–601

43514855181500
2128520-59499500
پایان نامه دوره کارشناسی ارشد (M.A)
رشته : حقوق جزا و جرمشناسی
عنوان :
تاثیر رسانه ای شدن پرونده های کیفری بر رسیدگی قضایی
استاد راهنما :
دکتر محمد فرجیها
استاد مشاور :
دکتر علیرضا جمشیدی
دانشجو :
محمد صادقی گلمکانی
تابستان 1391
چکیده
وجود فضای رقابتی بین رسانه ها در جذب مخاطب موجب شده پدیده های مجرمانه با توجه به جذابیت ذاتی که دارند ، مورد توجه خبرنگاران و مدیران رسانه های خبری قرار گرفته و حجم بیشتری را نسبت به گذشته در برنامه های خبری به خود اختصاص دهند. روند بازنمایی جرایم در رسانه ها تحت تاثیر عوامل متعدد مانند گزینشی بودن انتخاب جرایم ، سطح پایین علمی گزارش ها و نگرش سیاسی حاکم بر رسانه قرار می گیرد و در نهایت موجب تمایز بازنمایی رسانه ای جرایم با واقعیت مجرمانه می گردد.در این تحقیق سعی شده تا جنبه های مختلف بازنمایی رسانه ای جرایم و تاثیر گذاری آن بر رسیدگی کیفری و تعیین مجازات مورد بررسی قرار گیرد.
برای دست یابی به اهداف این تحقیق یافته های تحقیقات میدانی به سه روش بررسی شده است: الف)تحلیل محتوای بازنمایی رسانه ای جرایم از طریق جمع آوری اخبار مربوط به جرایم رسانه ای شده. ب)تجزیه و تحلیل اسناد و مدارک قضایی شامل آرای دادگاه ها ، قرار های تامین کیفری ، روند اجرای احکام در بیش از 30 پرونده کیفری. ج)مصاحبه با قضات دادسرا و دادگاه و مقایسه عملکرد ان ها در پرونده های مشابه با جرایم رسانه ای شده.
یافته های تحقیق حاکی از آن است که تبعیت بازنمایی رسانه ای جرم از الگویی متفاوت نسبت به آمار رسمی، بر متغییر هایی مانند ترس از جرم ، عوام گرایی کیفری ، ترویج سطحی نگری و افزایش نرخ جرایم تاثیر گذار است.بازنمایی رسانه ای جرم منجر به شکل گیری افکار عمومی شده و رسانه ها مقامات عدالت کیفری را در همسویی با افکار عمومی تحت فشار قرار می دهند.در مرحله رسیدگی این تاثیر گذاری در غالب نقض معیارهای دادرسی عادلانه مانند استقلال و بی طرفی دادگاه ، رعایت مقتضیات اصل برائت، داشتن زمان و امکانات کافی برای دفاع و نقض حریم خصوصی طرفین مشاهده می شود.در مرحله تعیین مجازات مقامات عدالت کیفری در پیروی از افکار عمومی گرایش به انتخاب مجازات های تنبیهی ، افزایش میزان مجازات و اجرای علنی مجازات ها را دارند.
واژگان کلیدی: بازنمایی رسانه ای ‌، افکار عمومی ، عوامگرایی کیفری ،‌ دادرسی عادلانه ، سزاگرایی

فهرست مطالب
TOC o “1-2” h z u
عنوانصفحه
مقدمه: PAGEREF _Toc335745979 h 11) بیان مساله : PAGEREF _Toc335745980 h 12) اهداف تحقیق: PAGEREF _Toc335745981 h 63)انگیزه انتخاب تحقیق: PAGEREF _Toc335745982 h 74) سؤالات تحقیق PAGEREF _Toc335745983 h 75) فرضیات تحقیق : PAGEREF _Toc335745984 h 76) پیشینه تحقیق: PAGEREF _Toc335745985 h 8 7) نو آوری تحقیق:……………………………………………………………………………………………………………….10
8) روش تحقیق: PAGEREF _Toc335745986 h 119) مشکلات تحقیق : PAGEREF _Toc335745987 h 1210) ساختار تحقیق: PAGEREF _Toc335745988 h 12بخش اول : بازنمایی رسانه ای جرم ، ویژگی ها و پیامدها ……………………………………………………………15
فصل اول : چهارچوب مفهومی،‌ویژگی های رسانه ای شدن جرم PAGEREF _Toc335745990 h 18 مبحث نخست : چهارچوب مفهومی……………………………………………………………………………………….19
گفتار اول: سیر تحول رسانه :20 گفتار دوم : بازنمایی رسانه ای ………………………………………………………………………………………………23
گفتار سوم: رسانه ای شدن جرم: PAGEREF _Toc335745992 h 24گفتار چهارم : ارزش خبری: PAGEREF _Toc335745993 h 25گفتار پنجم: ترس از جرم: PAGEREF _Toc335745994 h 26گفتار ششم : افکار عمومی: PAGEREF _Toc335745995 h 27گفتار هفتم : عوام گرایی کیفری : PAGEREF _Toc335745996 h 29مبحث دوم: ویژگی های بازنمایی رسانه ای جرم PAGEREF _Toc335745997 h 32گفتار نخست: گزینشی بودن اخبار جنایی33بند اول : میزان خطر PAGEREF _Toc335745999 h 34بند دوم : آسیب پذیری بزه دیده35بند سوم : محیط جغرافیایی PAGEREF _Toc335746001 h 37بند چهارم : قابلیت پیش بینی PAGEREF _Toc335746002 h 38بند پنجم : وجود فیلم یا تصویر از صحنه وقوع جرم PAGEREF _Toc335746003 h 39گفتار دوم: تحلیل محتوی بازنمایی رسانه ای جرم PAGEREF _Toc335746004 h 40بند اول : بزرگنمایی جرائم خشونت آمیز PAGEREF _Toc335746005 h 40بند دوم : توصیفی بودن گزارشات PAGEREF _Toc335746006 h 42بند سوم : رویکرد های انتقادی PAGEREF _Toc335746007 h 451‌: انتقاد از نهاد های دولتی PAGEREF _Toc335746008 h 462 : انتقاد از بی تفاوتی افراد نسبت به نقض هنجار ها PAGEREF _Toc335746009 h 48فصل دوم: پیامدهای بازنمایی رسانه ای جرم PAGEREF _Toc335746010 h 49مبحث نخست :‌ افزایش ترس از جرم PAGEREF _Toc335746011 h 51گفتار اول: افزایش ترس از جرم ناشی از بازنمایی رسانه ای جرم PAGEREF _Toc335746012 h 51گفتار دوم:افزایش ترس از جرم ناشی از تکنیک های خبرنگاری……………………………………………………………………………………………52
بند اول : عنوان سازی پدیده های مجرمانه PAGEREF _Toc335746013 h 53بند دوم : وسیع نشان دادن دامنه وقوع جرم PAGEREF _Toc335746014 h 54بند سوم : گفتمان شبیه سازی PAGEREF _Toc335746015 h 55مبحث دوم : افزایش نرخ جرایم PAGEREF _Toc335746016 h 54گفتار اول: آموزش شیوه های ارتکاب جرم PAGEREF _Toc335746017 h 55گفتار دوم : قبح شکنی PAGEREF _Toc335746018 h 56مبحث سوم : ترویج سطحی نگری در جامعه PAGEREF _Toc335746019 h 57گفتار اول : محدودیت زمانی PAGEREF _Toc335746020 h 57گفتار دوم :‌ فقدان تخصص PAGEREF _Toc335746021 h 58مبحث چهارم : سیاسی شدن بازنمایی رسانه ای جرم PAGEREF _Toc335746022 h 60مبحث پنجم : عوام گرایی کیفری PAGEREF _Toc335746023 h 63بخش دوم : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر رسیدگی کیفری69فصل اول : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر استقلال دادگاه و مرحله تحقیقات PAGEREF _Toc335746025 h 72مبحث نخست :‌ استقلال دادگاه PAGEREF _Toc335746026 h 73گفتار اول : استقلال نهادی و فردی PAGEREF _Toc335746027 h 73گفتار دوم : نقض استقلال نهادی و فردی PAGEREF _Toc335746028 h 74مبحث دوم : بی طرفی دادگاه PAGEREF _Toc335746029 h 78گفتار اول : بی طرفی قاضی PAGEREF _Toc335746030 h 79گفتار دوم : بی طرفی هیئت منصفه PAGEREF _Toc335746031 h 82مبحث سوم : افشای تحقیقات دادسرا PAGEREF _Toc335746032 h 84مبحث چهارم : تاثیر گذاری برشهود PAGEREF _Toc335746033 h 86گفتار اول: تاثیر پذیری ناخودآگاه‌ PAGEREF _Toc335746034 h 86گفتار دوم : دروغ خود آگاه PAGEREF _Toc335746035 h 87فصل دوم : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر حقوق دفاعی متهم PAGEREF _Toc335746036 h 88مبحث نخست: نقض اصل برائت : PAGEREF _Toc335746037 h 89گفتار اول : ارائه مشخصات متهم PAGEREF _Toc335746038 h 91گفتار دوم : انتشار تصاویر متهم PAGEREF _Toc335746039 h 93مبحث دوم : تسریع رسیدگی PAGEREF _Toc335746040 h 96گفتار اول : احراز تسریع رسیدگی PAGEREF _Toc335746041 h 97بند اول : اظهارات مسئولان قضایی PAGEREF _Toc335746042 h 98بند دوم : اطلاعات میدانی در خصوص پرونده های مشابه PAGEREF _Toc335746043 h 99گفتار دوم : پیامد های تسریع رسیدگی PAGEREF _Toc335746044 h 102بند اول : محدود کردن حق دفاع توسط وکیل PAGEREF _Toc335746045 h 102بند دوم : نقض تساوی طرفین PAGEREF _Toc335746046 h 105فصل سوم : نقض حریم خصوصی طرفین PAGEREF _Toc335746047 h 108مبحث نخست : حق کنترل بر اطلاعات شخصی PAGEREF _Toc335746048 h 110مبحث دوم : حق محرمانه و پنهان ساختن برخی امور از دیگران PAGEREF _Toc335746049 h 112مبحث سوم : رعایت حق خلوت افراد PAGEREF _Toc335746050 h 114بخش سوم: تاثیر رسانه ای شدن جرم بر قرارهای تامین کیفری و تعیین مجازات………………………….117.
فصل اول : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر قرارهای تامین کیفری PAGEREF _Toc335746051 h 120مبحث نخست : اهمیت جرم و وضعیت مرحله تحقیقات PAGEREF _Toc335746052 h 121گفتار اول: اهمیت جرم ………………………………………………………………………………………………………….121
گفتار دوم : وضعیت تحقیقات پرونده PAGEREF _Toc335746053 h 123مبحث سوم : پاسخ به افکار عمومی PAGEREF _Toc335746054 h 125فصل دوم : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر تعیین مجازات PAGEREF _Toc335746055 h 127مبحث نخست : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر میزان مجازات PAGEREF _Toc335746056 h 128گفتار اول: افزایش میزان مجازات در دستگاه قانونگذاری PAGEREF _Toc335746057 h 129گفتار دوم: عدالت استحقاقی133گفتار سوم: افزایش میزان مجازات در دستگاه قضایی PAGEREF _Toc335746059 h 135مبحث دوم : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر تعیین نوع مجازات PAGEREF _Toc335746060 h 141گفتار اول : بازتاب مجازات در رسانه ها PAGEREF _Toc335746061 h 142گفتار دوم : انتخاب مجازات های تنبیهی در دستگاه قضایی PAGEREF _Toc335746062 h 144مبحث سوم : تاثیر رسانه ای شدن جرم بر اجرای مجازات PAGEREF _Toc335746063 h 147گفتار اول: تاثیر بر اعمال مجازات های جایگزین PAGEREF _Toc335746064 h 147گفتار دوم: تاثیر بر شیوه ی اجرای مجازات PAGEREF _Toc335746065 h 150نتیجه گیری و پیشنهاد ها PAGEREF _Toc335746066 h 155فهرست منابع PAGEREF _Toc335746068 h 163کتب فارسی PAGEREF _Toc335746069 h 163کتب عربی PAGEREF _Toc335746070 h 165کتب لاتین PAGEREF _Toc335746071 h 165مقالات فارسی PAGEREF _Toc335746072 h 166مقالات لاتین PAGEREF _Toc335746073 h 168پایان نامه و جزوه های درسی PAGEREF _Toc335746074 h 169سایت های اینترنتی PAGEREF _Toc335746075 h 169قوانین………………………………………………………………………………………………………………………………….170

فهرست علایم اختصاری
آ. ا .ق. ا. د.ک ………………………………………………………………….. آیین نامه اجرایی قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1373 رییس قوه قضاییه با اصلاحات بعدی
ر . ک ……………………………………………………………………………. رجوع کنید به
ق. ا ………………………………………………………………………………. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
ق .ا.د.ک……………………………………………………………………….. قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور کیفری مصوب 1378
.ق. ت. و .و. ا. ر. ق. ق…………………………………………………. قانون تعیین وظایف و اختیارات رییس قوه قضاییه مصوب 1378
ق.م …………………………………………………………………………….. قانون مدنی – جلد اول -مصوب 1307
ق.م.ا …………………………………………………………………………….. قانون مجازات اسلامی مصوب 1375
ق.م.ا.د.ن.ا.ک…………………………………………………………………..قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور مصوب 1369
ق.مطبوعات…………………………………………………………………… قانون مطبوعات مصوب 1364 با اصلاحات بعدی
م.ب.ح.م.و.س………………………………………………………………. میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی مصوب 1354

مقدمه:1) بیان مساله :رسانه های خبری به عنوان یکی از مهمترین نهاد های جامعه از ابتدای پیدایش خود در ارتباط مستقیم با مردم قرار داشته اند. این ارتباط با گذشت زمان با تحولاتی که در جامعه رخ داده ، هماهنگ شده و همزمان بر جامعه نیز تاثیر گذار بوده است. یکی از مهمترین تاثیراتی که رسانه از جامعه پذیرفته ، متنوع کردن کارکرد ها و محتوای خود در جهت بر آوردن نیاز های افراد جامعه بوده است. در ابتدا رسانه ها فقط کارکرد خبری داشتند و وقایع رخ داده در جامعه را بازتاب می دادند اما تحولات صنعتی و گسترش شهرنشینی دو تاثیر عمده بر رسانه ها گذاشت که سرآغاز شروع دوره ای جدید برای رسانه ها بود.
اول اینکه با صنعتی شدن جوامع و بالا رفتن هزینه های انتشار رسانه های ابتدایی جمع آوری منابع مالی به عنوان مهمترین اهداف رسانه ها در دستور کار آن ها قرار گرفت و بازار جذب آگهی تبلیغاتی به عنوان اصلی ترین منبع جذب درآمد مورد توجه مدیران رسانه ها قرار گرفت. دوم اینکه با گسترش شهرنشینی و افزایش ساعات کاری از ارتباط مستقیم افراد با جامعه کاسته شد و نیازهای آموزشی ، سرگرمی و تجاری نیز از طریق رسانه ها به عنوان واسطه بین افراد و جامعه تامین شد در نتیجه مدت کمتری به بازتاب اخبار مربوط به رخداد های جامعه اختصاص داده شد. پدیده های مجرمانه علاوه بر ظرفیت بالا در تامین جذابیت برنامه های رسانه ها در جذب مخاطب بیشتر در رقابت با سایر رسانه ها نیز موثر بودند . به همین دلیل اخبار مربوط به پدیده های مجرمانه در دستور کار رسانه ها قرار گرفتند. با توجه به فراوانی زیاد اخبار جنایی ‌و ظرفیت محدود رسانه ها در بازنمایی این اخبار ، انتخاب اخبار جنایی بر اساس معیار هایی که موجب جذب مخاطب می شود انجام می گیرد که به آن ارزش خبری گفته می شود . این امر باعث شده روند بازنمایی اخبار جنایی کاملا گزینشی بوده و فقط رخداد هایی که دارای ارزش خبری بالایی هستند برای بازنمایی انتخاب شوند.
خبرنگاران برای تامین جذابیت گزارش های خود به جذابیت ذاتی وقایع اکتفا نکرده و با استفاده از روش های مختلف سعی کردند تا از حداقل زمان بیشترین استفاده را ببرند. در این راستا محتوای بازنمای رسانه ای جرایم ویژگی های منحصر به فردی دارا شده است. خبرنگاران در گزارش های خود در تلاش هستند، حکایتی داستان گونه از رخدادهای جامعه را بازتاب دهند. به همین دلیل در اخبار رسانه ای ساده و روان بودن متن گزارش اهمیت ویژه ای دارد. ساده بودن متن گزارش درک مفهوم آن را برای مخاطب آسان تر می کند و با توجه به محدود بودن زمان افراد در ارتباط با رسانه ها مطلوبیت بیشتری نیز برای مخاطبان دارد. خبرنگاران برای افزایش جذابیت پدیده های مجرمانه از روش هایی مانند انتخاب صفت های دلهره آور برای پرونده های خشونت آمیز بر میزان ارزش خبری آن می افزایند. عناوینی مانند (( خفاش شب )) ، ((عقرب سیاه)) ، ((شیاطین باغ وحشت)) و ((خفاش جنایتکار)) ،‌((کفتار شهر ))،‌((کرکس پیر)) و … در همین راستا در دهه های اخیز مورد استفاده ی خبرنگاران قرار گرفته است. اقدام دیگری که خبر نگاران در این جهت انجام می دهند عدم بازتاب کامل واقعه خبری است. در جهت رعایت سادگی متن گزارش خبرنگاران از آوردن هرگونه مطلب یا اصطلاح فنی از اصطلاحات حقوقی که جمله که موجب پیچیدگی متن گردد خود داری می کنند در نتیجه محتوای رسانه ها فاقد جنبه های علمی و کارشناسی هستند. این امر به دلیل این است که علاوه بر اینکه مخاطب با محدودیت زمانی رو به رو است ، مدیران رسانه ها نیز با پذیرفتی کارکرد های متنوع فرصت کمتری در بازتاب اخبار دارند و نمی توانند تمام جنبه های واقعه را پوشش دهند. ایدئولوژی حاکم بر رسانه ای عامل دیگری است که بر گزارش خبرنگار و تفسیر و نحوه بازتاب وقایع مجرمانه تاثیر گذار است .
وجود این ویژگی ها در بازنمایی رسانه ای جرایم پیامدهای متعددی به دنبال دارد. یکی از پیامدهای بازنمایی رسانه ای جرایم افزایش نتایج جرم به خصوص ترس از جرم در جامعه است. تاثیر بازنمایی رسانه ای در این امر زمانی بیشتر می شود که ، خبرنگاران با توجه به ارزش خبری بالای جرایم خشونت آمیز و جنسی سهم زیادی از اخبار رسانه ای را به این جرایم اختصاص می دهند. این نوع جرایم به دلیل اینکه خطر ناشی از آنان برای تمام افراد جامعه ملموس است تاثیر قابل توجهی در جامعه دارد. بازنمایی پدیده های مجرمانه در پوشش اخبار رسانه ای و برنامه های جاری موجب می شود که افراد مستعد ارتکاب جرم شیوه های ارتکاب جرایم را فرا گرفته و با الگو برداری از محتوای مجرمانه رسانه ها اعمال مجرمانه خود را مرتکب شوند. علاوه بر این در جرایمی که ارتکاب آن دارای قبح اجتماعی بالایی است ، بازتاب این جرایم موجب از بین رفتن قبح اجتماعی عمل و از دست دادن پشتوانه اجتماعی در دراز مدت می گردد.
با وجود تمام این محدودیت ها در محتوای اخبار رسانه ای جرایم افراد جامعه اطلاعات خود در خصوص جرایم را از رسانه ها دریافت می کنند و در نتیجه افکار عمومی بر اساس بازنمایی رسانه ای جرایم و منطبق با الگوهای حاکم بر آن شکل می گیرد . انتخاب صفت های دلهره آور و ترسناک در اخبار موجب می شود که مردم جامعه متهم را به دید موجود غیر انسانی بنگرند و شدیدترین واکنش ها را علیه آن تقاضا کنند . از طرفی با توجه به نا کامل بودن گزارش های رسانه ها از جریان رسیدگی کیفری و فقدان جنبه علمی و کارشناسی در تحلیل این اخبار ، افراد جامعه درک کامل و کافی از واقعه مجرمانه ندارند و رسانه های خبری نیز در راستای نزدیکتر نشان دادن خود به مردم این دیدگاه ها را به عنوان افکار عمومی بازتاب داده و مسئولان عدالت کیفری را در اتخاذ تدابیر همسو با این خواسته ها تحت فشار قرار می دهند. اهمیت سیاسی پیدا کردن افکار عمومی موجب شده تا مقامات عدالت کیفری در مرجع قانون گذاری و دستگاه قضایی از این تمایلات پیروی کرده و سیاست هایی را در پیش بگیرند که با انتظارات مردم همخوانی بیشتری دارد و رضایت بیشتری را از عملکرد آن ها در بین مردم موجب می گردد که به این امر عوام گرایی کیفری گفته می شود.
یکی از مهمترین جلوه های این تاثیر پذیری در قوه قضاییه ، نقض موازین دادرسی عادلانه در جرایم رسانه ای شده است. پرداختن گسترده رسانه ها به اخبار مربوط به برخی جرایم در دهه های اخیر و بازتاب دادن انتظارات مردم در گزارش های خود ،‌که بیشتر ساخته بازنمایی رسانه ای جرم هستند تا تحلیل ها و نظریه های کارشناسی، موجب شده ، مقامات دستگاه قضایی در پیروی از این دیدگاه ها تحت فشار قرار گیرند . با توجه به اینکه دیدگاه های مردمی که بازتاب داده می شود فاقد جنبه کارشناسی و علمی است در مواردی با معیار های دادرسی عادلانه در تضاد قرار می گیرند. بر اساس موازین دادرسی عادلانه هم دادگاه از نظر ساختاری و هم قاضی دادگاه به طور فردی باید استقلال کامل داشته باشند و تشکیل دادگاه و انتخاب قاضی دادگاه برای رسیدگی باید بر اساس روندی قانونی و از پیش تعیین شده باشد. این در حالی است که در پرونده هایی که جنبه رسانه ای پیدا کرده اند مانند ((فساد مالی اخیر ، قتل میدان کاج سعادت آباد تهران ، قتل روح الله داداشی ، تجاوز گروهی در خمینی شهر اصفهان و کاشمر خراسان )) شاهد تشکیل دادگاه های ویژه برای رسیدگی به این جرایم و انتخاب قضات خاص برای این پرونده ها بدون پیش بینی در قوانین بوده ایم . فقدان استقلال دادگاه ها قضات در چنین پرونده هایی موجب می شود که آن ها در مقابل افکار عمومی و رسانه ها نیز استقلال خود را از دست بدهند . نتیجه این امر در بعضی موارد خارج شدن قضات از موضع بی طرفی و اظهار نظر و یا اتخاذ تصمیم به طور جانبدارانه و به دور از شان قاضی دادگاه است. علاوه بر این ، با تحت فشار قرار گرفتن قضات ،آن ها اجازه می دهند تا از پرونده گزارش توسط خبرنگاران تهیه شود . تهیه این گزارش ها از پرونده پیامد های متعددی دارد که بسته به مرحله روند رسیدگی متفاوت است. در مرحله دادسرا با توجه به لزوم محرمانه بودن تحقیقات ، معمولا اجازه تهیه گزارش داده نمی شود، اما در پرونده متهم معروف به خفاش شب که جنبه رسانه ای پیدا کرده بود شاهد تهیه گزارش های متعدد از مرحله تحقیقاتی بودیم که نتیجه این امر تاخیر زیاد در دستگیری مجرم بود. همچنین این گزارش ها موجب می شوند که شهود در یاد آوری جزییات واقعه تحت تاثیر بازنمایی رسانه ای جرم با مشکل رو به رو شوند. یکی از اصول دیگر دادرسی عادلانه که در بازنمایی رسانه ای جرایم نقض می شود ، اصل برائت است. رعایت اصل برائت اقتضا دارد ، مشخصات متهمی که هنوز مجرمیت او در دادگاه ثابت نشده منتشر نشود . با این وجود با توجه به اینکه ذکر جزییات متهم علاوه بر پاسخ به کنجکاوی های مخاطبین جنبه داستانی گزارش را نیز تقویت می کند، در گزارش های رسانه ای از وقوع جرایم و جلسه رسیدگی به آن در رسانه ها شاهد اشاره به مشخصاتی مانند نام ، نام خانوادگی ، القاب و شغل و منصب متهمین هستیم. در گزارش های رسانه ای حتی گاهی اوقات تصاویر متهمین و جلسه دادرسی با وجود منع قانونی منتشر می شود. یکی از حقوق دفاعی متهم داشتن مهلت و امکانات کافی برای دفاع در برابر اتهام است که مستلزم دادن مهلت کافی برای دفاع ، استفاده از مشاوره وکیل مدافع و رسیدگی به ادله پیشنهادی بدون تبعیض قائل شدن بین طرفین است. در پرونده های کیفری نیز یکی از طرفین دادستانی به نمایندگی از جامعه است که در مرحله دادسرا دارای اختیارات زیادی است و متهم به عنوان طرف دیگر رسیدگی در مرحله دادگاه که دارای جنبه ترافعی است از امکانات برابر با دادستان در دفاع از بی گناهی خود دارد. در پرونده های رسانه ای شده مانند قتل میدان کاج سعادت آباد تهران و روح الله داداشی رسیدگی کیفری در پاسخ به افکار عمومی به سرعت انجام شد . تسریع رسیدگی در پرونده قتل میدان کاج سعادت آباد تهران به وضوح حق دفاع متهم را تضییع کرد به طوری که وکلای متهم در اظهارات خود بیان داشتند که پرونده را مطالعه نکرده اند و تقاضای دادن مهلت برای مطالع پرونده و تجدید جلسه را کردند که با مخالفت قاضی دادگاه مواجه شد. همچنین در اظهارات وکلای متهم به مواردی اشاره شده بود که مراجعه به کارشناس و ترتیب اثر دادن به نظر پزشکی قانونی را لازم می نمود. اما دادگاه بدون ترتیب اثر دادن به این درخواست ها مبادرت به صدور رای نمود.
حریم خصوصی طرفین رسیدگی به عنوان یکی از معیارهای دادرسی عادلانه دارای اهمیت زیادی است که نقض آن می تواند پیامد های جبران ناپذیری را به همراه داشته باشد .اطلاعات مربوط به حریم خصوصی بسیار گسترده است و دارای مصادیق فراوانی است. با وجود اهمیت و لزوم در امان بودن این اطلاعات از دسترس دیگران، در گزارش های خبری اطلاعات زیادی از حریم خصوصی انسان ها در جرایم رسانه ای شده منتشر می شود. این اطلاعات عموما در بر دارنده نکاتی هستند که از نظر جامعه ، به عنوان نکات منفی زندگی افراد شناخته می شود. مجرم و یا بزه دیده واقع شدن افراد به خصوص در جرایمی که با تحقیر بزهکار یا بزه دیده همراه است مانند جرایم جنسی و همچنین سوابق کیفری گذشته افراد ،‌ به عنوان نمونه بارز این مشخصات شناخته می شوند. این در حالی است که در جرایم رسانه ای شده به دفعات ما شاهد نقض حریم خصوصی افراد و درج این جزییات در رسانه ها بوده ایم . درج مشخصات هویتی و شغل افراد در پرونده هایی مانند قتل میدان کاج سعادت آباد تهران ، عقرب سیاه ، خفاش شب و به خصوص پرونده فساد مالی اخیر امری شایع در گزارش های خبری بوده است. همچنین مراجعه و مصاحبه با بزه دیدگان و بازماندگان آنان در زمان ها و مکان های نامناسب مانند زمان اعدام مجرم به خصوص در جرایم رسانه ای شده امری مرسوم است.
بازنمایی رسانه ای جرایم موجب می شود که افکار عمومی مطالباتی همسو با محتوای رسانه ها از مقامات عدالت کیفری داشته باشند و با توجه به اهمیت سیاسی پیدا کردن این خواسته ها مسئولین عدالت کیفری در مراحل مختلف از جمله تعیین مجازات، از خواسته های عمومی در تصمیم گیری های خود تاثیر پذیرند. این در حالی است که پوشش گسترده جرایم خشونت آمیز و جنسی در رسانه ها و فقدان جنبه کارشناسی و داستانوار بودن متن این گزارش ها موجب می شود که مردم عادی به تعیین مجازات هایی که درجه تنبیهی بالایی دارد مانند اعدام و حبس گرایش داشته باشند و از طرفی با توجه به نداشتن اطلاع کافی در خصوص معیارهایی که در تعیین میزان مجازات مورد نظر قضات است، عدم توانایی تفکیک بین مجازات قانونی و قضایی تمایل به تعیین مجازات های تنبیهی با درجه شدت بالا را دارند . این خواسته ها تحت عنوان افکار عمومی در رسانه ها بازتاب داده می شود و اقدامات مقامات عدالت کیفری را تحت تاثیر قرار می دهند. در نتیجه تصمیمات مقامات دستگاه قضایی در پرونده های رسانه ای شده مانند واقعه تجاوز گروهی در خمینی شهر اصفهان در غالب تعیین مجازات های شدید نمود پیدا می کند. از طرفی نیز خبرنگاران در گزارش های خود با مطرح کردن افکار عموی راجع به سزاگرایی موجب می شوند که بستر های لازم برای اقدامات جایگزین مجازات های تنبیهی فراهم نشود. به عنوان نمونه در صورتی که در یکی از این پرونده ها به جای حبس از جریمه نقدی و یا تعلیق مجازات استفاده شود با انتقاد و واکنش شدید رسانه ها مواجه خواهد شد. مجازات های اجتماعی مانند خدمات عام المنفعه به عنوان نمونه ای دیگر از اقداماتی که باید در بستر اجتماع انجام شود به شدت از بازنمایی رسانه ای جرم تاثیر می پذیرد. رسانه ای شدن این جرایم با توجه به گرایش همزمان مردم به مجازات های تنبیهی در این پرونده ها و درجه پایین این ویژگی در مجازات های اجتماع محور مانع از شکل گرفتن بستر های اجتماعی لازم برای اعمال این اقدامات می شود . در مرحله اجرای مجازات نیز تاثیر گذارس بازنمایی رسانه ای جرم در غالب اجرای علنی مجازات ها مانند اعدام قاتل میدان کاج سعادت آباد تهران ، محکومین واقعه خمینی شهر اصفهان ، اعدام محکوم معروف به بیجه ، اعدام خفاش شب و قاتل روح الله اداشی در سالیان گذشته نمود پیدا کرده است.
2) اهداف تحقیق:
این تحقیق درصدد رسیدن به اهداف زیر است:
1ـ توصیف جنبه‏های مختلف بازنمایی جرم در رسانه‏ها.
2ـ مطالعه چگونگی تأثیرپذیری فرآیند رسیدگی از رسانه‏ای شدن جرم و فشار افکار عمومی.
3ـ بررسی چگونگی تأثیرگذاری رسانه‏ای شدن جرم بر قرارهای تأمین و آرای قضائی.
4ـ ارائه الگویی مناسب برای به حداقل رسانیدن تأثیر رسانه‏ای شدن جرم بر فرآیند رسیدگی و آراء قضائی.
3)انگیزه انتخاب تحقیق:همزمان با گذراندن درس جامعه شناسی جنایی در مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری زیر نظر استاد محترم راهنما ، یکی از سر فصل های درسی بحث جرم و رسانه بود که مطالعه این درس همزمان بود با پرداختن رسانه‏ها به جرایمی مانند پرونده تجاوز به عنف متهم معروف به عقرب سیاه ، قتل میدان کاج سعادت آباد تهران ، دادگاه های مفاسد اقتصادی و … . مشاهده پرداختن گسترده رسانه ها به این جرایم و اقدامات متفاوت دستگاه قضایی در این پرونده ها موجب ایجاد انگیزه بررسی دلایل بازنمایی این حوادث در رسانه‏ها و تعیین پیامدهای آن گردید.
4) سؤالات تحقیق1ـ پردازش جرم در رسانه‏ها تا چه اندازه با واقعیت‏های موجود در پرونده‏های جنائی انطباق دارد؟
2ـ رسانه ای شدن جرم چه تأثیری بر نحوه رسیدگی به آن جرم دارد؟
3ـ رسانه ای شدن جرم چه تاثیری بر تعیین نوع و میزان مجازات نسبت به متهم آن دارد؟
5) فرضیات تحقیق :1ـ به نظر می‏رسد که رسانه‏ها در انتخاب و بازتاب اخبار و رویدادهای جنائی تنها بر جنبه‏های خاصی از حوادث جنائی تأکید می‏کنند و شیوۀ انعکاس این رویدادهای جنائی با واقعیت‏های مجرمانه انطباق ندارد.
2ـ به نظر می‏رسد که رسانه‏ای شدن جرم پیامدهایی از قبیل افزایش رسیدگی های عجولانه ، کاهش کیفیت دادرسی، نادیده انگاشتن برخی از حقوق دفاعی متهم و نیز نقض حریم خصوصی اصحاب دعوی را به دنبال خواهد داشت.
3ـ به نظر می‏رسد متهمان پرونده‏های جنائی که جنبه رسانه‏ای پیدا می‏کنند از نظر کمی و کیفی با قرارهای تأمینی و مجازات‏های شدیدتری رو به ‏رو می‏شوند.
6) پیشینه تحقیق:پیشینه تحقیق در خصوص تاثیر بازنمایی رسانه ای بر جرم در داخل و خارج از کشور متفاوت است:
1-6- در کشور های مختلف تحقیق در خصوص این تاثیر گذاری سابقه زیادی دارد و به خصوص از سال های 1970 میلادی به طور تخصصی و در بیشتر مراکز آموزشی شروع شده است. تعدادی از منابع لاتین با همکاری استاد محترم راهنما با عناوین زیر دریافت و ترجمه گردید که در تدوین چهارچوب نظری تحقیق مورد استفاده قرار گرفت. یک کتاب به عنوان عوام گرایی کیفری مطالعه شد.در این کتاب نویسنده به بررسی و تحلیل جنبه های مختلف عوام گرایی پرداخته و در فصل سوم تحت عنوان عوام گرایی , رسانه و تکنولوژی اطلاعات به نقش رسانه ها در ایجاد زمینه های عوام گرایی پرداخته است.
-مقاله ای تحت عنوان جرم , افکار عمومی و رسیدگی کیفرینیز ترجمه گردید . نویسنده این مقاله ضمن سنجش افکار عمومی در خصوص جرایم و استفاده از آمار رسمی و معتبر , تاثیر گذاری افکار عمومی بر دادگاه ها و به خصوص تعیین نوع و میزان مجازات را مورد بررسی قرار داده است.
– مقاله ای به عنوان افکار عمومی در خصوص جدیت جرایم و اعمال مجازات مطالعه شد. در این مقاله نویسنده با جمع آوری اطلاعات میدانی و مصاحبه با مردم و استفاده آمار رسمی به بررسی میزان جدیت جرم و مجازات پیشنهاد شده از نظر مصاحبه شوندگان با اقدامات دادگاه ها در پرونده های مشابه پرداخته و در نهایت ضمن احراز تفاوت در دیدگاه های مردم عادی با مقامات عدالت کیفری به بیان دلایل این تفاوت ها می پردازد.
-مقاله ای با عنوان سزاگرایی , افکار عمومی و اخبار رسانه ای مورد مطالعه قرار گرفت .در این مقاله نویسنده ضمن جمع آوری و تحلیل محتوای اخبار رسانه ای در خصوص سزاگرایی به ارزیابی افکار عمومی در خصوص سزاگرایی پرداخته و رابطه بین اخبار رسانه ای و افکار عمومی را در خصوص سزاگرایی مورد تحلیل و ارزیابی قرار می دهد.
2-6- در داخل کشور تحقیقاتی در این زمینه صورت گرفته که به صورت مقالات علمی به چاپ رسیده اند و در ضمن پرداختن به موضوع اصلی که عوام گرایی کیفری , سیاست جنایی و یا بزه دیدگی زنان بوده است به تاثیر رسانه ای شدن جرم بر دستگاه عدالت کیفری نیز اشاره شده است که به چند مورد از این تحقیقات در زیر اشاره می شود:
ـ مقالۀ با عنوان بازتاب رسانه‏ای جرم که در این مقاله نویسنده به بیان ویژگی های بازتاب جرم در رسانه و برخی چهارچوب های نظری مطرح شده در این زمینه پرداخته و به پیامدها و آثار آن بر تصمیمات دادگاه‏ها و تعیین مجازات اشاره‏ای نشده است.
-مقالات مشترک که با عناوین ویژگی های سیاست های عوام گرایانه و رویکرد عوام گرایی کیفری به جرایم جنسی که در این مقاه ها نویسندگان به بیان ویژگی ها و مبانی سیاست های کیفری عوام گرایانه در ایران پرداخته و ضمن پرداختن به چهارچوب نظری عوامگرایی پیامد های آن را در حوزه های جرایم جنسی و عدالت کیفری نوجوانان و جوانان مورد تحلیل و ارزیابی قرار داده اند.
ـ پایان‏نامه کارشناسی ارشد با عنوان جایگاه رسانه‏های گروهی در سیاست جنایی که در این تحقیق رسانه‏ها را به عنوان ابزاری جهت تحقق اهداف سیاست جنائی بررسی کرده‏اند و بر استفاده از ظرفیت رسانه ها در تحقق اهداف سیاست جنایی تاکید می کند.
– پایان نامه کارشناسی ارشد با موضوع بررسی نحوه بازنمایی بزه دیدگی زنان در رسانه ها با توجه به مشترک بودن بعضی از مبانی نظری در خصوص بازنمایی رسانه ای مورد استفاده گرفته است. در این تحقیق نظریه های مطرح در زمینه بازنمایی رسانه ای در غالب بررسی بزهدیدگی زنان مورد ارزیابی قرار گرفته است.
7) نو آوری تحقیق :
منابعی که به آن ها اشاره شد هیچ کدام به صورت متمرکز و اختصاصی به تاثیر رسانه ای شدن جرم بر رسیدگی کیفری و تعیین مجازات نپرداخته اند.بنابر این ضرورت پرداختن به این موضوع امری اجتناب ناپذیر است.در این تحقیق تلاش شده تا ضمن اشاره به مبانی نظری حوزه جرم و رسانه و ابعاد و پیامد های رسانه ای شدن جرم، به صورت متمرکز به تاثیر رسانه ای شدن جرم بر رسیدگی کیفری و تعیین مجازات در دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران پرداخته شود.در این راستا اخبار مربوط به جرایم رسانه ای شده ی دهه های اخیر در ایران جمع آوری و مورد ارزیابی قرار گرفت . همچنین با مطالعه پرونده های مشابه که با مراجعه به مراجع قضایی انجام گرفت، اطلاعات مربوط به نحوه رسیدگی و انواع تصمیمات مقام قضایی مانند قرار تامین کیفری و تعیین مجازات در پرونده های عادی و رسانه ای شده مقایسه گردید . لذا این تتحقیق ضمن متفاوت بودن با تحقیق های مشابه ، الگویی منطبق و متناسب با رسانه ای شدن جرم و تاثیر آن بر رسیدگی کیفری در دستگاه عدالت کیفری جمهوری اسلامی ایران ارایه خواهد داد.
8) روش تحقیق:روش این تحقیق توصیفی، تحلیلی است و برای جمع‏آوری اطلاعات از روش‏های زیر استفاده شده است:
1ـ نمونه پژوهی حوادث و رویدادهای جنائی در جرم‏های مختلف.
2ـ تجزیه و تحلیل اخبار و رویدادهای جنائی در رسانه‏ها.
3ـ تجزیه و تحلیل اسناد و مدارک قضائی.
4ـ مصاحبه با قضاوت دادسرا و دادگاه.
در این تحقیق تعدادی از پرونده های کیفری که جنبه رسانه‏ای پیدا کرده‏اند مانند پرونده قتل میدان کاج سعادت آباد تهران ،‌ متهم معروف به خفاش شب ، متهم معروف به عقرب سیاه و مفاسد اقتصادی در حوزه های جغرافیایی استان تهران و خراسان رضوی انتخاب شده اند و برای مقایسه ی تاثیرگذاری رسانه ای شدن جرم بر رسیدگی کیفری و تعیین مجازات 25 پرونده با موضوعات مشابه با این پرونده ها انتخاب و مورد ارزیابی قرار گرفتند.
9) مشکلات تحقیق :
یکی از مسایل زمان بر در انجام این تحقیق جمع آوری اطلاعات میدانی بود که با توجه به نداشتن سابقه کار میدانی متناسب با موضوع در داخل کشور، زمان زیادی را به خود اختصاص داد. بر قراری ارتباط و هماهنگی بین نهادهای زیر مجموعه قوه ی قضاییه به منظور مطالعه پرونده های دادگاه کیفری استان نزدیک، به سه ماه زمان برد . در حالی که پس از معرفی به شعبه دادگاه کیفری استان برای مطالعه پرونده ها به مخالفت رییس شعبه مواجه شده و فقط اجازه مطالعه پرونده های قتل بدون حضور در جلسات رسیدگی و صرفا با مطالعه پرونده ها در دفتر شعبه داده شد. به همین دلیل مراحل اداری دوباره گذرانده و تقاضای مطالعه پرونده های اجرای احکام با موضوع قتل و تجاوز به عنف داده شد و اطلاعات میدانی کافی برای تحقیق در این زمینه جمع آوری شد. با توجه به موجود نبودن منابع نظری کافی در داخل کشور و به زبان پارسی ، نیاز به ترجمه منابع لاتین بود که این امر نیز زمان قابل توجهی از تحقیق را به خود اختصاص داد. یکی دیگر از مشکلات تحقیق عدم توانایی در دسترسی به پرونده هایی بود که جنبه رسانه ای پیدا کرده اند و اطلاعات در خصوص این پرونده ها از منابع خبری و نشست های سخنگوی قوه قضاییه و قضات دادگاه ها جمع آوری شد . ضمن اینکه متقاعد کردن قضات دادگاه و دادسرا برای مصاحبه و تو جیه مبانی نظری تحقیق با توجه به محدودیت زمانی این قضات زمان قابل توجهی از تحقیق را به خود اختصاص داد.
10) ساختار تحقیق:این تحقیق به سه بخش تقسیم شده است . بخش اول به دو فصل تقسیم شده که در فصل اول ابتدا با توجه به استفاده از اصطلاحاتی که یافته علم جامعه شناسی و نیز جامعه شناسی جنایی در این تحقیق به بیان چهارچوب مفهومی این اصطلاحات اختصاص داده شده است تا ضمن مشخص شدن دامنه تحقیق درک مطلب برای خواننده نیز آسان تر گردد. سپس در این فصل به ویژگی های بازنمایی رسانه ای جرم پرداخته شده و تلاش شده تا در دو گفتار ابتدا معیار های گزینش اخبار جنایی و ارزش خبری وقایع مجرمانه در پنج بند بیان شود و سپس در گفتار دوم در سه بند ضمن تحلیل محتوای اخبار جنایی ، اصول و نکاتی را در تهیه متن قابل قبول برای مخاطبان مورد نظر خبرنگاران قرار دارد که موجب تمایز محتوای اخبار جنایی با واقعیت شده بیان گردد . در فصل دوم به بیان پیامد های بازنمایی رسانه ای جرم پرداخته شده است . مهمترین پیامدهای بازنمایی رسانه ای جرم در پنج مبحث بیان گردیده و در مبحث نخست ، ترس از جرم به عنوان اولین و مشهود ترین نتیجه بازنمایی رسانه ای جرم بیان شده است .در این مبحث عوامل موثر در افزایش ترس از جرم ناشی از رسانه ای شدن جرم در دو گفتار بیان شده است. در مبحث دوم افزایش نرخ جرایم تحت تاثیر بازنمایی رسانه ای جرم به دو صورت آموزش شیوه های ارتکاب جرم و از بین بردن قبح اجتماعی اعمال مجرمانه در دو گفتار بیان شده است. مبحث سوم به بررسی تاثیر بازنمایی رسانه ای جرم بر سطحی نگری در اجتماع اختصاص داده شده و عوامل موثر در ترویج آن در جامعه مورد بررسی قرار گرفته است.در مبحث چهارم سیاسی شدن بازنمایی رسانه ای جرم و تاثیر رسانه ها در این امر مورد بررسی قرار گرفته است. در مبحث پنجم عوام گرایی کیفری به عنوان مهمترین پیامد بازنمایی رسانه ای جرم و تاثیر بازنمایی رسانه ای در این امر مورد تحلیل قرار گرفته است.
بخش دوم به بررسی تاثیر رسانه ای شدن جرم بر رعایت موازین دادرسی عادلانه در رسیدگی کیفری پرداخته شده است. این بخش به سه فصل تقسیم شده و در فصل اول به بیان تاثیر رسانه ای شدن جرم بر استقلال دادگاه و مرحله تحقیقات در چهار مبحث اختصاص یافته است. در مبحث نخست تاثیر رسانه ای شدن جرم بر استقلال دادگاه و قاضی رسیدگی کننده در دو گفتار مورد بررسی قرار گرفته و در مبحث دوم بی طرفی دادگاه در دو گفتار مورد بررسی قرار گرفته است. مبحث سوم به تاثیر رسانه ای شدن جرم بر تحقیقات دادسرا و نتایج آن پرداخته شده و در مبحث چهارم در غالب دو گفتار تاثیر رسانه ای شدن جرم بر شهادت شهود مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل دوم تاثیر رسانه ای شدن جرم بر رعایت حقوق دفاعی متهم در غالب سه مبحث بررسی شده است. مبحث نخست مربوط است به نقض اصل برائت که در گفتار اول به انتشار مشخصات متهم و در گفتار دوم به انتشار تصاویر متهم در رسانه ها به عنوان مصادیق نقض اصل برائت پرداخته شده است. در مبحث دوم به تسریع دادرسی در نتیجه رسانه ای شدن جرایم و آثار آن بر حقوق دفاعی در غالب دو گفتار پرداخته شده است. در مبحث سوم به بیان مصادیق حریم خصوصی در رسیدگی کیفری و موارد نقض آن در جرایم رسانه ای شده در سه گفتار پرداخته شده است.
در بخش سوم تاثیر رسانه ای شدن جرم بر انتخاب قرار های تامین کیفری و تعیین مجازات در دو فصل پرداخته شده است. در فصل اول موارد تاثیر رسانه ای شدن جرم در فراهم شدن زمینه صدور قرار های شدیدتر تامین کیفری در دو مبحث مورد بررسی واقع شده است . در فصل دوم تاثیر رسانه ای شدن جرم در سه گفتار بر میزان مجازات و انتخاب نوع مجازات و نحوه اجرای مجازات ها در دستگاه قضایی مورد تحلیل و بررسی واقع شده است.در نهایت ضمن بیان نتایج تحقیق به ارایه پیشنهادهایی برای به حداقل رسانیدن پیامدهای منفی رسانه ای شدن جرم بر دستگاه عدالت کیفری پرداخته شده است.
بخش اول
بازنمایی رسانه ای جرم
‌چهارچوب مفهومی ، ویژگی ها و پیامد ها
رسانه های خبری از بدو پیدایش همواره این ادعا را داشته اند که بیشترین اهمیت را برای علاقه مخاطبان خود در نظر دارند . به همین جهت اخبار و برنامه های جاری رسانه ها دارای تنوع زیادی است و سعی می کنند تا تمام نیازهای افراد جامعه را برآورده کنند . در همین راستا برنامه های خبری در دستور کار رسانه ها قرار گرفته است تا مردم را از آنچه در جامعه اتفاق می افتد با خبر کنند. رخدادهای مربوط به پدیده های مجرمانه از جمله مهمترین وقایعی هستند که در جامعه اتفاق می افتد . اخبار جنایی به دلیل اینکه همزمان علاوه بر نقش خبر رسانی رسانه با توجه به جذابیت ذاتی پدیده های مجرمانه موجب جذب مخاطب بیشتر برای مدیران رسانه ها می شود نسبت به سایر وقایع دارای اهمیت ویژه ای برای رسانه ها می باشد.
آنچه قابل توجه است خصوصیت های بازنمایی رسانه ای رخدادها در رسانه های خبری است. اتفاقاتی که در جامعه رخ می دهند تنها مواد اولیه خبرنگاران برای تهیه ی گزارش های خبری است . در واقع هنر خبرنگاری در این است که از داده های اولیه بتواند محصول نهایی با کیفیت تری تهیه کند. این محصول نهایی همان است که به عنوان گزارش خبری در رسانه ها بازتاب داده می شود. در این میان و در فرآیند تبدیل داده های اولیه به گزارش های خبری عوامل متعددی بر شکل گیری محصول نهایی تاثیر گذار است . از جمله مهمتریت این عوامل جذابیت داشتن واقعه و نیز همسو بودن آن با ایدئولوژی حاکم بر رسانه است . این عوامل موجب می شوند از میان تعداد زیادی از رخدادهای روزانه فقط وقایعی که دارای این شرایط هستند انتخاب گشته و در دستور کار رسانه ها قرار گیرند .
وقایع مجرمانه نیز از این اصل مستثنا نیستند . انتخاب اخبار جنایی بر اساس این معیار ها موجب شده که روند بازنمایی اخبار جنایی کاملا گزینشی بوده و فقط رخدادهایی که دارای ارزش خبری بالایی هستند برای بازنمایی انتخاب شوند.خبر نگاران به جذابیت ذاتی پدیده های مجرمانه کفایت نکرده و با استفاده از روش هایی مانند انتخاب صفت های دلهره آور برای پرونده های خشونت آمیز بر میزان ارزش خبری آن می افزایند. عناوینی مانند (( خفاش شب )) ، ((عقرب سیاه)) ، ((شیاطین باغ وحشت)) ، ((شیاطین باغ متروکه )) و ((خفاش جنایتکار)) در همین راستا در دهه های اخیز مورد استفاده ی خبرنگاران قرار گرفته است.
محدودیت های رسانه ها فقط منحصر به انتخاب وقایع مجرمانه نیست بلکه در جریان بازنمایی این وقایع نیز رعایت برخی نکات موجب تفاوت بیشتر رخداد اولیه با محصول نهایی می گردند. توجه به سطح اطلاعات مخاطبین و زمان اندک آنان برای مطالعه ی اخبار از اساسی ترین محدودیت های رسانه ها در بازنمایی وقایع مجرمانه می باشد . بر همین اساس است که ساده نویسی و روان نویسی در جهت فهم بیشتر مخاطب ، در تدوین گزارش ها مورد توجه خبرنگاران قرار می گیرد. مهمترین مانع در روند بازتاب پدیده های مجرمانه پیچیدگی های فنی و علمی این امور است که بازتاب آن با متنی ساده و عوام پسندانه نه تنها کاری مشکل بلکه گاهی اوقات نیز غیر ممکن است. از طرفی نیز فهم محتوای علمی گزارش ها زمان زیادی را برای مطالعه نیاز دارد که با فرصت اندک مخاطبان در پرداختن به رسانه ها سازگار نیست. در نتیجه محتوای اخبار جنایی دارای دو ویژگی برجسته ی خلاصه بودن و سادگی بیش از اندازه است. با وجود ایراداتی که بر بازنمایی رسانه ای جرایم در رسانه ها مطرح است ، مهمترین منبع دریافت اطلاعات مربوط به پدیده های مجرمانه در میان مردم رسانه ها هستند. این فرآیند موجب شکل گیری افکار عمومی در خصوص جرم و مجازات منطبق با الگوهای ارایه شده در رسانه ها می گردد .
انتخاب صفت های دلهره آور و ترسناک در اخبار موجب می شود که مردم جامعه متهم را به دید موجود غیر انسانی بنگرند و شدیدترین واکنش ها را علیه آن تقاضا کنند. رسانه های خبری نیز در راستای نزدیکتر نشان دادن خود به مردم این دیدگاه ها را به عنوان افکار عمومی بازتاب داده و مسئولان عدالت کیفری را در اتخاذ تدابیر همسو با این خواسته ها تحت فشار قرار می دهند. اهمیت سیاسی پیدا کردن افکار عمومی موجب شده تا مقامات عدالت کیفری از این تمایلات پیروی کرده و سیاست هایی را در پیش بگیرند که با انتظارات مردم همخوانی بیشتری دارد و رضایت بیشتری را از عملکرد آن ها در بین مردم موجب می گردد. خصیصه ی بارز این اقدامات تبعیت از خواسته ها و تمایلات مردم ، تاکید بر واکنش های سخت گیرانه و مقطعی ، و پاسخ دادن به احساسات عمومی است و همین دلیل نیز به آن عوامگرایی کیفری گفته می شود. مقامات عدالت کیفری بسته به اینکه در چه مرحله از سیاست جنایی باشند میزان متفاوتی عوامگرایی را از خود نشان می دهند.
در این بخش ابتدا در فصل اول به بیان چهار چوب مفهومی و ویژگی های بازنمایی رسانه ای جرم پرداخته می شود تا معانی اصطلاحات تخصصی و نیز دامنه ی تحقیق به وضوح روشن گردد و عواملی که موثر در شکل گیری نهایی اخبار بررسی شود و در فصل دوم مهمترین پیامد های بازنمایی رسانه ای جرم و تاثیر پذیری دستگاه عدالت کیفری از آن توضیح داده می شود.
فصل اول : چهارچوب مفهومی،ویژگی های رسانه ای شدن جرم
در این تحقیق با توجه به استفاده از مباحث علوم جامعه شناسی اصطلاحاتی مورد استفاده قرار گرفته است که با توجه به بار معنای تخصصی آن ها برای درک بهتر ناگزیر از بیان مفاهیم و چهارچوب آن هستیم. بازنمایی در معنای اصطلاحی از مفهوم لغوی و رایج خود تفکیک شده و تنها بازتاب واقعیت نیست بلکه فرایندی است که اخبار رسانه ای در آن تولید می شود. در این فرآیند عوامل متعددی در شکل گیری محصول نهایی موثر هستند و به آن چهره ای متفاوت از رخداد اولیه می دهند.
بازنمایی رسانه ای جرم پیامد های زیادی در جامعه دارد . از جمله این پیامدها احساس ناامنی در جامعه است که پیرو وقوع جرم به وجود می آید و بر این فرض مبتنی است که در افراد جامعه با مشاهده ی بزه دیده شدن یکی از افراد جامعه این ترس و هراس به وجود می آید که شاید قربانی بعدی آن جرم آنان باشند . این احساس ناامنی ترس از جرم نامیده می شود و منجر به شکل گیری نوعی توافق عمومی و مشترک بین مردم در خصوص جرم ارتکابی می شود که توسط بازنمایی رسانه ای جرم سامان داده می شود. این توافق عمومی همان افکار عمومی در خصوص جرایم رسانه ای شده است . افکار عمومی به شدت تحت تاثیر بازنمایی رسانه ای قرار دارد و رسانه ها نیز با برجسته و با اهمیت نشان دادن آن موجب می شوند که مقامات عدالت کیفری نیز نسبت به آن واکنش نشان داده و با آن هماهنگ گردند. این هماهنگی در غالب اتخاذ تدابیر همسو با افکار عمومی و عوام پسندانه نمود پیدا می کند که به آن عوامگرایی کیفری گفته می شود .
بازتاب اخبار جنایی در رسانه ها تحت تاثیر عوامل متعدد خصوصیاتی متمایز از سایر اخبار پیدا کرده است. این ویژگی ها در جهت انطباق و همسو شدن رسانه ها با تحولات جامعه است . رسانه ها به منظور رقابت با سایر رسانه ها در جذب مخاطب تلاش می کنند اخبار و وقایعی را بازتاب دهند که دارای ارزش خبری بالایی بوده و برای مخاطبان خود جذابیت داشته باشد تا آن ها را از انتخاب رسانه ی خود ترغیب کنند به این منظور حتی خبرنگاران در گزارش های خود به جذابیت ذاتی وقایع انتخاب شده اکتفا نکرده و با استفاده از روش های مختلف سعی در افزایش جذابیت و ارزش خبری گزارش های خود دارند . ظرفیت و توانایی رسانه ها نیز در بازنمایی وقایع محدود است و فقط بخشی از این وقایع را می توانند بازتاب دهند.این امر موجب شده که رخدادهای خاصی به صورت گزینشی انتخاب شوند و بازتاب رسانه ای جرایم از واقعیت های جامعه فاصله بگیرد .
محتوای اخبار رسانه ای جرایم نیز متمایز از سایر اخبار است . جرایم جنسی و جرایم خشونت آمیز به به دلیل درجه بالای خطر و ارزش خبری در اولویت رسانه ها قرار می گیرند که نتیجه این امر اختصاص سهم بیشتری به این جرایم در رسانه ها نسبت به میزان آمار واقعی این جرایم در جامعه است. بزرگنمایی جرایم خشونت آمیز در رسانه ها اولین نتیجه توجه به جرایم خشونت امیز است . در این فصل تلاش بر این است که چهارچوب مفهومی و دقیق اصطلاحات تحقیق تشریح گردد و سپس معیارهای گزینش اخبار جنایی و محتوای این اخبار مورد بررسی قرار گیرد.
مبحث نخست : چهارچوب مفهومی :
یکی از اصطلاحات پر کاربرد تحقیق ، رسانه است. رسانه ها در ابتدا دارای کارکرد ساده ی انتقال پیام و عموما به شیوه ی بازتاب اخبار بودند. رسانه ها با مرور زمان و در بطن جامعه و همسو با تحولات جامعه متحول شدند. محتوای این رسانه ها به سمت تنوع و در پیش گرفتن کارکرد های آموزشی ، علمی ، سرگرمی دگرگون شد . از طرفی رسانه ها با استفاده از تکنولوژی جدید امکانات بهتری را با فرصت کمتر در اختیار مخاطبان خود قرار می دادند. در تحقیق حاضر رسانه طیف وسیعی از وسایل ارتباطی مانند روزنامه ، مجله ، کتاب ها ، رادیو ، تلویزیون ، اینترنت را شامل می شود.
رسانه های خبری اخبار مربوط به برخی از جرایم را به شدت پیگیری می کنند و تمام مراحل آن را از هنگام وقوع تا اجرای حکم و مجازات مجرم با تمام جزییات مورد پوشش قرار می دهند . پرونده ی قتل میدان کاج سعادت آباد تهران و روح الله داداشی نمونه بارز این پرونده ها هستند . پرداختن رسانه ها به اخبار مربوط به این جرایم رسانه ای شدن جرم نام دارد.
انتخاب پرونده های جنایی که جنبه رسانه ای پیدا می کنند بستگی به میزان مطابقت آن پرونده با معیار ها و شرایطی دارد که مورد توجه مدیران رسانه ها است و در نهایت منجر به استقبال بیشتر مخاطبان از خبر آن واقعه می شود. تاکید بر این معیار ها باعث شده تا وقایع از حیث میزان انطباق با آن ها بررسی شوند و هرچه پرونده مورد نظر با این معیار ها هماهنگی بیشتری داشته باشد ارزش خبری آن بالاتر است و احتمال انتخاب آن در سبد خبری افزایش پیدا می کند.
گفتار اول: سیر تحول رسانه :رسانه ها در ابتدا به شکلی ساده انتشار می یافتند و در پوشش مجلات یا روزنامه های کم تیراژ به انتقال اخبار اقدام می نمودند. در این دوره رسانه ها دارای محتوایی ساده و غیر پیچیده بودند اما به مرور زمان و همراه با متنوع شدن اشکال ظاهری آن ها محتوای رسانه ها نیز به سمت پیچیده شدن حرکت کردند در پوشش اطلاعات خبری ، عقاید و نظرات سیاسی و ایدئولوژیک و … انتشار یافتند.
توسعه شهر نشینی و تحول ساختارهای اجتماعی زمینه اصلی تغییر در محتوای رسانه ها می باشد. این امر موجب کاسته شدن از ارتباط متقابل و مستقیم مردم با جامعه و کسب اخبار و اطلاعات از منبع مستقیم گشت و مردم برای آگاهی از رخدادهای جامعه به رسانه های گروهی تکیه کرده و این وابستگی به مرور زمان بیشتر گشته است. بنابراین مثل گذشته اطلاعات مردم از طریق اعضای خانواده و همسایگان به دست نمی آمد و به تدریج از طریق منابع خلاصه تر و جزئی تر مثل رسانه ها تامین می شد.این امر موجب گشت که رسانه ها همزمان با افراد بیشتری در ارتباط باشند. با افزایش تعداد مخاطبان رسانه های جمعی شکل گرفتند که تمایز اصلی آن ها با رسانه ها ی گذشته گسترش تعداد مخاطبان آن ها و حوزه های جغرافیایی وسیعتر تاثیر گذاری بر مردم بود و رسانه های جمعی در سطحی گسترده به انتشار اطلاعات ، اخبار ، عقاید و نظرات پرداختند .
با توجه به نیاز مردم در کسب اطلاعات در خصوص وضعیت جامعه این رسانه ها در مناطق شهری به سرعت افزایش یافتند و به زودی حجم وسیعی از انواع رسانه های نوشتاری ، دیداری و شنیداری وارد جامعه شدند و با اشکال مختلف از قبل روزنامه ، مجله ، کتاب ، رادیو ، تلویزیون ، اینترنت به بازتاب وقایع رخ داده در جامعه پرداختند.اعضای جامعه نیز با توجه به افزایش ساعات کاری و کاهش فرصت های فراغت با مرور زمان به رسانه های خبری برای کسب اطلاعات وابسته تر شدند .با تحولات بیشتر در جوامع شهری مخاطبان رسانه ها نیز افزایش پیدا کردند و ارتباط غیر مستقیمی از طریق مطبوعات پرتیراژ و مخصوصا وسایل ارتباطی نوین نظیر رادیو و تلویزیون بین گروه های وسیع انسانی ایجاد گشت که به آن ارتباط توده ای می گویند..
در مقابل رسانه های گروهی نیز به مرور زمان دستخوش تغییراتی شده اند و از تحولات جامعه تاثیر پذیرفته اند. یکی از اساسی ترین تحولاتی که بر رسانه ها تاثیرگذار بوده گسترش و رشد خصوصی سازی بوده است. به این ترتیب با تحول ساختار اقتصادی، اجتماعی و حکومت اقتصاد بازار آزاد بر جوامع شهری ساختار رسانه ها نیز متحول گشت و مطبوعات نیز به سمت صنعتی شدن حرکت کردند. صنعتی شدن مطبوعات که در حدود سال های دهه ی 1850 رخ داد و اولین نتیجه آن هم این بود که به تدریج هزینه انتشار روزنامه را بالا برد. حتی رسانه هایی که برای کسب سود فعالیت نمی کنند یعنی فرستنده های دولتی و رسانه هایی که موسسات غیر انتفاعی آن ها را اداره می کنند تحت تاثیر اصول حاکم بر اقتصاد بازار آزاد قرار دارند و این اصول بر فعالیت آن ها تاثیر می گذارد.
همزمان با این تغییرات رسانه ها مجبور شدند که جلب منابع در آمدی را در اولویت اهداف خود قرار دهند. رسانه ها نیز که با بالا رفتن هزینه های انتشار و اداره کردن خبرگزاری ها نیاز به تامین منابع مالی داشتند باید در میان شرکت های بزرگ تجاری جایگاهی کسب می کردند.کسب چنین جایگاهی موجب می گشت که تامین منابع مالی رسانه ها تا حدودی تضمین گردد.در طرف مقابل نیز وجود برخی ویژگی ها مثل ساده تر شدن امکان دسترسی به مشتریان ، دسترسی انبوه به مشتریان ،‌ کم هزینه تر شدن دسترسی به مشتریان و … موجب جلب توجه شرکت های بزرگ تجاری در استفاده از ظرفیت رسانه ها برای تبلیغات شد.
افزایش کمی و کیفی رسانه ها موجب گردید که صاحبان بنگاه های تجاری قدرت انتخاب در بین تعداد زیادی از رسانه ها را برای پخش آگهی تبلیغاتی داشته باشند. در نتیجه رسانه ها باید توجه این مراکز را به توانایی های خود جلب می کردند تا شانس انتخاب شدن آنها توسط بنگاه ها بیشتر شود، در واقع رقابت برای جذب آگهی بین رسانه ها باعث شده که بازاری موسوم به بازار آگهی شکل بگیرد
یکی از مهمترین معیارهایی که توسط بنگاه های تجاری در انتخاب رسانه برای پخش آگهی مورد توجه است ، میزان مخاطب رسانه ها ست. داشتن مخاطب بیشتر بزرگترین مزیت در جذب آگهی محسوب می شود چراکه با پخش آگهی در رسانه های پر مخاطب دسترسی به مشتریان بیشتری فراهم می شود.بنابراین جلب مخاطب بیشتر در اولویت کاری رسانه ها قرار گرفت. رسانه ها نیز در جهت جلب مخاطب تغییراتی را در برنامه های خود به وجود آوردند، که مهمترین آن تغییر در محتوای برنامه ها بود . به تدریج علاوه بر کارکرد انعکاس اخبار و وقایع با توجه به ارتباط وسیع و مداوم مردم با رسانه ها ، این رسانه ها کارکرد های متنوعی از قبیل خبری ، آموزشی، راهنمایی و رهبری و تفریحی و تبلیغی را به منظور افزایش کیفیت برنامه های خود در پیش گرفتند.
تغییر دیگری که در جهت افزایش تعداد مخاطبان و رضایت آن ها انجام شد تغییراتی بود که به دنبال پیشرفت علوم مختلف در نوع و قابلیت های رسانه ها به وجود آمد و به تدریج علاوه بر رسانه های نوشتاری مثل روزنامه یا مجله ها انواع رسانه های دیداری و شنیداری وارد عرصه رقابت رسانه ای شدند.با این تغیرات و ورود رسانه های جدید سرعت انتقال اطلاعات افزایش پیدا کرد و این امر به یکی از مزیت ها در جذب مخاطب تبدیل شد.
گفتار دوم : بازنمایی رسانه ای:
رسانه های خبری با بازتاب اخبار مربوط به وقایع اتفاق افتاده در جامعه تصویری از این رخدادها را برای مخاطبان خود تداعی می کنند. این عمل در اصطلاح بازنمایی رسانه ایگفته می شود . در این فرایند گزارشگران از رخدادهای جامعه به عنوان مواد اولیه برای اخبار خود استفاده می کنند. محصول نهایی این فرایند به صورت گزارش های خبری برای مخاطبان عرضه می شود . آنچه در این خصوص قابل توجه است این است که محصول نهایی که برای مخاطبان بازتاب داده می شود ، با رخداد اصلی مبنای این خبر ممکن است متفاوت باشد. این روند منجر به بازنمایی متفاوت با واقعیت در رسانه ها می شود . این امر می تواند نتیجه عوامل متعددی باشد که در نهایت بر محصول نهایی رسانه ها تاثیر می گذارند.
یکی از این دلایل لزوم جذابیت گزارش های خبری به منظور جلب مخاطب برای رسانه ها در رقابت با سایر خبرگزاری ها ست . انتخاب واژه ها توسط خبرنگاران تاثیر زیادی بر جذابیت گزارش دارد و خبرهایی که مورد تاثیر قرار می گیرند ، خبرهایی که با حروف درشت نوشته می شود و انتخاب واژه توسط مخبرین و سخن مفسرین و نوع انتخاب عنوان ها و تیترهای اصلی و فرعی همه بر اساس معیارهایی است که مخاطب را تحت تاثیر قرار می دهد.
در واقع دبیران و سردبیران مطبوعات و تهیه کنندگان برنامه های خبری و تفسیری رادیو و تلویزیون با استفاده از روش هایی مثل انتخاب عنوان جذاب برای خبر و یا چاپ خبر در نخستین برگ روزنامه یا نخستین خبر و تفسیر و نحوه پوشش آنها در جهت افزایش جذابیت خبر خواسته یا ناخواسته موجب تفاوت خبر یا حادثه اتفاق افتاده می شوند . به همین دلیل است که برخی از جامعه شناسان معتقدند که گزارشگری خبری علاوه بر اینکه بازنمایی(بازتاب واقعیت) است شامل باز- نمایی(تولید واقعیت) نیز می باشد.
عامل دیگری که بر نتیجه نهایی تاثیر گذار است ارتباط سیاست با رسانه ها ست . در واقع سیاست بازنمایی متاثر از روابط قدرت و متقابلا تاثیر گذار بر آن است .رسانه های دارای منش و ایدئولوژی خاص در بازنمایی اخبار جنایی شیوه ی خاصی را پیگیری می کنند . در این رسانه ها نوع بازنمایی بسته به این که جرم ارتکابی توسط افراد وابسته و هم مرام با خود آن ها ارتکاب یافته باشد یا توسط افراد وابسته به گروه ها ی مخالف متفاوت است. در حالت اول بازنمایی رسانه ای آن جرم طوری است که تلاش می شود مرام و نگرش فرد مورد اشاره قرار نگیرد و در گزارش های آن جرم مرتکب به عنوان عنصر نامطلوب معرفی می گردد تا نگرش وی در امان باشد اما در حالت دوم ارتکاب جرم نتیجه ی نقص مرام و نگرش فرد دانسته می شود و نقایص فردی شخص نیز به نگرش او نسبت داده می شود.
این عوامل موجب می گردند که واقعیتی متفاوت با رخداد نخستین توسط رسانه ها بازتاب داده شوند . به همین جهت برخی معتقدند که بازنمایی در رسانه ها همچون فیلم، تلویزیون ، عکاسی، روزنامه نگاری، واقعیت را می سازد و بازنمایی فراتر از بازتاب واقعیت ها ست و جهان بینی ها و ایدئولوژی ها را معمولی و عادی جلوه می دهد.
گفتار سوم:رسانه ای شدن جرم:تامین جذابیت محتوای رسانه ها یکی از مهمترین دغدغه ی مدیران رسانه های خبری می باشد. در این راستا مدیران رسانه ها برنامه های متنوعی را در غالب برنامه ها و اخبار پیش بینی کرده اند. این برنامه ها طیف وسیعی از موضوعات مختلف از قبیل سرگرمی ، ورزش و … را شامل می شود. یکی از جذاب ترین جنبه های زندگی اجتماعی نیز مسائل مربوط به جرم و جنایت است. در نتیجه پخش جرائم از رسانه ها نه تنها جذابیت آن ها را تامین می کند بلکه زمانی که شبکه ها ی زیادی در حال پخش خبر هستند شبکه ای مخاطب بیشتری را جذب می کند که محتوی مجرمانه دارد.
با این توصیف وجود محتوی مجرمانه علاوه بر تامین جذابیت در رقابت با سایر رسانه ها نیز موثر است، چیزی که با توجه به گسترش روز افزون تعداد و نوع رسانه ها بسیار قابل توجه می باشد. آنچه در این میان دارای اهمیت است این است که مسایل جنایی نیز مانند سایر حوزه های خبری از روند بازنمایی رسانه ای تاثیر می پذیرد و اصول مورد نظر در انتخاب سایر اخبار مثل داشتن ارزش خبری و جذابیت عمومی بر انتخاب اخبار جنایی نیز حاکم است. این امر موجب شده که رسانه ها بر روی جرایم خاصی که دارای ارزش خبری بالاتری هستند تمرکز نمایند. این جرایم اغلب شامل جرایم خشونت آمیز است. در روند بازنمایی این جرایم نیز بر جنبه هایی از واقعه که دارای عینیت بیشتری هستند تاکید می شود. دلیل این امر ملموس بودن خطر آن برای مخاطبین و اقبال عمومی بیشتر این گونه اخبار است.

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *