آن‌ها، مرزه، که، گیاهان، شیمیایی، موثره

ن گلدهی پاییز است(جم‌زاد، 1388).
مرزه رشینگری از گونه‌های بومی و اندمیک مرزه ایران بوده که اسانس گیاه دارای بیش از 86 درصد کارواکرول می‌باشد. گیاه مرزه رشینگری نیمه انبوه و اغلب آروماتیک بوده و به طورگسترده‌ای درمناطق خشک، آفتابی، سنگلاخی و صخره‌ای مدیترانه، آسیا و آمریکای شمالی رشد می‌کنند(کاتینو و همکاران، 1992) به علت محتوای فنلی زیاد، طعم و بوی این گیاه مشابه آویشن و پونه کوهی است(اسکوسی بوسیک و همکاران، 2006) و خیلی از گونه‌های مرزه، گیاهی چند منظوره هستند. تیمول و کارواکرول از اجزای اصلی اسانس‌های خانواده نعناعیان هستند. این دو ترکیب از نظر شیمیایی بسیار به هم شبیه‌اند و فقط جایگاه گروه هیدروکسیل در آن‌ها متفاوت است. تیمول و کارواکرول از اجزای ضدمیکروبی بسیارموثر در اسانس‌ها هستند(بوچانان و شپیرد،1981).
پراکندگی جغرافیایی مرزه رشینگری در استان ایلام به مهران روستای بان‌روشان، مهران به دهلران روستای نصیران و در دامنه‌های سنگریزه‌ای خشک در دیواره‌های رودخانه‌ها و دامنه‌های صخره‌ای در ناحیه صحارا- سندی در ارتفاع 375 تا 915 متری می‌روید(جم‌زاد، 1388).
1-4-4- مواد موثره جنس مرزه:مرزه باغی سرشار از روغن‌های فرار است که در حفره‌های مخصوصی که در دو طرف برگ وجود دارند، تشکیل می‌شود، گل‌ها و برگ‌ها دارای اسانس می‌باشند. مقدار اسانس در اندام‌های هوایی مرزه مختلف است و به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد. مقدار اسانس، بین 1 تا 2 درصد است. اسانس دارای ترکیبات متفاوتی(امیدبیگی، 1386)، مایعی بی‌رنگ و یا مایل به زرد است و که می‌توان به ماده کارواکرول(30 تا 40%) و سیمن(20 تا 30%)(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388) و ترکیبات فنلی دیگر نام برد(امیدبیگی، 1386). مرزه دارای تانن، مواد چرب، قندهای مختلف و اسانسی به مقدار یک در هزار است(زرگری، 1369 ). از مواد دیگر پیکر رویشی این گیاه می‌توان از ترکیبات آهن‌دار و ترکیبات قندی و تعدادی از اسیدهای آلی یاد کرد(امیدبیگی، 1386). اسانس گیاه مرزه از تقطیر با بخار آب از برگ‌ها و سرشاخه‌های برگدار حاصل می‌شود. کارواکرول و دیگر مونوترپن‌ها، چربی‌دوست بوده و به راحتی با غشاهای پروتئینی و غشای سلولی زنده ترکیب می‌شوند. وجود این ویژگی می‌تواند تا حدی توجیه کننده اثرات ضدتشنجی، ادرارآوری، میکروب‌کشی و تحریک ترشح در این گیاه باشد و دارای اثرات ضدتشنجی و ضدنفخ است(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387).
1-4-5- خواص دارویی جنس مرزه:در بسیاری از کشورها، از جمله انگلیس، از مرزه به عنوان یکی از گیاهان مهم ادویه‌ای استفاده می‌شود. در تعدادی از فارماکوپه‌ها، مرزه به عنوان یک گیاه دارویی معرفی شده است. پیکر رویشی مرزه، حاوی مواد موثره‌ای است که باعث افزایش فشار خون و مداوای سرفه می‌گردد. این گیاه ضد نفخ بوده و به هضم غذا نیز کمک می‌کند. مرزه کمی تند(با طعمی شبیه فلفل) است و از آن به عنوان طعم دهنده مواد غذایی استفاده می‌شود. از مرزه در صنایع کنسروسازی و نوشابه‌سازی استفاده می‌شود. اسانس این گیاه خاصیت ضد‌میکروبی داشته و مانع رشد برخی از باکتری‌ها می‌شود(امید بیگی، 1386).
مرزه باغی به عنوان تقویت کننده دستگاه گوارش، درمان ناراحتی‌های معده شامل سوءهاضمه، نفخ و قولنج(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387)، نیرو دهنده، تسهیل کننده عمل هضم و مدر استفاده می‌شود. علاوه بر این، مرزه برای درمان عفونت‌های مجاری تنفسی و ادراری و نیز عفونت‌های قارچی استفاده می‌گردد. گل گیاه یا اسانس روغنی آن برای درمان زخم‌ها، سوختگی‌ها و عفونت‌های پوستی استفاده می‌شود و همچنین اسانس گیاه دارای اثر ضداسپاسم بوده و از این رو در درمان برخی بیماری‌های گوارشی مانند اسهال‌های حاد، مزمن و به عنوان ضدانگل استفاده می‌شود(علیزاده، 1392).
1-5- طبقه بندی گیاهان دارویی:معمولاً گیاهان دارویی را مانند دیگر گیاهان به روش‌های مختلفی طبقه بندی می‌کنند. گیاه‌شناسان مختلف گیاهان دارویی را بسته به مکان و زمان در طبقات مختلفی قرار می‌دهند. تا اینکه لینه، گیاهان را براساس خصوصیات ریخت شناسی طبقه‌بندی کرد و امروزه طبقه بندی لینه به عنوان طبقه‌بندی مرجع گیاهان در تمام جهان انجام می‌گیرد. گیاهان دارویی را از نقطه نظرهای مختلفی می‌توان گروه‌بندی کرد که برخی از مهمترین آن‌ها به شرح زیر است:
طبقه بندی براساس نیازهای اکولوژیک.
طبقه بندی براساس عادت رشد.
طبقه بندی براساس اندام‌های مصرفی.
طبقه بندی براساس نوع اثر درمانی.
طبقه بندی براساس خصوصیات گیاه‌شناسی.
طبقه بندی براساس ماده موثره.
1-5-1- طبقه بندی براساس ماده موثره:در پیکر گیاهان دارویی مواد ویژه‌ای به عنوان مواد موثره یا متابولیت‌های ثانویه ساخته و ذخیره می‌شوند، که برای مداوای برخی از بیماری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. مواد مذکور طی فرآیندهای ویژه و پیچیده بیوشیمیایی و به مقدار بسیار کم(به طور معمول کمتر از یک درصد وزن خشک گیاه)، ساخته می‌شوند(امیدبیگی، 1384). بررسی مواد شیمیایی ثانویه، با تجزیه شیمیایی گیاهان دارویی در قرن نوزدهم آغاز شد. نتایج این بررسی‌ها، از همان اوایل کار نشان داد که گیاهان دارویی علاوه بر ترکیبات عمومی و اساسی، هر کدام حداقل دارای یک ماده موثره ثانوی مخصوص هستند. این مواد موثره مخصوص که شامل هزاران نوع می‌باشند، به «مواد طبیعی گیاهی» موسومند(امیدبیگی، 1392).
در مورد مسیرهای تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، نظرهای متفاوتی ابراز گردیده است. برای مثال، تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، ناشی از دو دسته فرایندهای متابولیسمی متفاوت و درعین حال مرتبط به هم است که این فرایندها عبارتند از:
فرایندهای متابولیسمی عام(اولیه): فرایندهایی هستند که در همه موجودات زنده، در سطوح مختلف عمومیت دارند و در تمام گیاهان(اعم از دارویی یا غیر دارویی) به وقوع می‌پیوندند(امیدبیگی، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز اولیه(اساساً ساکارید) یا مواد مورد نیاز و حیاتی، که در همه گیاهان سبز با عمل فتوسنتز به وجود می‌آیند(ولاگ و استودولاژ، 1387).
فرایندهای متابولیسمی خاص(ثانویه): این فرایندها در گیاهانی چون گیاهان دارویی که فرآورده‌های خاصی تولید می‌کنند، بیش‌تر به وقوع می‌پیوندند(امیدبیگی، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز ثانویه که در اثر جذب ازت توسط گیاه تولید می‌شوند. این تولیدات ظاهراً اغلب برای گیاه بدون فایده هستند، ولی برعکس اثرات درمانی آن‌ها قابل توجه است.
عموماً این مواد در حالت طبیعی به طور خالص یافت نمی‌شوند و به حالت ترکیب با عناصر دیگری همراهند که به صورت مکمل اثرات آن‌ها را تقویت می‌کنند. با این حال حتی اگر گیاه دارویی فقط یک ماده فعال داشته باشد باز اثر آن روی بدن انسان مفیدتر از همان ماده در حالت به دست آمده از سنتز شیمیایی است (ولاگ و استودولاژ، 1387). عام بودن یا خاص بودن فرایندها و ترکیبات مربوط به آن‌ها، یک مفهوم نسبی است و این مفهوم نه تنها در مورد تولید مواد، بلکه در رابطه با انباشتگی مواد نیز می‌توان در نظرگرفت(امیدبیگی، 1384)
یک سری از محققان متابولیت‌های ثانویه را در سه گروه عمده و اصلی طبقه‌بندی نمودندکه عبارتند از: متابولیت‌های نیتروژن‌دار، ترپن‌ها و فنولیک‌ها(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). تقسیم‌بندی دیگر مواد موثره گیاهان دارویی که امروزه مورد تایید می‌باشد به صورت چهار گروه اصلی آلکالوئیدها، گلیکوزیدها، روغن‌های فرار و سایر مواد موثره انجام گرفت که منظور از سایر مواد موثره، شامل ترکیباتی چون: مواد تلخ، فلاون‌ها، فلاونوئیدها، موسیلاژها(و کربوهیدرات‌های خاص مشابه آن)، ویتامین‌ها، تانن‌ها، اسید سیلیسک(و اسیدهای خاص مشابه آن) و بالاخره ترکیبات دیگر امثال آن می‌باشد، که به دلیل ناهماهنگی ‌و گستردگی ساختمان‌های شیمیایی‌شان در سه گروه قبلی جای نمی‌گیرند(ابراهیم پور و عیدی‌زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
1-5-1-1- آلکالوئیدها:در گذشته آلکالوئیدها، شامل فقط مواد گیاهی حاوی اتم نیتروژن هتروسیکلیک می‌شود، که مواد حاوی نیتروژن در خارج از سیکل حلقوی(اگزوسیلیک) را اصطلاحاً آلکالوئیدهای کاذب می‌نامیدند(اریک‌فون ‌ویک و وینک، 1387) و بر این اساس نخستین بار یک محقق آلمانی از آلکالوئیدها به عنوان مواد نیتروژنه که خاصیت قلیایی دارند و در محیط اسیدی تولید نمک می‌نمایند نام برده است و همچنین نوع بازی آن‌ها اثرات قوی فیزیولوژیک دارد. آن‌ها اکثراً سموم گیاهی بسیار موثر و دارای اثرات خاصی نیز هستند(ولاگ و استودولاژ، 1387) و در انسان واکنش‌های فیزیولوژیکی قوی همراه با اثرات مخصوص ایجاد می‌کنندکه بر روی سیستم عصبی اثر می‌گذارند.
آلکالوئیدها بسیار متنوع می‌باشند، به طوری که تعداد آلکالوئیدهای شناخته شده موجود در گیاهان بر چند هزار بالغ می‌گردد. اولین آلکالوئیدها در بین سال‌های 1803 تا 1816 از پیکر گیاهان جدا گشت. در سال‌های اخیر نیز بعضی آلکالوئیدهای جدید مورد شناسایی قرار گرفته‌اند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
آلکالوئیدهای تمام محصولات طبیعی(متابولیت‌های ثانویه) نیتروژن‌داری که جزء گروه پپتیدها، آنتی‌بیوتیک‌ها، آمینواسیدهای فاقد پروتئین، آمین‌ها، گلیکوزیدها سیانوژنیک، گلوکوزینولات، کوفاکتورها، هورمون‌های گیاهی یا متابولیت‌های اولیه(مانند موادی با پایه پورین و پپریمیدین) قرار نمی‌گیرند را شامل می‌شوند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). آلکالوئید‌ها را بر حسب خصوصیات بیوشیمیایی و شیمیایی در سه گروه قرار می‌دهند(ابراهیم‌پور و عیدی‌زاده، 1388؛ امیدبیگی،1384):
آلکالوئیدهای‌حقیقی: که منشاء آن‌ها اسیدهای آمینه و ترکیبات شیمیایی هتروسیکلیک نیتروژن‌دار می‌باشند.
پروتوآلکالوئیدها: این دسته از آلکالوئیدها از اسیدهای آمینه ساخته شده و محتوی ترکیبات شیمیایی نیتروژن‌دار خطی (غیرحلقوی) می‌باشند.
آلکالوئیدهای کاذب: این دسته از آلکالوئیدها از اسیدهای آمینه تشکیل نشده‌اند ولی در ساختمان شیمیایی آن‌ها نیتروژن وجود دارد.
وجود ترکیبات آلکالوئیدی هنوز در تعدادی از گیاهان به اثبات نرسیده است و به نظر می‌رسد این گروه از گیاهان را باید اساساً گیاهان”بدون آلکالوئید” نامید. در مقابل گیاهان مذکور، گیاهان دیگری وجود دارند که می‌توان آن‌ها را گیاهان آلکالوئیدی دانست. زیرا تقریباً در همه حال در این گیاهان آلکالوئید ساخته و ذخیره می‌شود و آلکالوئید در واقع جزء لاینفک ساختمان شیمیایی آن‌ها است، از آنجایی که آلکالوئیدها اکثراً سمی و مرگ‌آور هستند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
1-5-1-2- گلیگوزیدها:گلیکوزیدها از سوخت و ساز ثانویه گیاهان به دست می‌آیند و از دو قسمت تشکیل شده‌اند. یک قسمت آن مانند گلوکز محتوی قند و در اکثر موارد غیر فعال است و اثر مناسبی روی حلال بودن گلیکوزید و جذب آن و حتی انتقال آن از یک عضو به عضو دیگر دارد(ولاگ و استودولاژ، 1387).
گلیکوزیدها همچون آلکالوئیدها گروه بزرگی از مواد موثره دارویی ارزشمند را تشکیل می‌دهند که در عین حال در میان آن‌ها برخی از خطرناک‌ترین و سمی‌ترین مواد موجود در طبیعت یافت می‌گردد. گلیکوزیدها در مسیرهای مختلف متابولیکی به شکل‌های گوناگونی ساخته می‌شوند. این مواد دارای ساختمان شیمیایی پیچیده و مخصوصی هستند و در بدن انسان اثرات خاصی نیز بر جای می‌گذارند(امیدبیگی، 1384). گلیکوزیدها پس از هیدرولیز شدن(توسط اسیدها، برخی آنزیم‌ها و …) به ترکیبات قندی(گلیکون) و غیرقندی(آگلیکون) تبدیل می‌شوند، که در میان آن‌ها آگلیکون‌ها، مصارف فراوانی در داروسازی دارند.
گلیکوزیدها بر مبنای تولید ترکیبات متفاوت به چندین دسته تقسیم بندی می‌شوند که مهمترین آن‌ها شامل:
گلیکوزیدهای سیانوژنتیک: که از فرآورده‌های ترکیبات گلیکوزیدی حاصل می‌شود که پس از هیدرولیز با اسید هیدروسیانیک تولید می‌شوند و از مهمترین گلیکوزیدهای سیانوژنتیک می‌توان از آمیگدالین نامبرد که به طور وسیعی درگیاهان خانواده‌های گل‌سرخ(سیب، گلابی، گوجه‌ها، بادام و …)، پروانه‌آسا(شبدر، لوبیا و …)، آقطی، کتان، خانواده حبوبات، خانواده گرامینه، خانواده آراسه و بعضی خانواده‌های دیگر وجود دارد(امیدبیگی، 1392) که بعضی از این مواد در تهیه داروهای معالج سرفه، مسهل و مسکن مورد استفاده قرار می‌گیرد(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
گلیکوزیدهای آنتراکینون: این گلیکوزیدهای پس از هیدرولیز تولید آنتراکینون می‌کنند. آنتراکینون‌ها نقش عمده‌ای در گیاهان”سیاهتوسه”، “سنا”، “ریواس” و چند گیاه دیگر دارند و در مداوای یبوست اثر دارند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
گلیکوزیدهای قلبی(گلیکوزیدهای کاردیاک): از گروه ویژه‌ی ساپونین‌های استروئیدی محسوب می‌شوند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). ساختمان شیمیایی گلیکوزیدهای قلبی با سایر ترکیبات گلیکوزیدی متفاوت است و اثرات خاصی روی ماهیچه‌های قلب دارند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
گلیکوزیدهای کاردیاک به دو گروه تقسیم می‌شوند:
کاردنولیدها: که در برخی از گیاهان گلدار نظیر خانواده خرزهره، میمون(گل انگشتانه)، آلاله، استبرق و چند خانواده دیگر وجود دارند.
بوفادی انولیدها: که در گیاهان کالانچوی(از خانواده کراسولاسه)، یورگینه(از خانواده هیاسین تاسه) و هیله بوروس(از خانواده آلاله) یافت می‌شوند.
از ترکیبات دیگری چون گلیکوزیدهای ساپونینی، گلیکوزیدهای فلاونوئیدی و گلیکوزیدهای کومارینی و گلیکوزیدهای دیگر می‌توان نام برد.
1-5-1-3- روغن‌های فرار(اسانس‌ها):سومین گروه از مواد موثره موجود درگیاهان را اسانس‌ها تشکیل می‌دهند. اسانس‌ها از نظر ترکیب شیمیایی همگن نیستند. بلکه به صورت مخلوطی از ترکیبات مختلف می‌باشند. این ترکیبات اغلب از گروه شیمیایی موسوم به ترپنوئیدها هستند. معمولاً اسانس‌ها از بو و مزه تندی برخوردار بوده و وزن مخصوص آن‌ها غالباً از آب کمتراست(صداقت، 1386).
اسانس‌ها در سلول‌ها و کرک‌های ترشحی منفرد یا مجتمع،

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *