ریحان، اسانس، بیگی،، (امید، بذر، متابولیت

ن (زرگری، 1375)، ایران (امید بیگی، 1379؛ زرگری، 1375)، فلات ایران (حاجی شریفی، 1382)، هند (امید بیگی،1379؛ پراکاش، 1990)، شرق دور، هندوستان، پاکستان، تایلند (داک، 2002)، شمال غربی، شمال شرقی آفریقا و آسیای میانه (اراباسی و عمین، 2004)، آسیای جنوبی و آفریقای مرکزی (جمیز، 1990) گزارش نموده اند. ریحان در ایران و افغانستان به طور خودرو می روید ولی تولید فعلی در ایران از صد در صد از کشت در مزارع به دست می آید. در ایران به طور وحشی در اطراف تهران، همدان، خراسان در ارتفاع 2300 متری از سطح دریا و در کرمانشاه در ارتفاع 1500 متری و هم چنین در خرمشهر، بلوچستان و آذربایجان در اطراف تبریز می روید (حاجی شریفی، 1382).
1-4- معرفی و اهمیت ریحان ریحان (.Ocimum basilicum L) از گیاهان مهم متعلق به تیره نعناع (Lamiaceae) است. در بین گونه های این جنس، گونه .Ocimum basilicum L اقتصادی ترین گونه محسوب شده و تقریباً در تمام مناطق گرم و معتدل کشت و کار می شود. ریحان (48n=2) گیاهی یکساله، علفی، ایستاده، تقریباً بدون کرک، معطر به ارتفاع 60-30 سانتی متر می باشد. ریحان یک محصول مهم اقتصادی در سراسر جهان است که به عنوان گیاه دارویی، ادویه ای و هم چنین به عنوان سبزی تازه استفاده می شود (ماریوتی و همکاران، 1996؛ امید بیگی، 1997). ریشه ریحان مستقیم و مخروطی شکل است و طول آن به 16-10 سانتیمتر می رسد. ساقه چهارگوش و مستقیم است و انشعابات کم و بیش فراوانی دارد (امید بیگی، 1379). برگ های آن پهن و به رنگ سبز و کناره های آن صاف است (امید بیگی، 1379). برگ های آن به صورت متقابل بیضوی و نوک تیز با کناره های دندانه دار می باشد. برگ ها دارای دمبرگ، متقابل و تخم مرغی شکل می باشد (پراکاش، 1990). برگ های معطر این گیاه به صورت تازه یا خشک شده به عنوان چاشنی و طعم دهنده غذاها، شیرینی جات و نوشابه ها مورد استفاده قرار می گیرد (ماریوتی و همکاران، 1996؛ امید بیگی، 1997). گل ها کوچک به رنگ سفید، صورتی روشن و گاهی بنفش که به صورت مجتمع روی چرخه هایی در انتهای ساقه اصلی و فرعی ظاهر می شوند. در هر چرخه 17 تا 18 گل قرار می گیرد. بذر آن سیاه رنگ یا قهوه ای تیره است. وزن هزار دانه 2/1 تا 8/1 گرم است (امید بیگی،1379؛ زرگری، 1372).
1-5- خواص دارویی ریحان ویژگی دارویی بودن گیاهان به واسطه ترکیبات متنوعی است، که طی واکنش های متابولیسمی در پیکره این گیاه تولید و تجمع می یابد. به طور کلی یکسری از واکنش های شیمیایی که واسطه آنزیمی دارند، در گیاهان زنده به عنوان متابولیسم شناخته می شوند. با هماهنگی واکنش های جزئی مسیرهای متابولیکی شکل می گیرند که به سنتز مولکول هایی مثل قندها، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب، نوکلئوتیدها، و پلیمر های آنها شامل داکسی ریبونوکلئیک و ریبونوکلئیک اسید می انجامد. این تولید و تجمع به عنوان متابولیسم اولیه در نظر گرفته می شود. ترکیب های تولید شده از آن متابولیت اولیه نامیده می شوند که برای زنده ماندن و ادامه حیات گیاه ضروری هستند. علاوه بر این در گیاهان مسیرهای متابولیکی دیگری نیز وجود دارد که نقش محصولات این مسیرها در گیاهان چندان مشخص و بارز نیست و محصولات مذکور برای بقا و حیات گیاهان حامل آنها لازم و ضروری نیستند، به همین علت مسیر متابولیکی آنها را ثانوی (متابولیسم ثانوی) و مواد تولید شده از آنها را متابولیت های ثانوی می نامند. گیاهان ترکیبات متنوعی با وزن مولکولی پایین تولید می کنند که تا به حال صد ها نوع از این ترکیبات شناسایی شده اند. اما فقط تعداد کمی از آنها در گروه متابولیت های ثانوی قرار می گیرد. از آنجا که بسیاری از مولکول های کوچک که به وسیله متابولیت اولیه تولید می شوند به عنوان واحد سازنده متابولیت های ثانویه ضروری هستند، ارتباط نزدیکی بین متابولیسم اولیه و ثانوی وجود دارد. مسیر های متابولیکی بخشی از برنامه تکاملی به حساب می آیند. در واقع متابولیسم ثانوی نشانه تمایز سلول است و شکل گیری متابولیت های ثانوی نشانه اختصاصی شدن سلول ها است (حیدری، 1368؛ هاربورن، 1998؛ هوشیار، 1391). تاکنون بالغ بر 30 هزار نوع ترکیب طبیعی از عالم موجودات زنده مورد شناسایی قرار گرفتند که بیش از 80 درصد این ترکیبات، متابولیت های ثانوی گیاهی تلقی می شوند. در حدود 121 داروی دارای اثرات بالینی مشخص، از آنها فرموله و عرضه شده است (راماچاندرا رائو و راویشانکار، 2002؛ هوشیار، 1390). این گروه از ترکیبات طبیعی گیاهان، تنوع شگفت انگیز ساختار شیمیایی ترکیبات ثانوی نتیجه تلاش گیاهان برای ایجاد سازگاری با محیط غیر ثابت و تنش زای اطراف آنها است. به عبارت دیگر این (تجهیزات شیمیایی) مانع رسیدن آسیب به گیاهان توسط ویروس ها، باکتری ها، قارچ ها یا علف خوارها می شوند و رقابت آنها با سایر گیاهان را به حداقل می رساند به عنوان مثال، مطالعات نشان داده است که مصرف برخی متابولیت های ثانویه در بدن شکارچی هدف ایجاد نفخ (مانند ساپونین ها) می نماید و یا ناباروری (مانند ایزو فلاون ها) به همراه دارد (سامر و همکاران، 2007؛ هوشیار، 1390).
ریحان مانند سایر گیاهان خانواده نعناعیان دارای منبع ترکیبات حلقوی و اسانس است که دافع حشرات بوده و عملکرد ضد باکتری، ضد قارچ، ضد ویروس و ضد اکسایشی دارند (جوانمردی و همکاران، 2002؛ جولیانی و سیمون، 2002). اسانس ها ترکیبات پیچیده ای هستند که شامل مخلوطی از استرها، الکل ها، ترپن ها، آلدئید ها و استن ها هستند. اسانس های تولید شده در گیاهان ممکن است دارای حلقه بنزنی نیز باشند. اسانس یا ترکیبات معطر یکی از مهم ترین ترکیبات ثانویه در گیاهان دارویی، ادویه ای و بویژه معطر هستند (قاسمی، 1388؛ هوشیار، 1390). این مواد که به روغن های فرار نیز معروفند ترکیبات ناهمگن هستند که به صورت ترکیبات مختلفی مشاهده می شوند (امید بیگی، 1388). اسانس های روغنی مایعات فرار، منعکس کننده نور، شبیه به روغن ها با عطری کاملاً اختصاصی می باشند و در بسیاری از گیاهان تولیدات فرعی متابولیسم را تشکیل می دهد (زمان، 1370). اسانس ها در سلول ها و کرک های ترشحی یا مجتمع، غده های ترشحی، مجاری ترشحی در قسمت های سطحی و درونی اندام های مختلف از جمله برگ ها، گل ها، میوه ها، جوانه ها و شاخه های گیاهان وجود دارند (امید بیگی، 1388؛ هوشیار، 1390). این مواد مستقیماً به وسیله پروتوپلاسم و از طریق تجزیه رزینی دیواره سلولی یا از راه هیدرولیز برخی گلیکوزیدها ساخته می شود و ترکیب شیمیایی آن بر حسب شرایط محیطی گیاه که در آن رشد نموده است تا اندازه ای تفاوت دارد (فقیر، 1382). سلول ها و بافت های ترشحی مذکور ممکن است تنها در یک اندام گیاه وجود داشته باشند یا ممکن است در اندام های مختلف پراکنده باشند در این صورت اسانس از نظر کمیت و کیفیت و هم چنین اجزاء و ترکیبات سازنده، از اندامی به اندام دیگر متفاوت باشد (امید بیگی، 1388). مقدار و نوع اسانس تحت تأثیر شرایط مختلف محیطی می تواند متفاوت باشد (بوز و همکاران، 2004). از نظر ترکیب شیمیایی ناهمگن و به صورت ترکیبات مختلفی مشاهده می شود ولی به طور کلی از گروه شیمیایی موسوم به ترپن ها می باشد. قسمت سطحی و درونی اندام های مختلف مشاهده می شود که داخل سلول های گیاهی به شکل قطرات کروی و گلبول مانند جای گرفته است. این ترکیبات معمولاً از بو و مزه تندی برخوردار بوده و معمولاً وزن مخصوص آنها کمتر از آب است، حلالیت آنها در آب به سختی ممکن است ولی در الکل و دیگر حلالهای آلی قابل حل می باشند (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386؛ امید بیگی، 1383). مقدار اسانس گیاه ریحان با توجه به شرایط محیطی، بین 5/. تا 5/1 درصد متغیر است (پراکاش، 1990؛ سیمون و همکاران،1990). اسانس روغنی (تا 01/0) در گونه O.basilicum حاوی متیل چاویکول (=استراگول) و لینالول به عنوان مواد موثره اصلی است زیرا این دو ماده حدود 70/0 ترکیب این روغن را تشکیل می دهند. این روغن علاوه بر مواد مذکور حاوی ائوژنول، اوسیمن و سنئیول، تانن ها و فلاونوئید ها می باشد (وان وایک، 1956؛ بن-اریک، 1956). اسانس ریحان از پیکر رویشی گیاه (برگ ها، سرشاخه ها و گل های تازه یا خشک شده) به دو روش تقطیر با آب یا تقطیر با بخار آب استخراج می شود و چون سبک تر از آب است جداسازی آن از مخلوط آب – اسانس به راحتی امکان پذیر است (پراکاش، 1990؛ سیمون و همکاران، 1990). عملکرد ماده خشک ریحان تقریباً 2/1 تن در هکتار (امید بیگی، 1997) و عملکرد ماده تر 8 تا 10 تن و بعضاً 12 تن در هکتار (پراکاش، 1990) و عملکرد اسانس 8 تا 10 کیلوگرم در هکتار است (امید بیگی، 1997).
تولید سالیانه اسانس این گیاه به 100 تن و ارزش گلدانی آن به 15 میلیون دلار در سال می رسد (بیگم و همکاران، 2002؛ اصغری و همکاران، 1391). اسانس، معمولاً در کرک های غده ای سطح برگ، ساقه گل تجمع می یابد که در ریحان به طور عمده در داخل غدد سپر مانند (Peltate glands) تولید و ذخیره می گردد و حاوی دو گروه ترکیبات عمده شامل فنیل پروپانوئید و ترپنوئید ها است (لیوینسون و همکاران، 2000؛ تحصیلی و همکاران، 1387). در میان فنیل پروپانوئیدها دو ماده متیل کاویکول و متیل اوژنول از مهم ترین اجزای سازنده اسانس ریحان به شمار می روند. بخش قابل توجهی از اسانس ریحان را ترپنوئید ها تشکیل می دهند که نوع و مقدار آن در کموتیپ های ریحان و نیز در شرایط اقلیمی مختلف و در مراحل نموی گیاه متفاوت است. قابل توجه است که کولتیوار های ریحان در رنگ برگ (سبز و بنفش) و رنگ گل (سفید، قرمز یا بنفش) اسانس های متنوعی دارند (سجادی، 2006؛ سیمون و همکاران، 1999).
فنیل پروپانوئید ها از فنیل آلانین مشتق می شوند که ابتدا به وسیله آنزیم فنیل آلانین آمونیالیاز (PAL) در اثر دآمیناسیون به اسید ترانس سینامیک تبدیل می شود. سپس توسط سینامات 4 هیدروکسیلاز، اسیدp – کوماریک به وجود می آید. اسید p– کوماریک در طی مراحلی به چاویکول و اوژنول تبدیل می شود، که از اجزای تشکیل دهنده اسانس ریحان محسوب می شوند (گانگ و همکاران، 2001). اوژنول به علت اثرات دفاعی که در برابر باکتری، قارچ و نماتود نشان می دهد، ترکیبی حفاظتی به شمار می رود و می تواند گیاه را در برابر حیوانات و میکروارگانیسم ها حفاظت کند. هم چنین طعم تندی دارد که به جز ریحان، در میخک (cloves) و دارچین (cinnamon) نیز به وفور یافت می شود (کودکا و همکاران، 2006). این ماده یک ترکیب آرام کننده و ضد درد است که در دندان پزشکی برای آرام کردن درد دندان کاربرد داشته و نیز خاصیت ضد اکسایشی بسیار قوی دارد که در جذب و خنثی کردن رادیکال های آزاد نقش مهمی ایفا می کند (کودکا و همکاران، 2006؛ پلی تئو و همکاران، 2007). اوژنول بوسیله آنزیم اوژنول –o– متیل ترانسفر به متیل اوژنول (C11H14O2) تبدیل می شود که، در جذب حشرات و گرده افشانی دخالت دارد (لی، 2005؛ گانگ و همکاران، 2001).
1-6- نیاز های آب و هوایی و خاکی برای تولید بذر گیاه ریحان شرایط آب و هوایی مناسب برای بذر ها، رطوبت پایین، خاک عالی، هوای گرم، صاف و خشک در تابستان است. در این شرایط محیطی، وقوع آفت ها و بیماری ها کاهش می یابد. علاوه بر این، دورۀ رشد طولانی نیز مورد نیاز است تا بذر های با کیفیت تولید شود. لذا انتخاب محیط، شرط اولیۀ تولید بذر ها است. همین طور انتخاب محصول بذری مناسب نیز که بتواند در شرایط محیطی منطقه به طور موفق عمل نماید و باعث دست یابی به سود اقتصادی در تولید بذر شود، مهم و ضروری است (احتشامی و چائی چی، 1389). نیازهای اکولوژیکی ریحان شباهت زیادی به نیازهای اکولوژیکی مرزنگوش دارد (امید بیگی، 1374). بذر ریحان چهار تا پنج سال از قوه رویشی مناسبی برخوردار است و در شرایط مناسب 14 تا 21 روز پس از کشت سبز میشود. دوره رویشی ریحان بین 170 تا 180 روز است. ریحان در طول رویش به هوای گرم و تابش نور کافی نیاز دارد. درجه حرارت مطلوب برای جوانه زنی بذر 18 تا 20 درجه سانتیگراد است. این گیاه به سرما بسیار حساس است. در طول رویش به آب کافی نیاز دارد. به طوری که از بدو سبز شدن بذر تا برداشت پیکر رویشی به 500 تا 550 میلیمتر بارندگی (آبیاری) نیاز دارد ریحان در طول رویش به 1500 ساعت روشنایی نیاز دارد، همچنین به مواد و عناصر غذایی کافی نیازمند است. خاک مناسب برای کاشت ریحان خاکهای با بافت متوسط یا خاکهای لومی شنی با مقادیر فراوان ترکیبات هوموسی است (امید بیگی،1374).
به نظر می رسد سبزی ها در گروههای معینی از لحاظ pH مطلوب به خاطر ترجیح دادن مواد غذایی خاص و تحمل مواد سمی قرار گیرند. سبزی ها از نظر عکس العمل نسبت به واکنش خاک pH متفاوتند و کلیۀ آنها در محدوده pH 5/6-6 رشد می کنند (ناصری و تهرانی، 1374). کودهای حیوانی پوسیده نقش عمدهای در افزایش عملکرد پیکر رویشی و اسانس ریحان دارد. تحقیقات نشان میدهد که برای تولید هر تن پیکر رویشی، گیاهان 18 کیلوگرم ازت، 8 کیلوگرم اکسید فسفر و 15 کیلوگرم اکسید پتاس از زمین جذب میکنند (امید بیگی، 1387).
قبل از کشت ریحان 30 تا40 کیلوگرم در هکتار ازت، 55 تا 70 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 60 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس باید به عنوان مقادیر پایه، به خاک اضافه کرد. فصل بهار هنگام آماده ساختن زمین 30 تا 40 کیلوگرم در هکتار ازت و همچنین پس از اولین برداشت افزودن 40 تا 50 کیلوگرم در هکتار ازت به همراه آبیاری نقش عمدهای در افزایش عملکرد دارد (امید بیگی، 1387).
1-7- تکثیر مستقیم یا جنسی
تکثیر مستقیم بیشتر به عنوان تکثیر بذری شناخته شده است، اساس کار در این روش استفاده از بذر گیاه است. بذر از ترکیب دانه های گرده گل های نر و خامه گل های ماده بوجود می آید که به دو شکل هموزیگوت و هتروزیگوت وجود دارند. به عبارتی بعد از این ترکیب، چنانچه گرده و مادگی از یک جنس باشند بذر حاصل را همگن یا اصطلاحاً

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *