پایان نامه ها

آن‌ها، مرزه، كه، گياهان، شيميايي، موثره

ن گلدهی پاییز است(جم‌زاد، 1388).
مرزه رشینگری از گونه‌های بومی و اندمیک مرزه ایران بوده که اسانس گیاه دارای بیش از 86 درصد کارواکرول می‌باشد. گياه مرزه رشینگری نيمه انبوه و اغلب آروماتيك بوده و به طورگسترده‌اي درمناطق خشك، آفتابي، سنگلاخي و صخره‌اي مديترانه، آسيا و آمريكاي شمالي رشد می‌کنند(کاتینو و همکاران، 1992) به علت محتواي فنلي زياد، طعم و بوي اين گياه مشابه آويشن و پونه كوهي است(اسکوسی بوسیک و همکاران، 2006) و خيلي از گونه‌های مرزه، گیاهی چند منظوره هستند. تيمول و کارواکرول از اجزاي اصلي اسانس‌هاي خانواده نعناعیان هستند. اين دو تركيب از نظر شيميايي بسيار به هم شبيه‌اند و فقط جايگاه گروه هيدروكسيل در آن‌ها متفاوت است. تيمول و کارواکرول از اجزاي ضدميکروبي بسيارموثر در اسانس‌ها هستند(بوچانان و شپیرد،1981).
پراکندگی جغرافیایی مرزه رشینگری در استان ایلام به مهران روستای بان‌روشان، مهران به دهلران روستای نصیران و در دامنه‌های سنگریزه‌ای خشک در دیواره‌های رودخانه‌ها و دامنه‌های صخره‌ای در ناحیه صحارا- سندی در ارتفاع 375 تا 915 متری می‌روید(جم‌زاد، 1388).
1-4-4- مواد موثره جنس مرزه:مرزه باغی سرشار از روغن‌های فرار است که در حفره‌های مخصوصی که در دو طرف برگ وجود دارند، تشکیل می‌شود، گل‌ها و برگ‌ها دارای اسانس می‌باشند. مقدار اسانس در اندام‌های هوایی مرزه مختلف است و به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد. مقدار اسانس، بین 1 تا 2 درصد است. اسانس دارای ترکیبات متفاوتی(امیدبیگی، 1386)، مايعي بي‌رنگ و يا مايل به زرد است و که می‌توان به ماده كارواكرول(30 تا 40%) و سيمن(20 تا 30%)(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388) و ترکیبات فنلی دیگر نام برد(امیدبیگی، 1386). مرزه دارای تانن، مواد چرب، قندهای مختلف و اسانسی به مقدار یک در هزار است(زرگری، 1369 ). از مواد دیگر پیکر رویشی این گیاه می‌توان از ترکیبات آهن‌دار و ترکیبات قندی و تعدادی از اسیدهای آلی یاد کرد(امیدبیگی، 1386). اسانس گیاه مرزه از تقطير با بخار آب از برگ‌ها و سرشاخه‌هاي برگدار حاصل مي‌شود. کارواکرول و دیگر مونوترپن‌ها، چربی‌دوست بوده و به راحتی با غشاهای پروتئینی و غشای سلولی زنده ترکیب می‌شوند. وجود این ویژگی می‌تواند تا حدی توجیه کننده اثرات ضدتشنجی، ادرارآوری، میکروب‌کشی و تحریک ترشح در این گیاه باشد و دارای اثرات ضدتشنجی و ضدنفخ است(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387).
1-4-5- خواص دارویی جنس مرزه:در بسیاری از کشورها، از جمله انگلیس، از مرزه به عنوان یکی از گیاهان مهم ادویه‌ای استفاده می‌شود. در تعدادی از فارماکوپه‌ها، مرزه به عنوان یک گیاه دارویی معرفی شده است. پیکر رویشی مرزه، حاوی مواد موثره‌ای است که باعث افزایش فشار خون و مداوای سرفه می‌گردد. این گیاه ضد نفخ بوده و به هضم غذا نیز کمک می‌کند. مرزه کمی تند(با طعمی شبیه فلفل) است و از آن به عنوان طعم دهنده مواد غذایی استفاده می‌شود. از مرزه در صنایع کنسروسازی و نوشابه‌سازی استفاده می‌شود. اسانس این گیاه خاصیت ضد‌میکروبی داشته و مانع رشد برخی از باکتری‌ها می‌شود(امید بیگی، 1386).
مرزه باغی به عنوان تقویت کننده دستگاه گوارش، درمان ناراحتی‌های معده شامل سوءهاضمه، نفخ و قولنج(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387)، نیرو دهنده، تسهیل کننده عمل هضم و مدر استفاده می‌شود. علاوه بر این، مرزه برای درمان عفونت‌های مجاری تنفسی و ادراری و نیز عفونت‌های قارچی استفاده می‌گردد. گل گیاه یا اسانس روغنی آن برای درمان زخم‌ها، سوختگی‌ها و عفونت‌های پوستی استفاده می‌شود و همچنین اسانس گیاه دارای اثر ضداسپاسم بوده و از این رو در درمان برخی بیماری‌های گوارشی مانند اسهال‌های حاد، مزمن و به عنوان ضدانگل استفاده می‌شود(علیزاده، 1392).
1-5- طبقه بندی گیاهان دارویی:معمولاً گیاهان دارویی را مانند دیگر گیاهان به روش‌های مختلفی طبقه بندی می‌کنند. گیاه‌شناسان مختلف گیاهان دارویی را بسته به مکان و زمان در طبقات مختلفی قرار می‌دهند. تا اینکه لینه، گیاهان را براساس خصوصیات ریخت شناسی طبقه‌بندی کرد و امروزه طبقه بندی لینه به عنوان طبقه‌بندی مرجع گیاهان در تمام جهان انجام می‌گیرد. گیاهان دارویی را از نقطه نظرهای مختلفی می‌توان گروه‌بندی کرد که برخی از مهمترین آن‌ها به شرح زیر است:
طبقه بندی براساس نیازهای اکولوژیک.
طبقه بندی براساس عادت رشد.
طبقه بندی براساس اندام‌های مصرفی.
طبقه بندی براساس نوع اثر درمانی.
طبقه بندی براساس خصوصیات گیاه‌شناسی.
طبقه بندی براساس ماده موثره.
1-5-1- طبقه بندی براساس ماده موثره:در پيكر گياهان دارویی مواد ويژه‌اي به عنوان مواد موثره يا متابوليت‌هاي ثانويه ساخته و ذخيره مي‌شوند، كه براي مداواي برخي از بيماري‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرند. مواد مذكور طي فرآيندهاي ويژه و پيچيده بيوشيميايي و به مقدار بسيار كم(به طور معمول كمتر از يك درصد وزن خشك گياه)، ساخته مي‌شوند(اميدبيگي، 1384). بررسی مواد شیمیایی ثانویه، با تجزیه شیمیایی گیاهان دارویی در قرن نوزدهم آغاز شد. نتایج این بررسی‌ها، از همان اوایل کار نشان داد که گیاهان دارویی علاوه بر ترکیبات عمومی و اساسی، هر کدام حداقل دارای یک ماده موثره ثانوی مخصوص هستند. این مواد موثره مخصوص که شامل هزاران نوع می‌باشند، به «مواد طبیعی گیاهی» موسومند(امیدبیگی، 1392).
در مورد مسیرهای تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، نظرهای متفاوتی ابراز گردیده است. برای مثال، تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، ناشی از دو دسته فرایندهای متابولیسمی متفاوت و درعین حال مرتبط به هم است که این فرایندها عبارتند از:
فرایندهای متابولیسمی عام(اولیه): فرایندهایی هستند که در همه موجودات زنده، در سطوح مختلف عمومیت دارند و در تمام گیاهان(اعم از دارویی یا غیر دارویی) به وقوع می‌پیوندند(اميدبيگي، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز اولیه(اساساً ساکارید) یا مواد مورد نیاز و حیاتی، که در همه گیاهان سبز با عمل فتوسنتز به وجود می‌آیند(ولاگ و استودولاژ، 1387).
فرایندهای متابولیسمی خاص(ثانویه): این فرایندها در گیاهانی چون گیاهان دارویی که فرآورده‌های خاصی تولید می‌کنند، بیش‌تر به وقوع می‌پیوندند(اميدبيگي، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز ثانویه که در اثر جذب ازت توسط گیاه تولید می‌شوند. این تولیدات ظاهراً اغلب برای گیاه بدون فایده هستند، ولی برعکس اثرات درمانی آن‌ها قابل توجه است.
عموماً این مواد در حالت طبیعی به طور خالص یافت نمی‌شوند و به حالت ترکیب با عناصر دیگری همراهند که به صورت مکمل اثرات آن‌ها را تقویت می‌کنند. با این حال حتی اگر گیاه دارویی فقط یک ماده فعال داشته باشد باز اثر آن روی بدن انسان مفیدتر از همان ماده در حالت به دست آمده از سنتز شیمیایی است (ولاگ و استودولاژ، 1387). عام بودن یا خاص بودن فرایندها و ترکیبات مربوط به آن‌ها، یک مفهوم نسبی است و این مفهوم نه تنها در مورد تولید مواد، بلکه در رابطه با انباشتگی مواد نیز می‌توان در نظرگرفت(اميدبيگي، 1384)
یک سری از محققان متابولیت‌های ثانویه را در سه گروه عمده و اصلی طبقه‌بندی نمودندکه عبارتند از: متابولیت‌های نیتروژن‌دار، ترپن‌ها و فنولیک‌ها(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). تقسيم‌بندي دیگر مواد موثره گياهان دارويي که امروزه مورد تاييد مي‌باشد به صورت چهار گروه اصلي آلكالوئيدها، گليكوزيدها، روغن‌هاي فرار و ساير مواد موثره انجام گرفت که منظور از ساير مواد موثره، شامل تركيباتي چون: مواد تلخ، فلاون‌ها، فلاونوئيدها، موسيلاژها(و كربوهيدرات‌هاي خاص مشابه آن)، ويتامين‌ها، تانن‌ها، اسيد سيليسك(و اسيدهاي خاص مشابه آن) و بالاخره تركيبات ديگر امثال آن مي‌باشد، كه به دليل ناهماهنگي ‌و گستردگي ساختمان‌هاي شيميايي‌شان در سه گروه قبلي جاي نمي‌گيرند(ابراهیم پور و عیدی‌زاده، 1388؛ اميدبيگي، 1384).
1-5-1-1- آلکالوئیدها:در گذشته آلکالوئیدها، شامل فقط مواد گیاهی حاوی اتم نیتروژن هتروسیکلیک می‌شود، که مواد حاوی نیتروژن در خارج از سیکل حلقوی(اگزوسیلیک) را اصطلاحاً آلکالوئیدهای کاذب می‌نامیدند(اریک‌فون ‌ویک و وینک، 1387) و بر این اساس نخستين بار يك محقق آلماني از آلكالوئيدها به عنوان مواد نيتروژنه كه خاصيت قليايي دارند و در محيط اسيدي توليد نمك مي‌نمايند نام برده است و همچنین نوع بازی آن‌ها اثرات قوی فیزیولوژیک دارد. آن‌ها اکثراً سموم گیاهی بسیار موثر و دارای اثرات خاصی نیز هستند(ولاگ و استودولاژ، 1387) و در انسان واكنش‌هاي فيزيولوژيكي قوي همراه با اثرات مخصوص ايجاد مي‌كنندكه بر روي سيستم عصبي اثر مي‌گذارند.
آلكالوئيدها بسيار متنوع مي‌باشند، به طوري كه تعداد آلكالوئيدهاي شناخته شده موجود در گياهان بر چند هزار بالغ مي‌گردد. اولين آلكالوئيدها در بين سال‌هاي 1803 تا 1816 از پيكر گياهان جدا گشت. در سال‌هاي اخير نيز بعضي آلكالوئيدهاي جديد مورد شناسايي قرار گرفته‌اند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ اميدبيگي، 1384).
آلکالوئیدهای تمام محصولات طبیعی(متابولیت‌های ثانویه) نیتروژن‌داری که جزء گروه پپتیدها، آنتی‌بیوتیک‌ها، آمینواسیدهای فاقد پروتئین، آمین‌ها، گلیکوزیدها سیانوژنیک، گلوکوزینولات، کوفاکتورها، هورمون‌های گیاهی یا متابولیت‌های اولیه(مانند موادی با پایه پورین و پپریمیدین) قرار نمی‌گیرند را شامل می‌شوند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). آلكالوئيد‌ها را بر حسب خصوصيات بيوشيميايي و شيميايي در سه گروه قرار مي‌دهند(ابراهیم‌پور و عیدی‌زاده، 1388؛ اميدبيگي،1384):
آلكالوئيدهاي‌حقيقي: كه منشاء آن‌ها اسيدهاي آمينه و تركيبات شيميايي هتروسيكليك نيتروژن‌دار مي‌باشند.
پروتوآلكالوئيدها: اين دسته از آلكالوئيدها از اسيدهاي آمينه ساخته شده و محتوي تركيبات شيميايي نيتروژن‌دار خطي (غيرحلقوي) مي‌باشند.
آلكالوئيدهاي كاذب: اين دسته از آلكالوئيدها از اسيدهاي آمينه تشكيل نشده‌اند ولي در ساختمان شيميايي آن‌ها نيتروژن وجود دارد.
وجود تركيبات آلكالوئيدي هنوز در تعدادي از گياهان به اثبات نرسيده است و به نظر مي‌رسد اين گروه از گياهان را بايد اساساً گياهان”بدون آلكالوئيد” ناميد. در مقابل گياهان مذكور، گياهان ديگري وجود دارند كه مي‌توان آن‌ها را گياهان آلكالوئيدي دانست. زيرا تقريباً در همه حال در اين گياهان آلكالوئيد ساخته و ذخيره مي‌شود و آلكالوئيد در واقع جزء لاينفك ساختمان شيميايي آن‌ها است، از آنجايي كه آلكالوئيدها اكثراً سمي و مرگ‌آور هستند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ اميدبيگي، 1384).
1-5-1-2- گلیگوزیدها:گلیکوزیدها از سوخت و ساز ثانویه گیاهان به دست می‌آیند و از دو قسمت تشکیل شده‌اند. یک قسمت آن مانند گلوکز محتوی قند و در اکثر موارد غیر فعال است و اثر مناسبی روی حلال بودن گلیکوزید و جذب آن و حتی انتقال آن از یک عضو به عضو دیگر دارد(ولاگ و استودولاژ، 1387).
گليكوزيدها همچون آلكالوئيدها گروه بزرگي از مواد موثره دارويي ارزشمند را تشكيل مي‌دهند كه در عين حال در ميان آن‌ها برخي از خطرناك‌ترين و سمي‌ترين مواد موجود در طبيعت يافت مي‌گردد. گليكوزيدها در مسيرهاي مختلف متابوليكي به شكل‌هاي گوناگوني ساخته مي‌شوند. اين مواد داراي ساختمان شيميايي پيچيده و مخصوصي هستند و در بدن انسان اثرات خاصي نيز بر جاي مي‌گذارند(اميدبيگي، 1384). گليكوزيدها پس از هيدروليز شدن(توسط اسيدها، برخي آنزيم‌ها و …) به تركيبات قندي(گليكون) و غيرقندي(آگليكون) تبديل مي‌شوند، كه در ميان آن‌ها آگليكون‌ها، مصارف فراواني در داروسازي دارند.
گلیکوزیدها بر مبنای تولید ترکیبات متفاوت به چندین دسته تقسیم بندی می‌شوند که مهمترین آن‌ها شامل:
گليكوزيدهاي سيانوژنتيك: كه از فرآورده‌هاي تركيبات گليكوزيدي حاصل می‌شود که پس از هيدروليز با اسيد هيدروسيانيك تولید می‌شوند و از مهمترين گليكوزيدهاي سيانوژنتيك مي‌توان از آميگدالين نامبرد كه به طور وسيعي درگياهان خانواده‌هاي گل‌سرخ(سيب، گلابي، گوجه‌ها، بادام و …)، پروانه‌آسا(شبدر، لوبيا و …)، آقطي، كتان، خانواده حبوبات، خانواده گرامینه، خانواده آراسه و بعضي خانواده‌هاي ديگر وجود دارد(امیدبیگی، 1392) که بعضي از اين مواد در تهيه داروهاي معالج سرفه، مسهل و مسكن مورد استفاده قرار مي‌گيرد(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ اميدبيگي، 1384).
گليكوزيدهاي آنتراكينون: این گليكوزيدهاي پس از هيدروليز توليد آنتراكينون مي‌كنند. آنتراكينون‌ها نقش عمده‌اي در گیاهان”سياهتوسه”، “سنا”، “ريواس” و چند گياه ديگر دارند و در مداواي يبوست اثر دارند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
گليكوزيدهاي قلبي(گليكوزيدهاي کاردیاک): از گروه ویژه‌ی ساپونین‌های استروئیدی محسوب می‌شوند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). ساختمان شيميايي گليكوزيدهاي قلبي با ساير تركيبات گليكوزيدي متفاوت است و اثرات خاصي روي ماهيچه‌هاي قلب دارند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
گليكوزيدهای کاردیاک به دو گروه تقسیم می‌شوند:
کاردنولیدها: که در برخي از گياهان گلدار نظير خانواده خرزهره، ميمون(گل انگشتانه)، آلاله، استبرق و چند خانواده ديگر وجود دارند.
بوفادی انولیدها: که در گیاهان کالانچوی(از خانواده کراسولاسه)، یورگینه(از خانواده هیاسین تاسه) و هیله بوروس(از خانواده آلاله) یافت می‌شوند.
از ترکیبات دیگری چون گلیکوزیدهای ساپونینی، گلیکوزیدهای فلاونوئیدی و گلیکوزیدهای کومارینی و گلیکوزیدهای دیگر می‌توان نام برد.
1-5-1-3- روغن‌های فرار(اسانس‌ها):سومین گروه از مواد موثره موجود درگياهان را اسانس‌ها تشكيل مي‌دهند. اسانس‌ها از نظر تركيب شيميايي همگن نيستند. بلكه به صورت مخلوطي از تركيبات مختلف مي‌باشند. اين تركيبات اغلب از گروه شيميايي موسوم به ترپنوئيدها هستند. معمولاً اسانس‌ها از بو و مزه تندي برخوردار بوده و وزن مخصوص آن‌ها غالباً از آب كمتراست(صداقت، 1386).
اسانس‌ها در سلول‌ها و كرك‌هاي ترشحي منفرد يا مجتمع،

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *