معرض فراموشی قرارگرفت، اما با گذشت زمان، استقبال از گیاهان دارویی با رشد قابل توجه‌ی روبرو شده است. به نظر می‌رسد مردم جهان از یک سری نارسای‌های طب مدرن خسته شده‌اند و به طور روز افزون به سمت داروهای گیاهی روی می‌آورند(قاسمی دهکردی و همکاران، 1380).
1-2-1- ارجحیت گیاهان دارویی:
یکی از مشکلات بزرگی که طب جدید با وجود امتیازهای ظاهری آن نسبت به طب سنتی با خود به ارمغان آورده، مصرف روزافزون داروهای شیمیایی است که متاسفانه روزبروز شکل حادتری به خود می‌گیرد. در مورد پیامدهای این مسئله می توان به دو نکته بسیار مهم اشاره کرد:
نخست اینکه میکروب‌ها و ویروس‌ها بر اثر مصرف مدام، بی‌رویه و گاهی بدون توجه به طریقه خاص مصرف برخی داروها، بتدریج مقاون می‌شوند؛ به این ترتیب تاثیر داروها ضعیف و حتی خنثی می‌شود و در نتیجه بیماران به افزایش مصرف و انواع قوی‌تر داروها روی می‌آورند.
ثانیاً اگر چه استفاده از داروهای شیمیایی در درمان بیماری‌های خاصی که مورد نظر است مفید واقع می‌شود، ولی مصرف طولانی و در برخی موارد برخی مقطعی آن‌ها عوارض خاصی از خود برجا می‌گذارد که« عوارض جانبی» نامیده می‌شود و بعضاً ممکن است از خود بیماری نیز خطرناک‌تر باشد.
البته این نکته را نیز نباید نادیده گرفت که داروهای شیمیایی عمدتاً با تقلید از فرمول داروهای گیاهی اما به صورت مصنوعی در آزمایشگاه‌های داروسازی تهیه می‌شوند، ولی اخیراً مشخص شده است در صورتی که برخی از انواع ترکیبات موجود در گیاهان که در آزمایشگاه‌ها به خالص تهیه می‌شوند، همراه با سایر ترکیبات موجود در گیاه به مصرف برسند، عوارض جانبی آن‌ها از بین می‌رود و تنها اثرات مفید آن در شخص آشکار می‌گردد(ولاگ و استودولاژ، 1387).
1-3- تیره نعناعیان:
تیره نعناعیان یکی از بزرگترین تیره‌های گیاهی است که دارای بیش از 4000 گونه و 200 جنس است، این تیره شامل گیاهان گلدار بوده و در تمام نقاط جهان به ویژه در منطقه مدیترانه انتشار دارند(تنها در مناطق قطبی شمالی و جنوبی یافت نمی‌شوند)(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1392). اغلب گیاهان این تیره تولیدکننده اسانس‌ها، ترپن‌ها و ترکیبات فنلی می‌باشند(زرگری، 1376؛ بقالیان و نقدی بادی، 1379).
گیاهان این تیره عموماً علفی، خشبی، یک ساله، دو ساله و یا چندساله و بندرت دارای نمونه‌های پیچنده یا درختچه می‌باشند. اغلب گیاهان این تیره تولیدکننده ترپن‌ها و انواع ترکیب‌های معطر هستند که عمده این ترکیب‌ها را درغدد اپیدرمی برگ‌ها، ساقه‌ها و گل‌ها ذخیره می‌کنند. به طورمعمول گیاهان این تیره به واسطه داشتن اسانس از بوی مطبوع و گاهی تندی برخوردارند. اسانس ترشح شده نیز، معمولاً خارج از جدار سلولزی، در زیر کوتیکول جمع می‌گردد و این خود باعث می‌شود که بشره در همان ناحیه، کمی متورم جلوه نماید(زرگری، 1369). گیاهان این تیره دارای ساقه‌های چهار گوش، برگ‌های متقابل و صلیبی شکل (اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، معطر و بدون گوشوارک بوده و عموماً ساده‌اند بطوری که وجود برگ‌های مرکب در آن‌ها دیده نشده است(زرگری، 1369) و در مناطق گرم و خشک، برگ‌ها پوشیده از تار و کرک‌های فراوان می‌باشند. گل آذین اغلب گرزن، گل‌ها کامل نامنظم و به صورت مجتمع در قسمت فوقانی ساقه‌ها روی چرخه‌های ویژه(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، پنج پر، دارای 5 گلبرگ و 5 کاسبرگ نا منظم با تقارن سطحی می‌باشند. میوه به صورت فندقه چهارتایی و محتوی دانه‌های بدون آلبومین است و از مشخصات آن این است که معمولاً محصور در کاسه گل باقی می‌ماند، بعضی از گیاهان نیز ندرتاً ممکن است میوه‌ها بصورت شفت داشته باشند.
گونه‌های زیادی از گیاهان تیره نعناعیان، سریعاً تحت تاثیر شرایط متفاوت محیط زندگی قرار می‌گیرند مانند انواعی از آن‌ها که در دشت‌ها و اماکن مرطوب می‌رویند، اگر در محیط‌های خشک قرار گیرند، به سرعت تغییراتی از نظر سازش و تطابق با محیط حاصل می‌کنند تا مقاومت آن‌ها در مقابل تعرق، زیاد شود بطوری که برگ‌های آن‌ها پوشیده از کرک می‌گردد، یا کناره پهنک برگ‌های آن‌ها به سمت پایین خمیدگی حاصل می‌کند و یا روزنه‌ها، به حالت فرورفته در بشره باقی می‌ماند و یا ممکن است هیپودرم در آن‌ها بصورت کاملاً کلانشیمی درآید و یا برگ حالت نسبتا ضخیم و چرمی پیدا کند و حتی سطح آن ممکن است کاهش حاصل نماید به حدی که بکلی از بین برود(زرگری، 1369).
در این تیره گونه‌های دارویی، زینتی و تولیدکننده شهد به وفور یافت می‌شوند. گونه‌های دارویی این تیره به صورت زینتی نیز کشت می‌شوندکه به گونه‌ا‌ی از گیاه سالویا می‌توان اشاره کرد. اکثرگیاهان این تیره معطرند و مورد چرای دام واقع نمی‌شوند. بنابراین هیچ گونه ارزش علوفه‌ای ندارند. برخی ازگونه‌ها درآشپزی و یا داروسازی استفاده می‌شوند(صداقت، 1386).
از مهمترین جنس‌های گیاهان دارویی و اسانس‌دار این تیره در ایران می‌توان به آویشن، مرزه، مرزنجوش، مریم گلی، نعناع، زوفا، ریحان، آویشن پهن برگ، آویشن برگ باریک، بادرنجبویه، بادرشبی (بادرشبو)، رزماری یا اکلیل کوهی، اسطوخدوس، گزنه سفید، مریم نخودی، مورخوش، نعناع گربه، فراسیون وچای‌ کوهی اشاره کرد و همچنین از دیگر گیاهان این تیره می‌توان به لبدیسی ، گوش بره ، قاشقک، سنبل بیابانی، حسن یوسف، برازمبل اشاره کرد که دارای خواص دارویی کمتری می‌باشند(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376).
1-3-1- مواد موثره:ماده موثره گیاهان این تیره عمدتاً از نوع اسانس است که در کرک‌های ترشحی یا حجره‌ها مخصوص در برگ، ساقه و گل‌ها ساخته و ذخیره می‌شود(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، برخی گونه‌ها(نظیر لبدیسی و استاکه)، یا فاقد اسانس هستند یا از مقادیر بسیار کمی اسانس برخوردارند(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1392). علاوه براسانس، عصاره گیاهان تیره نعناعیان حاوی دی ترپنوئیدها، تری ترپنوئیدها، ساپونین، آلکالوئیدهای پیریدینی و پیرولیدینی، هورمون‌های دافع حشرات، پلی فنل‌ها و تانن‌ها، ایریدوئیدها، کینون‌ها، فورانوئید، کومارین، قندهای رافینوز و استاکیوز می‌باشد(علیزاده، 1392)، در اندام‌های مختلف این گیاهان، موسیلاژ، تانن و مواد تلخ نیز وجود دارد(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376).
1-4- جنس مرزه:مرزه از خانواده نعناعیان و زیرخانواده نپتویده است که حدوداً دارای200 گونه گیاهی و درختچه‌ای است، گیاهی است علفی(زرگری، 1369)، یکساله کوتاه، خودرو(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388) و مقاوم، دارای گونه‌های متعدد(امیدبیگی، 1386)، دارای ریشه کوچک و مستقیم با انشعابات فراوان، شاخه‌های نازک به رنگ سبز مایل به کبود منشعب با خطوط طولی است، در مرحله گلدهی قاعده ساقه نیمه خشبی و به رنگ بنفش و یا ارغوانی دیده می‌شود. این گیاه حالت بوته‌ای کوتاه و پر پشت داشته که وابسته به شرایط اقلیمی محل رویش است، قسمت تحتانی دارای انشعاب‌های بیش‌تری است و پایه ساقه(قسمت تحتانی) چوبی و بندرت کرکدار به رنگ سبز تیره و در مرحله گلدهی، رنگ آن به بنفش یا قهوه‌ای روشن(امیدبیگی، 1386)، برگ‌های متقابل دارای دمبرگ کوتاه با حاشیه کامل(امیدبیگی، 1386)، به رنگ سبز و گاهی سبز مایل به بنفش و یا ارغوانی می‌باشند. برگ‌های آن منحصراً یک رگبرگ دارد و در سطح آن‌ها نیز نقاط ریز و فراوانی که عبارتند از غده‌های اسانس‌دار، دیده می‌شود(زرگری، 1369). گل‌ها نامنظم، کوچک و دو جنسی به رنگ بنفش یا صورتی تا آبی- سفید هستند و به صورت خوشه در دسته‌های محوری قرار دارد. میوه کوچک، کروی شکل و از نوع کپسول، 4 فندقه تخم مرغی به رنگ قهوه‌ای تیره است(امیدبیگی، 1386). در ایران 15 گونه گیاه علفی یکساله و چند ساله موجود است که 9 گونه آن انحصاری ایران هستند (رشینگری، 1982).
پراکندگی جغرافیای مرزه در مناطق مدیترانه، جنوب، جنوب شرق اروپا و شمال آفریقا(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387) است و در دامنه وسیعی از شرایط آب و هوایی رشد می‌کند. مرزه باغی در سایر مناطق دنیا به صورت کاشته شده یافت می‌شود(علیزاده، 1392).
1-4-1- گونه‌های موجود در ایران:جنس مرزه، دارای حدود 235 گونه می‌باشد که 15 گونه از این جنس در ایران وجود دارند که به تقریب10 گونه آن بومی و منحصر به کشور ایران می‌باشد که عبارتند از: مرزه آذربایجانی، مرزه بختیاری، مرزه صخره‌زی، مرزه تالشی، مرزه جوربرگ، مرزه کلاری، مرزه خوزستانی، مرزه کرمانشاهی و مرزه سهندی علاوه بر این حدود چهار گونه دیگر علاوه بر ایران در تالش، ترکمنستان، آناتولی، قفقاز، ماورای قفقاز و عراق نیز می‌رویند که عبارت از مرزه آناتولی، مرزه گل درشت، مرزه جنگلی(مرزه سفید)و مرزه سنبله‌ای می‌باشند(علیزاده، 1392).
1-4-2- مرزه خوزستانی:مرزه خوزستانی گیاهی است بوته‌ای به ارتفاع حدود 30 سانتی متر، با ساقه‌های منشعب، پوشیده از کرک‌های زگیل مانند خیلی‌کوتاه ساده و غده‌دار، با برگ‌های متراکم، میان‌گره‌ها کوتاه، کم و بیش هم‌پوش، متقابل متناوب، مسطح تا ناودانی، تخم مرغی– دایره‌ای، در قاعده باریک و دمبرگ مانند، پوشیده از کرک، در سطح زیرین با تراکم بیش‌تر، همراه با غده‌های ترشحی متراکم در سطح فوقانی، در حاشیه کم و بیش مژه‌دار، برگ‌های گل‌آذینی کم و بیش شبیه به برگ‌های ساقه‌ای ولی کوچکتر، دم گل‌آذین کوتاه، براکته‌ها سرنیزه‌ای. لوله‌ای استکانی، دولبه‌ای، دندانه‌های لبه بالایی سه گوش، بنفش مایل به آبی است. میوه فندقه تخم مرغی، دارای رگه‌های مشبک در قسمت انتهایی و زمان گلدهی اواخر پائیز تا اوایل زمستان می‌باشد (جم‌زاد، 1388).
مرزه خوزستانی حاوی عطری تند و ارزش دارویی زیادی است(معلم و همکاران،2011 و مظفریان، 1378) یکی از گونه‌های اندمیک حوزه جنوب ایران است(معلم و همکاران، 2011؛ عصری، 1388) و در کوهپایه‌ها و سنگ‌های آهکی شکاف‌دار می‌روید. ماده موثره این گیاه اسانس، که میزان آن از 1 تا 5 درصد متغیر است، کارواکرول، گاما-ترپینن، پارا-سیمن، بتا-بیسابولن، ترپینئول و آلفا ترپینن از ترکیبات عمده تشکیل دهنده اسانس گیاه می‌باشند، ترکیبات معطر آن در صنایع دارویی، غذایی و عطرسازی کاربرد فراوان دارد(معلم و همکاران،1390).
پراکندگی جغرافیایی مرزه خوزستانی در استان‌ لرستان، اندیمشک به پل دختر، روستای پالان و در استان خوزستان، 72 کیلومتری اندیمشک به خرم آباد و 5 کیلومتر بعد از پل تنگ در شکاف صخره‌های آهکی در ناحیه صحارا- سندی در ارتفاع 474 تا 520 متری می‌روید(جم‌زاد، 1388).
1-4-3- مرزه رشینگری:مرزه رشینگری، گیاهی است یکساله یا همیشگی، چندساله بسیار معطر، با قاعده چوبی، از قاعده منشعب، ساقه به ارتفاع حدود50 سانتی‌متر، تمام گیاه پوشیده از کرک‌های بلند خاکستری رنگ، برگ‌های قاعده‌ای، تخم مرغی پهن و یا دایره‌ای، در قاعده بتدریج باریک و به صورت دمبرگ به طول1 میلی‌متر ادامه یافته، پوشیده از غده‌های ترشحی چسبیده فراوان، برگ‌های پایینی مسطح، بالایی‌ها بتدریج به طرف داخل تاخورده است. گل‌آذین سنبله مانند، متراکم با فاصله کم نسبت به یکدیگر. برگک سرنیزه‌ای، لوله‌ای- استکانی، دو لبه‌ای، دندانه‌‌ی لبه بالایی سه گوش، نوک تیز و پایینی‌ها سرنیزه‌ای. جام گل زرد کم رنگ، در لبه ارغوانی و پرچم‌ها کمی از گل خارج شده و زما

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *