دانلود پژوهش علمی ایرانداک - دانلود پایان نامه

شورای کتاب کودک ، سازمانی است فرهنگی و غیردولتی که در دی‌ماه 1341 توسط گروهی از کتاب داران ، دست‌اندرکاران تعلیم و تربیت ، متخصصان ، نویسندگان و تصویرگران کتاب کودک و نوجوانتأسیس شد . هدف این شورا توسعه‌ی کتاب‌خوانی میان کودکان ، توسعه‌ی ادبیات ملی برای کودکان و کمک به گرداوری کتاب‌های مناسب است .
شورای کتاب کودک باسابقه‌ترین سازمان غیردولتی فعال در حوزه‌ی ادبیات کودک و نوجوان است ویکی از افتخارات آن این است که هر کتابی که برای کودکان و نوجوانان به چاپ می‌رسد را ، در کتاب‌خانه‌ی خود گرداوری می‌کند و گروه‌های مختلفی که در شورا فعال هستند مانند گروه‌های داستان ، شعر ، دین و... به بررسی کتاب‌های منتخب می‌پردازندو از سال 1380 نیز اقدام به تألیف کتابشناسیهای توصیفی – تحلیلی کرده است که هر گروه بررسی‌هایی را از چندین کتاب در آن به چاپ می‌رساند و ما برای جامعه‌ی آماری این پژوهش از اشعار بررسی‌شده‌ی این کتابشناسیها استفاده کردیم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
TOC h z t "فصل;1;بخش;2;زیربخش;3;بخشش;1;زیربخش2;4" فصل اول PAGEREF _Toc421433345 h 1کلیات پژوهش PAGEREF _Toc421433346 h 11-1-تعریف مسئله و اهمیت پژوهشی آن: PAGEREF _Toc421433347 h 11-2– اهداف پژوهش PAGEREF _Toc421433348 h 21-3- پرسش‌های پژوهش PAGEREF _Toc421433349 h 21-4- فرضیه‌های پژوهش PAGEREF _Toc421433350 h 31-5–مروری بر پژوهش‌های انجام‌شده PAGEREF _Toc421433351 h 31-6- روش انجام پژوهش PAGEREF _Toc421433352 h 4فصل دوم PAGEREF _Toc421433353 h 5مبانی پژوهش PAGEREF _Toc421433354 h 52-1- شرح برخی مفاهیم مرتبط با پژوهش PAGEREF _Toc421433355 h 52-1-1- ادبیات: PAGEREF _Toc421433356 h 52-2-ادبیات کودکان و نوجوانان : PAGEREF _Toc421433357 h 62-3-شعر PAGEREF _Toc421433358 h 72-4-شعر کودک: PAGEREF _Toc421433359 h 82-5-مفاهیم مذهبی و انتزاعی در کودکان : PAGEREF _Toc421433360 h 92-6-مفاهیم مذهبی در ادبیات کودک : PAGEREF _Toc421433361 h 122-7-شعر مذهبی کودک: PAGEREF _Toc421433362 h 122-8-کودکان گروه سنی الف و ب : PAGEREF _Toc421433363 h 142-8-1-گروه سنی الف (3 تا 6 سالگی ) : PAGEREF _Toc421433364 h 152-8-2-گروه سنی ب(6تا 9 سالگی) : PAGEREF _Toc421433365 h 152-9- نظریه روان شناسان کودک: PAGEREF _Toc421433366 h 162-9-1-نظریه ژان پیاژه: PAGEREF _Toc421433367 h 162-9-2-نظریه رونالدگلدمن : PAGEREF _Toc421433368 h 182-10-آموزش مفاهیم مذهبی: PAGEREF _Toc421433369 h 19فصل سوم PAGEREF _Toc421433370 h 21مفاهیم مذهبی وبررسی آن ها در اشعار PAGEREF _Toc421433371 h 21عنوان صفحه
بخش اول : بعد اعتقادی PAGEREF _Toc421433372 h 213-1-1- خداشناسی PAGEREF _Toc421433373 h 213-1-1-1-بررسی خداشناسی در اشعار PAGEREF _Toc421433374 h 243-1-2-نبوت: PAGEREF _Toc421433375 h 353-1-2-1- بررسی نبوت در اشعار PAGEREF _Toc421433376 h 383-1-3-امامت PAGEREF _Toc421433377 h 493-1-3-1-بررسی اشعار آموزش امامت PAGEREF _Toc421433378 h 503-1-4-آموزش معاد PAGEREF _Toc421433379 h 633-1-4-1-بررسی معاد در اشعار PAGEREF _Toc421433380 h 663-1-5- عدل الهی PAGEREF _Toc421433381 h 68بخش دوم PAGEREF _Toc421433382 h 70بعد عبادی PAGEREF _Toc421433383 h 703-2-1- نماز و دعا: PAGEREF _Toc421433384 h 703-2-1-1-بررسی نماز و دعا در اشعار PAGEREF _Toc421433385 h 713-2-2- روزه: PAGEREF _Toc421433385 h 713-2-2-1-بررسی روزه در اشعار PAGEREF _Toc421433387 h 763-2-3-1-بررسی اشعار حج وزیارت PAGEREF _Toc421433388 h 783-2-4- محرم و نامحرم و حجاب PAGEREF _Toc421433389 h 823-2-4-1- بررسی محرم و نامحرم و حجاب در اشعار PAGEREF _Toc421433390 h 823-2-5- قرآن PAGEREF _Toc421433391 h 873-2-5-1- بررسی قران در اشعار PAGEREF _Toc421433392 h 87بخش سوم PAGEREF _Toc421433393 h 91بعد اخلاقی PAGEREF _Toc421433394 h 913-3-1- بررسی بعد اخلاقی در اشعار PAGEREF _Toc421433395 h 92فصل چهارم PAGEREF _Toc421433396 h 97آمار یافته‌های پژوهش PAGEREF _Toc421433397 h 97عنوان صفحه
فصل پنجم PAGEREF _Toc421433398 h 103نتیجه‌گیری PAGEREF _Toc421433399 h 103فهرست منابع PAGEREF _Toc421433400 h 123
فصل اولکلیات پژوهش1-1-تعریف مسئله و اهمیت پژوهشی آن:ادبیات کودک و نوجوان در حوزه‌ی فرهنگ و ادب فارسی به‌عنوان یک‌گونه مستقل شناخته‌شده است و شعر کودک یکی از شاخه‌های مهم آن است. شعری که در کشور ما ایران برگرفته از شعر نو است و هنوزسال‌های زیادی از عمرش نمی‌گذردو درهمه‌ی زمینه‌هاو موضوعات برای کودکان از شیرخوارگی تا جوانی گسترده و متنوع است . کودکان به گروه‌های سنی مختلفی تقسیم شده‌اند که گروه سنی الف و ب جزء اولین و حساس‌ترین گروه‌ها هستند. از 3 سالگی تا 6 سالگی را گروه سنی «الف » و از 6 تا 9 سالگی را گروه سنی « ب » تشکیل می‌دهد. یکی از مباحث مطرح‌شده در شعر کودک که از اهمیت بالایی برخوردار است، تفکر مذهبی و مفاهیم دینی است و چگونگی طرح و بیان این مفاهیم قابل‌توجه شاعران کودک است که لازم است آن‌ها را طوری توصیف و معرفی کنند که هم برای کودک قابل‌درک باشند و هم مفاهیمی که انتزاعی هستند لطمه نبینند و تحریف نشوند. مفاهیم مذهبی که کودکان هنوز درک درستی از آن‌ها ندارند.
لازم است شاعران با یک دیدگاه شناخت گرا با نحوه‌ی استنباط کودکان و نوجوانان در سنین مختلف از این موضوعات آشنا باشند تا بتوانند به نحوه درستی این مفاهیم را در شعر بگنجانند. نظریه‌پردازانی در این زمینه ، تحقیق و پژوهش‌های زیادی انجام داده‌اند و مراحل رشد درک دینی کودکان را بررسی کرده‌اند مانند ژان پیاژه و رونالد گلدمن. به‌طور مثال در تقسیم‌بندی پیاژه از این مراحل گروه سنی الف و ب در مرحله تفکر شهودی قرار می‌گیرد که کودک هر چیز را به‌طور ملموس درک می‌کند و در تقسیم‌بندی رونالد گلدمن این گروه‌های سنی به دوره‌ی تفکر پیش
مذهبی و تفکر مذهبی ناقص اول دسته‌بندی می‌شود که کودک کم‌کم از محدودیت‌های تفکر شهودی رهایی می‌یابد تا به مراتبی از تفکر عملیات عینی برسد. برای نمونه یکی از نشانه‌های تفکر کودک در این دوره معنا کردن مفاهیم انتزاعی به همان معنای تحت‌اللفظی آن است.
بنابراین لازم دیده شد در ابتدا مجموعه کامل کتاب‌های شعر چاپ‌شده برای کودکان گروه سنی الف و ب که دردهه‌ی هشتاد در شورای کتاب کودک بررسی‌شده بود ، جمع‌آوری شود و پس از استخراج مفاهیم مذهبی مطرح‌شده ، ویژگی‌ها و نحوه‌ی بیان این‌گونه مفاهیم در این اشعار بررسی شود و بعد از شناخت اصول درست بیان این مسائل بر اساس نظرات محققین مشخص شود که اشعار موجود تا چه حد با این اصول منطبق هستند.
امروزه بااینکه شعر کودک مبانی نظری و عملی خود را یافته است ، اما هنوز نوپاست و تحقیقات نقادانه و مؤثری در این زمینه انجام‌نشده است. بنابراین در این بررسی سعی بر این است که با در نظر گرفتن گروه سنی ، اشعار سروده شده در حوزه‌ی مذهب و مفاهیم دینی بادید اصولی و انتقادی نگریسته شود.
1-2– اهداف پژوهش1–منبع شناسی و گردآوری کتاب‌های شعر چاپ‌شده برای کودکان گروه‌های سنی « الف و ب » در دهه‌ی هشتاد با توجه به فهرست‌های منتشرشده از سوی مجله‌ی کتاب ماه کودک و نوجوان و کتاب‌شناسی‌های توصیفی – تحلیلی شورای کتاب کودک .
2–استخراج مفاهیم مذهبی مطرح‌شده از میان اشعار و بیان ویژگی‌ها و نحوه‌ی بیان آن‌ها.
3-شناخت اصولی و درست بیان معارف دینی بر اساس نظریه‌هایمطرح‌شده و تطبیق اشعار شاعران با این اصول.
1-3- پرسش‌های پژوهش1-ویژگی‌های تفکر مذهبی در شعر کودکان گروه‌های سنی الف و ب بر مبنای نظر ژان پیاژه و رونالد گلدمن چگونه است ؟
2-اشعار شاعران کودک در ایران تا چه حد با شیوه‌ی درست بیان آن‌ها با توجه به نظر پیاژه و گلدمن منطبق است ؟
3- آیا با این رویکرد انتقادی در مورد نحوه ی بیان مفاهیم مذهبی ، می‌توان تحولی در شیوه‌ی بیان آن ها در شعر کودک ایجاد کرد ؟
1-4- فرضیه‌های پژوهش-به نظر می‌رسد اشعار مذهبی زیادی که برای گروه‌های سنی الف وب سروده شده اند با اصول درست بیان آن از نظر پیاژه و گلدمن مغایر است.
-کودکان گروه‌های سنی الف و ب از طریق مصادیق ملموس و عینی با مفاهیم انتزاعی آشنا می‌شوند.
-به نظر می‌رسد با این توجه به این رویکرد انتقادی بتوان اشعار جذاب تری را برای کودکان این گروه های سنی سرود.
1-5–مروری بر پژوهش‌های انجام‌شدهپایان‌نامه‌ای با عنوان بررسی تحولات شعر کودک پس از انقلاب اسلامی توسط نسیم طاهری اسدی به راهنمایی دکتر محمدرضاحاجی‌آقا بابایی و مشاوره استاد حوریه شیخ مونسی در سال 1389 دفاع شده است که در این پایان‌نامه بسامد مضامین شعری همچون خدا، در زمان پس از انقلاب با پیش از آن مقایسه شده است.
پایان‌نامه‌ای با عنوان روان‌شناسی در شعر کودک توسط علی کاظمی در سال 1389 به راهنمایی دکتر ابراهیم استاجی و مشاوره دکتر سید حسین اشراقی در پژوهشکده ادبیات و علوم انسانی سبزوار دفاع شده است که در این پایان‌نامه به بررسی و بیان تأثیرگذاری شعر بر ابعاد گوناگون روحی-روانی شخصیت کودک پرداخته است.
مقاله‌ای تحت عنوان تعلیم و تربیت و دنیای ناشناخته دینی کودکان توسط ناصر باهنر در مجله اسلام و پژوهش‌های تربیتی (2) پاییز و زمستان 1388 چاپ‌شده است که نویسنده درک کودکان را از مفاهیم دینی بررسی کرده است.
مقاله‌ای نیز تحت عنوان ، بررسی انتقادی اشعار دینی کودک در دهه هفتاد ، توسط محبوبه عباسپور نوغانی در مجله‌ی کتاب ماه کودک و نوجوان، بهمن و اسفند 1385 و فروردین 1386 چاپ‌شده است که در این مقاله از به کار بردن برخی از آیات در شعر کودک انتقاد شده است و ذکرشده است که شاعران می‌توانند آیات قران و داستان‌های مذهبی را به‌صورت شعر دربیاورند ولی این کار را نکرده‌اند.
مقاله دیگری نیز تحت عنوان ، تجلی خدا در شعر کودک ، توسط طاهره حسنی ، در مجله‌ی کتاب ماه کودک و نوجوان در دی‌ماه 1390 چاپ‌شده است که در این مقاله به بررسی مفهوم خداشناسی در اشعار منتخبی که برای کودکان سروده شده ، پرداخته است .
با توجه به اینکه سن ، عامل بسیار مهمی در درک مفهوم در کودکان است ، اما در هیچ‌یک از پژوهش‌هاییادشده، نحوه‌ی بیان مفاهیم مذهبی با توجه به گروههای سنی ، بررسی نشده است . که در این مجال به آن پرداخته می‌شود.
1-6- روش انجام پژوهشاین پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی ، مبتنی بر ابزار کتاب‌خانه‌ایمی‌باشد. کار با جمع‌آوری اشعار مذهبی از بین کتاب‌های شعر کودک که در دهه‌ی هشتاد در کتاب‌شناسی‌های توصیفی – تحلیلی شورای کتاب کودک آمده بود شروع شد و سپس بابررسی آن‌ها و همچنین مطابقت دادن با نظر روانشناسان و با یادداشت‌برداری مطالب موردنیاز و تنظیم اطلاعات سامان پذیرفت .
فصل دوممبانی پژوهشدرآمد
ازآنجاکه در دوره‌ی معاصر رسانه‌هاو تبلیغات اسلامی در کشور اسلامی ما رواج یافته است ، مفاهیم مذهبی و دینی در رسانه‌هاو آثار ادبی ما نیز توجه بیشتری را می‌طلبد .
شعر کودک و نوجوان یکی از جنبه‌هایی است که می‌توان مفاهیم مذهبی را از آن طریق به کودکان آموزش داد . برای تأثیرات و آموزش بیشتر این مفاهیم که بیشتر آن‌ها انتزاعی هستند لازم است که شاعران کودکانه نویس ما با مراحل درک دینی و ذهنی کودکان آشنایی لازم را داشته باشند تا تعلیمات مذهبی را در سطح درک کودکان همراه با عواملی که می‌تواند به جذابیت شعر بیفزاید به کودکان عرضه کنند تا این نوع ادبی بتواند تأثیر تعلیمی لازم را بر روی کودکان حساس گروه‌های سنی الف وب داشته باشد .
برای آشنایی بیشتر با تفکر مذهبی در شعر کودکان گروه‌های سنی الف وب که در این پژوهش بررسی می‌شود به شرح برخی مفاد این پژوهش می‌پردازیم.
2-1- شرح برخی مفاهیم مرتبط با پژوهش2-1-1- ادبیات:ادبیات شکل خاصی از هنر است که با تغییر در ساختار زبان عادی پدید می‌آید و هدف آن ایجاد تأثیرات عاطفی بر مخاطب است .انتقال شناخت‌های عاطفی که هنرمند با تکیه‌بر تصاویر ذهنی واقعیت درونی از واقعیت بیرونی انتزاع می‌کند،در قالب فرم‌های ادبی را ادبیات می‌نامیم.و به‌طورکلی ادب یا ادبیات عبارت است از چگونگی تعبیر و بیان احساسات و عواطف و افکار به‌وسیله کلمات در اشکال و صور مختلف از قبیل انشاء و خطابه، نثر و نظم.(شعاری نژاد،1385 : 28)
هاک در کتاب ادبیات کودکان در مدرسه ابتدایی می‌نویسد "ما ادبیات را به‌عنوان شکل تخیلی زندگی و اندیشه در فرم‌ها و ساختارهای زبان می‌شناسیم" (هاک، 1997 : 5)
به عبارتی ادبیات به آثاری اطلاق شده است که به نظم و نثر بوده و از ساختار و قدرت بیانی عالی برخوردار باشد و افکار و احساس‌هایی را که دارای ارزش‌های پایدار یا جهانی است بیان می‌کند. ( قزل ایاغ ، 1386 :45 )
با توجه به تعاریف ذکرشده مشخص می‌شود که هرکس به تعبیر خود برداشتی از این واژه دارد که از میان آن‌ها باید به وجوه اشتراکی که بینشان وجود دارد تکیه کنیم.
2-2-ادبیات کودکان و نوجوانان :برداشت‌های گوناگونی از ادبیات کودکان و نوجوانان می‌شود که از نگرش‌های متفاوت به کودک و نوجوان و دوران کودکی و نوجوانی نشاءت می‌گیرد، لذا برای رسیدن به تعریفی راضی‌کننده به‌ناچار باید از میان تعاریف گوناگون گذر کرده و با تجزیه‌وتحلیل آن‌ها به تعریف موردنظردست‌یافت .
واژه ادبیات کودکان به‌صورت واضح و مستقل در نیمه دوم قرن هجدهم میلادی در متون غربی ظاهرشده ، و قبل از آن به شکل محدود مرحله تکوینی خود را سپری کرده ولی رشد آن مرهون تحولات شگرف قرن بیستم میلادی است . (بریتانیکا،1998: 207)
حال چند تعریف از ادبیات کودکان ذکر می‌شود . در فرهنگ و بستر آمده است : « مجموعه‌ای از نوشته‌ها که همراه تصویر برای کودکان و نوجوانان تدوین شده است » . ( وبستر ، 1970 : 1057)
در دائره‌المعارف فارسی مصاحب این عنوان چنین تعریف شده است « ادبیات کودکان و نوجوانان ، معمولاً به مجموعه آثاری اطلاق می‌شود که برای اطفال و نوجوانان و به‌منظور سرگرمی و آموزش آنان فراهم‌شده ، به معنای وسیع‌تر آثاری که ازلحاظ لفظ و تعبیر متناسب با سنین مختلف کودکان و نوجوانان باشد در زمره این ادبیات است » . (مصاحب ، 1356 : 72 )
ادبیات کودکان اصطلاحی است ترکیبی که در یک وجه آن مخاطب و در وجه دیگر آن جوهر ادبی قرار دارد . پس آثاری که ادبیات کودکان خوانده می‌شود باید هر دو مؤلفه را دارا باشد توجه بیش‌ازاندازه به مخاطب و توانایی‌ها و محدودیت‌های او نباید سبب از دست رفتن جوهر ادبی آثار شود .هدف ادبیات کودکان تنها در انتقال مفاهیم خلاصه نمی‌شود ، بلکه تأثیری است که از طریق برانگیختن احساس و عاطفه در انسان به‌جامی‌گذارد.
شاید بتوان ادبیات کودکان را آثار نگارشی و تصویری خلاقی دانست که از ساختار ادبی و هنری برخوردارند و متناسب با علایق و توانمندی‌های کودکان و نوجوانان نیز هستند . (قزل ایاغ، 1386: 45)
به‌طورکلی ادبیات کودک :
1-ذوق زیبایی‌شناسی کودک را رشد می‌دهد .
2-ارزش‌های اجتماعی و اخلاقی را به آن‌ها منتقل می‌کند .
3-عواطف و احساسات و تفکر کودکان را رشد می‌دهد .
4-به نیازهای رشدی و روان‌شناختی کودکان پاسخ می‌دهد .
5-بالاترین دستاوردهای فرهنگ و دانش بشر را به آن‌ها معرفی می‌کند . (پولادی ، 1384 : 33 )
شاعر یا نویسنده ، برای برقرار کردن ارتباط با کودک یا نوجوان از طریق ادبیات در آغاز به ساده‌سازی پیام ارتباط دست می‌زند ، آنگاه می‌کوشد به یک زبان مشترک و قابل‌فهم بین خود و مخاطب دست یابد ، در این فرآیند، مفاهیم پیچیده متن به مفاهیم ساده تبدیل و پیام تا حد درک مخاطب ساده می‌شود ، این ساده‌سازی ابتدا با انتخاب واژه‌های ساده و سپس با ساختن جمله‌های کامل و قابل‌فهم صورت می‌گیرد نکته خیلی مهمی که در ساده‌سازی پیام باید موردتوجه قرار بگیرد « سلامت پیام» است ، پیام هرچند ساده ، نباید ناقص و ناپخته به مخاطب منتقل شود ، پیام باید به‌گونه‌ای باشد که با سن کودک رشد کند و اعتبار و روایی خود را از دست ندهد . (گودرزی دهریزی، 1388 : 25-24)
2-3-شعرشعر در سنتی‌ترین تعریف خود که در فرهنگ معین آمده است: « کلامی موزون و مقفی و متخیل است» .(معین ، 1360 : 2048)
در تعریف دیگری آمده است:شعر محض بیان محسوس و هنرمندانه‌ی ذهنیات انسان است در قالب زبانی عاطفی و موزون. (کیانوش، 1355 : 50)
بسیاری از نظریه‌پردازان ادبی امروز عنصر زبان را تأثیرگذارترین و پرنقش‌ترین عنصر در حوزه سرایش شعر می‌دانند چنانکه یاکوبسن شعر را « کارکرد زیبایی شناسیک زبان » و یا « هجوم سازمان‌یافته و آگاه به زبان هرروزه» می‌داند. (احمدی، 1378 : 68)
شعر حادثه‌ای است که در زبان روی می‌دهد و در حقیقت،گوینده شعر با شعر خود عملی بر روی زبان انجام می‌دهد که خواننده میان زبان شعری او و زبان روزمره و عادی یا به قول ساخت‌گرایان چک: زبان اتوماتیکی، تمایزی احساس می‌کند. ( شفیعی کدکنی ، 1373 : 3)
گوناگونی تعریف شعر نشان می‌دهد که تعریف شعر کار آسانی نیست ولی آنچه مسلم است شعر را تنها ساختمان ظاهری آن شعر نمی‌کند. شعر شعار نیست، پند و حکمت و فلسفه هم نیست.
آنچه در شعر اهمیت دارد احساس و عاطفه و تصویرهای ذهنی است که با استفاده از همه ظرفیت‌های زبان بیان شده است.
2-4-شعر کودک:شعر کودک، به مفهوم اصطلاحی و دقیق آن به‌عنوان یک نوع ادبی ، شعری است که به عالم خاص کودکی توجه دارد و به خصوصیات ویژه ذهن کودک نظری دارد.
امروزه شعر کودک حوزه مستقلی است که تئوری و مبانی نظری و عملی خود را یافته و شاعران برجسته‌ای را در دامان خود پرورده است.
از بین تعاریف ارائه‌شده برای شعر کودک این تعاریف کامل‌تر است: شعر کودک ، سخنی است آهنگین که با تکیه بر وجوه صوتی و موسیقیایی کلمات و بهره‌گیری از وزن و قافیه و تکیه بر سادگی و زیبایی مضمون و معطوف به عنصر تخیل به ذوق زیبایی‌شناسی و موسیقیایی کودک و غریزه بازی او پاسخ می‌دهد.(حجازی، 1377 : 184 )
شعر کودک به‌عنوان ابزاری برای تعلیم و تربیت و آموزش به کار می‌رود.چون خوانندگان این آثار در سنین رشد فکری و عاطفی هستند ، خالق اثر به‌خصوص وظیفه دارد با پیام خود ، به رشد همه‌جانبه کودک و نوجوان کمک کند.
شعر کودک باید مقتضای حال مخاطب را در نظر داشته باشد و به توان ذهنی و ادراکی او کمک کند.
شعر کودک باید از زندگی خود کودک گرفته شده باشد،درون‌مایه مناسب ،خود قالب مناسب را باز خواهد یافت. به نظر قزل ایاغ کودک ارتباط خود را با شعر از لالایی و سایر اشعار عامیانه آغاز می‌کند و ابتدا بیشتر شیفته موسیقی کلام است تا معنی و به‌تدریج با کسب تجربه در خواندن پا به عرصه ناب شعر می‌گذارد.( قزل ایاغ ، 1386 :199 )
ما باید در خصوص نقش و اهمیت بیشتر شعر در زندگی طبیعی کودک مسئولانه‌تر فکر می‌کنیم چراکه شعر حذف شدنی نیست و کودک با شعر زندگی می‌کند.جایگاه شعر مانند خمیرمایه‌ای است که باید بر اساس آن برای کودک برنامه‌ریزی کنیم.حتی برخی معتقدند که شعر کودک باید فعال باشد و راز ماندگاری و تأثیرگذاری شعر کودک هم موزونی و تحرک و فعال بودن آن است.شعر باید در زندگی روزمره کودک جاری باشد و اصولاً نگاه طبیعی به زندگی همان شعر است،پس باید از همان ابتدا چه در برنامه‌های آموزشی و چه در برنامه‌های خانوادگی و اجتماع،احساس شعری را در فرزندانمان بپرورانیم تا با شعر زندگی کنند.
شعر و قصه کودکان با توجه به نیازها و ویژگی‌های کودکان گروه‌های سنی «الف و ب» ، یعنی پیش از دبستان و سال‌های اول دبستان، توانایی حذف منطق عملی اشیاء و آشکار ساختن حقیقت پنهان آن و به‌عبارتی‌دیگر توانایی عبور از منطق روزمره و ورود به منطق پنهان جهان را دارد. (حاجی نصرالله ،1384 : 62 )
شعر کودک و نوجوان نیز مانند شعر بزرگ‌سال قبل از هر چیز باید "شعر" باشد به عبارت بهتر پیش از آنکه شاعر بخواهد آموزش دهد و به بیان واقعیت یا توصیف پدیده‌ای بپردازد باید به جوهره شعری کلام توجه داشته باشد.بنابراین شعر کودک و نوجوان از این لحاظ با شعر بزرگ‌سال مشترک است و تنها نوع و گروه سنی مخاطب است که این دو را از یکدیگر تمایز می‌بخشد.
در یک شعر خوب میزان علاقه‌مندی مخاطب به آن شعر و میزان تأثیرپذیری مخاطب از اهمیت زیادی برخوردار است.در این میان میزان آموزش پذیری مخاطب از شعر به‌اندازه موضوع آموزش مهم است.(موسویان،1387 : 54 )
شعر کودک ازلحاظ زبانی،محتوایی،موسیقی،موتیفها و ساختاری با شعر بزرگ‌سال متفاوت است.در شعر کودک شاعران نوآوری‌هایی در قالب شعرها و موضوعات آن‌ها به وجود آورده‌اند که بی‌شکمی‌توانیم بگوییم می‌تواند مانند سبک‌های ادبی شعر بزرگ‌سال برای خود سبکی نو باشد.
2-5-مفاهیم مذهبی و انتزاعی در کودکان :از شگفتی‌های دنیای کودکان ،مذهب ایمان و اعتقاد آن‌هاست ، کودک فطرتی خدا آشنا دارد و مبانی بسیاری از باورهای مذهبی در درون او وجود دارد که با اندک تذکری از والدین و مربیان و با یافتن مصداق‌هایی در جهان خارج می‌کوشد آن را بپذیرد و خود را با آن تطابق دهد .
بی‌تردید مفاهیم مذهبی بسیار زیادند و دربرگیرندههمه‌ی ابعاد حیات انسان هستند ، اما کودک از این مفاهیم آن چیزی را می‌پذیرد که متناسب با خواسته‌های او و مبتنی بر مشاهدات ، تجارب و یافته‌های شخصی اوست.
روانشناسان نیز امروزه معتقدند که آموزش دین‌داری باید از دوران کودکی آغاز شود تا نهاد کودک رنگ و بوی دینی بگیرد و رفتار او در دوره‌های دیگر زندگی مبنی بر دین‌داری باشد .
شیوه فرزند پروری ، روش‌های ارتباط بزرگ‌سالان با کودکان شیوه‌های آموزش رسمی و آموزه‌های دینی از مهم‌ترین عوامل رشد شخصیتی کودکان هستند که دین اسلام اهمیت فراوانی برای آن قائل است.(افروز ، 1374 : 11)
تعلیم و تربیت دینی کودکان و استفاده از روش‌های مطلوب آموزشی و تربیتی همواره توجه دین‌داران را به خود جلب کرده است و اندیشمندان حوزه‌های مختلف بر اساس نتایج پژوهش‌های خود نظریه‌هایی را در این زمینه ارائه کرده‌اند . نظریه‌هادرباره‌ی این موضوع از ادعاهای جهان‌شمول روان شناسان رشد و اقتضا گرایی موقعیتی جامعه شناسان فرهنگی را در برمی‌گیرد . ( کانلیا ، 1997 : 32)
قسمت زیادی از مفاهیم مذهبی مانند خدا ، نیکی ، عدل و ... مفاهیمی انتزاعی هستند که به توضیحی درباره این مفاهیم می‌پردازیم .مفاهیم انتزاعی واحدی از شناخت است ، شناخت دارای دو مرحله «حسی تجربی » و «تعقلی» است . مرحله‌ی «حسی – تجربی» شامل احساس ، ادراک ،تصور (بازآفرینی مغزی ،آفرینش مغزی) و مرحله‌ی تعقلی شامل مفهوم حکم و استنتاج است .مفهوم اولین گام در مرحله دوم ، شامل مفاهیم عینی و انتزاعی است . مفهوم نوعی تصویر ذهنی است که از راه تجربه و تعمیم داده‌های حسی به دست می‌آید و خصوصیات عام و مشترک گروهی از اشیاء یا پدیده‌های جهان هستی را نشان می‌دهد .
مفاهیم انتزاعی ، صورت‌های عمومی و ماهوی اشیاء پدیده‌ها را شامل می‌شود که با عمل تجربه به دستمی‌آیند ، پاک کردن و جدا کردن خواص عام و مشترک گروهی از اشیاء و پدیده‌ها از همه عوامل فرعی و ویژگی‌های مربوط به هر یک از آن‌ها تجربه نامیده می‌شود . مثلاً با عمل منطق تجربه از تمام نشانه‌های ویژه و خواص انسان‌های مشخص و جداگانه ، یعنی انسان‌هایی که می‌شناسیم صرف‌نظرمی‌کنیم تا به مفهوم انسان برسیم . ( حاجی نصرالله ، 1384 : 64)
با استفاده از کار میدانی که توسط محققین و پژوهش گران روانشناسی رشد انجام‌شدهمی‌توان گفت کودک از سه‌سالگی ، توانایی درک مفاهیم انتزاعی را دارد و می‌تواند خیلی از مفاهیم را در ذهن خود تجسم کند .
همان‌گونه که روان‌شناسی می‌گوید : « کودکان پیش از دبستان اگرچه ممکن است از درک زبان انتزاعی ناتوان باشند مفاهیم انتزاعی را در فرآیندی چون بازی و تصویر به‌خوبی درک می‌کنند» .( ماسن ، 1380 : 318-317)
به‌طورکلی می‌توان گفت کودک توانایی درک مفاهیم انتزاعی را دارد و علت آن وجود دانش نهفته کودک است یعنی کودک آن اصل را به کار می‌برد ولی توانایی توضیح درباره‌ی آن مفهوم انتزاعی را ندارد .
کودک کنجکاو است و قدرت تخیل دارد که این می‌تواند در درک مفاهیم انتزاعی به او کمک کند کودک کنش‌های انتزاعی را می‌شناسد امّا در او وحدت یافته نیستند که از 12 سالگی به بالا این کنش‌ها به شکلی وحدت یافته درمی‌آیند. ( حاجی نصرالله ،1384 : 68)
نکته‌ای که باید به‌صورت مشترک در آموزش اصول اعتقادی موردتوجه باشد،خامی‌ها و درک ناقصی است که کودکان در برداشت‌های خود دچار آن هستند.اگر تعالیم دینی بدون توجه به این محدودیت‌ها مطرح شوند نه‌تنها آموزش این مفاهیم با موفقیت همراه نخواهد بود بلکه ممکن است بابیان مطالبی فراتر از درک فراگیران خود،سبب دیگری برای تقویت این خامی‌ها در برداشت‌های کودکانه باشیم و مایه انزجار و دل‌زدگی از دین گردیم. (باهنر، 1391 : 191-190 )
بررسی‌های روان‌کاوان نشان می‌دهد که پیدایش حس مذهبی مربوط به ماه‌های قبل از چهارسالگی است و در برخی از کودکان از حدود سن دو یا سه‌سالگی نیز دیده می‌شود.
با رشد و افزایش سن این احساس علنی می‌شود.آن‌چنان‌که در سن شش‌سالگی می‌توان تظاهرات مذهبی و علاقه به انجام دادن رفتار را در کودک دید.مذهب در سنین مختلف برای کودکان معانی مختلف دارد،ولی دنیای آن‌ها از حدود شش‌سالگی دنیای عشق و محبت و احترام به خدا،ستایش و نیایش او،احساس شرمساری در صورت تخلف از دستور خدا است از حدود هشت‌سالگی به بعد شوق مذهبی او بیشتر،به مسائل مذهبی علاقه‌مند‌تر و به‌عبارت‌دیگرمتدین‌ترمی‌شود. (رشید پور، 1380 : 46-61)
از حدود چهارسالگی ،کنجکاوی،سراسر وجود کودک را فرامی‌گیرد و این مسئله موجب آشنایی وی با برخی حقایق می‌شود.این آشنایی‌ها خود منجر به مبدأ جویی و قبول خدا خواهد شد.این مرحله،سن طبیعی برای پذیرش خداوند است.کودک در این سن،این احساس را دارد که هیچ‌چیز بدون علت پدید نمی‌آید و چنین احساسی می‌تواند اساس همه داوری‌های او باشد. ( بهشتی، 1366 :212 )
2-6-مفاهیم مذهبی در ادبیات کودک :ادبیات قالبی زیبایی شناسانه است یا به‌عبارت‌دیگر قالبی است که اساساً رسالت و هدف خود را انتقال حس زیبایی‌شناسی به مخاطب می‌داند و به‌طور طبیعی این قالب به دنبال مضامین زیبایی می‌رود که در دین ، عرفان، آرمان‌های اجتماعی و آرمان‌های انسانی نهفته است .
طبق نظر روان شناسان یک هنرمند باید مفاهیم موجود در جهان‌بینی دینی را در یک فرم زیبای ادبی به‌گونه‌ای به مخاطب خود که کودکان هستند ارائه دهد که قابل‌فهم برای آن‌ها باشد .«ادبیات دینی متعهد به دین است همان‌گونه که ادبیات تاریخی متعهد به تاریخ است و ادبیات عرفانی متعهد به عرفان ، تعهد ادبیات دینی به دین این است که این ادبیات آموزه‌های دینی را باور دارد در چهارچوب این آموزه‌ها حرکت می‌کند تا این آموزه‌ها و مفاهیم را به مخاطب انتقال دهد.ادبیات دینی ادبیاتی آموزشی و بیدارگر است . به این معنی که با شیوه‌های ادبی و رعایت ظرافت‌ها و سبک‌های نگارشی می‌کوشد تا آموزه‌های دینی را به مخاطب منتقل سازد و تغییر رفتار و نگرش مناسب و مطلوب دین را در او پدید آورد . ( رفیعی ، 1382 : 24)
ادبیات کودک و نوجوان نزدیک‌ترین نوع به ادبیات دینی است زیرا روح کودکانه بر آن مستولی است اگر ادبیات کودک روح کودکانه داشته باشد قدر مسلم سپرهای معنوی و حفاظتی تقدیری کودک را تقویت می‌کند و او را به ابتهاج و کمال معنوی می‌رساند و زمینه تشرف کودک به عالم تکلیف و بلوغ را فراهم می‌کند .
به گفته محققین سه بخش لازم است تا شاعر یا نویسنده بتواند به خلق یک اثر ارزشمند دینی دست پیدا کند:
1- شناخت کافی از منابع دینی و مذهبی
2- اطلاعات کافی درزمینه‌ی ادبیات
3- توانایی لازم برای خلق اثر هنری ( کائدی ، 1382 :60)
درک کودکان از مفاهیم انتزاعی ، ارتباط مستقیم با چگونگی طرح این مفاهیم در ادبیات کودک دارد ، زبان مستقیم و اندرزی در طرح مفاهیم انتزاعی ناموفق است.
2-7-شعر مذهبی کودک:
شعر به‌عنوان یکی از شاخه‌های ادبیات می‌تواند بستر مناسبی باشد برای تغییر نگرش‌ها ، تعدیل رفتارها ، تصحیح افکار و گفتار و آموزش مسائل اخلاقی و تربیتی و مذهبی به مخاطبان آن .
به‌این‌ترتیب یکی از کارکردهای قالب شعر ، جنبه آموزشی آن بوده است و می‌تواندبه‌عنوان یک منبع شناختی برای کودکان استفاده شود .
لطافتی که در قالب‌های ادبی خلاقانه به‌ویژه شعر جریان دارد با نگاه ابزاری به آن مغایرت دارد . هرچند اشعار آموزشی و مذهبی به‌اندازه شعر ناب از عاطفه و اندیشه و تخیل بهره نمی‌برند و بیشتر به سمت نظم سوق داده می‌شوند ، اما هرگز اطلاق عنوان ادبیات و به‌خصوص شعر به این قالب ادبی را نیز نباید فراموش کرد .( کشایی ، 1391 : 75)
شعر ابزار آموزش مستقیم نیست ، هیچ آموزشی وقتی‌که شیوه امرونهی و بایدونباید پیدا کند نهادینه نمی‌شود. درونی کردن مسائل مذهبی و ارزش‌های اخلاقی کار آسانی نیست. پیام‌های آموزشی می‌توانند در بطن یک شعر قرار بگیرند به این شکل مخاطب علاوه بر بهره‌مندی از لذت خواندن و شنیدن یک شعر خوب ، به‌صورتغیرمستقیم آموزش می‌بیند .
شعر مذهبی وقتی می‌تواند بر مخاطب آثار مثبتی بر جای گذارد که مبتنی بر اصول و ضوابط تولیدشده باشد ، آنچه اهمیت دارد ، رعایت ویژگی‌های شناختی و عاطفی کودکان در ارائه مضامین و مفاهیم مذهبی است . ( رضایی بایندر ، 1382 : 85)
ازآنجاکه مفاهیم مذهبی و اخلاقی ، مفاهیمی انتزاعی هستند و باید متناسب با طراز تحول ذهنی کودک به او آموخته شود ،هرگونه استفاده از این مفاهیم در کتاب‌ها و اشعار کودکان باید بر اصول روان‌شناسی کودک مبتنی باشد .به‌عبارت‌دیگر ، فهم ، درک و درونی سازی چنین مفاهیمی نیازمند برنامه‌ریزی صحیح و تدارک روش‌های مناسب است ، یعنی نمی‌توان مفاهیم انتزاعی ، خدا ، نیکی ، عقل ، معاد و ... را بدون در نظر گرفتن مراحل تحول ذهنی کودک به او آموخت . (دادستان ، 1378 : 185)
با نگاهی کلی به تجربه‌های موجود درزمینه‌ی تجربی شعر کودک و نوجوان ، شاید بتوان عارضه‌های مبتلا به این‌گونه ادبی را در یکی از قالب‌های زیر جای داد :
1- عارضه‌ی شعارزدگی و صرف‌های کلیشه‌ای
2- عارضه‌ی حاکمیت بلامنازع حس و عاطفه
3- عارضه بزرگ سالانه سرایی
معضل سفارشی و مناسبتی بودن شعر هم به فراوانی در شعرهای مذهبی کودکان به چشم می‌خورد . البته این سفارش همیشه خارج از وجود شاعر سرچشمه نمی‌گیرد گاه شاعر خودش به خاطر نیازهای عاطفی روح بزرگ سالانه خود تصمیم به سرودن شعری مذهبی می‌گیرد و کار به حضور پررنگ روح بزرگ سالانه در شعر کودک و نوجوان می‌انجامد. (قاسم نیا ، 34:1385)
خارج از این حدود شعر موفق مذهبی هم وجود دارد که در این الگو،اندیشه‌ی مذهبی در اندازه‌ی متناسبی با احساسات کودکانه آمیخته و در قالب مفاهیمی درد قد و قواره‌ی ذهن کودک و نوجوان ریخته می‌شود و درنتیجه شعری آفریده می‌شود که هم حاوی اندیشه مذهبی است و هم آن‌قدرخیال‌انگیز و کودکانه است که کودک از زمزمه آن لذت می‌برد.
به همین دلیل در این پژوهش ، مراحل تحول ذهنی کودک را از دیدگاه دو روان‌شناس یعنی رونالدگلدمن و ژان پیاژه بررسی می‌کنیم.
2-8-کودکان گروه سنی الف و ب :شناخت مفهوم کودکی پیش‌نیازی مهم برای ورود به حوزه ادبیات کودک است بسیاری از مشکلات ما در این حوزه به عدم آشنایی‌مان با مفهوم کودکی بازمی‌گردد . ( شاه‌آبادی فراهانی ، 1382 : 13)
کودکان و نوجوانان با بن‌مایه‌های غریزی متفاوتی متولد می‌شوند، ولی درعین‌حال ویژگی‌های مشترکی هم دارند که آشنایی با آن‌ها شناخت وجهی از وجود آنان را ممکن می‌سازد .
عوامل گوناگون دیگری نیز مثل محیط طبیعی ، اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی به‌گونه‌ای بر آنان اثر می‌گذارد که از هریک از آنان موجودی منحصربه‌فردمی‌سازد که شناخت آنان را دشوار می‌کند .
تردیدی نیست که کودکان در هر سنی مشترکاتی دارند که بخشی از وجود آن‌ها را می‌توان به کمک شناخت آن مشترکات تبیین کرد .
نویسندگان و شاعران ، دوره‌های عمر از خردسالی تا جوانی را بر پایه شرایط و ویژگی‌های جسمی روانی دسته‌بندیکرده‌اند ، زیرا گروه‌های سنی در سال‌هایپرفرازونشیب عمر سلیقه‌ها و نیازهای گوناگون دارند . ملاک‌هایدسته‌بندیروان‌شناسانه‌ی مخاطبان در پنج گروه ، دوره تحصیلی و سن آنان است :
1- گروه پیش‌دبستانی ( سه تا شش‌سالگی ) ، گروه الف
2- گروه دبستانی یک ( شش تا نه‌سالگی ) ، گروه ب
3- گروه دبستانی دو ( نه تا یازده‌سالگی ) ، گروه ج
4- گروه راهنمایی ( دوازده تا شانزده‌سالگی ) ، گروه د
5-گروه دبیرستانی ( شانزده تا هیجده سالگی ) ، گروه ه (نعمت اللهی ، 1390 : 298)
گروه‌هایموردمطالعه ما در این پژوهش ، گروه‌های سنی الف و ب هستند که از 3 تا 9 سالگی را شامل می‌شوند که حساس‌ترین گروه‌ها ،از بین گروه‌های سنی هستند .
2-8-1-گروه سنی الف (3 تا 6 سالگی ) :برای این گروه سنی می‌توانویژگی‌هایی رادر نظر گرفت :
1- کودک در این سن به‌تدریج به موجودی مستقل بدل می‌شود و با کمک گرفتن از حواس خود شروع به کاوش در محیط اطراف می‌کند تا شناخت خود را گسترش دهد و در یک‌کلام کنجکاو است .
2- خود مرکزگراست : خود را محور فعالیت‌های عالم می‌داند و می‌خواهد از این راه شناخت کامل‌تری از خود پیدا کند تا به‌نوعی هویت فردی دست یابد .
3- خیال‌پرداز است : در این مرحله کودک به اعتبار جاندار پنداری ، اشیاء و پدیده‌ها را زنده می‌انگارد و می‌تواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند . او توان تفکر منطقی ندارد و یافته‌هایش را با خیال خود تصور می‌کند و می‌پذیرد .
4- میل به بازی دارد : بازی می‌تواند شخصیت او را شکل دهد و او را به رشدی مطلوب برساند کودک در این سن بازی‌های تجسمی و نمادین دارد که در رشد هوش او تأثیر مهمی دارد.
5-حس تقلید قوی دارد : او با تقلید از رفتارها و گفتارهای بزرگ‌سالان به تمرین زندگی می‌پردازد و سعی می‌کند الگوی مناسبی برای رفتار و گفتار خود بیابد ، مهم این است که او می‌تواندارزش‌های اخلاقی را از راه تقلید کسب کند و به‌عنوانارزش‌های اخلاقی خود درونی کند . (کرباسی ،1389 :241)
2-8-2-گروه سنی ب(6تا 9 سالگی) :کودک در این سن به درجه‌ای از رشد جسمی ، فکری و عاطفی و روانی می‌رسد ، او به میدان آموزش رسمی گام می‌نهد . فکر او منطقی‌ترمی‌شود . به قوای حسی و حرکتی خود مسلط می‌شود . در خود مرکزگراییمعتدل‌ترمی‌شود ، عواطف افراطی او معقول می‌شودکنجکاوی‌های او جهت‌دارمی‌شود و از مرحله‌ی چیستی به مرحله‌ی چگونه و چرایی می‌رسد .
( شکوهی ، 1363 :15 )
فرایند آموزش بچه‌ها در این مرحله به‌جای حفظ کردن باید جریانی و پرجنب‌وجوش از زندگی کودک را تشکیل بدهد و سرشار از بازی ، قصه‌های پریان ، زیبایی ، موسیقی ، رؤیا و خلاقیت باشد . ( ملینسکی ، 1372 : 16)
ولی می‌بینیم که کودک با ورود به مدرسه مجبور می‌شود کودکی خود را قربانی کند .

متن کامل در سایت امید فایل 

در یک جمع‌بندیمی‌توانپایه‌های تربیت این دوره را چنین عنوان کرد:
الف : تعلیم مفاهیم اساسی که شرط نیل به فکر منطقی و علمی است .
ب: بیداری ذوق که نخستین گام در تربیت حس زیباشناسی است .
ج : تربیت اجتماعی و خوی خصلت که بر اخلاق مبتنی بر قاعده استوار است ( شکوهی ، 1363 : 166)
2-9- نظریه روان شناسان کودک:یکی از مباحثی که باید موردتوجه دقیق دست‌اندرکاران تعلیم و تربیت دینی قرار گیرد،رشد تفکر دینی در کودکان است.شاعران و نویسندگان برای آنکه بتوانند آثار مناسبی برای کودکان تعریف کنند که باعث نهادینه شدن مفاهیم دینی و مرتفع کردن مشکلات به وجود آمده در این زمینه باشد ، باید با مراحل رشد تفکر دینی و مراحل تحول شناخت در کودکان آشنایی کافی داشته باشند.
2-9-1-نظریه ژان پیاژه:ژان پیاژهروان‌شناسی است که مراحل تحول شناخت کودک را به 3 گروه تقسیم کرده است:

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *