say35

موسسه غیرانتفاعی ارشاد دماوند
موضوع :
رتبه بندی مالی شرکت های تولید کننده مواد غذایی و آشامیدنی حاضر در بورس اوراق بهادار با استفاده از روشهای تصمیم گیری چند شاخصه با رویکرد فازی
نگارش :
احسان حسن زاده
استاد راهنما : دکتر علی محقر
استاد مشاور : دکتر محمد اصولیان
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته مدیریت صنعتی گرایش مالی
تابستان1392

تقدیم به
پدر و مادر مهربانم
که در سختی‌ها و دشواری‌های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار
و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده‌اند.
تقدیر و تشکر:
با حمد و سپاس به درگاه ایزد یکتا، مراتب تقدیر و تشکر خود را از تمام عزیزانی که با حمایت‌های خود اینجانب را در به پایان رساندن این تحقیق یاری رساندند، اعلام می‌دارم.
از استاد محترم راهنما جناب آقای دکتر محقر به واسطه تمام راهنمایی‌های ارزشمندشان و استاد محترم مشاور جناب آقای دکتر اصولیان برای حوصله در بهبود و اصلاح این پژوهش و همچنین از جناب آقای دکتر نوروش که زحمت داوری پایان نامه اینجانب را بر عهده داشتند صمیمانه قدردانی می‌نمایم.
چکیده
در محیط بسیار پیشرفته و پیچیده امروز که تصمیم‌گیري درست، علمی و به موقع نقش تعیین کننده‌اي در شکست یا موفقیت هر پروژه‌اي دارد، مسئله تصمیم‌گیري به عنوان چالشی در دهه هاي اخیر مطرح شده است. از این رو کاربرد فنون و تکنیک هاي تصمیم گیري بالاخص روش‌هاي تصمیم‌گیري چند معیاره در مسائل مختلف متداول گردیده است که به فراخور نیاز مورد استفاده قرار می‌گیرند. تصمیم‌گیري چند شاخصه به رویکردي از حل مسئله اشاره می‌کند که به منظور انتخاب یک گزینه از بین تعداد محدودي گزینه مورد استفاده قرار می‌گیرد و رویه اي براي تعیین چگونگی پردازش اطلاعات شاخص ها بوده، بگونه‌ایی که بتوان بهترین گزینه را انتخاب نمود. رتبه‌بندي شرکت ها به منظور تصمیم‌گیري در جهت انتخاب برترین شرکت انجام می‌گیرد. در نتیجۀ رتبه‌بندي، الویت ها و برتري ها مشخص شده، لذا می توان موفق‌ترین شرکت را انتخاب نمود و سرمایه گذاري درستی انجام داد. رتبه‌بندی در بحث مالی در فرهنگ بزرگ علوم اقتصادي، مرتب کردن شرکت ها بر اساس توانایی، کیفیت کارایی و بهره وري تعریف شده است. تفکیک، شناسایی و رتبه بندي بنگاههاي با عملکرد مالی بالا نه تنها براي سرمایه گذاران بلکه براي بستانکاران، اعتبار‌دهندگان مالی، سهامداران و غیره نیز مسئله مهمی بشمار می‌رود، از اینرو تفکیک بنگاه ها بعنوان یکی از مسائل ضروري در بورس اوراق بهادار مطرح است. این پژوهش قصد دارد با ترکیب تکنیک هاي تصمیم‌گیري، رویکردي ترکیبی را ارائه نماید که از توان بالایی برخوردار بوده و قادر به حل این مسائل باشد.
با توجه به این موارد، موضوع تحقیق رتبه بندی شرکت های تولید مواد غذایی و آشامیدنی حاضر در بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از روش های چند معیاره فازی می باشد به گونه ای که کلیه عوامل،معیارهای اساسی موثر در نظر گرفته شده و در نهایت بهترین گزینه انتخاب شود.
فهرست مطالب
TOC o “1-3” h z u فصل اول PAGEREF _Toc366939739 h 11-1 مقدمه PAGEREF _Toc366939740 h 21-2 تشریح و بیان موضوع PAGEREF _Toc366939741 h 21-3 بیان موضوع تحقیق PAGEREF _Toc366939742 h 31-4 اهمیت و ضرورت انجام تحقیق: PAGEREF _Toc366939743 h 41-5 اهداف تحقیق: PAGEREF _Toc366939744 h 41-6 سوال های تحقیق: PAGEREF _Toc366939745 h 41-7 روش تحقیق: PAGEREF _Toc366939746 h 51-8 متغیرهای تحقیق و تعریف عملیاتی متغیرهای مستقل و وابسته PAGEREF _Toc366939747 h 61-9 قلمرو تحقیق: PAGEREF _Toc366939748 h 61-10 جامعه آماری PAGEREF _Toc366939749 h 61- 11 روش نمونه گیری PAGEREF _Toc366939750 h 71-12 روش های گرد آوری اطلاعات PAGEREF _Toc366939751 h 71-13 تعریف روشهای مورد نظر برای تجزیه و تحلیل داده ها و آزمون فرضیه ها PAGEREF _Toc366939752 h 71-14 تعریف واژه ها و اصطلاحات تخصصی طرح: PAGEREF _Toc366939753 h 81-15 ساختار مطالب PAGEREF _Toc366939754 h 8فصل دوم PAGEREF _Toc366939755 h 10ادبیات تحقیق PAGEREF _Toc366939756 h 102-1 مقدمه PAGEREF _Toc366939757 h 112-2 سرمایه‌گذاری PAGEREF _Toc366939758 h 122-3 اهمیت بازارهای مالی PAGEREF _Toc366939759 h 122-4 مفهوم بازار کارا PAGEREF _Toc366939760 h 132-5 تئوری افشا PAGEREF _Toc366939761 h 182-6 رتبه بندی شرکت ها PAGEREF _Toc366939762 h 182-7 صورتهای مالی PAGEREF _Toc366939763 h 222-8 روشهای تصمیم گیری چند معیاره PAGEREF _Toc366939764 h 242-9 مجموعه فازی و اعداد فازی PAGEREF _Toc366939765 h 252-10 روش تاپسیس PAGEREF _Toc366939766 h 292-11 روش ویکور PAGEREF _Toc366939767 h 312-12 روش پرامتی PAGEREF _Toc366939768 h 332-13 پژوهش های پیشین PAGEREF _Toc366939769 h 382-14 جمع بندی و نتیجه گیری از ادبیات تحقیق PAGEREF _Toc366939770 h 46فصل سوم PAGEREF _Toc366939771 h 48روش تحقیق PAGEREF _Toc366939772 h 483-1 مقدمه PAGEREF _Toc366939773 h 493-2 قدم های انجام تحقیق PAGEREF _Toc366939774 h 503-3 تعریف روش سنجش روایی ابزار جمع آوری داده ها PAGEREF _Toc366939775 h 573-4 تعیین پایایی ابزار جمع آوری داده ها PAGEREF _Toc366939776 h 573-5 قلمرو تحقیق: PAGEREF _Toc366939777 h 583-6 جامعه آماری PAGEREF _Toc366939778 h 583-7 نرم افزارهای استفاده شده در طول انجام تحقیق PAGEREF _Toc366939779 h 59فصل چهارم PAGEREF _Toc366939780 h 60تجزیه و تحلیل اطلاعات PAGEREF _Toc366939781 h 604-1 مقدمه PAGEREF _Toc366939782 h 61‏4-2 تعیین وزن شاخصها و تعیین اهمیت هر کدام از شاخصهای مالی PAGEREF _Toc366939783 h 614-3 گردآوری داده های مربوط به شرکتها از طریق گزارشهای مالی و محاسبه نسبتهای مالی PAGEREF _Toc366939784 h 634-4 رتبه بندی گزینه ها با استفاده از هر کدام از روشهای تاپسیس، ویکور و پرامتی 2 PAGEREF _Toc366939785 h 704-5 رتبه بندی تلفیقی با استفاده از روشهای میانگین حسابی، بردا یا کوپلند PAGEREF _Toc366939786 h 78فصل پنجم PAGEREF _Toc366939787 h 95تحلیل نتایج و پیشنهادات PAGEREF _Toc366939788 h 955-1 مرور موضوع پژوهش و روش اجرای آن PAGEREF _Toc366939789 h 965-2 نتایج پژوهش و پاسخ به سوالات تحقیق PAGEREF _Toc366939790 h 975-3 پیشنهادات عملیاتی و کاربردی PAGEREF _Toc366939791 h 1005-4 پیشنهاداتی در مورد پژوهشهای آتی PAGEREF _Toc366939792 h 1005-6 منابع PAGEREF _Toc366939793 h 101ضمائم PAGEREF _Toc366939794 h 106
فصل اولکلیات تحقیق

1-1 مقدمهامروزه با توجه به فضای رقابتی و تغییر شرایط کسب وکار، مهم ترین موضوع برای شرکتها، اعتبار و سطح مقبولیت آنها می‌باشد. یکی از ابزارهای مهم براي نشان دادن این موضوع، رتبه بندي شرکتهاست. در واقع رتبه شرکتها می‌تواند نشان دهنده میزان اعتبار و قدرت آنها باشد. از این رو اغلب کشورها اقدام به رتبه بندي شرکتهاي موجود در بورس اوراق بهادار خود کرده اند. با توجه به كارآيي ضعيف روشهاي رتبه بندي مورد استفاده در بورس تهران، ارائه روشي كه بتواند اين امر را آسان كند و از قابليت اتكاي بالايي برخوردار باشد حائز اهميت است.
رتبه بندي با لحاظ كردن چندين معيار كه هر يك از جايگاه ويژه اي برخوردارند تنها با به كارگيري مدل‌هاي تصميم گيري چند معياره ممكن مي‌شود. در اين روش‌ها از شاخص‌هاي مختلفي متناسب با نوع رتبه بندي استفاده مي‌شود. نسبتهاي مالي مفيدترين شاخص براي عملكرد و وضعيت مالي شركت هستند.لذا این تحقیق دانشگاهی به رتبه بندی شرکت‌های تولید کننده مواد غذایی و آشامیدنی حاضر در بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از روشهای تصمیم گیری چند شاخصه با رویکرد فازی می‌پردازد.
1-2 تشریح و بیان موضوعدر محیط بسیار پیشرفته و پیچیده امروز که تصمیم گیري درست، علمی و به موقع نقش تعیین کننده‌ای در شکست یا موفقیت هر پروژه‌اي دارد، مسئله تصمیم گیري به عنوان چالشی در دهه‌هاي اخیر مطرح شده است. از این رو کاربرد فنون و تکنیک هاي تصمیم گیري بالاخص روشهاي تصمیم‌گیري چند معیاره در مسائل مختلف متداول گردیده است که به فراخور نیاز مورد استفاده قرار می‌گیرند. این متدولوژی‌ها شامل یک مدل، الگوریتم، یا تکنیک استاندارد هستند که در بعضی از آنها با تصمیم گیران تعامل وجود دارد، این تعامل می‌تواند قبل از حل مدل، یا در حین حل مدل باشد (صارمی و دیگران،1385).
تصمیم‌گیري چند شاخصه به رویکردي از حل مسئله اشاره می‌کند که به منظور انتخاب یک گزینه از بین تعداد محدودي گزینه مورد استفاده قرار می‌گیرد و رویه اي براي تعیین چگونگی پردازش اطلاعات شاخصها بوده، بگونه‌ایی که بتوان بهترین گزینه را انتخاب نمود. هر یک از این تکنیک ها مزایا و معایبی را شامل می‌شوند؛ به عنوان نمونه تکنیکی ممکن است قادر باشد هم شاخصهاي کمی و هم شاخص هاي کیفی را بطور کارآمدي مورد بررسی قرار دهد، اما در بررسی تعداد بسیار زیاد شاخص ها و گزینه ها ناتوان باشد(رائو و داویم 2008).
رتبه‌ بندی در بحث مالی در فرهنگ بزرگ علوم اقتصادي، مرتب کردن شرکت ها بر اساس توانایی، کیفیت کارایی و بهره وري تعریف شده است. حال آنکه نتایج حاصل از روش هاي متداول رتبه بندي و تفکیک شرکتها، به دلیل عدم کارایی بورس اوراق بهادار تهران، از اعتبار لازم برخوردار نیستند. بطور كلي رتبه بندي شركت هاي بورس تهران به دو شكل انجام مي‌شود؛ در روش اول معمولا رتبه بندی بر اساس یک متغیر-معمولا فروش- انجام می‌شود و روش دوم بر اساس میانگین همساز است. رتبه بندی یک متغیره قابلیت اتکای کمی دارد چون بر یک بعد از فعالیت شرکتها متمرکز می‌شود.میانگین همساز نیز با تکیه بر محورهایی نظیر میزان داد و ستد در تالار معاملات، تناوب داد و ستد سهام در تالار معاملات و متغیرهاي نماگر میزان تأثیرگذاري بر بازار، بیشتر بر محصول مکانیزم عرضه و تقاضای بازار سرمایه توجه دارد که شاید تمرکز بر معلول بجای علت باشد.یعنی بجای توجه به ارزش شرکت و عملکرد آن، تنها به میزان عرضه و تقاضای سهام آنها توجه می شود.در حالی که طبق پژوهش های انجام شده توسط سینایی و فدایی نژاد و دیگران، مشخص شد که بازار اوراق بهادار تهران دارای کارایی حتی در شکل ضعیف نمی باشد(قلیزاده 1383). مفهوم بازار کارا بر این فرض استوار است که سرمایه گذاران در تصمیمات خرید و فروش خود، تمامی اطلاعات مربوط را در قیمت سهام لحاظ خواهند کرد و قیمت سهام، شاخص خوبی برای تعیین ارزش سرمایه گذاری است.با توجه به عدم کارایی بازار سرمایه ایران، امکان دارد تصمیم گیری بر اساس این روش دارای اعتبار کافی نباشد. از طرفی با در نظر گرفتن چندین نسبت مالی به عنوان معیار ارزیابی، استفاده از تکنیک هاي تصمیم گیري چند معیاره مورد توجه قرار می گیرد،این تکنیک ها از قابلیت اتکا بالاتري برخوردارند و براي انواع تصمیم گیري ها قابل کاربرد هستند.
1-3 بیان موضوع تحقیقرتبه بندي شرکت ها به منظور تصمیم گیري در جهت انتخاب برترین شرکت انجام می گیرد. در نتیجه رتبه‌بندي، الویت‌ها و برتری‌ها مشخص شده، لذا می توان موفق ترین شرکت را انتخاب نمود و سرمایه گذاري درستی انجام داد. رتبه بندی باعث می‌شود تا از یک طرف شرکت هاي ضعیف صنعت، فاصله خود را با برترین‌ها تشخیص داده و استراتژي مناسب براي رسیدن به آنها را تدوین کنند و از طرف دیگر، شرکت‌هاي برتر با تعریف برنامه‌ها و استراتژي‌هاي مناسب برتري خود را مستحکم تر کنند. در کنار این موارد، ارائه اطلاعات، فرصتی مناسب براي سرمایه گذاران در جهت سرمایه گذاري مناسب فراهم می کند. مجموع این موارد منجر به افزایش رقابت در بازار شده، فواید فراوانی به همراه می آورد و بطور کلی منجر به توسعه جامعه می شود(صارمی و دیگران 1385). تفکیک، شناسایی و رتبه بندي بنگاههاي با عملکرد مالی بالا نه تنها براي سرمایه گذاران بلکه براي بستانکاران، اعتبار دهندگان مالی، سهامداران و غیره نیز مسئله مهمی بشمار می‌رود، از این‌رو تفکیک بنگاهها بعنوان یکی از مسائل ضروري در بورس اوراق بهادار مطرح است. با توجه به عدم کارایی بورس تهران و در نتیجه عدم اعتبار روش هاي رایج، رتبه بندي در این بازار، مسئله انتخاب شرکت بهینه براي سرمایه گذاري با مشکل مواجه شده است. این پژوهش قصد دارد با ترکیب تکنیکهاي تصمیم‌گیري، رویکردي ترکیبی را ارائه نماید که از توان بالاتري برخوردار بوده و قادر به حل این مسئله می‌باشد.
با توجه به این موارد، موضوع تحقیق رتبه بندی شرکت های تولید مواد غذایی و آشامیدنی حاضر در بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از روش های چند معیاره فازی می باشد. به گونه ای که کلیه عوامل،معیارهای اساسی موثر در نظر گرفته شده و در نهایت بهترین گزینه انتخاب شود.
1-4 اهمیت و ضرورت انجام تحقیق:با توجه به مطالب ارائه شده در زمینه اهمیت رتبه بندي شرکتها، عدم وجود روش مناسب رتبه بندي در ایران و همچنین برتري مدل هاي تصمیم‌گیري، در این پژوهش مدلی تصمیم‌گیري براي رتبه بندي شرکتها ارائه می‌شود. بر اساس این مدل ترکیبی، اهمیت نسبی و ارزش مقداري نسبتهاي مالی (به عنوان شاخصهای تصمیم‌گیری) مد نظر قرار می‌گیرند. این نسبت ها که از صورتهاي مالی مختلف مانند ترازنامه، سود و زیان و صورت وجوه نقد استخراج می‌شوند، می‌توانند شاخصهاي خوبی براي رتبه بندي شرکتها و در نتیجه تصمیم‌گیري براي سرمایه گذاري با توجه به عملکرد مالی شرکت در سال مورد بررسی باشند.
1-5 اهداف تحقیق:اهدافی که این تحقیق دنبال می کند عبارتند از:
-ارائه مدل تصمیم گیری فازی برای رتبه بندی شرکتها
-استفاده از روشهای نوین برای بررسی عملکرد شرکتهای حاضر در بورس
-بررسی عملکرد شرکت های تولید کننده مواد غذایی
-بررسی علل تفاوت در رتبه بدست آمده توسط شرکتها در رتبه بندی
1-6 سوال های تحقیق:سوالهای این تحقیق عبارتند از:
سوال کلی تحقیق:
-شرکتهای تولید مواد غذایی و آشامیدنی حاضر در بورس اوراق بهادار تهران، دارای چه رتبه بندی مالی هستند؟
سوالات جزئی تحقیق:
1-معیارها و شاخصهای مناسب مالی برای رتبه بندی شرکتهای موضوع تحقیق کدامند؟
2-هر کدام از معیارها و شاخصهای مالی از نظر خبرگان چه اهمیتی در رتبه بندی دارد؟
3-با توجه به وزن هر کدام از معیارها و شاخصها و بر اساس روش های تصمیم گیری چند معیاره فازی، رتبه بندی شرکت ها چیست؟
4-برای بهبود شرکتهای رتبه پایین چه راهکارهایی پیشنهاد می شود؟
1-7 روش تحقیق:این پژوهش از جمله پژوهشهاي به لحاظ هدف کاربردي و به لحاظ روش جمع آوري داده‌ها پیمایشی می‌باشد. در تحقيق حاضر براي گردآوري داده ها و اطلاعات مورد نياز از داده هاي اوليه( داده‌هايي که از طريق ابزارهاي اندازه‌گيري مناسب مانند پرسشنامه جمع آوري مي‌شوند) و داده‌هاي ثانويه( شامل اطلاعات موجود در سايتهاي اينترنتي مرتبط با موضوع، اسناد و مدارک موجود در سازمانهاي مورد تحقيق ، کتابها ، مجلات، سمينارها و داده‌های بورس اوراق بهادار ایران و … ) استفاده شده است.
گام اول: بررسی ادبیات موضوع به منظور شناخت معیارها و روش های رتبه بندی شرکتهای تحقیق
گام دوم: تدوین و تنظیم پرسشنامه ماتریس مقایسات زوجی و محاسبه وزن فازی با استفاده از وزنهای زبانی کارشناسان
گام سوم: گردآوری داده های مربوط به شرکتها از طریق گزارش های مالی
گام چهارم: رتبه بندی گزینه ها با استفاده از هر کدام از روشهای تاپسیس، ویکور و پرامتی 2
گام پنجم: رتبه بندی تلفیقی با استفاده از روشهای میانگین حسابی، بردا یا کوپلند و تعیین بهترین شرکت
گام ششم: تحلیل نتایج و رتبه ها و ارائه راهکار برای بهبود رتبه شرکتها
گام هفتم: نتیجه گیری نهایی و گزارش نویسی
1-8 متغیرهای تحقیق و تعریف عملیاتی متغیرهای مستقل و وابستهمتغیر‌های مستقل بکار رفته، شاخصهایی هستند که برای ارزیابی بکار می روند که در اینجا شاخص ها، نسبتهای مالی هستند که با توجه به وزنشان رتبه شرکت ها را مشخص می‌کنند. این متغیرهای مستقل شامل نسبتهای نقدینگی، اهرمی، فعالیت، سودآوری و رشد هستند. این نسبتها معیارهای اصلی در تشکیل جدول تصمیم می‌باشند و متغیر وابسته، رتبه هر یک از گزینه ها است.
1-9 قلمرو تحقیق:-قلمرو موضوعی تحقیق: قلمرو موضوع این تحقیق، حوزه های تصمیم گیری چند معیاره فازی و معیارهای مالی را شامل می‌شود.
-قلمرو زمانی تحقیق: قلمرو زمانی از لحاظ دوره انجام تحقیق سال 91 و 92 و از لحاظ دوره گردآوری داده ها، سال های86 تا 90 را در بر می‌گیرد.
-قلمرو مکانی تحقیق: شرکتهای مواد غذایی و آشامیدنی حاضر در بورس اوراق بهادار سال های 86 تا 90 را شامل می‌گردد.
1-10 جامعه آماریجامعه آماری تحقیق شرکتهای تولید مواد غذایی و آشامیدنی را شامل می شود که در سال های 86 تا 90 در بازار بورس حاضر بوده و داده های آنها در سایت سازمان بورس و اوراق بهادار موجود باشد. همچنین جهت یکپارچه بودن اطلاعات شرکتهایی که سال مالی آنها منتهی به 29 اسفند نبود از جامعه آماری حذف گردید و در نهایت تعداد نهایی شرکتهای موجود در جامعه آماری به 15 عدد رسید.
1- 11 روش نمونه گیریبه منظور افزایش قابلیت اعتبار نتایج تحقیق، از بین اعضاي جامعه آماري ذکر شده، نمونه‌گیري به عمل نیامده و تمامی مشاهدات مورد بررسی قرار می گیرند، لذا جامعه و نمونه آماري برابر می‌باشد.
1-12 روش های گرد آوری اطلاعاتمدل یا روش های تصمیم‌گیری از ادبیات تحقیق استنباط می گردد و گردآوری اطلاعات جهت تعیین اوزان شاخصها از طریق خبرگان با استفاده از پرسشنامه صورت می‌گیرد و داده های جداول تصمیم از مستندات بورس استخراج می‌گردد
1-13 تعریف روشهای مورد نظر برای تجزیه و تحلیل داده ها و آزمون فرضیه هاروش تاپسیس: این مدل توسط هوانگ و یون در سال 1981، پیشنهاد شد.این مدل، یکی از بهترین مدلهای تصمیم‌گیری چند‌شاخصه است و از آن، استفاده زیادی می شود. در این روش m گزینه به وسیله n شاخص، مورد ارزیابی قرار می گیرد. اساس این تکنیک، بر این مفهوم استوار است که گزینه انتخابی، باید کمترین فاصله را با راه حل ایده آل مثبت(بهترین حالت ممکن) داشته باشد. فرض بر این است که مطلوبیت هر شاخص، به طور یکنواخت افزایشی یا کاهشی است(مومنی، 1389).
روش ویکور: این روش، روشی جديد در تصميم گيري چند معياره است كه اخيراً براي حل اينگونه مسائل با معيارهاي متضاد و نامتناسب (واحدهای سنجش متفاوت) معرفي و توسعه يافته است(اوپریکوویچ و ژنگ، 2004).
اين روش روي دسته بندي و انتخاب از يك مجموعه گزينه ها تمركز داشته و جواب هاي سازشي را براي يك مسأله با معيارهاي متضاد تعيين مي كند، بطوري كه قادر است تصميم گيرندگان را براي دستيابي به يك تصميم نهايي ياري دهد. در اينجا جواب سازشي نزديكترين جواب موجه به جواب ايده آل است كه كلمه سازش به يك توافق متقابل اطلاق مي‌گردد(اوپریکوویچ و ژنگ، 2004). اين جواب سازشي يك شاخص رتبه بندي چند معياره بر اساس نزديكي به جواب ايده آل را مطرح مي‌سازد(اوپریکوویچ، 1998).
روش پرامتی 2: روش پرامتی یکی از تکنیک های تصمیم چند معیاره است.این روش یک تکنیک رتبه بندی برای مجموعه متناهی از گزینه هایی است که به واسطه معیارهای غالبا متناقض باید رتبه بندی گردند(بهزادیان،2009). پرامتی 1 (رتبه بندی جزیی) و پرامتی 2(رتبه بندی کامل) بوسیله جی بی بارنز ابداع شده و برای اولین بار در سال 1982 در کنفرانسی در دانشگاه لاوال در شهر کبک کشور کانادا ارائه گردید(برانز و دیگران،1986).این اطلاعات به دو دسته تقسیم می‌شوند:
-اطلاعات بین معیارها
-اطلاعات داخل معیارها
اطلاعات بین معیارها در واقع وزن هایی است که اهمیت نسبی معیارهای مختلف را نشان می‌دهد. وزن ها اعدادی غیر منفی بوده و مستقل از واحد اندازه گیری معیارها می‌باشند.
در مورد اطلاعات درون معیارها باید گفت که در روش پرامتی 2 ساختار ترجیح بر مبنای مقایسه زوجی است. بدین ترتیب که میزان انحراف بین دو آلترناتیو مربوط به معیار خاص مد نظر قرار می گیرد و این انحراف به صورت دو به دو برای تمام آلترناتیو ها محاسبه می‌شود(برانز و دیگران،1984).
1-14 تعریف واژه ها و اصطلاحات تخصصی طرح:شاخص: عبارتست از ویژگی ها، کیفیات یا پارامترهایی که برای انتخاب گزینه های تصمیم مطرح است.
تصمیم گیری چند شاخصه: در این مسائل تعدادی گزینه، مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد و در مورد آنها، یک اولویت بندی انجام می‌شود. گاهی بجای گزینه، از مترادف‌های آن مانند استراتژی، راهکار و … استفاده می‌شود(مومنی، 1389).
نظریه فازی: نظریه ای است برای اقدام در شرایط عدم اطمینان.این نظریه قادر است بسیاری از مفاهیم، متغیرها و سیستم هایی را که نادقیق و مبهم هستند، چنانچه در عالم واقع در اکثر مواقع چنین است؛ به شکل ریاضی درآورد و زمینه را برای استدلال، استنتاج، کنترل و تصمیم‌گیری در شرایط عدم اطمینان فراهم آورد(مومنی، 1389).
1-15 ساختار مطالباین پایان نامه در پنج فصل به شرح زیر سازماندهی شده است:
فصل اول: این فصل به معرفی موضوع و ضرورت انجام تحقیق و خلاصه اي از مراحل انجام آن و همچنین معرفی جامعه آماری و اصطلاحات تخصصی در این تحقیق می‌پردازد.
فصل دوم: این فصل به بررسی مبانی نظری و پیشینه تحقیق می‌پردازد. ابتدا مطالب به طور کلی بیان شده و شرحی بر رتبه بندی شرکتها و ضرورت آن دارد و در ادامه روش های تصمیم‌گیری چند شاخصه مورد استفاده و همچنین رویکرد فازی، معرفی و بررسی می‌شود و در پایان پیشینه تحقیقات مرتبط با رتبه بندی در بورس ذکر می‌گردد.
فصل سوم: این فصل ابتدا به معرفی بورس اوراق بهادار تهران و همچنین شرکتهای تولید کننده مواد غذایی و آشامیدنی حاضر در بورس می‌پردازد در ادامه روش گردآوری اطلاعات و مراحل طبقه بندی و تجزیه و تحلیل داده ها به طور کامل بررسی شده و در پایان روش تحقیق مورد استفاده در این پایان نامه ذکر می‌گردد.
فصل چهارم: در این فصل ابتدا شاخص های مالی پر‌اهمیت‌تر با استفاده از پرسشنامه استخراج شده سپس مجددا این شاخصها با استفاده از پرسشنامه و با استفاده از روش ماتریس مقایسات زوجی و با رویکرد فازی رتبه‌بندی می‌شوند. و سپس با استفاده از روش های تصمیم‌گیری چند‌شاخصه، رتبه هر کدام از شرکتها مشخص می‌شود و نتایج حاصل از روش تصمیم‌گیری ارائه می‌گردد.
فصل پنجم: در این فصل نتیجه حاصل از فصل چهارم بررسی شده و چند پیشنهاد برای انجام تحقیقات بعدی ارائه می‌گردد. شکل زیر نمایی از آنچه در این تحقیق انجام خواهد شد، ارائه می‌دهد.

شکل 1-1 نمایی از مراحل اجرایی تحقیق
فصل دومادبیات تحقیق
2-1 مقدمهامروزه به دنبال رقابتي شدن اقتصاد جهاني و افزايش آگاهي عمومي از مسايل مالي و سرمايه‌گذاري، بازار سرمايه، نگاه‌ها را بيش از پيش به خود معطوف كرده است؛ از طرفي اغلب شركتها به منظور جلب توجه سرمايه‌گذاران اقدام به توليد كالا و خدمات با كيفيت بالا و بهاي تمام شده پايين مي‌نمايند؛ در اين بين تعدادي از شركتها نيز سعي مي‌كنند با ارائه اطلاعات غيرواقعي و گمراه كننده تصوير مطلوبي از وضعيت شركت نشان داده و خود را در سطح رقابت براي جذب سرمايه‌گذاران حفظ كنند. از اين رو ارزيابي عملكرد شركتها با شاخصهاي مناسب و گوناگون و همچنين رتبه بندي آنها با درنظر گرفتن اين شاخصها مهم است و براي سرمايه‌گذاران مطلوبيت دارد.
ارزيابي عملكرد با توجه به توسعه بازارهاي سرمايه از مهمترين موضوعات مورد توجه سهامداران، اعتباردهندگان،دولتها و مديران است. سرمايه‌گذاران همواره تمايل دارند تا از ميزان موفقيت مديران در به‌كارگيري از سرمايه‌شان آگاهي يابند(یحیی زاده و دیگران،1389).
یکی از مهمترین ابزارهای تعیین نقاط قوت، ضعف عملکرد، شناسایی فرصتها و تهدیدهای بیرونی شرکتهای دولتی و خصوصی پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران، رتبه بندی آنها است(قدرتیان کاشان و انواری رستمی، 1383). هنگامی که فردی تصمیم به سرمایه‌گذاری در سهام می‌گیرد؛ اولین موضوعی که با آن مواجه می‌شود انتخاب سهام مورد نظر است. در بورس تهران سرمایه‌گذاران، بخصوص سرمایه‌گذاران جز، بیشتر بر اساس اطلاعات غیر رسمی و غیر صحیح مبادرت به اتخاذ تصمیم می‌کنند که این موضوع منجر به زیان آنها و در نهایت دلسردی و خروج از بازار سرمایه می‌گردد.
تصميم‌گيري با لحاظ كردن چندين معيار كه هريك از جايگاه ويژه اي برخوردارند تنها با به كارگيري مدل هاي تصميم‌گيري چند‌معياره ممكن مي شود. در اين روش ها از شاخص هاي مختلفي متناسب با نوع رتبه بندي، استفاده مي شود(دانش شکیب و فضلی، 1388). بنابراین مي توان با در نظر گر فتن نسبت هاي مالي به عنوان شاخصها، شركت هاي بورس اوراق بهادار به عنوان گزينه ها و استفاده از روش هاي تصميم گيري چند معياره، به ارزيابي مالي و رتبه بندي شركت ها اقدام كرد.
در این فصل ابتدا بازار سرمایه و بورس اوراق بهادار معرفی می شوند و سپس پیرامون کارایی بازار بورس بحث می شود. همچنین روشهای تصمیم‌گیری چند معیاره مورد استفاده معرفی شده و در انتها مطالعات انجام شده در خصوص کارایی بورس اوراق بهادار تهران و رتبه بندی شرکتهای حاضر در بورس مورد بررسی قرار می‌گیرد.
2-2 سرمایه‌گذاریواژه سرمایه‌گذاری می‌تواند دامنه وسیعی از فعالیتها را شامل شود. این واژه می تواند شامل سرمایه‌گذاری در گواهی سپرده، اوراق قرضه، سهام عادی یا صندوقهای سرمایه‌گذاری مشترک باشد.
سرمایه‌گذاری عبارت است از تبدیل وجوه مالی به یک یا چند نوع دارایی که برای مدتی در زمان آتی نگهداری خواهد شد. بنابراین سرمایه‌گذاری مستلزم مطالعه فرآیند سرمایه گذاری است. سرمایه‌گذاری مستلزم مدیریت ثروت سرمایه گذاران است. این ثروت شامل مجموع درآمد فعلی و ارزش فعلی درآمدهای آتی است(تهرانی و نوربخش، 1382).
2-3 اهمیت بازارهای مالیشرکتهای بازرگانی برای تامین مالی فعالیتهای خود به حجم بالایی از سرمایه نیاز دارند. این شرکتها برای اینکه بتوانند رشد کنند نیازمند سرمایه گذاری بالایی هستند. واضح است که تامین این میزان سرمایه در زمان محدودی میسر نیست و بایستی از جای دیگری تامین مالی شود. دولتها نیز به منظور ارائه بهتر خدمات و کالاها به مردم، نیازمند این هستند که حجم بالایی پول وام بگیرند. بازارهای مالی این امکان را برای شرکتها و دولتها فراهم می‌سازند که آنها بتوانند از طریق فروش اوراق بهادار نیازهای خود را برطرف سازند. سرمایه‌گذاران نیز از طریق خرید این اوراق بهادار، بازده و رفاه خود را افزایش می‌دهند(تهرانی و دیگران، 1382).این بازارها به دو گروه زیر تقسیم می‌شوند:
الف-بازاهای پول
ب-بازارهای سرمایه
بازارهای پول، سرمایه گذاری های کوتاه مدت و بازار سرمایه، سرمایه گذاری های بلند مدت را در بر می‌گیرند. در اینجا بیشتر موضوع بحث بازار سرمایه است:
بازار سرمایه:
بازار سرمایه شامل آن دسته از اوراق بهاداری است که موعد سررسید آنها بیشتر از یکسال است.به خاطر طولانی بودن موعد سررسید و ماهیت اوراق بهادار بازار سرمایه، میزان ریسک در این بازارها بیشتر از بازار پول است(تهرانی و دیگران، 1382). مهمترین رکن بازار سرمایه، بورس اوراق بهادار است و مهمترین کارکرد آن، ایجاد زمینه برای تامین مالی سرمایه پذیران می‌باشد.
بازار سرمایه از مجموع بازارهای زیر تشکیل شده است(راعی و تلنگی، 1383):
بازارهای اولیه، بازارهای ثانویه و فرابورس
بازار اولیه
در این بازار اوراق بهادار شركتها، براي اولين بار صادر شده و در معرض مبادله قرار مي‌گيرد. به عبارتي، اوراقي كه در اين بازار عرضه مي‌شود تماماً دست اول بوده و مستقيماً از خود شركت ناشر يا نماينده فروش آن خريداري مي‌شود.
بازار ثانویه
بازار ثانويه شامل خريداران و فروشندگان سهام و ديگر اوراق بهاداري است كه قبلا انتشار يافته است. براي مثال اگر فردي بخواهد سهم يا ورقه قرضه اي را كه پيشتر توسط ناشر آن به ديگر خريداران عرضه شده است خريداري نمايد بايد به بازار ثانويه مراجعه كند.
بورس اوراق بهادار مهمترين نهاد بازار ثانويه براي معاملات اوراق بهادار است. بازار ثانويه مكاني است كه سهام پيشتر منتشرشده، مورد خريد و فروش قرار مي‌گيرد. اوراق عرضه شده در اين بازار از نوع دست دوم يا دست چندم است.
تفاوت بازار ثانويه با بازار اوليه در اين است كه در بازار اوليه عرضه كننده، سهام را مستقيما به سرمايه گذار مي‌فروشد(شهر آبادی و بشیری، 1389).
2-4 مفهوم بازار کارابازار کارا، بازاری است که در آن اطلاعات موجود بلافاصله بر قیمت اوراق بهادار تاثیر می‌گذارد.مفهوم بازار کارا بر این فرض استوار است که سرمایه‌گذاران در تصمیمات خرید و فروش خود، تمامی اطلاعات مربوط را در قیمت سهام لحاظ خواهند کرد.بنابراین، قیمت فعلی سهام شامل تمامی اطلاعات شناخته شده اعم از اطلاعات گذشته (مانند سود مربوط به فصل یا سال گذشته)؛ و اطلاعات فعلی است. اطلاعات فعلی می‌تواند شامل اطلاعاتی باشد که اعلام شده ولی هنوز اعمال نشده است (مانند خبر تجزیه سهام). به علاوه، اطلاعاتی که از نظر منطقی استنباط شده است نیز در قیمت ها منعکس می‌شود. برای مثال، اگر بسیاری از سرمایه گذاران بر این عقیده باشند که نرخ بهره به زودی کاهش خواهد یافت، این تصور، قیمت ها را قبل از آنکه واقعا این چنین موردی اتفاق بیفتد تحت تاثیر قرار خواهد داد.
مفهوم بازار کارا به این معنی است که اطلاعات به محض آشکار شدن سریعا بر قیمت ها تاثیر می گذارند(تهرانی و دیگران، 1382).
چند دهه است كه توجه استادان دانشگاهها در رشته‌هاي مالي و اقتصاد، متوجه كارايي بازار سرمايه در كشورهاي مختلف شده است؛ چرا كه در صورت كارا بودن بازار سرمايه، هم قيمت اوراق بهادار بطور عادلانه تعيين مي‌شود و هم تخصيص سرمايه كه يكي از مهمترين عوامل توسعه اقتصادي است به صورت مطلوب و بهينه اي انجام مي‌گيرد. اساساً سه نوع مفهوم كارايي بازار داريم، كارايي بازار در تخصيص منابع و سرمايه كه در اين نوع کارایی، منابع و سرمايه محدود جامعه به بهترين مصارف تخصيص می‌یابد و بازار سرمایه را به سمت طرحهاي سرمايه گذاري سوق مي‌دهد كه بيشترين بازدهي را دارند.کارایی عملیاتی به این مطلب اشاره دارد كه نقل و انتقال سرمايه با چه هزينه و سهولتي انجام می‌شود. هر چه هزینه نقل و انتقال سرمايه كمتر و سرعت آن بشتر باشد، كارايي عملياتي بازار بیشتر است. اما زماني بازار از نظر اطلاعاتي داراي كارايي است كه قيمت اوراق بهادار، منعكس كننده اطلاعات توزيع شده درمورد آن اوراق باشد. پس وجود اطلاعات كافي در بازار و انعكاس به موقع و سريع اطلاعات در قيمت اوراق بهادار، ارتباط تنگاتنگي با كارايي اطلاعاتي بازار دارد(فرانکفورتر و ایتون، 1996).
كارايي اطلاعاتي به دوجنبه مهم در تعيين قيمتها توجه خاصي دارد و اين دوجنبه عبارتند از: سرعت و كيفيت قيمتها(فدائی نژاد، 1373). وجود اطلاعات كافي در بازار و انعكاس به موقع و سريع آن بر قيمت اوراق بهادار، ارتباط تنگاتنگي با كارايي بازار دارد. در بازار كارا، اطلاعاتي كه در بازار پخش مي‌شود به سرعت بر قيمت تاثير مي‌گذارد. در چنين بازاري قيمت اوراق بهادار به ارزش ذاتي آن نزديك است.
اشکال مختلف بازار کارا
از سال 1970 به بعد مباحث وسیعی در خصوص مفهوم بازار کارا به عنوان فرضیه بازار کارا صورت گرفته است. طبق مطالعات صورت گرفته سه نوع بازار کارا وجود دارد که به طور خلاصه اشاره می‌شود (تهرانی و دیگران، 1382):
1-شکل ضعیف بازار کارا: اگر قيمت هاي جاري سهام اثر پذير از اطلاعاتي باشد كه از حركت قبلي قيمتها بدست آمده است در اين صورت بازار سرمايه در سطح ضعيف داراي كارايي مي‌باشد. چنانچه الگوي بخصوصي براي تعيين قيمتها وجود نداشته باشد، حركت قيمتها مستقل از حركت قبلي خواهد بود و در نتيجه سرمايه گذاران از بررسي قيمتهاي گذشته نميتوانند به برداشت خاصي برسند. به عبارت ديگر اطلاعات راجع به قيمت و بازده سالهاي گذشته نمي‌تواند راهنماي خوبي براي رسيدن به بازده اضافي باشد و حركت قيمتها در بازار كارا به شكل تصادفي است(فاما، 1980).
مفهوم شکل ضعیف فرضیه بازار کارا این است که اطلاعات قیمتی تاریخ گذشته، در ارزیابی تغییرات آتی قیمت تاثیر ندارد(تهرانی و دیگران، 1382).
2-شکل نیمه قوی بازار کارا: سطح خیلی متداول کارایی بازار نه تنها شامل اطلاعات موجود قیمتی است؛ بلکه شامل تمام اطلاعات شناخته شده و در دسترس مانند اطلاعات مربوط به درآمد، سود تقسیمی، اعلان تجزیه سهام، پیشرفت های جدید در مورد محصولات، مشکلات تامین مالی و تغییرات مربوط به حسابداری است. در بازاری که این چنین اطلاعاتی سریعا در قیمتها منعکس می‌شود به آن بازار کارای قوی گفته می‌شود. توجه داشته باشید که چون داده های مربوط به بازار، قسمتی از کل اطلاعات در دسترس است به همین دلیل بازار کارای نیمه قوی دربر گیرنده شکل ضعیف بازار کارا نیز هست.
بازار کارای نیمه قوی شامل سرمایه گذارانی است که اطلاعات منتشره جدید استفاده نمی کنند و انتظار دارند با توجه به متوسط ریسک، بازده بیشتری بدست آورند.اگر تعدیل قیمت سهام در مقابل برخی از اطلاعات منتشره با تاخیر انجام شود و سرمایه گذاران بتوانند با استفاده از تاخیر به بازده غیر متعارف دست پیدا کنند بدین معنی است که بازار نیمه قوی یا کارای کامل نیست چون در بازار کارای کامل به محض وقوع اطلاعات، قیمت ها تحت تاثیر اطلاعات قرار می‌گیرند (در این صورت شکل نیمه قوی کارایی بازار، ناقص است).
3-شکل قوی بازار کارا: اگر بازار کارا به شکل قوی آن وجود داشته باشد، هیچ گروهی از سرمایه گذاران نمی‌توانند بیش از نرخ بازده در یک برهه از زمان منتفع شوند. پرتفولیوهایی که به صورت حرفه ای مدیریت شوند معمولا جز این دسته هستند. شکل قوی کارایی دربرگیرنده شکل ضعیف و نیمه قوی نیز هست و نشان دهنده بالاترین سطح کارایی بازار است(تهرانی و دیگران، 1382).
شکل زیر سطوح تجمعی کارایی بازار و اطلاعات مربوط به هر سطح را نشان می‌دهد.

شکل 2-1 سطوح تجمعی کارایی بازار و اطلاعات مربوط به هر سطح
موانع كارايي بورس اوراق بهادار تهران:
بورس اوراق بهادار تهران داراي مشكلاتي خاص است كه اگر در رفع آن كوشش شود به كارا شدن آن كمك زيادي خواهد كرد. در اين بخش سعي مي‌شود با شناخت عوامل عمده كارا نبودن بورس و راهكارهاي رفع مشكلات موجود در بورس اوراق بهادار تهران، روند كاراتر شدن آن تسريع شود(اله یاری، 1387):
1-سيستم اطلاع رساني در بورس اوراق بهادار تهران بسيار ناقص و نارسا ميباشد و نياز به روشهاي پيشرفته تر در اين مورد است تا اطلاعات به طور گسترده تر در اختيار عموم قرار گيرد از اين‌رو برقراري جريان اطلاع رساني شفاف و به موقع در سازمان بورس اوراق بهادار از طريق این موارد امکان پذیر می‌باشد:
-ارائه لحظه به لحظه آخرين اطلاعات در كليه زمينه هاي موثر برتصميمات سرمايه گذاران در قالبهاي قابل فهم و تجزيه و تحليل آن براي عموم.
-استفاده از تكنولوژي روز در جهت جمع آوري ، تجزيه و تحليل و انتشار سريع اطلاعات.
-توسعه شبكه هاي كامپيوتري درشهرستان ها و ايجاد شبكه هاي كارگزيني در اين مراكز ، جهت توسعه فعاليت بورس.
-الزام شركتها به افشاء وضعيت مالي، تصميمات مهم مقامات شركت، ابداعات و اختراعات، ضرر و زيان احتمالي شركت و هر گونه اطلاعات موثر بر تصميمات سرمايه‌گذاران در اسرع وقت.
-ايجاد ترتيباتي جهت آشنايي عموم با وضعيت شركتهاي متقاضي ورود به بورس قبل از ورود سهام آنها دربورس.
-استقرار بخش مشاوره و همچنين مشاوره سرمايه‌گذاري در بورس يا بصورت تشكيلات جداگانه، به منظور تهيه گزارشات و اظهارنامه هاي رسمي شركتها و تهيه و تنظيم اوراق و اطلاعات استاندارد.
2-مشكل ديگر كمبود معاملاتي است كه ناشي از عدم اقدامات لازم توسط دست اندر‌كاران بورس در جهت افزايش تقاضا در سطح جامعه است. اين افزايش تقاضا ميتواند بوسيله برنامه هاي آموزشي براي عموم مردم از طريق جرايد در رسانه هاي گروهي انجام گيرد. كه ميتواند شامل موارد ذيل باشد:
-بالا بودن نرخ سود سپرده‌هاي بانكي، عدم شمول ماليات اينگونه سپرده ها و عدم ریسکسپرده هاي بانكي، مانع از سرمايه گذاري عموم مردم در بورس اوراق بهادار ميشود. كاهش سود بانكي راهي براي هدايت بهينه سپرده ها و سرمايه هاي مردم و توسعه فعاليت بورس ميباشد.
-سيستم پايه بانكي و عملكرد آن ، بايستي مكمل بازار بورس باشد و هر دو به سمت بازار سرمايه حركت نمايند. بانكها با اعطاي تسهيلات لازم به خريداران سهام بعنوان وثيقه از طرف صاحبان سهام ، مي توانند در كنار بازار بورس نقش موثري را ايفا نمايند.
-به منظور ايجاد انگيزه هاي كافي براي سرمايه گذاران با وضع قوانين و مقررات خاص ميتوان اطمينان لازم را در سرمايه گذاران نسبت به حقوق آنان، ايجاد نمود.
-بدليل عدم آشنايي اكثر مردم نسبت به بورس اوراق بهادار و عملكرد در آن لازم است كه از طريق رسانه‌هاي گروهي و تبليغات، علاوه بر شناسايي بورس اوراق بهادار، فرهنگ مشاركت و فرهنگ سرمايه گذاري در بورس ترويج داده ميشود.
3-ايجاد مقررات لازم براي جلوگيري از فريب كاري و ايجاد قيمتهاي كاذب از طريق انتشار اطلاعات نادرست.
4-كمبود شديد متخصصين و تجزيه و تحليلگران بازارهاي مالي در بورس اوراق بهادار تهران.
يعني افرادي كه بتوانند انواع اطلاعات مختلف اطلاعات را تجزيه و تحليل كنند، در چنين حالتي مي‌توان انتظار داشت كه اطلاعات موجود از طريق اقدامات افراد مطلع و آگاه به روي قيمتها منعكس شود. پيشنهاد مي‌شود كه مسير حضور افراد متخصص در زمينه هاي مالي- اقتصادي حتي المقدور هموارتر شود و تعداد بيشتري از چنين افرادي جذب بازار شوند.
5-يكي ديگر از مشكلات بازار سرمايه عدم وجود يا توسعه نيافتگي سازمانهاي خود انتظام كه از نهادهاي نظارتي بازار سرمايه بشمار مي‌روند (اعم از انجمنهاي حرفهاي در قالب موسساتي همچون جامعه حسابداران رسمي، انجمن هاي وكلا، شركتهاي سرمايه‌گذاري و صندوق بازنشستگي و كانون هاي معامله گران اوراق بهادار) كه بايستي براي ايجاد و توسعه آنها برنامه ريزي كرد.
6-عدم وجود بازارهاي خارج از بورس كه نقش بسزايي در تسهيل مبادلات اوراق بهادار و جذب سرمايه را بر عهده دارند. در كشور ما به دلايل مختلف از جمله مقررات سخت و دست و پاگير، برقراري الزامات پذيرشي دشوار و عدم توانايي در برآورده كردن تمامي سلايق سرمايه گذاران از سوي بورس، بسيار از شركتها (از 300 هزار شركت ثبت شده، تنها از 500 شرکت از بورس اوراق بهادار پذيرفته شده اند) دربورس اوراق بهادار پذيرفته نشده اند كه به اين ترتيب اهميت بازارهاي خارج از بورس آشكار مي‌شود.
7-از ديگر مشكلات بورس سهم بالاي اشخاص حقوقي و نهادهاي دولتي از بازار سرمايه است كه اين شركتها و موسسات در حال حاضر بعنوان بازارساز وارد بازار شدهاند و به جاي تثبيت بازار با اقدامات، آگاهانه و يا غير آگاهانه به آشفتگي بازار سرمايه دامن زده اند كه بايستي به آن توجه شود.
2-5 تئوری افشااصل افشا به عنوان یکی از اصول حسابداري مطرح است و براساس این اصل، باید کلیه اطلاعات مربوط به فعالیتهاي شرکت به نحو مناسب و به موقع در اختیار گروههاي مختلف استفاده کننده قرار می‌گیرد. در واقع هدف اصلی از افشا عبارت است از کمک به استفاده کنندگان در تصمیم گیري مربوط به سرمایه گذاري، تفسیر وضعیت مالی شرکتها، ارزیابی عملکرد مدیریت، پیش بینی جریانات وجوه نقد آتی. در این راستا باید کلیه واقعیتهاي با اهمیت واحد اقتصادي به گونه‌اي مناسب و کامل افشا شوند، تا امکان اتخاذ تصمیم فراهم گردد و از سردرگمی جلوگیري به عمل آورد. افشاء باید از طریق گزارشهاي قانونی شامل صورتهاي مالی اساسی که حاوي تمامی اطلاعات با اهمیت، مربوط و به موقع باشد و این اطلاعات به گونه ای قابل فهم و حتی الامکان کامل ارائه گردد تا امکان اتخاذ تصمیمهای آگاهانه را برای استفاده کنندگان فراهم سازد(ملکیان، 1376).
هندریکسن و ونبردا در تعریف افشاء آورده اند: افشا در حالت کلی به معناي انعکاس اطلاعات است. اما حسابداران از این واژه معنای محدودتری را در نظر می‌گیرند و آن را به معنای انعکاس اطلاعات مالی واحد تجاری در قالب گزارش های مالی می‌دانند که معمولا به صورت سالیانه ارائه می‌شود(بنی مهد و محسنی شریف، 1389).
بلکویی، افشا را دربرگیرنده اطلاعاتی می‌داند که براي سرمایه گذار معمولی مفید واقع شود و موجب گمراهی خواننده نگردد. به صورتی آشکارتر، اصل افشا بدین معنی است که هیچ اطلاعات مهم مورد توجه و علاقه سرمایه گذار معمولی نباید حذف و یا پنهان شود (بنی مهد و دیگران، 1389).
افشاء اطلاعات دو جنبه ایجاد اطمینان و معامله آگاهانه را ممکن می‌سازد . خرید و فروش سهام نیازمند اطلاعات متنوع و کافی بر ای انجام بررسی های قبلی است. در بورس اوراق بهادار تهران، التزام قانونی برای افشاء اطلاعات به حد لازم و کافی وجود ندارد و سازوکار های عملیاتی به حد کافی دارای قدرت و انگیزه نیستند تا التزام قانونی هر چند محدود را عملیاتی کنند. بدیهی است که هر چه میزان اطلاع رسانی بهتر و بیشتر باشد و متخصصان حقیقی و حقوقی تحلیل بیشتری را با استفاده از این اطلاعات به عمل آورند، بازار سرمایه به سمت کاراتر شدن حرکت می‌کند. از آن جایی که بدون بهره مندی از اطلاعات کافی استفاده کنندگان، فرصت ها و خطرات سرمایه گذاری را به طور مناسب تشخیص نمی‌دهند؛ ارایه فهرست رتبه بندی شرکت ها به تنوع و کفایت اطلاعات در جهت کارایی بازار کمک شایانی می‌کند (پورزندی، 1379).
2-6 رتبه بندی شرکت هابورس اوراق بهادار بازار متشكل و رسمي سرمایه ای برای خرید و فروش اوراق سهام يا اوراق قرضه با ضوابط و مقررات خاص است(انواری رستمی و ختن لو 1385). رتبه‌بندی شرکت‌ها در اين بازار سبب مي‌شود تا شركتهاي ضعيف صنعت، فاصله خود را با برترين ها تشخيص داده و راهبرد مناسب براي رسيدن به آنها را تدوين كنند و شركت هاي برتر با تعريف برنامه ها و راهبردهاي مناسب برتري خود را مستحكم‌تر كنند. در كنار اين موارد، ارائه اطلاعات فرصتي براي سرمايه گذاران در جهت سرمايه گذاري مناسب فراهم مي كند (صارمی و دیگران، 1385). اين نقش در كشورهاي توسعه يافته توسط مؤسسات رتبه بندي ايفا مي شود؛ موسسة ولیو لاین، سهام شركت ها را در آمريكا و حتي جهان، با توجه به عملكرد مورد انتظار، براي 12 ماه بعد رتبه بندي مي‌كند(جهانخانی و پارسائیان، 1376). متاسفانه بازار سرمايه ايران فاقد چنين مؤسساتي بوده و تنها رتبه بندي رايج شركت ها، رتبه بندي سازمان مديريت صنعتي است كه هر ساله ليست صد شركت برتر را منتشر مي كند(انواری رستمی و دیگران1385). در ایران به علت عدم انتشار اوراق قرضه، مؤسسه ایی که وظیفه درجه بندي شرکت ها را انجام دهد وجود ندارد و تنها رتبه‌بندي که از شرکتها انجام می‌شود، بوسیله سازمان مدیریت صنعتی است که هر ساله (از سال 1375 ) لیست صد شرکت برتر را تحت عنوان IMI-100 منتشر می‌کند(قلیزاده، 1383).این فهرست مشابه فهرست های معتبر و مشهور سایر کشورها مانند فورچون 500 و هزار شرکت برتر کانادا بر آن است تا جایگاه خود را در میان جامعه اقتصادی کشور مستحکم نماید. فهرست صد شرکت برتر با تعیین بزرگترین شرکت های ایرانی، آنها را از جنبه های گوناگون مالی و اقتصادی مورد مقایسه، رتبه‌بندی و تحلیل قرار می‌دهد.به عبارت دیگر معیار اصلی در گزینش شرکتها، معیار فروش آنها است که در پی آن شرکت های منتخب بر اساس سایر معیار ها، رتبه بندی می شوند. به دلیل وجود انواع شرکت های تولیدی و خدماتی شرکت کننده در این طرح، برای همگن کردن رقم فروش این شرکتها، در مورد اکثر شرکت های تولیدی و خدماتی، رقم فروش خالص آنها منظور می‌شود.در مورد بانکها از مجموع در آمد های مشاع و غیر مشاع آنها و در مورد شرکت های بیمه نیز مجموع درآمد‌های بیمه ای و درآمد حاصل از سرمایه گذاری آنها استفاده می‌شود(انواری رستمی و دیگران، 1385). فهرست صد شرکت برتر (IMI-100) با هدف شفاف کردن اطلاعات اقتصادی کشور، انعکاس توانایی فعالیت ها، گستردگی و حجم کسب و کار، قدرت انحصاری در بازار و توان اثر گذاری شرکتها در متغیر‌های اقتصادی کشور از دیدگاه اقتصاد خرد تهیه می شود.در فهرست IMI-100 همانند فهرست 500 شرکت برتر(فورچون 500)، اصالت بر میزان فروش است(قلیزاده، 1383).
یکی از گزارشهایی که در بورس اوراق بهادار تهران منتشر می‌شود گزارش مربوط به پنجاه شرکت برتر پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار است. بورس این کار را در راستای تدوین و معرفی معیارهای کارآمد سنجش عملکرد و با استفاده از شاخص های متناظر با این پنجاه شرکت انجام می‌دهد. شرکتها سعی می کنند برای بازنماندن در فهرست یادشده به ناچار موقعیت خود را در تالار معاملات بورس و در جریان رقابت با سایر اوراق حفظ کنند و وضعیت خود را از نظر شاخص های مدنظر بورس بهبود دهند. نگاهی به تجربه بورس های اوراق بهادار در کشورهای مختلف نشان می‌دهد به رغم وجود معیارهای مالی و غیر مالی زیادی که در تعیین شرکتهای موفق و برتر وجود دارد ، متاسفانه هنوز هم شناسایی شرکتهای ممتاز یا دارای موقعیت برتر بر پایه یکی یا برخی از عوامل زیر انجام می‌شود (انواری رستمی و دیگران، 1385):
قدرت نقد شوندگی سهام به معنای پر‌معامله بودن آن در تالار بورس
میزان تاثیر‌گذاری شرکت بر بازار یا سهم آن در ارزش جاری بازار
وضعیت شرکت از نظر برتری نسبتهای مالی و به ویژه میزان سودآوری به ازای هر سهم
این در حالی است که شناسایی شرکت های برتر در بورس اوراق بهادار تهران برپایه ترکیبی از قدرت نقد شوندگی سهام و میزان تاثیر گذاری شرکت ها بر بازار، و در چارچوب معیارهای سه گانه و نماگرهای شش گانه زیر انجام شده است:
الف) میزان داد و ستد سهام در تالار معاملات شامل:
1. تعداد سهام داد و ستد شده
2. ارزش سهام داد و ستد شده
ب) تناوب داد و ستد سهام در تالار معاملات شامل:
1. تعداد روزهای داد و ستد
2. دفعات داد و ستد انجام شده
پ) متغیر های مقیاس نماگر میزان تاثیر گذاری بر بازار شامل:
1. میانگین تعداد سهام منتشره شده
2. میانگین ارزش جاری سهام شرکت در دوره بررسی
چنانچه پیداست در شناسایی شرکتهای فعال تر بازار بورس تهران، معیار نقد‌شوندگی از اهمیت بیشتری برخوردار است.وانگهی وجود متغیرهای مقیاس در کنار نماگر فعالیت در بورس، تصویر واقعی تری از نسبت فعالیت شرکت ها و بویژه میزان گردش سهام آنها را نمایان می سازد.لیست پنجاه شرکت فعال تر بورس هر سه ماه یکبار، با استفاده از آمار و اطلاعات یکسان بطور میانگین متحرک تهیه و منتشر می شود.هم سنجی و رتبه بندی فعالیت شرکت های پذیرفته شده در بورس بر پایه نماگرهای بر شمرده شده برای سال 1376 و به کمک میانگین همساز آن ها به صورت زیر محاسبه شده است(قلیزاده، 1383).
Mj=Ni=1N1IiN:تعداد نماگر های شش گانه (N=6)
Ii:نماگر i از مجموعه برشمرده بالا
همانطور که بیان شد رتبه بندی در روش اول یعنی رتبه بندی صد شرکت برتر توسط سازمان مدیریت صنعتی بر اساس یک متغیر که معمولا فروش است روش دوم یعنی رتبه بندی 50 شرکت برتر توسط سازمان بورس اوراق بهادار با استفاده از میانگین همساز انجام می شود.در بازار های دنیا نیز معمولا رتبه بندی به همین روش صورت می گیرد.به استثنا موسسه ولیولاین که از چند متغیر پیچیده و محرمانه برای رتبه بندی استفاده می‌کند.بهرحال در جدول 2-1 می توان روش های مختلف ارائه شده را با یکدیگر مقایسه کرد(قلیزاده، 1383).
تک متغیر میانگین همساز روش V-L
قابلیت اتکا کم متوسط زیاد
سهولت محاسبه زیاد متوسط خیلی کم
استفاده از داده های واقعی کامل برآوردی برآوردی
قابلیت بسته سازی ندارد ندارد ندارد
اطلاعات مورد نیاز کم متوسط زیاد
پرامتریک/ناپارامتریک پارامتریک پارامتریک پارامتریک
جدول 2-1 مقایسه تطبیقی روش های رتبه بندی
همچنان که از این جدول قابل استنباط است رتبه بندی یک متغیره هر چند دارای سهولت محاسبه است اما قابلیت اتکا کمی دارد زیرا بر یک بعد از فعالیت شرکت مانند فروش، میزان دارایی، میزان سود، تعداد کارکنان، بازده دارایی، تقاضا برای سهام، عرضه سهام، نسبت P/E و … متمرکز است و امکان در نظر گرفتن همزمان همه این اقلام را بطور یکجا را ندارد.در حالیکه شرکتها دارای ابعاد مختلفی هستند. روش میانگین همساز با تکیه بر محورهایی نظیر میزان داد و ستد در تالار معاملات، تناوب داد و ستد در تالار معاملات و متغیرهای نماگر میزان تاثیر گذاری بر بازار بیشتر بر محصول مکانیزم عرضه و تقاضای بازار توجه دارد که شاید تمرکز بر معلول بجای علت باشد. یعنی بجای توجه به ارزش شرکت و عملکرد آن، تنها به میزان عرضه و تقاضای سهام آنها توجه می‌شود. (قلیزاده، 1383). روش V-L قابلیت اتکای زیادی دارد ولی از نظر محاسبات بسیار پیچیده و وقت گیر است ضمن اینکه روش آن فقط در انحصار موسسه ولیولاین بوده و در نتیجه قابل اجرا در ایران نمی‌باشد. لذا جهت انجام رتبه بندی مناسب نیاز به روشی است که در عین سادگی در محاسبه، از اطلاعات شرکت ها به بهترین نحو استفاده نماید بتواند تاثیر چندین متغیر را به طور همزمان در انجام رتبه بندی در نظر بگیرد.
2-7 صورتهای مالیاگر كسي بخواهد بداند وضعيت مالي يك شركت چگونه است بهترين راه آن بررسي صورت مالي شركت است. تحليل صورتهاي مالي شركتها كار نسبتاً دقيق و فني است.پس ازبررسي صورت مالي مشخص مي شود، كه گذشته شركت از لحاظ قدر ت فروش، سرمايه وسود دهي چگونه بوده است و وضعيت آينده را مي توان پيش بيني كرد . نياز به تحليل صورتهاي مالي كاملا ضروري است وبسياري كه در انتخاب خود متضرر مي شوند، به دليل توجه نكردن به صورتهاي مالي شركت مي باشد.
صورتهاي مالي اساسي شركتها عبارتند از (شهر آبادی، بشیری، 1389):
ترازنامه
صورتحساب سود و زیان
صورت جریانهای نقدی
ترازنامه
ترازنامه صورت مالي است كه وضعيت مالي شركت را در يك زمان خاص، نشان مي دهد، و دربردارندة حساب دارايي ها، بدهي ها و سرمايه (حقوق صاحبان سهام ) شركت است.
اطلاعات ترازنامه طبقه بندي خاص خود را دارد. مثلا اول دارايي ها ذكر مي ‌شود، بعد بدهي‌ها و درآخر حقوق صاحبان سهام. ترازنامه، براي سهامداران از اين جهت با اهميت است كه معلوم مي كند، شركت چه ميزان دارايي،چه ميزان بدهي وسرمايه دارد و بدين وسيله مي توان قدرت شركت را پيش بيني كرد. در واقع ترازنامه، وضعيت مالي شركت را در يك لحظه زماني نشان مي دهد و مانند عكسي است كه در يك لحظه از شركت گرفته شده باشد (شهر آبادی، بشیری، 1389).
صورتهای سود و زیان
صورت سود و زیان وسیله ای است برای تعیین قدرت سود دهی شرکت در یک دوره زمانی مشخص.صورت های سود و زیان غالبا به صورت فصلی تهیه می شوند و آنها را صورت میان دوره می نامند. صرف نظر از زمان شروع، پایان و طول دوره مالی شرکت، نکته مهم این است که در صورت سود و زیان، فعالیتهای شرکت برای یک دوره زمانی مشخص خلاصه می‌شود(پی نوو، 1374).
صورت جریانهای نقدی
سومین صورت مهم صورت جریانهای نقدی است.در این صورت، جریانهای نقدی شرکت در فاصله دو دوره زمانی مشخص زمانی محاسبه می شود.بیشتر داده های این صورت از دو ترازنامه ای که در آن دو دوره زمانی تهیه شده اند؛ گرفته می شود. داده های اضافی نیز از صورت سود و زیان همین دوره زمانی گرفته می‌شود.صورت جریانهای نقدی بصورت یک منبع اطلاعاتی مالی، پیوست ترازنامه و صورت سود و زیان است که در گزارشهای مالی سالانه منتشر می شود و این نشانه اهمیت این صورت است(پی نوو، 1374).
نسبت های مالی و شاخص های عملکرد شرکت های موفق
از جمله پیامدهای سیر تکاملی حسابداری ، استفاده از نسبت های مالی برای تجزیه تحلیل صورتهای مالی است(انواری رستمی، ختن لو، 1385). نسبت مالی، نسبت ارزش هاي به دست آمده از اقلام صورت هاي مالي شركت است كه براي شناخت وضعيت مالي شركت و بررسي نقاط ضعف و قوت آن به كار مي رود(شهر آبادی، دیگران، 1389). نسبتهاي مالي، معمولاً به پنج گروه نسبتهاي نقدينگي، بدهي(اهرمي)، كارائي(فعاليت) و سودآوري و رشد تقسيم مي شوند كه هريك از آنها نيز داراي چندين زيرگروه است.
با نسبت های نقدینگی می‌توان قدرت شرکت را در پرداخت بدهی های جاری(آنگاه که تاریخ سررسید آنها برسد) تعیین کرد. با استفاده از نسبت های فعالیت می توان درجه کارایی شرکت را از نظر استفاده موثر از منابع تعیین کرد. میزان وجوهی را که شرکت از راه گرفتن وام تامین کرده است بوسیله نسبتهای بدهی یا اهرمی نشان می دهند. توانایی شرکت در بدست آوردن سود بوسیله نسبت های سودآوری نشان داده می شود(پی نوو، 1374).نسبت های رشد نشان می‌دهند وضعیت شرکت در صنعت تا چه میزان مناسب است(ارتگرل و کاراکازوگلو ، 2007).
2-8 روشهای تصمیم گیری چند معیارهروش تصمیم‌گیری چند معیاره فرآیند یافتن بهترین گزینه از بین تمام گزینه های موجه است به طوری که همه گزینه ها قابلیت ارزیابی توسط تعدادی شاخص یا معیار را داشته باشند(تان و چن، 2010).روشهای تصمیم‌گیری چند معیاره اشاره به غربال، اولویت بندی، رتبه‌بندی و یا انتخاب یک مجموعه از گزینه ها تحت شاخصه‌های معمولا مستقل، غیر مرتبط یا متناقض دارد( هوانگ و یون، 1981).در طی سال ها، تعداد زیادی از روش های تصمیم‌گیری چند معیاره معرفی شده اند. به طور کلی تمام تکنیک های تصمیم‌گیری چند معیاره قابلیت ساختار بندی مسئله به صورت مشخص و سیستماتیک را دارند. یکی از روشهای مرسوم تصمیم گیری چند معیاره فرآیند تحلیل سلسله مراتبی است.این روش به صورت موفقیت آمیزی در مسائل عملی تصمیم سازی به کار رفته است.
فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی
فرآیند تحلیل سلسله مراتبی به صورت گسترده ای برای حل مسائل تصمیم گیری چند شاخصه استفاده شده( چان و کومار، 2007).مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی براساس تحلیل مغز انسان برای مسائل پیچیده و فازی پیشنهاد گردیده است.روش توسط محققی به نام ساعتی در دهه 70 میلادی پیشنهاد گردید بطوریکه کاربردهای متعددی از آن زمان تا کنون برای این روش مورد بحث قرار گرفته اند (اصغر پور، 1377).اگرچه فرآیند تحلیل سلسله مراتبی قدیمی می تواند نظرات متخصصان را تامین کند و یک ارزیابی را بر اساس چند شاخص انجام دهد ولی با این حال، به طور کامل توانایی بازتاب قضاوت افراد را ندارد چون این روش از ارزش های عددی دقیق در ماتریس های مقایسه زوجی استفاده می کند.به دلیل اینکه بسیاری از معیارهای ارزیابی در طبیعت کیفی و ذهنی هستند؛ فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی به عنوان یک جایگزین به منظور حذف نقص های فرآیند تحلیل سلسله مراتبی کلاسیک و سهولت تطبیق با مسائل واقعی زندگی بوجود آمد(کاهرمان و دیگران، 2003).
در اینجا از ماتریس مقایسات زوجی با رویکرد فازی برای تعیین اوزان شاخص ها به کار گرفته می‌شود و عمل رتبه‌بندی توسط روشهای دیگر تصمیم‌گیری چند معیاره فازی انجام خواهد شد.
در زیر به طور خلاصه، برخی از تعاریف اصلی رویکرد فازی که در این پایان نامه مورد استفاده قرار خواهد گرفت شرح داده می شود.
2-9 مجموعه فازی و اعداد فازیمجموعه گردآيه اي معين از اشيا است به طوريكه در تعريف آن بر لفظ معين تأكيد مي‌شود. عسكرزاده بيان مي‌كند، براي هر عدد از مجموعه ي اعداد حقيقي، عددي از بازه ی [1و0] به عنوان درجه نزديكي آن عدد به 100 نسبت دهيم، هرچه اين عدد به 100 نزديكتر بود، عدد متناظر براي عضويت آن در گردآيه “اعداد حقيقي نزديك به 100 ” به يك نزديكتر باشد و برعكس. بدين ترتيب بسياري از مفاهيم ناخوش تعريف و بيگانه با مجموعه هاي قطعي وارد دنياي رياضيات مي‌شود و به تفكرات، زبان و منطق بشري در قالب يك ساختار رياضي نظم و ترتيب مي‌دهد و به اين ساختار رياضي، نظريه مجموعه هاي فازي مي‌گويند(ارتگرل و دیگران، 2007).
اعداد فازي يك تعميم طبيعي براي اعداد معمولي هستند، يك عدد معمولي مانند a را مي توان با تابع عضويت زير نشان داد:

همچنين ما مي‌توانيم يك عدد A متعلق به R را بر یک فاصله اطمینان [a1,a2] به صورت زير نشان دهيم.

یک فاصله اطمینان در R یک زير مجموعه معمولي از R است که بیانگر نوعی عدم اطمینان است.(ما می‌دانیم که A نمی‌تواند کوچکتر از a1 و بزرگتر از a3 باشد)(ارتگرل و دیگران، 2007).
از آنجاكه استفاده از اعداد فازي مثلثي كاربرد بيشتري نسبت به بقيه دارد در اين مقاله نيز مورد استفاده قرار مي‌دهیم.
اعداد فازي مثلثي را مي‌توان به صورت (l,m,u) نشان داد. پارامترهای l،m و u به ترتیب نشانگر کمترین ارزش ممکن، محتمل‌ترین ارزش و بیشترین ارزش ممکن که یک رویداد فازی را توضیح می‌دهند.در شکل زیر یک عدد فازی مثلثی نشان داده شده است(دنگ، 1999).

شکل 2-2 عدد فازی مثلثی
عمليات متعددي روي اعداد فازي مثلثي صورت مي‌پذيرد. سه عمليات مهم كه در اين مطالعه استفاده شده است به شرح ذیل است:
اگر ما دو عدد فازي مثبت مثلثي (l1,m1,u1) و (l2,m2,u2) را داشته باشیم، داریم:
(l1, m1, u1) + (l2, m2, u2) = (l1+l2, m1+m2, u1+u2)
(l1, m1, u1) . (l2, m2, u2)= (l1.l2, m1.m2, u1.u2)
(l1,m1,u1)-1 = (1u1,1m1,1l1)محاسبه وزنهای شاخصها با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی
برای محاسبه وزنهای شاخصهای عملکرد مالی از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی گسترده چانگ(1992،1996) استفاده می‌شود.دلیل استفاده از این روش سادگی محاسبات و کارایی آن است.
اگر X={x1,x2,x3,…,xn} به عنوان مجموعه داده ها G={g1,g2,g3,…,gn} به عنوان مجموعه هدف باشد، مطابق آناليز مقدار ارايه شده توسط چانگ، هر داده گرفته شده و سپس آناليز مقدار بر روي آن انجام مي‌پذيرد.
بنابراين مقادير آناليز براي هر داده مطابق علايم زير به دست مي‌آيد:
Mgi1,M2gi,…,Mmgi , i=1,2,…,n که Mjgi (j=1,2,…,m) تمام اعداد فازی مثلثی است. مراحل آنالیز مقدار چانگ به صورت زیر است(چانگ، 1996):
گام اول: ارزش مقدار ترکیبی فازی نسبت به i امین شئ به صورت زیر تعریف می‌شود:

که j=1mMgij به صورت زیر بدست می‌آید:

و همچنین i=1nj=1mMgij=(i=1nli,i=1nmi,i=1nui) که معكوس بردار مزبور به صورت زير محاسبه می‌شود:

گام دوم: هرگاه M2=(l2,m2,u2) و M1=(l1,m1,u1) دو عدد فازي مثلثي باشند به طوريكه M2=(l2,m2,u2)≥M1=(l1,m1,u1) باشد داریم:
VM2≥M1=supy≥x[minµm1x,µm2y]كه ميتواند به صورت زير تعريف شود:

که شکل زیر نقطه d در معادله بالا را توضیح می‌دهد:

شکل 2-3 مقایسه دو عدد فازی با یکدیگر
D طول بالاترین فصل مشترک بین µM1 و µM1 است(نقطه d در شکل بالا).برای مقایسه M1 و M2 ما به هر دو ارزش V(M1≥M2) و V(M2≥M1) نیاز داریم.
گام سوم: درجه ي احتمال براي يك نقطه ي فازي كوژ (محدب) مثل Mi(i=1,2,…,K)، بزرگتر از نقطه فازی کوژ K به صورت زیر تعریف می‌شود:
VM≥M1,M2,…,MK=VM≥M1,M≥M2,…M≥MK=minV (M≥Mi),i=1,2,…,uهرگاه فرض کنیم: برای dAi=minVSi≥Sk,K=1,2,…n و k≠1 باشد آنگاه وزن بردار به صورت زیر به دست می‌آید:
W’=(d’A1,d’A2,…d’An)Tجایی که Ai(i=1,2,…,n) و n تعداد اعضا باشد.
گام چهارم: به وسيله ي نرمال كردن (بي مقياس كردن)، بردار وزني نرمال شده به صورت زير تعريف مي‌شود:
W=(dA1,dA2,…dAn)Tکه در این صورت w یک عدد غیر فازی است.
2-10 روش تاپسیسمدل تاپسیس از جمله مدل های تصمیم‌گیری چند معیاره است و از گروه مدل های جبرانی محسوب می‌شود. در این روش علاوه بر در نظر گرفتن یک گزینه Ai از نقطه ایده‌آل، فاصله آن از نقطه ایده‌آل منفی در نظر گرفته می‌شود.بدان معنی که گزینه انتخابی باید دارای کمترین فاصله از راه حل ایده‌آل بوده و در عین حال دارای دورترین فاصله از راه حل ایده‌آل منفی باشد.
واقعیات زیربنایی از این روش بدین قرار است:
الف- مطلوبیت هر شاخص باید به طور یکنواخت افزایشی (یا کاهشی) باشد (هر چه rij بیشتر، مطلوبیت بیشتر و یا برعکس) که بدان صورت بهترین ارزش موجود از یک شاخص نشان دهنده ایده‌آل آن بوده و بدترین ارزش موجود از آن مشخص کننده ایده‌آل-منفی برای آن خواهد بود.
ب- فاصله یک گزینه از ایده‌آل (یا از ایده‌آل منفی) ممکن است بصورت فاصله اقلیدسی (از توان دوم) و یا بصورت مجموع قدر مطلق از فواصل خطی (معروف به فواصل بلوکی) محاسبه گردد، که این امر بستگی به نرخ تبادل و جایگزینی در بین شاخصها دارد(اصغر پور، 1377).
الگوریتم
قدم یکم- تبدیل ماتریس تصمیم‌گیری موجود به یک ماتریس بی مقیاس با استفاده از فرمول:
nij=riji=1mrij2قدم دوم- ایجاد ماتریس بی مقیاس وزین با مفروض بودن بردار W به عنوان ورودی به الگوریتم.یعنی:
W={w1,w2,…wn} ≈) DM (مفروض از
V=ND.Wn×n=ماتریس بی مقیاس وزین
به طوری که ND ماتریسی است که امتیازات شاخص ها در آن بی مقیاس و قابل مقایسه شده است و Wn×n ماتریسی است قطری که فقط عناصرقطر اصلی آن غیر صفر خواهد بود.
قدم سوم- مشخص نمودن راه حل ایده آل و راه حل ایده‌آل-منفی برای گزینه ایده آل (A+) و ایده‌آل-منفی (A-) تعریف کنیم:
A+ ={(max Vij | j є J), (min Vij |j є J’) | i=1,2,…m}={V1+ , V+2 ,…V+n} =گزینه ایده‌‌آل
A-={(min Vij|jєJ),(max Vij|jєJ’)|i=1,2,…m}={V-1,V-2,…V-n}=گزینه ایده‌آل منفی
به طوری که:
J={j=1,2,…,n|های مربوط به سود j}
J’={j=1,2,…,n| های مربوط به هزینهj}
قدم چهارم- محاسبه اندازه جدایی (فاصله)
فاصله گزینه i ام با ایده آل با استفاده از روش اقلیدسی بدین قرار است:
{j=1n(Vij-Vj+)2}0.5;i=1,2,…,m=فاصله گزینه i ام از ایده‌آلdi+=
{j=1n(Vij-Vj-)2}0.5;i=1,2,…,m=فاصله گزینه i ام از ایده‌آل منفی di-=
قدم پنجم- محاسبه نزدیکی نسبی Ai به راه حل ایده‌آل، این نزدیکی نسبی را به صورت زیر تعریف می‌کنیم:
cli+=di-di++di- ;0≤cli+≤1;i=1,2,…,mملاحظه می‌شود که چنانچه Ai=A+ گردد آنگاه di+=0 و خواهیم داشت: cli+=1 و در صورتی که Ai=A- شود آنگاه di-=0 بوده و cli+=0 خواهد شد. بنابراین هر اندازه گزینه Ai به راه حل ایده‌آل (A+) نزدیکتر باشد، ارزش cli+ به واحد نزدیکتر خواهد بود.
قدم ششم- رتبه بندی گزینه ها.بر اساس ترتیب نزولی cli+ می توان گزینه های موجود از مساله مفروض را رتبه بندی نمود.
2-11 روش ویکورروش ویکور که به عنوان یک روش سازشی رتبه‌بندی معرفی شده؛ یکی از روشهای قابل کاربرد برای پیاده‌سازی در رویکرد مسائل تصمیم گیری چند‌معیاره به شمار می‌آید. اساس روش سازشی به وسیله یو(1973) و زلنی(1982) بنا نهاده شد. این روش بر روی رتبه‌بندی و انتخاب از بین مجموعه‌ای از گزینه ها در شرایطی که معیارها متضاد هستند، تمرکز دارد.این روش یک فهرست رتبه بندی چند‌‌شاخصه بر مبنای اندازه‌گیری خاص نزدیکی به جواب ایده‌آل ارائه می‌کند(اوپریکوویچ، 1998). این روش بر اساس یک تابع تجمعی، نزدیکی به نقطه مرجع را بیان می‌کند. روش ویکور یک تابع تجمعی را معرفی می‌کند که فاصله از جواب ایده‌آل را بیان می‌کند. این فهرست رتبه بندی، تجمع تمام معیارها، اهمیت نسبی معیارها و تعادلی بین رضایت فردی و جمعی است. این روش فرم های مختلفی از تابع تجمعی(Lp-metric) را برای روش ویکور معرفی می‌کند. روش ویکور، تابع Qj را به عنوان یک تابع برای L1 و L∞ معرفی می‌کند و از نرمال سازی خطی برای حذف واحد معیارها در تابع استفاده می‌کند.
در این مدل، گزینه های مختلف J به صورت a1,a2,…,aj نشان داده شده است. برای یک گزینه(aj)، شایستگی شاخص چند گانه برای رتبه بندی سازشی از Lp-metric که در روش برنامه ریزی سازشی استفاده شده است؛ بدست آمده(زلنی، 1982).
Lp,j={i=1n[wifi*-fijfi*-fi-]p}1/p, 1≤p≤∞ ;j=1,2,…,J L1,i و L∞,i برای فرموله کردن اندازه رتبه ها استفاده شده است. راه حل بدست آمده توسط minjSj با حداکثر مطلوبیت گروه (قانون اکثریت) توجیه می شود و راه حل بدست آمده توسط minjRj با حداقل پشیمانی فردی مخالف قابل توجیه است.
قدم های اصلی روش ویکور به شرح زیر است:
قدم اول- تعیین بهترین مقدار fi* و بدترین مقدار fi- برای تمام معیار ها با فرض اینکه تابع به صورت سود باشد.

قدم دوم- محاسبه مقادیر Sj و Rj که j=1,2,…,J .با استفاده از روابط زیر:

که wi اوزان معیارهاست و اهمیت نسبی آنها را بیان می ‌کند.
قدم سوم- محاسبه مقادیر(j=1,2,…,J) Qj با این روابط:

که S*=minjSj و S-=maxjSj و R*=minjRj و R-=maxjRj. و ν به عنوان وزن استراتژی اکثریت معیار( یا ماکزیمم مطلوبیت گروه) معرفی می‌شود و معمولا ν=0.5 است.
قدم چهارم- رتبه بندی گزینه ها، مرتب کردن مقادیر S،R وQ به صورت کاهشی. نتایج شامل سه لیست رتبه بندی است.
قدم پنجم- انتخاب بهترین گزینه
بهترین گزینه تحت شرايطي محقق خواهد شد كه دو شرط زير برقرار شوند:
شرط اول (ویژگی پذیرش)
Q(a[2])-Q(a[1])≥DQ
DQ=1J-1بطوري كه:
a[2] از نظر رتبه بندي بر اساس معيار Q گزينه مورد نظر در موقعيت يا جايگاه دوم قرار دارد.
a[1] بهترين گزينه با كمترين مقدار براي Q
J تعداد گزینه ها
شرط دوم (ثبات پذیرش در تصمیم گیری)
گزینه a[1] باید همچنین بهترین رتبه را در S یا (و) R داشته باشد.
اگر يكي از شروط بالا برقرار نشد، آنگاه يك مجموعه جوابهاي سازشي به صورت زير پيشنهاد مي‌شوند:
اگر تنها شرط دوم برقرار نشد، گزينه a[1] و a[2]
اگر شرط اول برقرار نشد، گزينه a[1]، a[2]،…، a[m]
a[m] گزینه ای در موقعیت m ام است که رابطه
Q(a[m])-Q(a[1])≤DQ
در مورد آن صادق باشد.
2-12 روش پرامتیروش پرامتی یکی از تکنیک های تصمیم چند‌معیاره است. این روش یک تکنیک رتبه بندی برای مجموعه متناهی از گزینه هایی است که به واسطه معیارهای غالبا متناقض باید رتبه بندی گردند(بهزادیان،2009). پرامتی 1 (رتبه بندی جزیی) و پرامتی 2(رتبه بندی کامل) بوسیله جی.بی.برنز ابداع شده و برای اولین بار در سال 1982 در کنفرانسی در دانشگاه لاوال در شهر کبک کشور کانادا ارائه گردید(برنز و دیگران،1986). اطلاعات مورد نیاز برای این مدل کاملا واضح و قابل فهم برای تحلیل گران و تصمیم گیرندگان است. این اطلاعات به دو دسته تقسیم می شوند:
-اطلاعات بین معیارها
-اطلاعات داخل معیارها

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *