sdf170

فصل اول:
کلیات تحقیق و ساختار پایان نامه

1- مقدمه
در دهه 80 میلادی تلاش های زیادی برای بهبود عملکرد سازمانها از راه تمرکز بر فرآیندهای درونی انجام شد. بررسی نتایج عملکرد سازمانها مشخص ساخت که بخش عمده ای از آن تحت تاثیر تامین کنندگان و مشتریان است. گسترش حوزه بهبود عملکرد سازمان ها به ماورای مرزهای سازمانی نیازمند ابزارهای جدیدی بود. یکی از مفاهیمی که در این راستا طرح شد و اهمیت زیادی پیدا کرد، زنجیره تامین است. که در آن شرکت ها با همکاری یکدیگر و ایجاد هم افزایی توانایی اتخاذ تصمیمات کاراتر را کسب می کنند. زنجیره تامین اصطلاحی است که امروزه به وفور در تمامی جهان مورد استفاده قرار می گیرد. اکنون شرکت ها نیازمندند تا یکپارچگی منظمی را در تمام فرایندهای تولیدی، از مواد اولیه (خام) تا مصرف کننده نهایی ایجاد کنند. زنجیره تامین یک سیستم یکپارچه از فرآیندهای مرتبط و به منظور؛
دستیابی به مواد و قطعات مورد نیاز
تبدیل مواد اولیه به محصول
ارزش گذاری محصولات
توزیع محصولات به مشتریان
ساده سازی انتقال اطلاعات بین اجزاء زنجیره (اعم از تامین کنندگان، توزیع کنندگان، واسطه ها، خرده فروشان و مشتریان)
نخستین هدف وجودی یک زنجیره، تامین و راضی کردن نیازهای مشتریان در فرایند تولید ارزش برای خویش است. فعالیت های زنجیره تامین با سفارش مشتری شروع می شود و زمانی که مشتری پول خرید کالا و خدمات دریافتی خود را پرداخت می کند، خاتمه می یابد. اکثر زنجیره ها در واقع به صورت شبکه هستند. ساختار عمومی زنجیره را می توان در قالب شکل (1-1) نمایش داد.

شکل(1-1): ساختار عمومی زنجیره
زنجیره تامین شامل دو جریان مخالف است: حرکت مستقیم رفت محصولات از تامین کنندگان مواد اولیه و قطعات تا مشتری و حرکت برگشت (عکس) اطلاعات و مواد از مشتری تا تامین کنندگان. این زنجیره از دو قسمت لجستیک داخلی و لجستیک خارجی تشکیل شده است. لجستیک داخلی یا مدیریت مواد به فعالیت های دریافت مواد، ذخیره، کنترل مواد و تامین مواد مورد نیاز فرآیندها و …، تا تهیه محصول مورد نیاز گفته می شود. لجستیک خارجی یا توزیع محصولات در مقابل به خروج محصولات از شرکت تا رساندن به مشتری و ارائه سرویس های لازم به او گفته می گردد. نکته مهم و قابل ذکر در زنجیره تامین این است که شرکت های زنجیره به صورت حلقه های یک زنجیره به یکدیگر متصل هستند و اطلاعات بین آنها باید به صورت دقیق و همزمان رد و بدل شود تا بهترین تصمیمات اخذ گردد. [112]
زنجیره تامین
1-1-1- ضرورت زنجیره تامین
افزایش روزافزون رقابت بین کارخانجات و شرکت ها برای تولید محصولات با کیفیت و مطابق سلایق مشتری نیاز به یک دیدگاه جدید را در بین تمامی سازندگان و تولیدکنندگان به وجود آورده است. در گذشته هر مرکز تولیدی با اهمیت دادن به تعداد محصول تولید شده، سعی در افزایش سهم خود در بازار داشت. پس از گذشت چند دهه مراکز تولیدی در ارائه کالای با کیفیت برای جذب مشتریان گام بر داشتند. در دهه های اخیر پیشگامان صنعت اصلی ترین شرط را برای رسیدن به سهم بیشتری از بازار فروش، برآوردن نیازهای مشتریان می دانند.
با بررسی خط مشی های موجود از گذشته تا به حال، تغییر توجه صنعتگران را از تولیدکننده به مصرف کننده شاهد خواهیم بود. در گذشته تولیدکننده نقش اصلی و تعیین کننده را در بازار فروش ایفا می کرد و مصرف کننده می بایست نیازها و سلایق خود را با محصول تولید شده وفق دهد. اما امروزه اهمیت بیشتری به مصرف کننده داده می شود و کارخانجات سعی در تولید محصولی منطبق با نیازهای مشتریان دارد.[112]
1-1-2- تعریف زنجیره تامین
زنجیره های تامین، تامین کنندگان را به یک شرکت تولیدی و شرکت را به مشتریانش ارتباط می دهد. برای اداره صحیح زنجیره تامین لازم است تا نسبت به خدمات عالی به مشتریان، هـزینه های پایین و زمان چرخه کوتاه اطمینان حاصل کنیم.
یک زنجیره تامین به جریان مواد، اطلاعات، وجوه و خدمات از تامین کنندگان موادخام طی کارگاهها و انبارها تا مشتریان پایانی اشاره دارد و شامل سازمانها و فرایندهایی می شود که کالاها، اطلاعات و خدمات را ایجاد و به مصرف کنندگان تحویل می دهند. این زنجیره شامل خیلی از وظایف از قبیل خرید، جریان وجـــوه، باربری مواد، برنامه ریزی و کنترل تولید، کنترل موجودی و لجستیکی و توزیع و تحویل می گردد.[113]
تعاریف مختصر و جامعى که مى توان از زنجیره تامین ارایه داد، عبارت‌اند از:
* هندفیلد ونیکولس: زنجیره تامین شامل همه فعالیتهای مرتبط با جریان وانتقال کالاها ازمرحله مواد خام به مصرف کننده نهایی وجریانهای مرتبط با آن بوده است .
*آیرس: زنجیره تامین یعنی شکل دادن به فرایند های جریانهای فیزیکی، اطلاعاتی، مالی ودانش برای ارضای احتیاجات مصرف کننده نهایی از طریق محصولات وخدمات مرتبط با تامین کنندگان دانسته.[114]
1-1-3- طرح کلى یک زنجیره تامین
به طور کلى زنجیره‌ تامین، زنجیره‌اى است که همه فعالیت‌هاى مرتبط با جریان کالا و تبدیل مواد، از مرحله تهیه ماده اولیه تا مرحله تحویل کالاى نهایى به مصرف کننده را شامل مى‌شود. در ارتباط با جریان کالا دو جریان دیگر که یکى جریان اطلاعات و دیگرى جریان منابع مالى و اعتبارات است نیز حضور دارد.
محققان و نویسندگان مختلف ، نگرش‌ها و تعاریف متفاوتى را از زنجیره تامین ارایه کرده اند برخى زنجیره تامین را در روابط میان خریدار و فروشنده محدود کرده اند، که چنین نگرشى تنها بر عملیات خرید رده اول در یک سازمان تمرکز دارد. گروه دیگرى به زنجیره تامین دید وسیع‌ترى داده و آن را شامل تمام سرچشمه‌هاى تامین (پایگاه‌هاى تامین) براى سازمان مى دانند. با این تعریف ، زنجیره تامین شامل تمام تامین کنندگان رده اول ، دوم ، سوم … خواهد بود. چنین نگرشى به زنجیره تامین ، تنها به تحلیل شبکه تامین خواهد پرداخت . دید سوم ، نگرش زنجیره ارزش است که در آن زنجیره تامین شامل تمام فعالیت‌هاى مورد نیاز براى ارایه یک محصول یا خدمت به مشترى نهایى است. با نگرش یاد شده به زنجیره تامین ، توابع ساخت و توزیع به عنوان بخشى از جریان کالا و خدمات به زنجیره اضافه مى‌شود. در واقع بااین دید، زنجیره تامین شامل سه حوزه تدارک ، تولید و توزیع است .[115]
1-1-4- انواع زنجیره تامین
در شرکتهای تولیدی سنتی کالاها پس از تولید در انبارها و مکانهای دیگر انبار می شدند که این زنجیره تامین را پیچیده تر می کرد. اگر شرکت از یک مدل تجاری ساخت برمبنای سفارش استفاده کند، هیچ نیازی برای انبارکردن محصولات ساخته شده وجود نخواهد داشت اما درعین حال نیاز برای انبار موادخام و اجزاء سازنده وجود خواهد داشت. بنابراین، واضح است که زنجیره های تامین به ماهیت شرکت وابسته است.
الف – ساخت تجمعی برای ذخیره کردن: مدل زنجیره تامین ساخت تجمعی برای ذخیره کردن بر تقاضاهای جهت دار مشتری درزمان واقعی به منظور ذخیره کارای موجودی کالای ساخته شده تمرکز دارد. این تجمع ذخیره اغلب ازطریق استفاده از یک سیستم اطلاعاتی انجام می شود که به طورکامل یکپارچه است. بــدین طریق که چنین سیستمی می تواند اطلاعات تقاضاهای زمان واقعی را که می تواند برای تعدیل و توسعه برنامه ها و بــرنامه های عملیاتی تولید استفاده شود را جمع آوری کرد و نسبت به ذخیره اقلامی اقدام کند که موردنیاز مشتریان است. این گونه سیستم ها به صورت یکپارچه ای فعالیتهای برنامه ریزی توزیع، ساخت، برنامه ریزی تفصیلی، کنترل موجودی، هماهنگی تامین با چندین کانال توزیع، جریان اطلاعات صحیح درباره تقاضا، سرمایه گذاری، ظرفیت موجودی، برنامه ریزی تفصیلی نقل و انتقال و… را انجام می دهد.
ب – ذخیره کردن مستمر: ایده این مدل برپایه از نو پرکردن موجودی تخلیه شده به طور مداوم به وسیله کــــــارکردن به طور نزدیکی با تامین کنندگان و یا واسطه ها استوار است. بنابراین، ارتباط محکمی بین فرایند اجرای سفارش و فرایند تولیدی موردنیاز است. این مدل کاربردی ترین مدل برای محیطهایی با الگوهای تقاضای ثابت است.
ج – ساخت برای سفارش: مفهوم این مدل برپایه سفارش برای مونتاژکردن بلافاصله پس از دریافت سفارش استوار است. این مدل به مدیریت مفید موجودیهای اجزاء و تحویل تدارکات موردنیاز طی زنجیره تامین نیاز دارد. یک راه حل برای غلبه بر این نیاز استفاده چندمنظوره از دستگاهها برای تولید کالاست. یکی از مزیتهای اصلی این نوع مدل ادراکی است که هر مشتری می تواند از محصول موردنیاز خود تجسم کند. به علاوه اینکه هر مشتری کالاهای خود را سریعاً دریافت می کند.
د – مونتاژ کانالی: با یک تعدیل جزئی در مدل ساخت برمبنای سفارش مونتاژ کانالی به دست می آید. در این مدل بخشهای هر محصول همان طور که در کانال توزیع حرکت می کند جمع آوری و مونتاژ می شوند. برای مثال، می توان بعضی شرکتهای رایانه ای که در زنجیره توزیع بخشهای رایانه، آنها را خریداری و مونتاژ و سپس تحویل مشتری می دهند را نام برد. بنابراین، سفارش رایانه ای مشتری تنها باید برای قرارگرفتن در یک وسیله برای تحویل جمع شوند.
ز – زنجیــره تامین جهانی: زنجیره تامینی که تامین کنندگان و یا مشتریان را در کشورهای دیگر درگیر خود می کند به عنوان زنجیره تامین جهانی شناخته می شود. دلایل اصلی که چرا شرکتها وارد زنجیره تامین جهانی می شوند عبارتند از: قیمتهای پایین تر مواد، خدمات و نیروی انسانی؛ دسترسی به محصولات و فناوری که در داخل دردسترس نیستند؛ کیفیت بالای محصولات بـــازارهای جهانی؛ استراتژی های فروش جهانی شرکت؛ تشدید رقابت جهانــــی که درنتیجه کاهش هزینه شرکت می شود؛ نیاز به توسعه حضور خارجی و بازرگانی بین المللی. برخی ازمشکلاتی که ممکن است در زنجیره های تامین جهانی وجود داشته باشد عبارتند از مشکلات حقوقی، دستمزدها و مالیاتهای دادوستد، اختلاف فرهنگی و زبانی، تغییرات سریع در نرخهای پولهای رایج تبادلی و عدم ثبات سیاسی.[113]
1-1-5- مشکلات زنجیره تامین و منابع آنها
درجهان تجارت مثالهای بی شماری از شرکتهایی که قادر نیستند به سطح تقاضایشان برسند و درنتیجه موجودیهای هزینه بر و زیادی پروژه ای را متحمل می شوند وجود دارد. در این قسمت ما به تشریح این مشکلات و علل آنها می پردازیم.
مشکلات طی زنجیره تامین به طورکلی از دو منبع ناشی می شوند:
1 – عدم اطمینان: یک منبع اصلی عدم اطمینان زنجیره تامین پیش بینی تقاضا است. پیش بینی تقاضا از چندین فاکتور از قبیل رقابت، قیمتها، شرایط فعلی، توسعه تکنولوژیکی و سطح عمومی تعهد مشتریان تاثیر می پذیرد. دیگر عامل عدم اطمینان زنجیره تامین زمانهای تحویل است که خود به عواملی مانند نسبت خرابی ماشین ها در فرایند تولید خطی، فشردگی ترافیکی که در حمل و نقل دخالت می کند و مشکلات کیفیت مواد که ممکن است تأخیرات تولید را ایجاد کند وابسته است.
2 – عدم هماهنگی: این نوع مشکلات هنگامی اتفاق می افتد که یک بخش شرکت با دیگر بخشها ارتباط خوبی ندارد، وقتی پیغام برای شرکاء تجاری غیرقابل فهم باشد و وقتی بخشهای شرکت از بعضی مسائل آگاهی ندارند و یا خیلی دیر از آنچه موردنیاز است و یا آنچه باید اتفاق بیفتد آگاه می شوند.
همان طور که اشاره شــــــد مشکلات بی شماری طی زنجیره تامین می تواند رخ دهد که در این قسمت به دو مورد از مزمن ترین مشکلات آن اشاره می شود.
الف – اثر شلاق چرمی : اثر شلاقی به تغییرات نامنظم در سفارشات طی زنجیره تامین اطلاق می شود. این اثر برای اولین بار به وسیله پروکتل و گمبل (PSG) در ارتباط با یکی از محصولاتشان مشاهده و شناخته شد. دراین مشکل گرچه فروش واقعی در فروشگاهها نسبتاً ثابت و قابل پیش بینی بود اما سفارشات عمده فروشان و توزیع کنندگان برای PSG (سازنده) میدان نوسانات شدیدی داشته و مشکلات موجودی محصول ساخته شده را برای PSG داشت. یک تحقیق نشان داد که سفارشات توزیع کنندگان به دلیل پیش بینی ضعیف تقاضا و کمبود هماهنگی و اطمینان درمیان شرکاء زنجیره تامین تغییرات نامنظمی داشت، به دلیل اینکه هر ماهیت مجزا طی زنجیره تامین سفارشات و تصمیمات موجودی را با یک دید نسبت به منافع خود به طرف بالای زنجیره تامین انجام می داد که این منجر می شد کــــــه میزان پیش بینی ها به طرف بالای زنجیره همچنان افزایش یافته و به موجودیهای اضافه ای در تمام قسمتهای زنجیره تامین منجر شود.
ب – ذخیره فریبنده: این گونه مشکل زمانی که مشتریان محصولی را می خواهند که دردسترس نیست اتفاق می افتد گرچه درحقیقت وجود دارد مثل وقتی که محصول درجایی نادرست قرار می گیرد یا اینکه مقدار ذخیره ناصحیح است.[113]
1-1-6- راه حلهای مشکلات زنجیره تامین
هرساله سازمانها راه حلهای زیادی را برای مشکلات زنجیره تامین پیدا کرده اند.
راه حلها: جهت رفع مشکلات در زنجیره تامین سه دسته فنون وجود دارد. دسته اول فنونی هستند که در ارتباط با طراحی و عرضه قطعات، عرضه کنندگان، مدیریت ارتباطات بین عرضه کنندگان و ارتبـــاط سازمان با عرضه کنندگان وجود دارد، دسته دوم فنونی هستند که در ارتباط با سیستم های تولیدی، مدیریت موجودی و مسائل داخلی سازمان جهت رفع مشکلات وجود دارد و دسته سوم مجموعه تدابیــــــری هستند که درمورد توزیع کنندگان، خریداران، وفاداری خریداران و هماهنگی آنها با سازمان باید لحاظ شود. در ذیل به بعضی موارد اشاره می شود:
1 – ادغام عمودی
2 – کنترل موجودی
3 – تکنیک های مناسب بر برنامه ریزی تولید
الف – تکنیک های تولیدی به موقع
ب – تکنیک های برنامه ریزی مواد موردنیاز
ج – عملیات همزمان
4 – استراتژی های کاهش عدم اطمینان [113]
1-1-7- لایه های زنجیره تامین
زنجیره تأمین بالادست : این بخش، شامل تأمین‌کنندگان اولیه (که می‌توانند مونتاژ کننده و یا سازنده باشند) و تأمین‌کنندگان آنهاست. همه این مسیرها از مواد سرچشمه می‌گیرند. فعالیت‌های اصلی این بخش، خرید و حمل است.که خود این لایه نیز به سه لایه تقسیم می شود.
زنجیره تأمین داخلی : این بخش، شامل تمام پردازش‌های استفاده شده توسط یک سازمان در تبدیل داده‌های حمل شده به سازمان به‌وسیله تامین‌کنندگان، به خروجی‌ها از زمانی است که مواد وارد سازمان می‌شود تا زمانی که محصول نهایی برای توزیع به خارج سازمان حرکت می‌کند. فعالیت‌های این بخش، شامل حمل مواد، مدیریت موجودی، ساخت و کنترل کیفیت است.
زنجیره تامین پایین دست : این بخش، شامل تمام فرایندهای درگیر در توزیع و تحویل محصولات به مشتریان نهایی است. به فراوانی مشاهده شده است که زنجیره تامین، با واگذاری محصول یا مصرف آن، پایان می‌پذیرد. فعالیت‌های این بخش شامل بسته‌بندی، انبار و حمل است. این فعالیت‌ها ممکن است با استفاده از چندین توزیع کننده نظیر کل‌فروشان و خرده‌فروشان انجام شوند.
گفتنی است که جریان کالا، می‌تواند در جهت عکس اتفاق افتد، مثل جریان کالاهای برگشتی. لجستیک معکوس، شامل فرایند کالاهای عودتی و برگشتی و نحوه برخورد مناسب با این نوع اقلام و تمام عملیات مرتبط با مصرف مجدد کالا و مواد به منظور افزایش بهره‌وری، سوددهی و کارامدی بیشتر سازمان لجستیکی است. لجستیک معکوس، شامل تمام فعالیت‌های معکوس زنجیره تامین است. به‌طور کلی لجستیک معکوس را می‌توان این‌گونه تعریف کرد: «انتقال دقیق، بموقع و درست مواد، اقلام و کالاهای قابل استفاده و غیرقابل استفاده از انتهایی‌ترین نقطه و آخرین مصرف‌کننده، از طریق زنجیره تامین به واحد مربوطه». به بیانی دیگر، لجستیک معکوس «فرایند حرکت و انتقال کالاها و تولیداتی است که در زنجیره تامین، دارای قابلیت بازگشت هستند».شکل (1-2)
نباید فراموش کرد که لجستیک معکوس، نیازمند هماهنگی کامل بین واحدهای تولید، بازاریابی، امور مالی، سیستم‌های اطلاعاتی و منابع انسانی برای جلوگیری از تضادها و برخوردهای ناهمگون احتمالی در زنجیره تامین است. در لجستیک معکوس، بهبود مستمر از طرق مختلفی صورت می‌گیرد که عبارتند از: مصرف مجدد مستقیم که کالاها پس از تمیز شدن، بدون هیچ تغییری به مشتریان بازگردانده می‌شوند؛ بازیافت مواد که در آن، کاربری مواد و کالاها تغییر یافته و به مشتریان عرضه می‌شود؛ تعمیرات؛ بروز کردن مجدد؛ بازسازی و بهینه‌سازی که می‌تواند شامل تمامی موارد بازیافت مواد، تعمیرات و بروز کردن مجدد باشد.[113]

شکل(1-2): شبکه لجستیک معکوس

1-2- زنجیره تامین معکوس
1-2-1- مروری بر زنجیره تامین معکوس
از جمله مباحثی که امروزه در حوزه لجستیک و مدیریت زنجیره تأمین صنایع مختلف مطرح است، موضوع “لجستیک معکوس” و “مدیریت بازگشتیها” می‌باشد؛ امری که به‌نظر می‌رسد تاکنون در صنایع مختلف کشورمان به آن توجه جدی نشده است. طی دو دهه اخیر، شرکت‌ها و صنایع زیادی در کشورهای پیشرفته بررسی در این زمینه را آغاز کرده و لجستیک معکوس را یکی از فرایندهای مهم در زنجیره تامین خود درنظر گرفته‌اند. حتی به تازگی گواهینامه ISO در خصوص فرایند‌های مرجوعی نیز توسط برخی از شرکت‌های پیشرفته دریافت شده است. امروزه در کشورهای پیشرفته جهان، سازمان‌های صنعتی، دولتی، تجاری و خدماتی بر فرایندهای لجستیک معکوس و زنجیره تأمین تمرکز کرده اند که این مقوله در ایجاد ارزش اقتصادی واقعی کالاها و خدمات به همراه پشتیبانی از ملاحظات زیست محیطی نقش موثری دارد. این تمرکز اکنون در کلیه بازارها از جمله بخش‌های صنعتی و فناوری پیشرفته، تجاری و محصولات مصرفی رو به افزایش است.[116]
1-2-2- ضرورت زنجیره تامین معکوس
آنچه که در جریان سنتی کالا وجود دارد و مدیران صنایع بر کنترل و مدیریت آن جریان تاکید می کنند جریان مستقیم یا رو به جلوی مواد و محصولات است که عمدتاً از طرف تأمین کنندگان به سازندگان، توزیع‌کنندگان، خرده فروشان و در نهایت مشتریان جریان دارد. اما در بسیاری از صنایع، جریان مهم دیگری نیز در زنجیره‌های تامین وجود دارد که به صورت معکوس شکل گرفته و در آن، محصولات از سطوح پائینی زنجیره تامین به سطوح بالاتر عودت داده می‌شوند. لجستیک معکوس به دنبال بررسی و مدیریت جریان‌های معکوس یا به عبارتی جریان‌های رو به عقب در زنجیره‌های تأمین است.
مدیریت لجستیک معکوس و زنجیرههای تأمین حلقه بسته یکی از جنبههای مهم و حیاتی هر کسبوکاری بوده و متضمن ساخت، پخش خدمات و پشتیبانی از هر نوع محصولی است. در عصر کنونی تجارت که چرخه عمر محصولات هر روز کوتاه تر و کوتاه تر می شود، سیاست های برگرداندن محصول با زمانهای پاسخگویی سریع و خدمات مشتری تعریف شده و تأکید بیشتری بر مدیریت بازگشت، تغییر شکل و ذخیره دوباره کالاهای تمام شده وجود دارد. قوانین دولتی جدید و قوانین سبز که به بازگرداندن و از رده خارج کردن مواد زائد الکترونیکی و دیگر مواد خطرناک مربوط است نیز مدیران و سطوح بالای مسئول امور لجستیک فرایندهای زنجیره تأمین را وادار میسازد نگاه نزدیکتری به فرایند لجستیک معکوس بیندازند.[116]
1-2-3- معرفی زنجیره تأمین معکوسدر سال‌های گذشته سازمان‌ها منابع زیادی را صرف زنجیره تأمین حود نموده‌اند است. به زودی مدیران به همین اندازه نیاز به سرمایه‌گذاری در زنجیره تأمین معکوس خود خواهند داشت. زنجیره تأمین معکوس گروهی از فعالیت‌هاست که محصول کارکرده را از مشتریان دریافت و آن را به منظور بازیابی ارزش یا امحاء به تولیدکننده اولیه یا بازیابی کننده بازمی‌گرداند. زنجیره‌های تأمین معکوس به تدریج به یک بخش اساسی در طیف وسیعی از صنایع از تولیدکنندگان فرش تا کامپیوتر تبدیل می‌شود.
زنجیره تأمین یا لجستیک رو به جلو “فرآیند برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل کارآ و اثربخش جریان مواد اولیه، موجودی‌های در حال تولید و محصولات و اطلاعات مربوط به آنها از نقطه مبداء تا نقطه مصرف به هدف تأمین الزامات و نیازمندی‌های مشتریان.” است. یعنی از زمانی که مواد اولیه از تأمین کننده خریداری می شود تا زمانی که در فرآیندهای تولید تغییر شکل می یابد و زمانی که وارد شبکه های توزیع می شود و به دست مشتریان می رسد .مدیریت زنجیره تأمین معکوس یا لجستیک معکوس دقیقاً خلاف این جریان از مشتری تا تأمین کننده را در بر می گیرد. در واقع یکی از کارهای ضروری برای این که سازمانی بتواند محصولاتش را بازیافت کند، راهاندازی زنجیره تأمین معکوسش است.
1-2-4- مشوق‌های راه‌اندازی زنجیره تأمین معکوس از دید تولید کنندگان:
الزامات قانونی
ایجاد یک تصویر سبز در ذهن مشتریان و افزایش وفاداری آنان
کاهش هزینه‌های تولید و عملیات
کاهش هزینه مواد
پیشگیری از دستیابی رقبا به قطعات حساس محصول
1-2-5- اجزای زنجیره تأمین معکوس
اجزای مختلفی برای زنجیره‌های تأمین معکوس معرفی شده‌اند. در این قسمت پنج جزء کلیدی معرفی می‌شوند:
جمع‌آوری / کسب محصولات- این فعالیت کمک می‌کند که محصولات از مشتریان مختلف جمع‌آوری شود. سیاست‌های مختلفی می‌توانند برای جمع‌آوری انتخاب شوند: برای مثال ممکن است مشتری محصولش را به مرکز بیاورد، یا سازمان به صورت دوره‌ای به مشتریان مراجعه کند، یا سازمان تنها در صورت تماس مشتریان به آنان مراجعه نماید و یا …..
تحقیقات نشان داده که جمع‌آوری محصولات کارکرده، کلید ایجاد زنجیره تأمین معکوس سودآور است. مدیریت دقیق کیفیت، کمیت و زمان‌بندی محصولات بازگشتی کمک می‌کند که سازمان‌ها در سیلی از محصولات بازگشتی با کیفیت‌های مختلف غرق نشوند.
لجستیک معکوس – وقتی که محصولات جمع‌آوری شدند، باید به جاهایی که برای بازرسی، دسته‌بندی و تعیین تکلیف تعیین شده‌اند انتقال یابند. هیچ طراحی بهینه خاصی برای شبکه لجستیک معکوس وجود ندارد، بلکه نوع طراحی به نوع محصولات و منافع اقتصادی حاصل از بازیای ارزش آنها بستگی دارد.
بازرسی و تعیین تکلیف- در این مرحله محصولات بازگشتی آزمون، مرتب و تعیین تکلیف می‌شوند.
تعمیر اساسی – سازمان‌ها می‌توانند با جدا کردن قطعات و تعمیر و تعویض قطعات فرسوده محصولات به منظور استفاده مجدد، یا بازتولید به منظور فروش مجدد، ارزش محصولات بازگشتی را بازیابی کنند. فرآیندهای تعمیر اساسی و بازتولید کمتر از فرآیندهای تولید سنتی قابل پیش‌بینی‌اند، چرا که زمان‌بندی و کیفیت محصولات بازگشتی، عدم‌اطمینان زیادی را در بر دارد.
توزیع و فروش – قبل از این که سازمانی برای فروش محصولات بازیافتی برنامه‌ریزی کند، باید بداند که آیا تقاضایی برای آن وجود دارد یا باید بازار جدیدی برای آن ایجاد کند؟ اگر نیاز به بازارسازی باشد، سازمان باید سرمایه‌گذاری عظیمی را برای آموزش مشتریان و سایر فعالیت‌های بازاریابی صرف کند. مشتریان بالقوه محصولات بازتولیدی یا اجزای آن نه تنها همان خریداران اولیه، بلکه مشتریان جدیدی در بازارهای جدید خواهند بود.
1-2-6- نمونه‌هایی از سازمان‌های موفقی که زنجیره تأمین معکوس خود را راه‌اندازی نموده‌اند
بوش سنسورهایی را در موتور ابزارهای قدرت خود نصب کرده که نشان می‌دهند که آیا موتور ارزش تعمیر اساسی را دارد یا نه. این تکنولوژی به طور چشمگیری هزینه‌های بازرسی و تعیین تکلیف حصولات بازگشتی را کاهش داده است .
کداک بعد از این که عکس دوربین‌های یکبارمصرف خود را چاپ می‌کند، این دوربین‌ها را وارد چرخه بازتولید خود می‌نماید. در دهه 1990 این شرکت بیش از 310 میلیون دوربین را از 20 کشور دنیا بازیافت نموده است.[108]
زیراکس در برنامه بازتولید سبز خود، هنگام نصب دستگاه‌های کپی جدید دستگاه‌های استفاده شده را جمع‌آوری می‌کند. این کار 40 تا 65% کاهش در هزینه‌های تولید را برای زیراکس به همراه داشته است.[43]
نایک مشتریانش را تشویق می‌کند که وقتی کفش نو می‌خرند، کفش قبلی خود را به فروشنده تحویل دهند. این کفش‌های کهنه در کارخانه نایک به پوشش زمین بسکتبال و ورزش‌های دیگر تبدیل می‌شود که شرکت بخشی از آنها را به باشگاه‌های بسکتبال اهدا می‌کند و از درآمد فروش آنها نیز به این باشگاه‌ها کمک می‌کند. به این ترتیب نایک توانسته ارزش برند خود را افزایش دهد.[90]

1-2-7- ابعاد لجستیک معکوس
توزیع:
« توزیع معکوس عبارت است از فرآیند جمع آوری تولیدات یا بسته های تاریخ گذشته یا خسارت دیده از اولین تا آخرین مصرف کننده در زنجیره تأمین ».
عمده ترین رکن لجستیک معکوس اجرای مناسب و به هنگام توزیع معکوس است، از این رو توزیع معکوس باید با پیش بینی های دقیق، مطالعات کارشناسانه و انجام تحقیق و پژوهشی عملی– کاربردی همراه باشد تا بتواند در طول زنجیره تأمین اثر گذاری خود آشکار سازد. اصل یکپارچگی سیستم توزیع معکوس با سایر ابعاد لجستیک معکوس اهمیت شایان توجهی دارد، به نحوی که انجام صحیح و درست فعالیت ها و فازهای مختلف توزیع معکوس ارتباط مستقیمی با موفقیت و یا عدم موفقیت یک فرآیند لجستیک معکوس دارد.
کنترل موجودی و برنامه ریزی تولید:
یکی از مسائل بسیار مهم برای مدیران در سازمان های صنعتی، بازرگانی و حتی نظامی ، پیش بینی میزان خریدها با توجه به امکانات داخلی و شرایط بازار است. از این رو هزینه خرید مواد و اجناس لازم برای تولید و فروش، و هزینه های مختلف موجودی ( هزینه های سفارش، نگهداری، کمبود، قیمت خرید مواد و موجودی ها) از اقلام عمده هزینه است که مدیران می توانند از طریق به کارگیری فنون و روش های جدید، با تعیین میزان مقرون به صرفه بودن هر بار خرید، ضمن کاهش این هزینه ها، میزان سود سازمان را افزایش دهند.
کنترل موجودی نقش بسیار حساس و مؤثری در کاهش هزینه ها و بهبود و موفقیت امور سازمان های مذکور بر عهده دارد. اصولاً کنترل موجودی، ‌یعنی نظارت بر فراهم آوردن مواد و اجناس مورد نیاز سازمان از نظر کیفیت و کمیت، در زمان و مکان معین و مناسب و با صرف کمترین هزینه.
در لجستیک معکوس برای حفظ تداوم و هماهنگ کردن فعالیت های تولید و توزیع و جلوگیری از توقف عملیات به سبب کمبود موجودی و نیز قابل استفاده نمودن اقلام و کالاهای برگشتی باید خط مشی ها، ‌نظام ها و روش هایی را اتخاذ نمود تا مجموع هزینه های مرتبط با موجودی ها را کاهش دهد. به عبارت دیگر، فعالیت های مرتبط با موجودی ها که می تواند شامل تهیه و نگهداری گزارش های موجودی ها، ‌کنترل موجودی ها،‌ تدوین وظایف افراد تحت سرپرستی واحد ذیربط، اجرای اصول، نظام ها و روش های پیشرفته و متناسب با وضعیت سازمان و… باشد تا مدیریت موجودی و برنامه ریزی تولید نیز در راستای کارکردهای لجستیک معکوس واقع شود. به طور مثال ، یکی از شروط بسیار مهم در بازیافت و مصرف مجدد کالاها و اقلام تولیدی، جداسازی اقلام قابل استفاده و اقلام غیر قابل استفاده است. اقلام قابل استفاده می تواند به عنوان یک جایگزین مناسب برای تأمین قطعات سفارش داده شده مورد استفاده واقع شود. چرا که بسیاری از عدم اطمینان ها و نارضایتی ها ناشی از رابطه مستقیم محصولات عودتی و برگشت داده شده با زمان، کیفیت و کمیت کالاها می باشد، که با جایگزین کردن اقلام قابل استفاده کالاهای برگشتی ، علاوه بر صرفه جویی در هزینه ها ، در ابعاد مختلف دیگری نیز می توان رضایتمندی مصرف کننده را نیز کسب کرد. این امر مستلزم پایه ریزی یک سیستم برنامه ریزی قوی در امر تولید و کنترل موجودی است . سیستمی که علاوه بر تفکیک قابل استفاده بودن یا نبودن اقلام برگشت داده شده ، برنامه بهبود تولید را نیز ارائه دهد. نکته قابل توجه این است که در فرآیند لجستیک معکوس ممکن است به یک « انباردر داخل انبار» نیز نیاز باشد. انباری که جریان نگهداری کالا، چیدمان و تجهیزات جابه جایی مواد در آن به صورت ویژه ای ممتاز و مناسب باشد.
به عبارت ساده تر ،‌در لجستیک معکوس برای تفکیک بهتر اقلام برگشتی از حیث قابل استفاده بودن یا نبودن باید انباری را در داخل انبار، برای « اقلام برگشتی قابل استفاده » و نیز انباری از برای « اقلام برگشتی غیر قابل استفاده » فراهم نمود. سپس با توجه به نوع کالا و اقلام برگشتی و برحسب درجه بندی مراحل مختلف بهبود مستمر در لجستیک معکوس، در یکی از مراحل پنج گانه جای داده شود تا در صورت امکان به زنجیره تأمین باز گردد.
صرفه جویی های اقتصادی:
در بحث صرفه جویی اقتصادی لجستیک معکوس ساختار مجاری توزیع معکوس ، نوع اعضای مجاری توزیع و عملکردهای آنان در این مجاری از اهمیت شایانی برخوردار است.
1-2-8- دلایل استفاده از لجستیک معکوس
همان طورکه می دانیدبه طور عمومی و سنتی، تولید کنندگان کالاها و اقلام در قبال کالاهای خود، پس از توزیع و سپس مصرف توسط مصرف کنندگان، هیچ گونه احساس مسئولیتی نمی کنند و تعهدی را در قبال تولیدات توزیع شده و مصرف شده خود نمی‌ پذیرند.اما امروزه حجم محصولات تولیدی مصرف شده، خسارات قابل ملاحظه ای را در جهت تخریب محیط زیست به بار آورده است و همگان اعم از مصرف کنندگان و مسئولان نگران وضعیت محیط زیست خود هستند و با دغدغه فراوان، روند رو به بهبودی را برای وضعیت محیط زیست خود دنبال می کنند. به نحوی که همگان از تولید کنندگان مختلف کالاها و اقلام انتظار دارند تا هزینه ضایعات و جمع آوری زباله های ناشی از تولیدات خود را بپذیرند و یا حداقل ضایعات کالاهای مصرفی را کاهش دهند.
این توجه روزافزورن به مدیریت ضایعات و وضع قوانین جدید در خصوص ضایعات محصولات تولید ی ( به خصوص در اروپا )، تولید کنندگان کالاها را به سمت بهبود فرآیند تولید خود کشانده است، چرا که هزینه های انهدام و پاکسازی محیط زیست بسیار بالاست. از این رو، بیشتر شرکت ها و واحد ای تولید ی در اروپا و امریکا مسدولیت جمع آوری، پخش و به روز کردن کالاهای دست دوم تولید ی خود را عهده دار شده اند. علاوه بر این موضع، برای تزریق پویایی و توسعه یک سیستم لجستیکی مناسب، ضروری است که در زنجیره تأمین یک سازمان لجستیک، جامع نگری خوبی وجود داشته باشد. به عبارت دیگر، بحث توزیع معکوس و سایر ابعاد لجستیک معکوس به منظور فراهم کردن رضایتمندی مشتری به خوبی لحاظ شود. بدین معنا که مشتری پس از تأمین نیازهایش، از سیستم لجستیکی مورد انتخاب خود احساس امنیت کند و مطمئن باشد که در صورت وجود هر گونه عیب و نقص در کالای توزیع شده که از ناحیه یکی از فرآیندهای تولید، توزیع ویا انبار ناشی شده باشد، به وسیله استقرار لجستیک معکوس قابل پذیرش و رفع شدن است و به صورت کاملا ً منظم، اقلام کالاهای توزیع شده ای که برای مصرف کننده یا مشتری قابل استفاده نیستند در زنجیره تأمین به وسیله سیستم توزیع معکوس جمع آوری شده و توسط یکی از مراحل بهبود مستمر لجستیک معکوس در کمترین زمان ممکن برای مصرف کالا و اقلام مطلوب به مشتری بازگردانده می شود. این  ایجاد رضایتمندی و امنیت خاطر برای مشتریان ، به منزله دمیدن روح پویایی در یک سیستم لجستیکی است و استقرار این نظام و عملکردهای دقیق آن ، می تواند خود به تنهایی تبلیغ خوبی برای افزایش رضایتمندی مشتریان، سود آوری بیشتر و نهایتاً افزایش مشتریان باشد. پس عمده دلایل فعال شدن شرکت ها در لجستیک معکوس عبارت است از:‌- قوانین و مقررات زیست محیطی که شرکت ها را وادارمی کند تا کالاها و محصولات از رده خارج ( زاید) خودشان را جمع آوری نمایند و در رفتار تولیدی آینده خود مراقبت بیشتری کنند.
– مزایای اقتصادی استفاده از کالاهای عودت داده شده در فرآیند تولید به جای پرداخت هزینه ای بالای انهدام ضایعات کالای دست دوم و افزایش آگاهی های زیست محیطی مصرف کنندگان.بدیهی است که مصرف مجدد و طولانی مدت کالاها و محصولات به هر طریق ممکن، جزو دیدگاه های اقتصادی، اجتماعی و زیست محطی سودمند به حساب می آید.
– مصرف کنندگان و مشتریان سیستم لجستیکی، از استقرار لجستیک معکوس به شدت استقبال می کنند و این به دلیل سود نهفته ای است که در اثر استقرار لجستیک معکوس عاید آنان می شود. مطلوبیت هایی همچون احساس امنیت خاطر از سالم بودن کالای مودر تقاضا و ضمانت سیستم برای کالاها و اقلام توزیع شده و نیز تقبل هزینه های ناشی از سالم نبودن کالا و اقلام، از زمان جمع آوری آن تا تحویل دوباره کالا برای استفاده، از جمله دلایل این تمایل شدید است.
– مشتریان سیستم با استقرار لجستیک معکوس ثبات و بقاء بیشتری را در فعالیت های خود احساس می کنند و این ثبات و پایداری به ویژه در گروها های بزرگی از کالاهای برگشتی که مرور زمان از اعتبار و ارزش آنها می کاهد، کاملاً مشهود است. به طور مثال مجله ها، روزنامه ها و کتب منتشره برگشتی در فرآیند لجستیک معکوس هیچ گاه به مشتری آسیب نمی رساند و فروشنده به راحتی می تواند به هر مقدار که بخواهد تقاضا نموده و دغدغه تاریخ گذشتن و یا کهنگی کالاهای خود را نداشته باشد.
این گونه از برداشت ها و احساس امنیت خاطرها از فرآیند لجستیک معکوس، انگیزه بسیار زیادی برای مشتریان ایجاد کرده است تا جذب سیستم هایی از توزیع شوند که این نوع از نگرانی های آنان را رفع نماید و دیگر این که توجه طیف وسیع از مشتریان به لجستیک معکوس، سبب روی آوردن شرکت ها و سازمان ها به این فرآیند شده است.[117]
1-2-9- هدف لجستیک معکوس چیست
استمرار بهبود و رضایتمندی مصرف کننده ،‌عمده ترین هدف یک سیستم لجستیک معکوس است. شرکت ها و سازمان های بزرگ با استقرار لجستیک معکوس می کوشند تا اعتماد مناسبی را از مصرف کنندگان و مشتریان خودبه وسیله حذف محصولات معیوب خود از زنجیره تأمین کسب کنند، اما این بهبود برای اقلامی که توسط توزیع معکوس وارد چرخه لجستیک معکوس شده اند، دارای سطوح و طبقه بندی مجزایی است.
استمرار بهبود و رضایتمندی مصرف کننده عمده ترین هدف یک سیستم لجستیک معکوس است.سطوحی که باید توسط یک سیستم کنترل موجودی منظم و دقیق پشتیبانی شود و آخرین اطلاعات مربوط به اقلام بازگشتنی، از قبیل قابل استفاده بودن یا نبودن کالا، مواد و یا اقلام عودتی را در اختیار سیستم قرار دهد تا تصمیم گیری در مورد نحوه ایجاد بهبود مستمر برای یک کالا یا ماده به خصوص انتخاب شود.[117]

1-2-10- مشکلات زنجیره تامین معکوس
برخی از نشانه های مهم که بیانگر وجود مشکل در سیستم لجستیک معکوس یک شرکت یا صنعت است و حاکی از لزوم توجه فوری و جدی به مبحث لجستیک معکوس است عبارتست از:
ورود مرجوعی‌ها سریع‌تر از پردازش یا بازیافت آنها است.
مقدار زیادی از موجودی‌های مرجوعی در انبار‌ها نگهداری می‌شود.
مرجوعی‌های غیرقابل شناسایی وجود دارند.
زمان‌های پردازش روی مرجوعی‌ها طولانی است.
هزینه کل پردازش و اصلاح مرجوعی‌ها نامعلوم است.
مشتریان اطمینان خود را به فرایند اصلاح و تعمیر محصولات مرجوعی از دست داده‌اند.
درخصوص اهمیت و جایگاه لجستیک معکوس در هزینه‌ها و قیمت تمام‌شده محصولات می‌توان به برخی از بررسی‌های صورت‌ گرفته در آمریکا اشاره کرد. این بررسی‌ها نشان می‌دهند که در حدود 4 درصد هزینه‌های لجستیکی هر شرکت، مربوط به لجستیک معکوس است که البته این سهم در شرکتها و صنایعی که محصولات آنها دارای کیفیت پایین‌تری بوده و از فناوری پیشرفته بهره‌مند نیستند بالاتر است.
لازم به تاکید است که لجستیک معکوس به ماهیت هر صنعت بستگی دارد؛ اما آنچه که مسلم است،‌ هزینه‌های مربوط به آن رقم قابل توجهی از هزینه‌های هر صنعت را به خود اختصاص می‌دهد. به‌طور کلی، لجستیک معکوس در صنایعی که ارزش محصولات بسیار بالا است و یا درصد مرجوعی‌ها رقم قابل توجهی را نشان می‌دهد‌ از اهمیت بیشتری برخوردار است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که در حدود 50 درصد از محصولات در طول فرایند ساخت نیاز به دوباره‌کاری و اصلاح دارند که مجموع این بازگشت‌ها، هزینه‌ای را در پی خواهد داشت که تخمین آن در کل جهان به حدی است که با این مواد مرجوعی می‌توان 155 هزار قطار را پر از مواد کرد! با دانستن این موضوع که هزینه پردازش یک محصول مرجوعی ممکن است دو تا سه برابر هزینه حمل‌و نقل بیرونی آن باشد، بیشتر به اهمیت و ضرورت توجه به مقوله لجستیک معکوس در صنایع پی می‌بریم.[116]
1-2-11- لجستیک معکوس و راه حل بهبود مستمر
– مصرف مجدد مستقیم: این نوع از بهبودی که توسط لجستیک معکوس حاصل می شود، شامل کالاهایی می شود که به دلایلی مختلف یا تعمیر نشده ویا از نظر سطح پیشرفت و مدل،‌ ارتقاء داده نشده اند، اما تمیز شده و مستقیماً به مشتری بازگردانده می شود. برای نمونه می توان به پالت ها، شیشه ها و غیره اشاره نمود.
– بازیافت مواد: در این نوع بهبود، کالا کاربری خود را حفظ نمی کند. به عبارت دیگر،‌ هدف، استفاده از تمام یا برخی از مواد یا کالای عودت داده شده است. مواد بهبود یافته از این طریق ممکن است در تولید محصول اصلی وارد فرآیند تولید شود و یا ممکن است برای استفاده در صنایع دیگر مورد استفاده واقع شود، بازیافت مواد فاسد شدنی و تبدیل آن به کودهای آلی از جمله این فرآیندهاست. امروزه مواد فاسد شدنی را در زمین حفر می کنند و به صورت طبقه طبقه جای می دهند و به وسیله لایه ضخیمی از خاک آنها را طبقه بندی می کنند. در اثر فعالیت یکسری از میکرو ارگانیسم ها، مواد فاسد شدنی به کود آلی تبدیل می شود که این کود می تواند به عنوان یک محصول جدید وارد زنجیره تأمین شود. از این نوع همچنین می توان به عمل تجزیه کردن مهمات بلا استفاده اشاره نمود، بدین ترتیب که طبق روال فعلی در سازمان های نظامی کشور، پس از تعیین تکلیف برای انهدام معماتی که به نوعی قابل استفاده نیستند،‌ به یکی از روش های، دفن در اعماق دریا، دفن در خاک،‌ سوزاندن، منفجر کردن و تجزیه کردن،‌ اقدام به انهدام آنها می شود.
در این مورد موضوع بازیافت مواد ، به عمل تجزیه کردن مهمات بلا استفاده بر می گردد، یعنی پس از این که تشخیص داده شد که دمونتاژکردن مهمات بازگشتی خطرناک نیست ، تصمیم به انهدام آنها توسط روش تجزیه کردن گرفته می شود. بدین صورت که در کارگاه های مخصوصی ، مهمات به اجزای تشکیل دهنده اش تجزیه می شود و این اجزاء به صورت آهن قراضه ، مس قراضه . آلومینیم قراضه‌و …. دوباره به چرخه صنعت باز می گردند وبه صورت مواد اولیه در ساخت مهمات ویا محصولات دیگر مورد استفاده قرار می گیرند.
البته، نکته قابل توجه در مورد مهمات این است که ابتدا باید آنها را منهدم کرد، سپس به روش تجزیه کردن،‌ اجزا ی مختلف آن را برای استفاده دوباره وارد چرخه صنعت نمود.
– تعمیرات: اجزای کالاها و یا خود محصولات به ایستگاه های کاری برده می شوند که البته کیفیت قطعات و وسایل تعمیر شده، عموماً پایین تر از وسایل و اقلام جدید و نو می باشد.
– به روز کردن مجدد: در این مرحله کالا یا اجزای محصول به روز می شود، به نحوی که تأمین کننده کیفیت بالا برای مشتری و رعایت استانداردهای اولیه و عملیاتی کالای اصلی برای مصرف مجدد را دنبال می کند.
– تولید دوباره (بازسازی و بهینه سازی): در این نوع از عملیات بهبود، کالاها به طور کلی، دمونتاژ شده و تمام مدول ها و قطعات به طور دقیق مورد بررسی و بازبینی قرار می گیرند و عناصر کهنه و فرسوده با عناصر جدید تعویض شده و یا تعمیر می شوند. اگر نیاز باشد و نیز امکان آن وجود داشته باشد، مدل محصول یا کالا ارتقاء داده شده و به روز آوری می شود. محصولات دوباره ساخته شده ضمانت کیفی بالایی را دریافت می کنند و تحت ضمانت های جدید، محصول به مشتریان عرضه می شود. در واقع، محصولات دوباره می توانند، مانند همان محصولات اصلی با همان کیفیت و شرایط مجدداً فروخته شوند. البته، دقت در بسته بندی مجدد کالا می تواند به روند به رشد استفاده از روش ساخت مجدد کالا و اقلام کمک کند.[117]
1-3- فرضیات مساله
ما در اینجا یک زنجیره تامین با 4 لایه را در نظر می گیریم:
تامین کننده ←تولید کننده ← توزیع کننده ← مشتری
محصولاتی که از سطوح مشتریان جمع آوری می شود:
از زنجیره تامین رو به جلو، نظیر محصولات معیوب و آسیب دیده، از دایر کردن زنجیره تامین معکوس که market driven sys– نامیده می شود و جریان زباله زمانیکه مشتری محصول را دور می اندازد.
جریان معکوس زنجیره تامین از طرف مشتری به بالا دست سود زیادی را عاید نمی کند. هزینه های جابجایی، حمل و نقل، تعیین وضعیت محصولات برگشتی، نگهداری، توزیع و مدیریت موجودی، بسته بندی مجدد سالیانه هزینه های زیادی را به شرکت متحمل می کند. بیشترین هزینه های موجود در زنجیره تامین معکوس هزینه حمل و نقل است.
فاکتورهایی در کاهش هزینه حمل و نقل موثر است:
مسافت حمل و نقل، هر چه فاصله مورد نظر برای حمل و نقل کمتر باشد هزینه ها کمتر می شود. فواصل کم، هزینه ی حمل و نقل را کاهش می دهد.
تکرار در تحویل کالا، هر چه زمان بین تحویل کالا کمتر باشد کالای کمتری در انبار انباشته می شود.
تعداد اندازه مورد نیاز برای وسایل نقلیه با توجه به اندازه و حجم کالا انتخاب می شود.
یکی دیگر از هزینه های مهم موجود در زنجیره معکوس هزینه بسته بندی است، در بخش بسته بندی تولید کننده مسئول بازیافت بسته بندی هاست که برای کاهش این هزینه می توان جنس مواد را تغییر داد به طور مثال بسته بندی با شیشه نسبت به پلاستیک هزینه کمتری را ایجاد می کند زیرا که هزینه دسته بندی و بازیافت پلاستیک بالاست.
از دیگر راه های کاهش هزینه ها می توان تعیین مناسب مرکز توزیع محصول را نام برد که تاثیر مستقیمی در کاهش هزینه ها دارد. تغییر طرح شبکه توزیع هزینه های موجودی، حمل و نقل، تسهیلات و جابجایی و اطلاعات را تحت تاثیر قرار می دهد.
از دیگر هزینه ی موجود در لجستیک معکوس می توان به هزینه ی نگهداری کالای برگشتی برای ذخیره سازی تا رسیدن به تولید کننده اشاره کرد.
1-4- هدف از اجراء
هدف هر زنجیره ای، حداکثر کردن کل ارزش تولیدی توسط آن است. اختلاف بین پولی که مشتری می پردازد با کل هزینه های متحمل شده توسط زنجیره برای تولید و توزیع کالا، میزان سود دهی زنجیره را نشان می دهد. میزان سوددهی زنجیره، کل سودی است که باید بین کلیه مراحل زنجیره تقسیم شود بر همین اساس موفقیت یک زنجیره بر حسب میزان سوددهی آن تعریف می شود و مدیریت زنجیره تامین مستلزم مدیریت جریان های بین و داخل مراحل یک زنجیره برای حداکثر کردن کل سوددهی آن است.[112]
لجستیک معکوس به دنبال بررسی و مدیریت جریان‌های معکوس یا به عبارتی جریان‌های رو به عقب در زنجیره‌های تأمین است.
جریان معکوس زنجیره تامین از طرف مشتری به بالا دست سود زیادی را عاید نمی کند.که هدف از اجرا کاهش هزینه های زنجیره تامین معکوس و افزایش رضایت مندی مشتری و نهایتا افزایش تعداد مشتریان است.
1-5- توجیه ضرورت انجام طرح
مطالعه بر روی زنجیره تامین معکوس به دلایل زیر افزایش یافته:
مقدار برگشتی ها زیاد است
فرصت سود فروش محصولات در بار دوم در بازار جهانی نسبت به زمانیکه قرار است دور انداخته شود را دارد.
ظرفیت محل دفن زباله محدود و گران است. شاخص هایی نظیر بسته بندی مجدد و تولید مجدد و بازیافت، زیست پذیرتر و متداول تر است.
1-6- کلمات کلیدی
1-6-1- کلمات کلیدی فارسی
زنجیره تامین معکوس، مدلسازی ریاضی، تحلیل هزینه ها.
1-6-2- کلمات کلیدی انگلیسی
reverse supply chain, mathematic modeling, costs analysis.

فصل دوم:
ادبیات موضوع

ادبیات موضوع
2-1- مدل های زنجیره تامین[109]
ارائه یک مدل مناسب برای یک زنجیره تامین به طوریکه بتواند تمام جنبه های آن را در بر گیرد کار دشواری است و برای ارائه یک مدل، معیارها و دستورالعمل های متفاوتی وجود دارد. در این قسمت ما به بررسی مدل های زنجیره تامین می پردازیم.
نویسندگان و محققان، مدل های زنجیره تامین را به طرق متفاوت تقسیم بندی می کنند. در اینجا مدل های یک زنجیره را به چهار نوع تقسیم می کنیم.
2-1-1- مدل های قطعی
این مدل ها با در نظر گرفتن پارامترها به صورت ثابت، به بررسی سیستم می پردازند. یکی از اولین کارها در این زمینه در سال 1979 و در برنامه ریزی کامپیوتری موجودی، توزیع و تولید بوده است. این الگو سه قسمت زنجیره یعنی تامین کننده، ذخیره(انبار) و تقاضای مشتری را در بر گرفته است که برای مینیمم کردن هزینه و مدت زمان پاسخ گویی به مشتری-با توجه به تولید و موجودی حمل و نقل- به کار می رود و زنجیره تامین را به صورت چند طبقه ای و در سطح بین المللی در نظر می گیرد. یکی دیگر از مسائلی که در سال 2000 مطرح شد مربوط به تعیین مکان مناسب برای یک زنجیره است. این مدل که به صورت یک برنامه ریزی عددصحیح مختلط است، دارای تابع هدف چندگانه و برای چند دوره می باشد. در یکی دیگر از مدل هایی که در سال 2001 مورد بررسی قرار گرفته است، محقق تلاش می کند توابع مربوط به مکان، حمل و نقل و موجودی را به صورت یکپارچه در نظر بگیرد. او برای انجام این کار یک تابع هزینه موجودی تقریبی به دست آورده و سپس آن را در مدلی مربوط به مکان تسهیلات وارد می کند.
2-1-2- مدل های احتمالی
در دنیای رقابتی بسیاری از عوامل از جمله تقاضای مشتری، غیرقطعی و غیرقابل پیش بینی است. یک مدل احتمالی با در نظر گرفتن عوامل به صورت غیرقطعی، تلاش می کند تا در زنجیره مقادیر بهینه متغیرهای مختلف را به دست آورد. یکی از مدل ها که در سال 1969 نوشته شده است، یک مدل برنامه ریزی دینامیک براساس تئوری کنترل بهینه است که می خواهد انتخاب بهینه ترکیب حمل و نقل، جریان محصول و مسیر از مشتری تا تامین کننده را به دست آورد. پس از آن در سال 1972 نیز یک مدل براساس تئوری کنترل بهینه با در نظر گرفتن حمل و نقل محصولات مختلف به تولید مناطق مختلف و مسائل مربوط به برنامه ریزی موجودی در زمان تقاضای نامعین نوشته شده است.
2-1-3- مدل های مختلط
موجودی یکی از بخش های اساسی در هزینه یک زنجیره تامین است که تقریبا نیمی از هزینه لجستسک را به خود اختصاص می دهد. به همین دلیل مدل های زیادی به این بخش اختصاص دارد. در سال 1970 برای تغییرپذیری تقاضا، الگویی طراحی گردید که می توان آن را مبنای تهیه مدل های دیگر نیز دانست، به طور کلی این مدل ها تلاش می کنند تا با ترکیب سطح خدمات رسانی، مکان های انبار و تولید، حمل و نقل بین انبار و مشتری، میزان موجودی در انبار و …، و با در نظر گرفتن تقاضای احتمالی و میزان سرمایه از طرق مختلف از جمله شبیه سازی به حل مسائل بپردازد. مثلا مدلی در سال 1999 نوشته شده است که در آن با به کارگیریر نظریه بازیها به مسائل مربوط به تقاضای احتمالی و غیرقطعی و میزان تولید و موجودی مواد اولیه و محصولات، رسیدگی شده و از خروجی آن برای شبیه سازی و تعیین میزان عملکرد سیستم استفاده شده است.
2-1-4- مدل های براساس IT
برای تسریع فعالیت ها، افزایش دقت، ساده سازی نظارت و … در یک زنجیره تامین، استفاده از مدل ها و ابزار IT بسیار موثر است. مسائلی که در این قسمت مورد بحث قرار می گیرد، یکی مربوط به جمع آوری اطلاعات، تجزیه تحلیل و استفاده از آنها در تصمیم گیری ها، و دیگری مربوط به مدل های ریاضی برای مسائل تقسیم و به اشتراک گذاری اطلعات است. مثلا سیستم های پشتیبانی تصمیم گیری بسیار مورد توجه است و از آن برای تعیین مسیرها و مکان بهینه استفاده می شود. بدون شک تکنولوژی اطلاعات یکی از ارکان اصلی سامانه مدیریت زنجیره تامین می باشد و در افزایش ضریب عملکردی یک زنجیره نقش منحصر به فردی را بازی می نماید و جاییکه سخن از هماهنگ سازی اجزای زنجیره به میان می آید، IT به عنوان بستر دو شاخص دیگر معرفی می گردد.
2-1-5- مدل های کیفی
مدل هایی مانند مهندسی مجدد فرآیندها و بهبود مستمر از روش هایی هستند که در این حوزه مورد استفاده قرار می گیرند. همچنین با به کارگیری الگوبرداری و مطالعه نمونه های موفق، می توان ساختار مناسب برای شناسایی روش های تغییر و پیاده سازی آن ها را شناسایی کرد. روش دیگر مورد توجه در این حوزه، لجستیک ناب است که با حذف فعالیت های فاقد ارزش افزوده در طول زنجیره، جریان روان و قابل مشاهده پدید می آورد.

2-2- اندازه گیری هزینه زنجیره تامین
سازمان ها بر روی کاهش هزینه ها در زنجیره تامین برای افزایش سود خالص تمرکز می کنند. هزینه لجستیک معکوس و هزینه زنجیره تامین به عنوان مترادف در صنعت و جهان علمی مورد استفاده قرار می گیرد [4]. بنابراین ممکن است سوء تفاهم در مورد این دو واژه وجود داشته باشد. هزینه لجستیک به طور معمول مربوز به هزینه های توزیع و یا هزینه ی حمل و نقل، و هزینه هایی برای انبار با توجه به تعریف لجستیک از دیدگاه لمبرت و همکاران [65] گفته می شود.
بورکس و کلاس ]14] هزینه زنجیره تامین را هزینه های مربوط به جابه جایی، خرید و جابه جایی موجودی دانست. با توجه به دامنه ی وسیع تری از مدیریت زنجیره تامین در مقایسه با مدیریت لجستیک، هزینه زنجیره تامین نسبت به هزینه لجستیک وسیع تر است. هزینه ی زنجیره تامین به عنوان تمام هزینه های مربوطه در زنجیره تامین شرکت یا سازمان تعریف می شود. تجزیه و تحلیل SCC می تواند به طرق مختلف انجام شود. ادبیات انواع مختلف گروه بندی هزینه ها آورده شده است.
بورکس و کلاس، چن، ساچان و همکاران و برن و هوی تعاریف مشابهی را ارائه کردند. هزینه تولید (چن) [20] و هزینه ساخت (بورکس و کلاس) [14].
چن [20] هزینه زنجیره را به پنج دسته تقسیم کرد: هزینه تولید، هزینه حمل و نقل، هزینه انبار، هزینه موجودی، هزینه جابه جایی مواد داخلی.
ساچان و همکاران [91] کل هزینه زنجیره تامین را در زنجیره دانه هند مورد مطالعه قرار داد. کل هزینه های زنجیره تامین را مجموع قیمت برای کشاورز، مجموع هزینه های اضافی، مجموع افزایش نرخ اجناس و مجموع ضایعات دانست. قیمت برای کشاورز هزینه رشد و پردازش دانه و حاشیه برای کشاورز است. هزینه های اضافی شامل هزینه های نگهداری موجودی، هزینه نگهداری مواد، هزینه حمل و نقل، هزینه پردازش سفارش و هزینه بسته بندی است. مجموع هزینه نرخ افزایش اجناس مقدار افزوده شده به قیمت تمام شده برای قیمت فروش است. مجموع ضایعات به سه دلیل اتفاق می افتد: ضایعات ناشی از منسوخ شدن، ضایعات ناشی از حمل و نقل، ضایعات ناشی از دزدیدن. سو و همکاران [98] کل هزینه زنجیره تامین را شامل هر دو هزینه های ثابت استهلاک و عملیات دوره ای دانست.
هنگام اندازه گیری هزینه زنجیره تامین مهم این است که بدانیم چه چیزی اندازه گیری می شود. هل و کویین اندازه گیری SCC را توصیف کرد. کویین [85] یک مطالعه انجام شده توسط موسسه مطالعه و پژوهش McGrath & Plttiglio Rabin Todd را توصیف کرد. موسسه دریافت که 45% انتقال محصول به بازار مزیت هزینه زنجیره تامین در مقایسه با رقبا است. زمان چرخه سفارش نصف شده است. و علاوه بر این زمان تحویل کالا به 17% بهبود یافته است. سلوانگ [95] اشاره به این نکته دارد که هزینه یکی از مهمترین معیارهای عملکرد زنجیره تامین است.
هل [50] در تحقیقات خود دریافت که شرکت هایی که زنجیره تامین کامل و بالغ دارند می توانند نسبت به شرکت هایی که این زنجیره را ندارند هزینه های خود را به سرعت کاهش دهند. هابر و سویینی [52] طی بررسی ها و تحقیقات خود بین 776 شرکت ایرلندی دریافتند که 59% از آنها کل هزینه زنجیره تامین خود را نمی دانند.
محققان بر روی صرفه جویی در SCC، رابطه بین واحدهای مختلف و مشتریان جدید در SCC متمرکز شده اند. برن و هوی [17] روش های پیش بینی که منجر به صرفه جویی مجموع هزینه زنجیره تامین تا 9.7% می شود را نوشتند.کریستوفر و گاتونا [21] به این نتیجه رسیدند که صرفه جویی در SCC منجر به استراتزی قیمت گذاری خلاق و مدیریت کارای زنجیره تامین می شود. صرفه جویی در هزینه زنجیره تامین فرصت هایی را برای افزایش سود مهیا می کند.
هوسانگ و بنجو [51] به مطالعه در مورد رابطه بین واحدهای مختلف زنجیره تامین پرداختند. ان ها بر این عقیده اند که هر واحد تلاش می کند هزینه های خاص خود را کاهش دهد. هر واحد نه تنها می تواند واحدهای درون شرکت بلکه واحدهای شرکت دیگر را نیز سازماندهی کند. بهبود در تولید هزینه ی ساخت و تولید را کاهش می دهد که برای بخش تولید یا شرکت مسئول جابه جایی محصول مثبت است، اما این تغییرات می تواند سبب افزایش هزینه های نصب که بیشتر از هزینه ی ساخت و تولید است باشد. اثر کلی بر زنجیره تامین منفی است.
کومار و کراپ [64] در مطالعات خود دریافتند که مشتریان و محصولات جدید می تواند SCC را به عقب بکشاند.
النستیگ و سگرستد [1] تجزیه تحلیل سود و زیان را در 10 شرکت سوئدی ارائه کردند. (SCC در آن زمان استفاده نمی شد). دریافتند که تجزیه و تحلیل هزینه مورد استفاده مجموعه ای از هزینه های ساخت، برآورد ارزش اقلام در موجودی، بررسی سودآوری محصول، حمایت از تصمیم گیری در ارتباط با قیمت فروش قرار گرفته است. آن را نیز به عنوان بخشی از تجزیه و تحلیل سودآوری مشتری استفاده کردند. همچنین آنها اشاره می کنند که هنگامی که شرکت ها با تجزیه و تحلیل سود و زیان در ارتباط هستند خود به برنامه ریزی منابع انسانی گره خورده اند.

2-3- مدلسازی هزینه های زنجیره تامین
کار بامد و ویند [8] اولین تلاش هایی است که جهت تعیین وسیله حمل در یک بازار تک محصولی که می تواند به عنوان یک مدل هزینه که مجموع هزینه حمل و نقل موجودی را مینیمم می کند دیده شود.
بافی و ریولدز [15] یک مدل که شامل تعداد متغیرهای مرتبط با حمل می باشد توسعه داده اند، همچنین آن ها نشان داده اند که هزینه های حمل و نقل به طور مشخصی به روی هزینه موجودی تاثیر می گذارد.
کانستبل و ویبارک [22] یک مدل تئوریک موجودی که به طور مشخصی هزینه های حمل و برگشت از سفارش را توسعه می دهند توسعه داده اند، این مدل به طور پیوسته تعیین می کند نقطه سفارش موجودی، مقدرا سفارش و انتخاب وسیله حمل ونقل که مجموعه هزینه حمل ونقل و موجودی را مینیمم می کند.
لانگ لی [66] توابع هزینه حمل و نقل در مدل هایی که ارائه کرده است به صورت حالات مختلف هزینه ارسال پیشنهاد کرده است او روش محاسبه مقدرا بهینه موجودی را ارائه کرده است.
لارسن [67] یک مدل مقدار اقتصادی حمل با حالات تخفیف بر روی ارسال ایجاد کرده است که به طور همزمان مقدار و وسیله حمل را تعیین می نماید.
ایرتر و فرین [33] یک شرط اصلی جهت توافق بین خریدار، فروشنده و حمل کننده که می تواند برای همگی سودآور باشد معرفی کرده است.
تعیین یک سیاست بهینه برای مشخصات موجودی بسیار مشکل است. همچنین اغلب تخمین هزینه حمل موجودی در سیستم توزیع حدودی است زیرا آن ها به عنوان بخش کمی از مجموع هزینه های توزیع بررسی می شود.
ون بیک [106] بر روی استراتژی های مختلف برای جایابی موجود در یک سیستم توزیع دو سطحی که شامل یک مرکز تولید کارخانه به عنوان مرکز توزیع و 4 مرکز توزیع محلی است.
هدف این مدل تعیین بهترین استراتژی توزیع که مجموع هزینه های نگهداری و سفارش موجودی را مینیمم می کند می باشد.
داویس و داویدسن [25] یک تفاوت معنی دار بین هزینه های فروش سفارش و فروش باقی مانده در انبار در موجودی محصول تمام شده برای صنایع اتومبیل در نقاط مختلف جهت کم شدن موجودی در مقیاس وسیع نشان داده اند.
راجاگو پالن و کومار [86] ایده فراهم آوردن نیاز مشتری از گزینه خرید از موجودی یا بوسیله جایگزینی یک سفارش و پیدا کردن مقدار بهینه موجودی جهت نگهداری توسط خرده فروش با هدف کاهش موجودی بررسی کرده اند. مسئله لصلی این طراحی و در شبکه تولید و توزیع بوسیله پیوند بین تامین و تقاضا در محل خروجی سیستم و اقتصادی ترین روش است.
خیلی از مدل های ریاضی بر روی طراحی شبکه به صورت اجزا جدا از هم شبیه جایابی انبار تاکید کرده اند. این مدل ها ترکیب هزینه های موجودی به عنوان یک ترکیب با تابع هدف، هدف را نادیده گرفته اند.
پرل و سیریسوپنسیلپ [84] ترکیب بین تصمیم گیری جایابی، حمل و نقل و موجودی ارائه کرده اند در این مقاله، طرح شماتیک بین تصمیمات جایابی تسهیلات، حمل و نقل و موجودی ارائه شده است.
وایدیاناتن جایارمن [104] تصمیم های جایابی مرکز توزیع، تعداد انبار و تخصیص مشتری به انبارهای باز و تخصیص انبار به کارخانجات را ارائه کرده اند.
2-4- مدل های تولید-توزیع زنجیره تامین
راندولف [87] در مقاله خود مقدار سفارش اقتصادی و مقدار تولید اقتصادی ترکیب کرده است، در این تحقیق تصمیم گیری مشترک بر روی (EOQ) و (EPQ) در شرایط مختلف به عمل آمده است که به عنوان ترکیب مدل تامین-تولید مطرح شده است.
بررسی بر روی ترکیب مدل های تولید-توزیع از زمان مطالعات سیلور و پیترسون [92] و واگنر [106] آغاز شده است.
بعضی از مقالات به طور مشخص بر روی ترکیب تولید و توزیع تمرکز داشته اند که شامل تحقیقات بلمن فیلد [12] برنز[16] و هاهم [48] می باشد، در این مقالات مقدار موجودی در مبدا و مقصد براساس مدل EOQ و همچنین ترکیب با برنامه های تولید به صورت پیوسته و گسسته را بررسی می کنند.
ارنگ و همکاران [34] طراحی شبکه زنجیره تامین را به عنوان یک مسئله تصمیم گیری استراتژیکی برای مدل های تولید-توزیع مطرح کرده اند در این تصمیم گیری تعداد مکان های تامین کنندگان مواد خام، تولیدات، موجودی میان فرآیند و تسهیلات توزیع برای یک بازه زمانی تعیین می کنند.
ویدال و همکاران [107] مدل های استراتژیک تولید-توزیع را بررسی کرده اند، و تمرکز اصلی بر روی مدل های برنامه ریزی عدد صحیح مختلط است.
در ادامه این مقالات می توان به کار مارتین [76] اشاره کرد که یک گزارش موفقیت آمیز از کاربرد برنامه ریزی ریاضی جهت ترکیب سیستم های تولید-توزیع شامل 4 کارخانه، 40 مرکز تقاضا و 200 محصول می باشد.
داسکی و کاتر [23] یک مدل برای سیستم تامین-توزیع براساس کاربرد توابع پیوسته جهت ارائه هزینه توزیع و تقاضای مشتری طراحی کرده اند.
بوک بیندر و همکاران [13] ترکیب برنامه ریزی موجودی و حمل و نقل (تولید-توزیع) را در مسئله توزیع کاغذ با موجودی احتیاطی مورد بررسی قرار داده اند.
لیندا [70] یک مطالعه موردی در زمینه تبادل هزینه های جا به جایی، هزینه موجودی و هزینه حمل و نقل (تولید-توزیع) انجام داده اند. در مدل آن ها نیازهای موجودی احتیاطی تخمین زده شده و براساس اطلاعات واقعی گذشته مورد بررسی قرار گرفته است، تصمیم گیری در زمینه موجودی احتیاطی مستقل از تصمیمات جایابی-تخصیص نی باشد و موجودی احتیاطی با تقاضای تخصیص داده شده به هر مرکز توزیع محاسبه می شود.
یانگ و همکاران [111] با در نظر گرفتن لایه های مختلف برای تولید-توزیع یک مدل ترکیبی ایجاد کرده اند، آن ها مجموعه از تولیدکنندگان، توزیع کنندگان و مشتریان را به عنوان مجموعه مورد بررسی قرار داده اند و با فرض تکمیل یک محصول در چند مرحله تولید در هر کارخانه و سپس توزیع آن ها در یک شبکه توزیع تا رسیدن به دست مشتری مدل خود را توسعه دادند و همچنین یادآوری کرده اند که امکان ساخت یک مدل یکپارچه برای تامین-توزیع وجود دارد.
اسکوت و همکاران [93] بر روی ترکیب توابع حمل و نقل و انبارداری (تولید-توزیع) در زنجیره تامین براساس مدل شبیه سازی توسعه داده اند.
2-5- مدل های چند رده ای و چند کالایی شبکه لجستیک
بیشتر ادبیات موجود در زمینه طراحی شبکه های لجستیک شامل مدل های مختلف مکان یابی تسهیلات بر پایه برنامه ریزی خطی عدد صحیح آمیخته است. این مدل ها انواع مختلفی از مدل های ساده نظیر مکان یابی تسهیلات با ظرفیت نامحدود تا مدل های پیچیده تر نظیر مدل چند رده ای با ظرفیت محدود و یا مدل های چند کالایی را شامل می شوند. همچنین الگوریتم های قدرتمندی بر پایه تئوری بهینه سازی ترکیباتی برای حل این مدل ها ارائه گشته است.
در زمینه طراحی شبکه لجستیک مستقیم ادبیات فربهی وجود دارد که ما در این قسمت به برخی از مقالات مرتبط اشاره می کنیم. [54] به ارائه مدل برنامه ریزی خطی عدد صحیح آمیخته برای یک شبکه لجستیک چندکالایی و چهار رده ای پرداخته اند. این مدل جز معدود مدل هایی است که به تصمیم گیری در باره رده تامین کنندگان می پردازد. این مقاله روشی ابتکاری بر مبنای روش لاگرانژ برای حل مسئله ارائه داده است [77]. برای طراحی مجدد به ساختار شبکه انبارها به منظور کاهش هزینه ها از یک متدولوژی چندهدفه برنامه ریزی فیزیکی استفاده کرده اند در این روش برای هر یک از اهداف مقادیر حداقل و حداکثری را به عنوان هدف تعریف شده و حداقل جمع وزنی انحراف از این مقادیر محاسبه شده است[3]. به ارائه یک مدل برنامه ریزی خطی عدد صحیح آمیخته برای طراحی شبکه لجستیک مستقیم، در یک زنجیره دو رده ای با هدف حداقل سازی هزینه پرداخته است. آن چه که این مقاله را از سایر مقالات مشابه متمایز می سازد حذف فرض های ساده سازی مانند ظرفیت نامحدود تسهیلات، تعداد معین تسهیلات و تک ظرفیتی بودن تسهیلات است[2]. به ارائه یک مدل غیرخطی چند هدفه برای طراحی شبکه زنجیره تامین چهار رده ای پرداخته است. اهداف موردنظر حداقل سازی هزینه و حداکثرسازی سطح پاسخ گویی به مشتری می باشد. سطح پاسخ گویی به مشتری به حداکثر زمان مجاز تحویل و نرخ بهره برداری از مراکز توزیع ترجمه شده است. در پایان به علت پیچیدگی بالای مسئله مورد بررسی راه حلی کارا با استفاده از الگوریتم ژنتیک اولویت محور ارائه گردیده است. در واقع این مقاله توسعه یافته مقاله [41] است.
در زمینه لجستیک معکوس نیز تلاش های قابل توجهی صورت گرفته که در این قسمت به بررسی برخی از مقالات مرتبط می پردازیم[53]. یک مدل برنامه ریزی خطی عدد صحیح آمیخته برای طراحی شبکه لجستیک معکوس با هدف حداقل سازی هزینه ارائه داده اند. این کار جز معدود مقالاتی است که به طراحی یک سیستم کششی در لجستیک معکوس مبتنی بر تقاضای مشتریان برای محصولات احیا شده پرداخته است[71]. با در نظر گرفتن این موضوع در یک شبکه بازیافت سنگ به ارائه یک مدل برنامه ریزی عدد صحیح آمیخته تصادفی با هدف حداکثرسازی سود پرداخته اند، و این مدل را برای چند حالت و با در نظر گرفتن سناریوهای مختلف توسعه داده اند. برای طراحی شبکه لجستیک حلقه بسته فرآهم آوردگان خدمات لجستیک طرف سوم[30] یک مدل پیشرفته دو هدفه برنامه ریزی عددصحیح آمیخته با ادغام مراکز توزیع با مراکز جمع آوری و مراکز احیا ارائه کرده اند. البته از حالات مختلف احیا تنها جنبه تعمیرات را مورد توجه قرار داده است. اهداف این مدل شامل حداقل سازی هزینه و حداقل سازی زمان خدمت دهی به مشتری می باشد. آن ها برای حل مدل ارائه شده، یک روش ترکیبی جستجو پراکنده ارائه داده اند. اما مقالات اندکی نیز در سال های اخیر به طراحی شبکه توزیع به طور یک پارچه (شامل لجستیک مستقیم و معکوس به طور همزمان) پرداخته اند. از آن جمله می توان به [58] اشاره کرد. در این مقاله یک مدل برنامه ریزی غیرخطی عددصحیح آمیخته برای طراحی شبکه لجستیک یک پارچه برای فراهم آورندگان خدمات لجستیک طرف سوم ارائه شده است. برای از عهده برآمدن عدم قطعیت موجود در این شرایط مشخصه های مسئله برای هر دوره معین می گردند، و در دوره بعد مدل به طور مجدد برای مشخصه های جدید حل می شود.

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *