–571

تابستان92
نام و نام خانوادگی دانشجو: زهرا قیامی
«کلیّه حقوق مادی و معنوی مترتب بر نتایج این پایان نامه
برای دانشگاه آزاد اسلامی واحد تویسرکان و استاد راهنما محفوظ است.»
6076952014220
2166620-527685
واحد تویسرکان

گروه فقه ومبانی حقوق اسلامی
پایان نامه براى دریافت درجه کارشناسى ارشد (M.A )
عنوان
بررسی حکم فقهی سِحر از دیدگاه مذاهب اسلامی
استاد راهنما:
دکتر علی محمد برنا
استاد مشاور:
دکتر ذبیح مطهری خواه
نگارش:
زهرا قیامی
تابستان1392
2147570-451485
واحد تویسرکان
گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.A)
عنوان:
بررسی حکم فقهی سِحر از دیدگاه مذاهب اسلامی
نگارش:
زهرا قیامی
تابستان 92
در تاریخ توسط هیأت داوران زیر بررسی و با درجه به تصویب نهایی رسید.
هیأت داوران: نام و نام خانوادگی: مرتبۀ علمی: امضا
1- استاد راهنما: دکتر علی محمد برنا 2- استاد مشاور: دکتر ذبیح مطهری خواه 3- استاد داور: دکتر حسن رضا خلجی
2223770-127635
واحد تویسرکان
باسمه تعالی
صورتجلسه ی دفاع
با تاییدات خداوند متعال، جلسه ی دفاع از پایان نامه ی کارشناسی ارشد خانم:زهرا قیامیدررشته ی: فقه و مبانی حقوق اسلامی
تحت عنوان:بررسی حکم فقهی سِحر از دیدگاه مذاهب اسلامی
با حضور استاد راهنما ، استاد مشاور و هیات داوران در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تویسرکان درتاریخ :
تشکیل گردید.
دراین جلسه ، پایان نامه با موفقیت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمره ی با امتیاز دریافت نمود.
استاد راهنما : جناب آقای دکتر علی محمد برنا
استاد مشاور: جناب آقایدکترذبیح مطهری خواه
داوران :
1.جناب آقای دکتر
رئیس تحصیلات تکمیلی واحد : جناب آقای دکتر سعید جامه بزرگی
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تویسرکان

حمد و سپاس خدایی را که بنده حقیر را مشمول الطاف خود قرار داد تا بتوانم پایان نامه خود را به اتمام برسانم . درود خدا بر خاتم انبیاء محمد مصطفی (ص) و خاندان پاک ایشان.
از استاد راهنما جناب آقای دکتر علی محمد برنا و استاد مشاور جناب آقای دکتر ذبیح مطهری خواه و همچنین از استاد گرانقدر جناب آقای دکتر حسن رضا خلجی نهایت سپاس و قدر دانی را دارم.
تشکر وسپاس
پیشگاه با عظمت قرآن کریم ، چهارده معصوم علیهم السلام به خصوص حضرت ولی عصر( عج) ، نائبان بر حقّ ایشان در طول زمان به خصوص به روح ملکوت امام خمینی (ره) ، مقام معظم رهبری آیت الله العظمی خامنه ای ، علما و فقهایی که در این رساله از کتب آن ها استفاده نمودم ، شهدا و ایثارگران عزیز ، معلمین گرامیم ، اساتید محترمی که در طول این دوره ی تحصیلی از وجودشان بهره مند شدم ، پدر و مادر گرامیم که همواره مشوّق من بوده اند.
خدایا توفیقی عنایت فرما تا آن چه را که آموخته ام خالصانه و صادقانه در جهت رضای تو بکار گیرم.
تقدیم به:
2204720-641985تاریخ…………….
شماره: ………… پیوست: …………

واحد تویسرکان
باسمه تعالی
تعهد اصالت رساله یا پایان نامه
اینجانب زهرا قیامی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته/دکترای حرفه ای/دکترای تخصصی در رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی که در تاریخ …………………… از پایان نامه/رساله خود تحت عنوان بررسی حکم فقهی سِحر از دیدگاه مذاهب اسلامی”
با کسب نمره …………….. و درجه ……………… دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم :
1) این پایان نامه/رساله حاصل تحقیق وپژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران ( اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2) این پایان نامه/رساله قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی ( هم سطح، پایین تر یا بالاتر ) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصیل ،قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب،ثبت اختراع و… از این پایان نامه
داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4)چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود،عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت .
نام ونام خانوادگی: زهرا قیامی
تاریخ و امضاء:

فهرست مطالب
عنوانصفحه
مقدمه2
کلیات تحقیق4
شرح و بیان مسئله5
تاریخچه تحقیق5
پرسشهای تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………6
اهمیت و ضرورت تحقیق6
اهداف تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….6
روش کار و روش تحقیق7
وا‍‍‍‍ژگان کلیدی10
فصل اول: بررسی مفهوم شناسی سِحر و دیدگاههای مختلف در مورد آن
بخش اول: معنا شناسی سِحر از نظر لغوی و اصطلاحی
1-1- معنای لغوی و اصطلاحی سِحر12
1-1-1- معنای لغوی سحر12
1-1-2- معنای اصطلاحی سحر13
1-1-2-1- معنای اصطلاحی سحر از دیدگاه فقهای شیعه13
1-1-2-2- چشم زخم14
1-2- آیا چشم زخم واقعیت دارد؟14
1-2-1- پیشینه ی سحر15
1-2-1-1- تاریخچه جادوگری در ملل مختلف15
1-2-1-2- سحر در عصر حاضر16
1-1-1-1- سحر از دیدگاه فقها و علمای دین19
بخش دوم: ماهیّت سِحر و جادو و تاریخچه آن
1-2-2- مفهوم سحر25
1-2-2-1- تاریخچه سحر25
1-2-2-2- چگونگی تأثیر سحر27
1-2-3- استفاده از سحر برای مبارزه با قرآن و پیامبر28
1-2-3-1- جادوگری از نظر تورات28
1-2-3-2- تأثیر تکوینی سحر به اذن خدا29
1-2-4- سحر و جادو تا چه اندازه صحت دارد30
بخش سوم: تمایز بین معجزه ، کرامت ،سِحر ـ چگونگی مقابله با طلسم؟
1-2-4-1- مفهوم معجزه33
1-2-4-2- تمایز بین معجزه و سحر از دیدگاه قرآن کریم34
1-2-5- تعاریفی دیگر از تفاوت سحر با معجزه 36
1-2-5-1- فرق معجزه و شعبده37
1-2-5-2- تمایز کرامت و سحر از نظر فقهی38
1-2-6- تعریف طلسم40
فصل دوم: سِحر و جادو در قرآن و روایات
بخش اول: جایگاه سحر از دیدگاه قرآن کریم
1-2-6-1- سحر از دیدگاه قرآن کریم45
1-2-6-2- منشاء کفر ساحران از دیدگاه قرآن کریم46
1-2-7- یِأجوج و مِأجوج47
1-1-7-1- قرآن و عهد عتیق47
1-2-7-1- انواع معنی سحر در قرآن کریم51
1-2-7-2- ساحری کردن از نظر قرآن کریم52
1-2-8- سحر و پیامبران در قرآن53
بخش دوم: سحر و جادو در روایات و کلمات فقها
1-2-8-1- سحر از دیدگاه روایات57
1-2-8-2-اسلام و علوم غریبه59
1-2-9-حکم تعلیم سحر60
1-2-9-1- سحر از منظر فقه و حدیث61
1-2-9-2- حکم فقهی سحر62
1-2-9-3- آیا جادوگری در ادیان دیگر هم مردود شناخته شده است یا این که فقط در دین اسلام این طور است؟63
بخش سوم: مقایسه دیدگاههای روایات و جامعه شناسان در مورد سحر
1-2-9-5- معنای جادو و هدف جادو و سحر نزد مردم شناسان و علمای دینی و متون دینی ما یکی نیست ، هر چند بسیار به هم نزدیک است68
1-2-9-6- بطلان و بی ثمری سحر73
1-2-9-7- آیا می شود به ساحران مراجعه نمود؟74
1-2-10- علائم دعا نویسان شرعی74
1-2-10-1- خصوصیات جادوگران حیله گر74
فصل سوم: بررسی انواع مصادیق سحر و جادو و تشریح اعمال مرتاضان و دراویش
بخش اول: تردستی (شعبده یا چشم بندی) ، پیش گویی و جن گیری
1-2-10-2- تردستی78
2-1- تردستی از نظر فقهی78
2-1-1- انواع تردستی و تاریخچه ی آن79
2-1-2- پیش گویی80
2-1-2-1- پیش گویی از نظر فقهی81
2-1-2-2- روایاتی درباره ی پیش گویی81
2-2- آیات قرآن در مورد پیشگویی83
2-2-1- اشاره به حرکت زمین83
2-2-2- پایه و اساس علم و نجوم86
2-3- ماده اولیه جن چیست؟87
2-3-1- جن گیری88
2-4-1- جن گیران چطور افرادی هستند؟88
2-3-2- تسخیر جن از نظر فقهی89
2-4- همه چیز درباره ی جن از دیدگاه قرآن90
2-4-1- آیا از جن باید ترسید؟93
بخش دوم: کهانت
2-4-1-1- کهانت95
2-4-1-2- خبر دادن از آینده به کمک شیاطین نوعی شرک است96
2-4-2-کهانت از نظر قرآن کریم96
2-4-2-1- انواع کهانت97
2-4-2-2- حکم کهانت از نظر فقهی102
2-5- کاهنان و خبر بعثت پیامبر103
2-5-1- مرتاضان و دراویش که هستند؟103
2-5-1-1- سحر با کمک اجنه و با تسخیر جن105
2-5-1-2- تأثیر اراده در خوارق عادات مرتاضان و دراویش106
2-5-2- انواع افعال و اعمال خارق العاده مرتاضان و دراویش107
2-5-2-1- وجود افعال خارق العاده ای که مستند به اسباب طبیعی و عادی نیستند108
2-5-2-2- تأثیر اراده در افراد خارق العاده109
بخش سوم: چشم زخم ، علم هیپنو تیزم و تب احضار ارواح در مرتاضان و دراویش
2-5-3- چشم زخم111
2-4-2-5- اعتقاد مردم به چشم زخم111
2-5-3-1- چشم زخم و واقعیت آن از نظر روایات112
2-5-3-2- آیا چشم زخم حقیقت دارد؟113
2-5-4- یک داستان باورنکردنی برای باور کردن113
2-5-4-1- چشم زخم از نظر اسلام114
2-5-4-2- اهمیت مجزا کردن خرافات از چشم زخم با ذکر مثال115
3-1- تعویذات جهت دفع سِحر و جادو و چشم زخم116
3-1-1- هیپنوتیزم120
3-1-1-2- تاریخچه هیپنوتیزم120
3-1-2- روش های هیپنوتیزم121
3-1-2-1- روش کیاسون123
3-1-2-2- در روان درمانی124
3-2- توصیفی دیگر از هیپنوتیزم و اینکه هیپنوتیزم از نظر فقهی چه حکمی دارد؟124
3-2-1- تعریف هیپنوتیزم از دیدگاه نظریه پردازان125
3-2-1-1- چگونگی صحت ارتباط با ارواح و احضار آنان128
3-2-1-2- احضار ارواح از نظر علمی و فلسفی129
3-2-2- شبهاتی در مورد مسئله احضار ارواح129
3-2-2-1- احضار ارواح از دیدگاه فقهی133
3-2-2-2- تشریح ابعاد احضار روح136
3-3- کلی گویی و احضار ارواح137
3-3-1- جلسه ی ارتباط با ارواح138
نتیجه گیری 143
پیشنهادها149
فهرست منابع و مآخذ150
چکیده لاتین156
دانشگاه آزاد اسلامی واحد
تویسرکان ISLAMIC AZADUNIVERSITY
TOYSERKAN BRANCH
باسمه تعالی
«چکیده پایان نامه»
(این چکیده به منظور چاپ در پژوهش‌نامه دانشگاه تهیه شده است.)
عنوان پایان نامه: بررسی حکم فقهی سِحر از دیدگاه مذاهب اسلامی
تهیه کننده: زهرا قیامی
رشته تحصیلی: فقه و مبانی حقوق اسلامی
گرایش: الهیات
استاد راهنما: جناب آقای دکتر علی محمد برنا
استاد مشاور: جناب آقای دکتر ذبیح مطهری خواه
تاریخ نگارش: تابستان 92
است
این چکیده برای چاپ در پژوهشنامه دانشگاه مناسب
نیست تاریخ و امضاء استاد راهنما:

شماره:
تاریخ:
پیوست:
چکیده
با توجه به اینکه موضوع این تحقیق، بررسی حکم فقهی سحر از دیدگاه مذاهب اسلامی است، هدف نگارنده بر این است تا در این پژوهش حکم تکلیفی سحر و احکام وضعی ناشی از آن را برای افراد مختلف در شرایط گوناگون بیان نماید.
در تعریف سحر باید بگوییم سحر امری شگرف است که به امر خارق العاده شباهت دارد اما خود امری خارق العاده نیست؛ زیرا اولاً آموختنی است ثانیاً انجام آن به ارتکاب کارهای زشت باعث می شود که انسان مورد وسوسه های شیطان قرار گیرد. یکی از دستاوردهای نامطلوب در مورد سحر این است که جامعه توجه چندانی برای جلوگیری از این پدیده ندارد و ما هنوز شاهد سحر هستیم. همه ی مذاهب اسلامی حکم به حرام بودن سحر دارند و گروهی از معتزله با استناد از سوره ی طه آیه66 معتقدند سحر صرف خرافات است و واقعیت ندارد.ولی اگر انجام سحر در جهت ابطال سحر صورت گیرد جایز است و واجب کفایی است. حد ساحر مسلمان در صورت شهادت دادن دو مرد مسلمان قتل است.
واژگان کلیدی: سِحر و جادو – تردستی – پیش‌گویی- کهانت- جن‌گیری

مقدمه
همان‌گونه که در قرآن مجید آمده است،‌دین در نزد خداوند، اسلام است و خداوند این دین را به عنوان دین جاویدان برای انسان پسندیده است و هدف آن را رساندن انسان به سعادت دنیا و آخرت می‌داند که برای رسیدن به این هدف برنا‌مه‌هایی را برای تمام شئونات زندگی فردی، اجتماعی،‌سیاسی، عبادی، دنیوی، اخروی و …انسان در نظر گرفته است و آن چه را که لازمه پیمودن راه سعادت و کمال انسان دانسته،‌ واجب و انسان را ملزم به انجام آنها نموده است و آن چه را که مانع پیمودن راه سعادت و کمال انسان دانسته، حرام کرده و انسان را از انجام آن نهی نموده است.
یکی از چیزهایی که مانع رسیدن انسان به سعادت است و خداوند از آن نهی فرموده، مساله سِحر و ساحری می‌باشد که فرمان داده است چنان چه کسی مرتکب این عمل شود، باید مجازات شود؛‌اسلام دین کاملی است که هیچ گونه عیب و نقصی در آن راه ندارد؛ بنابراین بی جهت و بدون اتمام حجت کسی را مجازات نمی‌کند. در مورد مساله سِحر نیز برنامه اسلام این است که بدون دلیل و حجت ساحر را مجازات نمی‌کند. بنابراین برای پیشگیری از وقوع سِحر، برنامه‌هایی را تدارک دیده تا کسی مرتکب این عمل نشود و چنان‌چه کسی به این برنامه‌ها توجه نکند و عمل سِحر از او سر بزند او را مجازات می‌کند. بعضی از این برنامه‌ها به شرح ذیل می‌باشد:
1- اسلام انسان‌ها را تشویق به دین‌داری و واقعیت‌پذیری می‌نماید و این که نهی می‌کند برخی انسان‌ها را به ساحری روی آوردن زیرا آنها هرگز روی رستگاری را نمی‌بینند. اسلام انسان‌ها را از خرافه‌پرستی نهی می‌کند و افراد می‌توانند برای گره‌گشایی مشکلات خود همواره از خدا کمک بخواهند چرا که یاد خدا آرام‌بخش دل‌هاست.
2- انسان‌ها می‌توانند به جای روی‌آوردن به ساحری یا قبول سِحر دست دعا و تضرع به درگاه خداوند بردارند و همواره از آیات الهی یاری بخواهند که اثرات مثبت و ساحری اثرات منفی دارد، از یاد خداوند غافل نشوند و به قضا و قدر الهی اعتقاد داشته باشند زیرا این طور فردی، همواره از زندگی راضی و خرسند است و اندوه مشکلات را نمی‌خورد.
3- خدای تعالی در قرآن سوره انعام آیه 97 می‌فرماید:
«اوست خدایی که ستاره ها را برای شما قرار داد تا در تاریکی‌های بیابان و دریا به آنها راه بیابید، و ما برای مردم دانا نشانه‌های قدرت خود را بیان کردیم.

کلیات تحقیق

بیان مسئله
با توجه به این که موضوع این تحقیق، بررسی حکم فقهی سِحر از دیدگاه مذاهب اسلامی است، هدف نگارنده این است که با مراجعه به قرآن کریم به عنوان اولین و مهم‌ترین منبع احکام، احادیث معصومین – علیهم السلام – کتب تفسیری مفسرین شیعه و اهل سنت و کتب فقهی فقهای مذاهب اسلامی حکم تکلیفی سِحر را بیان نماید که شارع مقدس از بین احکام پنج‌گانه‌ی تکلیفی(واجب، حرام، مستحب،‌مکروه و مباح) کدام حکم را برای سِحر در نظر گرفته است و چنان چه ثابت شود شارع مقدس حکم تکلیفی حرمت را برای سِحر در نظر گرفته است، احکام وضعی ناشی از آن، ‌چه هستند؟ و آیا این احکام تکلیفی سِحر که حرمت است به صورت مطلق یا نسبی؟ یعنی آیا سِحر برای تمام افراد انسان‌ها و تمام شرایط حرام است یا نه بعضی از افراد استثناء شده‌اند و در بعضی شرایط حرمت تبدیل به حلیت می‌شود؟‌و اگر حکم تکلیفی حرمت تبدیل به حلیت شد حکم وضعی آن نیز برداشته می شود یا به قوت خود باقی است؟
تاریخچه‌تحقیق
در این‌که سِحر از چه زمانی در میان بشر پدیدار شد و چه کسی آن را در میان دیگران انتقال داد، نظرات فراوانی داده شده که هیچ کدام قانع کننده نیست اما آن نظری که بیشتر با ظاهر آیات قرآنی سازگار است این است که آغاز پیدایش سِحر به صورت علمی منسجم و دانشی که از استاد به شاگرد انتقال پیدا می‌کرد به زمان حضرت سلیمان(ع) برمی‌گردد و خاستگاه آن، قوم یهود می‌باشد گرچه قبل از حضرت سلیمان (ع) نیز سِحر و جادو میان یهودیان رواج داشته است؛‌ مثل ساحران فرعون در زمان حضرت موسی(ع).
دانشمندان و فقیهان مسلمان مسئله سِحر را در ضمن کتاب متاجر بیان و حکم آن را بیان نموده‌اند. امام خمینی(ره)در کتاب تحریر الوسیله به بیان احکام آن پرداخته و شیخ انصاری (ره) در کتاب مکاسب در ضمن مکاسب محرمه احکام آن را بیان نموده است و مفسرانی نیز در ضمن آیات قرآن از آن بحث نموده‌اند، مانند:علامه طباطبائی (ره)در المیزان و علامه مجلسی (ره) نیز در کتاب بحارالانوار در مناسبت‌هایی از آن سخن گفته است.
پرسش‌های تحقیق
1- مذاهب اسلامی درباره ی سِحر و جادوگری چه حکمی را بیان نموده‌اند؟
2- حد ساحری چیست؟
3- موارد جایز بون تعلیم سِحر و استفاده از آن کجاست؟
4- آیا سِحر با تردستی تفاوت دارد؟
ضرورت، اهداف و اهمیت تحقیق
آن چه باعث شد نگارنده موضوع تحقیق خود را در رابطه با سِحر انتخاب نماید این بود: از زمانی که خود را شناخته، مسأله سِحر در این کشور وجود داشته و این موضوعی بود که ذهن نگارنده را به خود مشغول نموده بودکه چرا در این جامعه اسلامی باید کلاهبرداران سودجویی وجود داشته باشند که به ساحری پرداخته، جیب مردم را خالی کنند و با شیاطین و ارواح و یا اَجنه ارتباط برقرار نمایند؟
نگارنده با پرداختن به این موضوع به دنبال این هدف است تا با مراجعه به قرآن کریم، احادیث معصومین(علیهم السلام)کتب تفسیری مفسرین شیعه و اهل سنت و کتب فقهی فقهای مذاهب اسلامی و جامعه‌شناسان احکام مربوط به سِحر را به دست آورد تا مشخص شود که علت رواج سِحر و جادو در جامعه اسلامی، فقدان احکام و قوانین لازم از سوی شارع مقدس برای مجازات ساحر است یا نه علت سِحر و جادو سهل انگاری دستگاه قضایی است که احکام و قوانین لازم از سویشارع مقدس را در مورد ساحران به اجرا درنمی‌آورد یا مشکل از این جهت است که ماهیت سِحر و مسائلی که به آن وابسته است به گونه‌ای است که اجازه نمی‌دهد ساحر آن گونه که لازم و شایسته است مجازات شود. در شرایط کنونی پرداختن به این موضوع این اهمیت را دارد که احکام مربوط به سِحر به صورت یک‌جا، مطرح شود تا هم قضات محترم از آن استفاده نمایند و هم دیگران با مطالعه این تحقیق با مجازات سِحر آشنا شوند. بالطبع در نظام جمهوری اسلامی باید طبق قوانین شرع اسلام برای مجازات ساحر قوانینی وضع شده باشد.
عامه‌ی مردم با خواندن مطالب این تحقیق با اعمال ساحران آشنا شوند و بدانند که آنها کلاهبردارانی بیش نیستند و هدف عمده ساحران از انجام سِحر خالی کردن جیب مردم است. در مقابل مردم نیز باید با دوری کردن از خرافه‌پرستی و خودباوری دینی و تقویت حسِّ خداشناسی و ایمان خود از این کلاهبرداران شیاد دوری گزینند.
فرضیه‌های تحقیق
1- به نظر می‌‌رسد تمام مذاهب اسلامی در مورد مسئله سِحر، آن را حرام می‌دانند!
2- به نظر می‌رسد حد ساحر مسلمان حد محارب(قتل)است!
3- به نظر می‌رسد تعلیم سِحر و جادو و استفاده از آن برای باطل کردن و عقده گشایی سِحر ساحران جایز است!
4- به نظر می‌رسد تردستی همان سِحر و جادو است مگر در آن از نیروهای ماوراءالطبیعه استفاده نشود!
روش تحقیق
روش این تحقیق به صورت تحلیلی و توصیفی است که به صورت فیش برداری و کتابخانه‌ای انجام شده است.
فصل اول :
مفهوم‌شناسی سِحر و دیدگاه‌های مختلف در مورد آن

بخش اول :
معناشناسی سِحر از نظر لغوی و اصطلاحی

واژگان کلیدی
هدف نگارنده در این بخش این است،‌ کلمات مبهمی که ممکن است برای خوانندگان گرامی نامفهوم باشد در چند سطر، به صورت خلاصه و با استفاده از ادله‌های قرآنی معنا نماید.
1- سِحر و جادو: سِحر عملی خارق العاده است که آثاری در وجود انسان ها می‌گذارد. کسی که این عمل از او سر می‌زند ساحر یا جادوگر نام دارد.
سِحر گاهی فریفتن، تردستی و چشم‌بندی است و در خارج حقیقتی ندارد؛ چنان‌که خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:« فإذا جبالُهُم وَ عِصَِِهُم یُخَیَلُ اِلیه مِن سِحرهم أنها تُسعی»
ترجمه:« ریسمان‌ها و عصای جادوگران زمان موسی در اثر سِحر خیال می‌شد که حرکت می‌کنند».
2- تردستی: تردستی یا شعبده یا چشم‌بندی عبارت است از حرکات سریعی که بیننده خیال می‌کند شعبده باز افعال عجیبی را انجام می‌دهد در حالی‌که با سرعت دست، از خطای چشم بیننده استفاده می‌کند. کسی که این عمل از او سر می‌زند تردست یا شعبده باز نام دارد.
خداوند در این بارهمی‌فرماید:« یُریدُ اَن یُخرِجَکُم مِن اَرضِکُم بِسِحرهِ فماذا اتَامُرون»
ترجمه:«می‌خواهند بدین سِحر و شعبده شما مردم مصر را از کشور خود آواره کنند».
تردستی شبیه سِحر و جادو است با این تفاوت که در آن از نیروهای ماوراءالطبیعه استفاده نمی‌شود که اگر استفاده شود اطلاق نام سِحر بر او واجب می‌شود.
3- پیش‌گویی: گفتن پیشامدها قبل از وقوع آنها پیش گویی نام دارد، مثلاً منجمان با استفاده از علم نجوم در صدد پیش‌گویی حوادث عالم برمی‌آیند یا توسط علم نجوم طلسم می کنند. البته اطلاق نام«سِحر» به پیش‌گویی مسامحه به نظر می‌رسد؛‌ شخصی که این عمل از او سر می‌زند پیش‌گو نام دارد.
4- کهانت: عملی است موجب اطاعت اجنه از فردی به نام کاهن. به عبارت دیگر شخص کاهن اجنه را به خدمت می‌گیرد با آن که کهانت جادو نیست ولی شبیه جادو است.
5- جن‌گیری: جن‌گیری تلاش برای اخراج اجنه، شیطان یا ارواح شرور از شخص یا محلی است که باور دارند مورد تسخیر قرار گرفته است. کسی که عمل جن‌گیری را انجام می‌دهد جن‌گیر نامیده می‌شود و آنان قدرت تسخیر جن و احضار آن را دارند. ماده‌ی اولیه‌ی جن از آتش است چنان چه خداوند در قرآن می‌فرماید:« وَالجانَ خَلَقناهُ مِن نارِ السَمومِ »
ترجمه: «جن را پیش از آن از آتش سوزان و بی دود خلق کردیم». 6
1-1- معنای لغوی و اصطلاحی سِحر
با توجه به این که موضوع این تحقیق، بررسی حکم فقهی سِحر از دیدگاه مذاهب اسلامی است، سعی می‌شود تا معنای واژه «سِحر» هم از نظر کتب فرهنگ لغت عربی و هم از نظر کتب فقهی فقهای مذاهب اسلامی مورد بررسی قرار گیرد. لازم به ذکر است لغویون در کتب فرهنگ لغت و فقها در کتب فقهی، واژه«سِحر» را مترادف واژه «جادو» دانسته‌اند.
1-1-1- معنای لغوی سِحر
«سِحر» لفظی است عربی به معنای تغییر دادن ماهیّت و صورت واقعی شیء به امری غیر حقیقی یا خیالی،‌ مترادف آن در زبان فارسی«جادو» نام دارد.
در هندوستان سِحر را یاتو«yatu» می نامیدند. در زبان پهلوی «جادوک» و در ادبیات زرتشتی به معنای« دروغ» و «دروغ‌پرست» عنوان شده است.
در مقاییس اللغه به معنای «خدعه و نیرنگ» آمده است که حق را به صورت باطل درمی‌آورد.
سحر تصرَفی است که در چشم می شود تا شخص گمان کند، کاری که انجام می شود، همان گونه است که وی می بیند، در حالی که آن گونه نیست. سحر عملی است پنهان که چیزی را برخلاف صورت و جنس آن در ظاهر، می نمایاند.
1-1-2- معنای اصطلاحی سِحر
سِحر در اصطلاح، امری شگرف است که به امر خارق العاده شباهت دارد، اما خود امری خارق العاده نیست،‌ زیرا اولاً آموختنی است و ثانیاً؛ انجام آن به ارتکاب کارهای زشت باعث می‌شود که انسان مورد وسوسه‌های شیطان قرار بگیرد.
ارتباط و استفاده عملی از ارواح و شیاطین در اصطلاح لغوی و فقهی سِحر نام دارد. طبق دلایل قرآنی، روائی و فقهی، ساحری به صلاح زندگی دنیوی و اخروی نیست.
1-1-2-1- معنای اصطلاحی سِحر از دیدگاه فقهای شیعه
سید ابوالحسن اصفهانی در وسیله النجاه می‌گوید: سِحر عبارت است از نوشتن یا خواندن اوراد مخصوص، یا سوزاندن به آتش و دود کردن چیزهای مخصوص، یا نقش کردن صورت، یا دمیدن، یا گره زدن، یا چند چیز را به وضع خاصی و جاهایی دفن کردن؛ او را حاضر کند یا این که او را خواب و بیهوش کند یا ایجاد محبت یا دشمنی بین او و دیگری کند؛ مثل دل‌بستن زن و مرد به همدیگر و یا جدایی انداختن میان آنها.
1-1-2-2- چشم زخم
چشم زخم نوعی از سِحر است. بسیاری از مردم معتقدند که در بعضی از چشم‌ها اثر مخصوصی است که وقتی از روی اعجاب به چیزی بنگرد، ممکن است آن را از بین ببرند یا در هم بشکنند و یا انسان را بیمار یا دیوانه کنند. این باور از نظر عقلی امر محالی نیست. امروزه بسیاری از دانشمندان معتقدند که در بعضی از چشم‌ها نیروی خاصی نهفته شده است که کارایی زیادی دارند وقتی با تمرین و ممارست می‌توان آن را پرورش داد. خواب مغناطیسی از طریق همین نیروی مغناطیسی انجام شدنی است.
سؤالی در اینجا مطرح است: آیا آیه‌ی« اِنْ یَکادَ الذینَ کَفَروا لَیَزِلقونَکَ بابصارِهم»، خاصیت جلوگیری از چشم زخم دارد؟ ما که حالا به مدرکی (حدیثی، جبهه‌ای)برخورد نکرده‌ایم که دلالت کند و بگوید از این آیه برای چشم زخم استفاده کنید. این که این آیه برای دفع چشم زخم باشد مسئله‌ی دیگری است. چیزی که از طرف پیغمبر یا ائمه به ما نرسیده است، از پیش خود نباید بتراشیم. نظر به این که روح مردم برای چنین چیزی آمادگی دارد و آن را از پیش خود ساخته‌اند.
1-2- آیا چشم زخم واقعیت دارد؟
در دنیای که اشعه لیزر و نامرئی است، می‌تواند کاری کند که از هیچ سلاح مخرب دیگری ساخته نیست. پذیرش وجود نیرویی در بعضی از چشم‌ها که از طریق امواج مخصوصی در طرف مقابل اثر بگذارد، چیز عجیبی نیست. بسیاری نقل می‌کنند که با چشم خود افرادی را دیده‌اند که دارای این نیروی مرموز چشم بوده‌اند و افراد یا حیوانات یا اشیایی را از طریق چشم زدن از کار انداخته‌اند.
1-2-1- پیشینه‌ی سِحر
تاریخ سِحر و جادوگری در زندگی بشر مشخص نیست، ولی اینقدر می‌توان گفت که از زمان‌های خیلی قدیم این کار در بین مردم رواج داشته است.
از زمان‌های بسیار دور این احساس در بشر وجود داشته است که او با موجودات شرور روبروست و در مقابله و رویارویی، آیین جادویی را تنها سلاح خویش یافت؛ ‌اسناد به دست آمده حاکی از این است که این آیین در میان ساکنان رود دجله و فرات که پنج هزار سال قبل از میلاد می‌زیسته‌اند رواج داشته است؛‌ کاهنان این قوم معتقد بودند که در درون انسان نیروی خطرناکی وجود دارد که از او محافظت می‌کند اما در عین حال می‌تواند مخرب هم باشد و سِحر و جادو در دست تبهکاران اسلحه مخربی بود که می‌شد از آن برای مقاصد پلید استفاده کرد.
1-2-1-1- تاریخچه‌ جادوگری در ملل مختلف
مصر: ویل دورانت می‌گوید:« از همان آغاز تاریخ تمدن مصر،‌ علوم ریاضی در آن سرزمین حالت پیشرفته‌ای داشت و وضع عجیب اهرام، شاهد این مدعاست و بزرگ‌ترین افتخار مردم مصر قدیم، علوم پزشکی آن است که مریض را با سِحر و جادو و تعویذ و طلسم درمان می‌کردند». مثلاً زکام را با این ورد مداوا می کردند: « ای سرمای پسر سرما بیرون شو! ‌ای که استخوان را خرد می‌کنی و هفت سوراخ سر را بیمار می‌سازی …،‌خارج شو و بر روی زمین بیافت؛ ‌ای درد!‌ ای درد! ای درد!‌»بعد علم پزشکی در مصر پیشرفت کرد و آنها توانستند بیماری‌ها را از راه علمی‌تر آن مداوا کنند.
آفریقا: آداب و رسومی نظیر خدا باوری و باطل کردن طلسم و روح‌گیری و تقدیس نیاکان و جادوگری و باطل کردن سِحر و … در گذشته داشته‌اند و هم چنین هم اکنون در آفریقا رواج داشته و دارد.
اروپا: در اروپا نیز جادوگری رواج داشت. فلک‌شناسی هم توسط دانشمندان غرب ارائه شد و جادوگری را در اروپا تقویت کرد. در این جا هر گاه مبحث ستاره شناسی مطرح می‌شود، جادوی آینده‌نگری را در پی دارد.
ایران: در ایران علم نجوم و جادوگری امری عمومی بود و مبدأ سِحر و جادو از ایران نشأت گرفته است و هیچ گونه اقدام مهمی بدون رجوع به وضع صور فلکی به عمل نمی‌آمد و در واقعه‌ی زمینی به اعتقاد مردم، نتیجه جنگ ستارگان سعد و نحس در آسمان‌ها بود؛ همان گونه که فرشتگان و شیاطین در روح انسان با یکدیگر جنگیدند، و این در حقیقت همان نبرد اهورامزدا و اهریمن بود. فقط یک زندگی منزه و پاکیزه می‌توانست روح را از شرِّ اهریمن برهاند. در جنگ با شیاطین، بهره گرفتن از یاری مغان و پیش‌گویی، وردخوانی و جادوگری و دعاهای آنان، امری بس ضروری بود. روحی که این گونه یاری می‌شد به پاکی و قدیسیّت می‌رسید. از دادگاه سهمگین روز رستاخیز می‌گذشت و در بهشت به شادمانی می‌رسد و جایگاهی جاودان می‌یافت.
1-2-1-2- سِحر در عصر حاضر
در عصر ما چون بسیاری از خواص اجسام و عناصر که در گذشته بر توده‌ی مردم مخفی بود، آشکار شده است. وقتی کتاب‌هایی در زمینه آثار اعجاب انگیز موجودات مختلف نوشته شده است. واقعیت قسمت زیادی از سِحر ساحران روشن شده و در موارد زیادی این حربه از دست ساحران گرفته شده است.(مثل روشن شدن خواص شیمیایی عناصر و یا بعضی خواص نور) اما در هر حال،‌ سِحر چیزی نیست که بتوان وجود آن را انکار کرد و همه‌ی صورت‌های آن را به خرافات نسبت داد. بعضی از صورت‌های آن هم اکنون رواج دارد و هنوز واقعیت آن شناخته نشده است: مثل کارهایی که مرتاضان هندی انجام می‌دهند.
جادوگری تقریباً در همه‌ی جوامع وجود داشته و بیشتر نزد کلدانی‌ها، مصری‌ها، یونانیان و رومی‌ها معمول بود.
در دوران امپراطور سوم این علم قدری به فلسفه نزدیک گردید و از همان زمان‌ها بود که ریشه کیمیاگری رشد کرد.
از اواخر قرن وسطی آیین‌های شیطانی باب روز شد که مهمترین آن‌ها«جادوی سیاه » بود. در این دوران جادوگری انواع و اقسام بی شماری یافت و یهودی‌ها آن را به کتاب مقدس در زمینه سِحر و جادو مطرح کردند. سپس جادوی حروف را ساختند و در پی آن« فنون جادوئی» در میان آنها باب شد.
بعداً در عصر پیامبر(ص) یهودیان برای مبارزه با اسلام و مسلمانان، این فنون را به کار بردند و برای اینکه به این مذموم رنگ دینی بدهند، آن را به برخی پیامبران بزرگ هم چون سلیمان(ع) اسناد می‌دادند و سلطنت او را نشأت گرفته از سِحر و جادو می دادند.
از بارزترین مصادیق این علم،« علم کیمیا» است که از آمیختن قوای ارادی با قوای مادی خاص برای دستیابی به تصرفات خاصی در امور طبیعی مانند تصرف در خیال که آن را«جادوی چشم» می‌گویند، بحث می‌کند، همان علمی که از مرتاضین و بعضی اشخاص بروز می‌کند و انسان ابتدا تصور می‌کند که برخلاف عادت و طبیعت است ولی با دقت نظر معلوم می‌شود که این عمل با اسباب طبیعی از قبیل تمرین و عادت همراه است که منتها خلاف حقیقت را نشان می‌دهد و اشیایی را که واقعیت خارجی ندارند در نظر معمول به صورت واقعی جلوه می‌دهد.
سِحر را معمولاً با اوراد خاصی ادا می‌کنند.
سِحر عملی خارق العاده است که آثاری از خود در وجود انسان‌ها می‌گذارد. سِحر گاهی یک نوع چشم‌بندی و تردستی است و گاه تنها جنبه‌ روانی و تلقینی دارد و زمانی با استفاده از خواص ناشناخته فیزیکی و شیمیایی بعضی از اجسام و عناصر و گاه نیز از طریق کمک گرفتن از شیاطین ناشناخته فیزیکی و شیمیایی بعضی از اجسام و عناصر و گاه نیز از طریق کمک گرفتن از شیاطین انجام می‌گیرد، البته ساحران افراد دنیاپرستی هستند که اساس کارشان بر تحریف حقایق است.
سِحر گاهی فریفتن، تردستی، شعبده‌بازی و چشم بندی است و درخارج حقیقتی ندارد چنان که قرآن می‌فرماید:« فإذا جبالُهُم وَ عِصِِیَهُمیُخَیَلُ الیه سِحرهم أنما تُسعی: ریسمان ها و عصای جادوگران زمان موسی در اثر سِحر خیال می‌شد که حرکت می‌کنند».
در آیه دیگر آمده است:« فَلَما القَوا سِحروا اَعَیُنَالناس و اِستَرهَبُوهُم: هنگامی که ریسمان‌ها را انداختند چشم‌های مردم را سِحر کردند و آنها را ارعاب نمودند».
از آیات روشن می شود که سِحر دارای حقیقتی نیست که بتوان در اشیاء تصرفی نمود و اثری بگذارد، بلکه این تردستی و چشم بندی ساحران است که آن چنان جلوه می‌دهد.
در عصر ما چون بسیاری از خواص اجسام و عناصر که در گذشته بر توده‌ی مردم، مخفی بود، آشکار شده است و حتی کتاب‌هایی در زمینه آثار اعجاب انگیز موجودات مختلف نوشته شده است. واقعیت قسمت زیادی از سِحرهای ساحران روشن شده و در موارد زیادی این حربه از دست ساحران گرفته شده است. (مثل روشن شدن خواص شیمیایی عناصر و یا بعضی خواص نور) اما در هر حال،‌سِحر چیزی نیست که بتوان وجود آن را انکار کرد و همه صورت‌های آن را به خرافات نسبت داد؛ ‌بعضی از صورت‌های آن هم اکنون رواج دارد و هنوز واقعیت آن شناخته نشده است؛‌ مثل کارهایی که مرتاضان هندی انجام می‌دهند.
سِحر در اصل به معنی هر کارو هر چیزی است که ماخذ آن مخفی و پنهان باشد ولی در زبان روزمره به کارهای خارق العاده گویند که با استفاده از وسایل مختلف انجام می‌شود. گاهی صرفاً ‌جنبه نیرنگ و خدعه و چشم بندی و تردستی دارد. گاهی از عوامل تلقینی در آن استفاده می‌شود؛ ‌و کمک گرفتن از شیاطین و ارواح فرشتگان و حیوانات و گیاهان و جمادات انجام می‌شود.
سِحر و جادو اگر با دعا و افسون و یا طلسمی باشد سِحر می نامند. سِحر اظهار امر خارق العاده از فرد خبیث و پلید در انجام اعمال مخصوصی است که نیازمند یادگیری می‌باشد .
1-1-1-1- سِحر از دیدگاه فقهای و علمای دین
قرطبی یکی از مفسران و محدثان بزرگ اهل سنت گفته است: سِحر عبارت است از نیرنگ‌های مخصوص که از فرط دقّت و نازکی آن جزء افراد خاص بدان نرسد و بیشتر آن خیال پردازی می باشد که عاری از حقیقت است و در چشم کسی که به اسرار کار آگاه نباشد بزرگ جلوه می‌کند.
این عابدین از دانشمندان بزرگ اهل سنت می‌گوید: سِحر بی هیچ اختلافی، نزد اهل علم، حرام به شمار می‌آید و عقیده به حلال بودن آن، موجب کفر است. از اصحاب ما نقل شد که ساحر به سبب آموزش و عمل به سِحر کافر می‌شود؛ چه به حرمت آن اعتقاد داشته و چه نداشته باشد.
اصحاب هم چنین گفته‌اند: اگر شخص ساحر معتقد باشد که شیاطین کارهای ساحرانه انجام می‌دهند، کافر شده است؛ اما اگر وی سِحر را از باب تخیل و اوهام بداند کافر شمرده نمی شود.
امام خمینی (ره) در کتاب تحریر الوسیله می‌فرماید:« من عمل بالسِحر یقتلُ‌ اَن کان مسلما و یودب اِن کانَ کافرا» عمل کننده به سِحر اگر مسلمان باشد کشته می‌شود و اگر کافر باشد تأدیب می‌شود.
آیت الله سید ابوالقاسم خویی می‌نویسد: سِحر عبارت است از تصرف در چیزی به نحو غریب و اشتباه اندازی به گونه‌ای که باطل را به لباس حق درآورد.
حرمت سِحر نزد تمامی مذهب اسلامی، امری مسلم و قطعی است.
به اجماع فقهای شیعه، سِحر حرام و حد ساحر، قتل است. صاحب جواهر در شرح این عبارت:« من عمل بالسِحر یقتلُ ان کان مسلما و یودب ان کان کافرا» عمل کننده به سِحر اگر مسلمان باشد کشته می شود وی پس از آن به ذکر ادله‌ی این حکم شرعی می‌پردازد.
شارع مقدس اسلام حکم قتل را در مورد ساحر مسلمان جایز دانسته است و بالطبع در جامعه اسلامی این حکم (قتل) در صورت مُحرز بودن در مورد فردی که به امور سِحر و جادو می‌پردازد به اجرا درمی‌آید.
اگر فرد ساحر، کافر باشد حکمش اعدام نیست اما اگر از مسلمانان بود باید به قتل برسد، چون شرک و جادوگری با هم قرین هستند لذا کافری که سِحر می‌کند، سِحر شعبه‌ای از همان شرکش است و مشرکین در طول معاهده‌ی صلح در امان هستند اما مسلمانی که سِحر کند مانند این است که مشرک و مرتد شده است زیرا سِحر نوعی شرک است.
مرحوم مجلسی می‌گوید: بیشتر علما بر این عقیده اند که سِحر از خرافات است؛ اما این که چرا اثر می‌کند و هیچ کس منکر اثر سِحر نیست، در مقام توجیه اثر سِحر گفته‌اند: اگر مسحور بداند که درباره‌ی او سِحر کرده‌اند، تو هم مسحور شدن باعث می‌شود که اثر سِحر در او ظاهر شود، ‌مثل تلقین به مریض. اما اگر اصلاً‌ نداند که درباره او سِحر کرده اند، در این خصوص با آن که هیچ یک از علماء منکر این نوع اثر نشده اند، ولی هیچ گونه توجیهی برای آن ندارند، مگر آن که بگوییم این اعمال بر اثر استخدام جن و شیطان علیه شخص مسحور انجام می‌شود.
برخی از علمای اسلام، سِحر را صرف خرافات می دانند و به آیه‌ی 66 سوره مبارکه «طه» «فأذا جبالُهُم و عِصیهم یُخیل الیه من سِحرهم إنها تسعی» یا آیه 116 سوره اعراف« فلما القوا سِحروا اعین الناس و استرهبوهم و جاووا»استدلال می‌کنند از جمله:
در مقابل برخی دیگر قائلند به این که سِحر واقعی است و به آیه 102 و 103 سوره بقره استدلال می‌نمایند. از جمله: شیخ طوسی
سِحر در لغت به هشت معنا آمده که مهمترین آن ها عبارت است از:
1- خدعه و نیرنگ و شعبده و تردستی و به تعبیر قاموس اللغه ،‌«سِحر » یعنی خدعه کردن.
2- «کل ما لطف و دق» آنچه عواملش نامرئی و مرموز باشد.
مفردات راغب به سه معنا اشاره کرده است:
الف) خدعه و خیالات بدون حقیقت و واقعیت، همانند شعبده و تردستی
ب) جلب شیاطین از راه‌های خاص و کمک گرفتن از آنان
ج) معنای دیگری است که بعضی پنداشته‌اند این که ممکن است با وسائلی ماهیت اشخاص و موجودات را تغییر داد؛ مثلاً انسان را به وسیله‌ آن به صور حیوانی درآوردند ولی این نوع خیال و پنداری بیش نیست و واقعیت ندارد.
شیخ انصاری(رحمه الله) در کتاب مکاسب گفته است که هر چند ما مطمئن به اجماع علماء در این خصوص نیستیم، ولی ادعای ضروری دین از چیزهایی است که مطمئن به حرمت این عمل می‌شویم و علماء در همه‌ی اعصار بر حرمت جادو و جادوگری اتفاق داشته‌اند.2
علامه مجلسی(ره) می‌گوید: سِحر عملی پنهانی است؛ چون عامل مؤثر در آن معلوم نیست و عملکردش به این صورت است که اشیاء و افراد را در جلوی چشم دیگران تغییر می دهد، ولی حقیقت آن را نمی تواند تغییر بدهد و موجب حب بغض و مرض و امثال آن می‌شود.

بخش دوم
ماهیت سِحر و جادو و تاریخچه‌ی آن

1-2-2- مفهوم سِحر
سِحر جزء علوم غریبه است و علوم غریبه علومی است که در دسترس همه افراد قرار نمی‌گیرد و حدود سی شاخه‌ی مختلف دارد که برخی از علوم غریبه عبارتند از: رمل، جفر، ‌اعداد و غیره و یادگیری آن منجر به بروز اعمال غیرعادی از انسان می شود و علل و مبادی غیرعادی و نامحسوس دارد که در بعضی موارد مطابق با واقعیت و در موارد دیگر مخالف آن است. انجام سِحر و جادوگری بر عهده اداره و قدرت و روح انسان است و دایره آن در محدوده‌ی شعاع وجودی نفس پلید ساحران و کاهنان است.
در میان جامعه شناسان بیشتر از سوی انسان‌شناسانی که بر جوامع ابتدایی یا قبیله‌ای مطالعاتی داشته‌اند مثل نوتایلرها و منتقدانش، سِحر بررسی شده است.
1-2-2-1- تاریخچه‌ی ‌سِحر
ساحری سابقه دیرینه در تاریخ بشر دارد که بیشترین زمان گسترش آن،‌ زمانی بود که انبیای الهی یا در جامعه حضور نداشتند و یا حاکمیت آنها کم بود، لذا بیشترین زمان حضور آنها بعد از حضرت نوح(ع) و سلیمان(ع) بوده است، اما همان طور که تاریخ ساحری گواه است و علم ناقصی که ارواح و اجنه و شیاطین دارند و مدعیان دروغ‌گویی که ادعای ارتباط با این‌ها را داشته‌اند، ساحران ضررهای دینی و معنوی زیادی به جامعه‌ی بشری زدند، لذا به عقیده‌ی ما، هم راه‌های دسترسی به اجنه و شیاطین و ارواح خلاف دین است و هم اطلاعات و تأثیراتی که شیاطین و اجنه و ارواح می‌دهند یا می‌‌گذارد خلاف دین است و چه بسا شده است که ساحران ادعای نبوت و یا مهدویت کرده اند و هدف آنها معمولاً‌ یکی از امور سه گانه زیر است:
1- اغفال مردم ساده لوح
2- کسب شهرت میان توده عوام
3- کسب درآمد مادی از طریق سرگرم ساختن مردم
در طول تاریخ به داستان‌های زیادی در زمینه سِحر و جادو بر می خوریم. در عصر ما نیز کسانی که به این گونه کارها دست می‌زنند، ولی چون بسیاری از خواص موجودات که در گذشته بر توده‌ی مردم مخفی بود در زمان ما آشکار شده است و حتی کتاب‌هایی در زمینه آثار اعجاب انگیز موجودات مختلف نوشته‌اند، قسمت زیادی از سِحرهای ساحران از دستشان گرفته شده است. مثلاً در شیمی امروز، اجسام بسیاری را می‌شناسیم که وزن‌شان از هوا سبک‌تر است و اگر درون جسمی قرار داده شوند ممکن است آن جسم به حرکت درآید و کسی هم تعجب نکند حتی بسیاری از وسایل بازی کودکان امروز، شاید در گذشته یک نوع سِحر به نظر می رسید.
امروزه در سیرک‌ها نمایش‌هایی می‌دهند که شبیه ساحران گذشته است. امروز گاهی با استفاده از چگونگی تابش نور، آینه‌ها، خواص فیزیکی و شیمیایی اجسام، صحنه‌های عجیب و غریبی به وجود می‌آورند که تماشاچیان از تعجب انگشت به دهان می گیرند. در هر حال سِحر چیزی نیست که وجود آن را بتوان انکار کرد یا به خرافات نسبت داد چه در گذشته و چه در امروز.
تاریخ شروع سِحر و جادوگری در زندگی بشر مشخص نیست ولی این‌قدر می‌توان گفت که از زمان‌های خیلی قدیم این کار در بین مردم رواج داشته است.
سعادت آدمی در این است که دوستی‌ها و دشمنی و نگرانی‌ها و خوابیدن‌ها و بیداری‌ها، سفرها و حضرها براساس مصالح دنیوی و اخروی باشد اما در تاریخ ساحری خلاف است.
از طرفی در احضار روح و تسخیر اجنه نوعی سلب اراده و اختیار و اجبار و اکراه در آنها و یا بر روح زن یا بچه‌ای است که آنها(ارواح و اجنه) از طریق این‌ها احضار می‌شوند، وجود دارد که این تحصیل نوعی ضرر و اذیت است.
1-2-2-2- چگونگی تأثیر سِحر
مرحوم مجلسی (ره) می‌نویسد: ‌بر حسب اقسام گوناگون سِحر، چگونگی تأثیر آن نیز فرق می‌کند، پس آن قسم که از قبیل شعبده است کیفیتش نیز روشن است و با حرکات سریع دست از خطای دیگران استفاده می‌کنند و طرف مقابل، مثلاً آتشی را که از دور می‌چرخد به دایره‌ای آتشین می‌بیند.
اما این که به وسیله‌ی جادو حبّ و بغض یا غم و ناراحتی در قلب کسی به وجود بیاید. ظاهر این است که خداوند همان گونه که در ادویه، خواص دارویی قرار داده، در اعمال ساحر یا اورادش نیز این خاصیت را نهاده است؛ همانند مستی در شراب یا تدخین در حشیش که زایل کننده‌ی عقل است یا این که اجنه و شیاطینی که توسط ساحر به استخدام گرفته می‌شوند موجب حبّ و بغض می‌گردند.
در نتیجه باید گفت: سِحر معنای وسیعی دارد که همه آنچه در اینجا گفته شد و در سابق اشاره شد نیز در بر می‌گیرد. این نکته نیز به ثبوت رسیده که نیروی ارداده‌ی انسان، قدرت فراوانی دارد و هنگامی که در پرتو ریاضت‌های نفسانی قوی‌تر شود، کارش به جایی می‌رسد که در موجودات محیط خود تاثیر می گذارد و ریاضت‌های نامشروع نیروی شیطانی، و هر دو ممکن است منشأ خارق عادات گردد که در اولی مثبت و سازنده است و در دومی مخرب است.
1-2-3- استفاده از سِحر برای مبارزه با قرآن و پیامبران
پیروی خدا از آنِ حق‌پویان و پیروی هوا از آن باطل گرایان است. یهود باطل‌گرا به جای پیروی از خدای موسای کلیم تبعیت از هوای فرعون را انتخاب کردند و به جای اندیشه‌ی موسی (ع) پندار فرعونی را برگزیدند و براساس «لَعَلَنا نَتَبِع السِحره اِن کانوا هُم الغالبین»،«باشد که ما هم اگر ساحران غالب شدند از سِحر فرعون پیروی کنیم» به پیروی ساحران پرداختند و در این راه به سِحر عادی بسنده نکردند، بلکه از جادوگری سیاسی و اجتماعی تبعیت می‌کردند. نمونه این مسئله در قرآن مجید به خوبی در داستان موسی(ع) و فرعون دیده می‌شود که آنان تمام ساحران را از شهرهای کشور مصر جمع ‌آوری کردند و مدت‌ها مقدمه چینی برای ارائه سِحر داشتند و نقشه‌ها ریختند و سرانجام در یک چشم برهم زدن در برابر اعجاز موسی همه نقش بر آب شدند.
1-2-3-1- جادوگری از نظر تورات
سِحر و جادوگری از نظر کتاب‌های عهد قدیم (تورات و کتاب‌های ملحق به آن) نیز ناروا و بسیار ناپسند است؛ زیرا در تورات می‌خوانیم:« به صاحبان اجنه توجه مکنید و جادوگران را متفحص نشوید تا از آنها پاک شوید و خداوند شما منم».
در جای دیگر تورات آمده:« و کسی که با صاحبان اجنه و جادوگران توجه می‌نماید تا آن که از راه زنا پیروی ایشان نماید روی عتاب خود را به سوی او گردانیده او را از میان قومش منقطع خواهم ساخت».
در کتاب «قاموس کتاب مقدس» در این باره آمده است:« و پر واضح است که سِحر در شریعت موسی راه نداشت بلکه شریعت، ‌اشخاصی را که از سِحر مشورت طلبی می‌نمودند به شدیدترین قصاص‌ها ممانعت می‌نمود». ولی جالب اینجاست که نویسنده «قاموس کتاب مقدس» اعتراف می کند که با وجود این،‌ یهود سِحر و جادو را فرا گرفتند، ‌و برخلاف تورات به آن معتقد شدند،‌او در ادامه‌ی مطلب قبل می‌نویسد:« لکن با وجود این ها این ماده در میان قوم یهود داخل گردید، قوم به آن معتقد شدند و در وقت حاجت بدان پناه بردند.
1-2-3-2- تأثیر تکوینی سِحر به اذن خدا
ساحر با داشتن علم سِحر، از دایره قدرت الهی خارج نیست و بدون اراده خداوند قادر به انجام کاری نیست و به کسی نمی تواند ضرری برساند، طبق قول خداوند: «و ما هُم بِضاریِنَ بِهِ مِن اَحدٍ اِلاّ بِاذنِ الله»،« و زیان نمی رساندند با سِحر به کسی جز به اراده خدا». این آیه به این معنی نیست که سِحر بی‌تأثیر است و ساحر توان ضرر زدن به دیگری را ندارد و آسیب‌هایی را که در پی سِحر حادث می‌شود از باب صُدفه و اتفاق و برخورد با جهت دیگری از اسباب است چون که برخی مفسران جمله مزبور را بدین معنا گرفته‌اند؛ زیرا اصل تأثیر از ظهور آیه«ما یُفرِقُونَ بِهِ بَینَ المَرءِ و زوجِهِ» ،« پس از آنان آن چه را جدایی می افکندند میان مرد و زنش می‌آموختند» فهمیده می‌شود این دو آیه در مقام بیان دو چیز هستند: یکی اصل تأثیر تکوینی سِحر و دیگری عدم استقلال ذاتی آن بدین معنا که تأثیر سِحر از قانون سببیت خارج نیست و قانون سببیت از مقدرات الهی است.
تأثیر تکوینی و خارجی سِحر بدین معنا نیست که ساحر بر مقدرات الهی و قضا و قدر پیشی گرفته و در صنع الهی خللی ایجاد کرده و قوانین جاری در نظام هستی حاکم شده است بلکه علل او مانند سایر اعمال از قانون اسباب و مسببات جدا نیست، اسبابی که سببیتش را از قضای الهی گرفته است و اگر خدا بین سبب و مسببی حایل شود، مسبب سببیت خود را از دست می دهد.
برای جلوگیری از تأثیرات سِحر قرائت قرآن کریم به خصوص سوره های کافرون، اخلاص، فلق و ناس بسیار مؤثر است. دعاهایی نیز در برخی از کتب دعا؛‌ مانند مفاتیح الجنان ذکر شده است.
1-2-4- سِحر و جادو تا چه اندازه اثر یا صحت دارد؟
سؤال :
در آموزه‌های دینی ما سِحر و جادو تا چه اندازه صحت دارد؟ اگر توسط افراد مجرب انجام شود چطور؟ مثلاً بخت یا زبان کسی را می‌بندند یا کارهایی از این دست .
پاسخ:
سِحر یک علم است و این مسئله براساس آیات قرآنی صحت دارد آیات 102 و 103 سوره بقره به این امر اشاره دارد که در عصری که سِحر رایج بوده است خدا دو ملک را به نام های هاروت و ماروت جهت تعلیم ابطال سِحر میان مردم فرستاد، بنابراین سِحر و جادو از اموری است که واقعیت دارد البته یادگیری و یاد دادن آن حرام است.
شایان ذکر است: گر چه سِحر و جادو واقعیت دارد چنین نیست که هر کس ادعا کند ادعای او پذیرفته باشد. اکثر کسانی که به این باور می پردازند کلاهبردارانی هستند که از این طریق قصد اخاذی و پر کردن جیب خود را دارند. لذا همان گونه که هر کسی نمی تواند ادعای طبابت کند سِحر کردن نیز کار هر کس نیست ولی اگر بر فرض موردی پیدا شد که سِحری در کار بود راه هایی برای بطلان آن وجود دارد:
1- استعاذه به خداوند و خواندن سوره های فلق و ناس.
2- خواندن و نوشتن آیات 75 تا 82 سوره یونس
3- دعا و تضرع به درگاه خداوند
4- درخواست دعا از اولیای واقعی خداوند .
در مورد دعانویسی اکثر دعانویس‌ها شیادانی حرفه‌ای هستند. اگر کسی خواهان دعاست باید با زبان خویش و با کمال توجه به مفاهیم و مضامین آن به درگاه خداوند دعا کند و از او حوائج خویش را طلب نماید نه این که شیادی برای او چیزهایی بر روی کاغذ بنویسد.
به هر حال تشخیص این که سِحر شده است یا نه به آسانی امکان ندارد و جز بعضی از علماء و بزرگان که با این علم آشنایی دارد هر کس نمی‌تواند خبر صحیحی در این مورد بدهد و صرف مجرب بودن دلیل صحت گفتار آنان نیست و نباید گفتار چنین را به راحتی باور کرد.

بخش سوم
تمایز بین معجزه ، کرامت ، سِحر ـ چگونگی مقابله با طلسم

1-2-4-1- مفهوم معجزه
«المعجزه اَنها امرخارق العاده،مقرون بالتحدی مَع عَدم معارضه»، مُعجزه کاری است برخلاف وضعیت عادی درراستای ادعایی که پیامبران دارند بدون اینکه کسی بتواند با آن معارضه کند یاهمانند آن را انجام دهد».
تعریف فوق، معجزات پیامبران و امامان معصوم را شامل می‌گردد. گرچه ازتنوع بسیار زیادی برخوردار بوده و هماهنگ با عصر و زمان خویش انجام می‌گرفته است. مانند تبدیل شدن عصای موسی به افعی و ید بیضاء و شکاف دریا و نیز زنده نمودن اموات و شفای بیمارهای صعب العلاج و… از جانب عیسی بن مریم (ع) و شق القمر و آوردن قرآن کریم و مشخص نمودن قبله در مسجد النبی در آن روز و … صدها و هزاران معجزه و سنگینی و اقتدار خویش را حفظ کردند و می‌توان به جهان علم و اندیشه امروز عرضه نمود و همان ادعاهایی را که از سوی پیامبران پاک الهی مطرح بوده بار دیگر مطرح کرد و به یقین برای هیچ کس میدان مبارزه و معارضه‌ای باقی نخواهد ماند و هیچ ساحر و جادوگری نمی‌تواند همانند معجزات فوق را ارائه نماید اما در رابطه با سِحر و جادو چنین نیست زیرا پیشرفت علم و دانش بجایی رسیده که امروز کمتر می‌توان اسباب و علل برخی از آن را پنهان نگه داشت و مردم را اغفال کرد و از بی‌خبری آنان استفاده کلان نمود.
1-2-4-2- تمایز بین معجزه وسِحر از دیدگاه قرآن کریم
کارهای ساحران، غالباً که از طریق تمرین‌های شاق و تمرکز نیروهای روحی وجسمی انجام می‌گیرد را نیز می‌توان نوعی سِحر شمرد؛ هر چند گاهی آن را خارق عادتی در برابر سِحر قرار می دهند. به هر حال انجام این امور از سوی بعضی از انسان ها غیرقابل انکار است. مهم آن است که ویژگی‌های معجزات و سِحر و خارق عادات مرتاضان را در نظر بگیریم تا تفاوت آن با معجزات انبیاء کاملاً روشن شود در اینجا به چند تفاوت روشن برخورد می کنیم:
1- معجزات متکی به نیروی الهی است درحالی که سِحر و خارق عادت ساحران و مرتاضان از نیروی بشری سرچشمه می‌گیرد؛ لذا معجزات بسیار عظیم و نامحدود است درحالی که سِحر و خارق عادت مرتاضان محدود می‌باشد.به تعبیر دیگر آنها فقط کارهایی را انجام می‌دهند که تمرین کرده‌اند و برای انجام آن آمادگی دارند؛ اما هر کاری که به آنها پیشنهاد شود انجام می دهند؛ و تاکنون دیده نشده است که مرتاض یا ساحر بگوید: من آماده‌ام که هرچه بخواهید انجام دهم، چرا که هر کدام در رشته‌ای تمرین و آگاهی دارند.
2- معجزات چون از سوی خداست نیاز به تعلیم خاصی ندارد درحالی که سِحر و ریاضت های ساحران همیشه مسبوق به یک رشته تعلیم و تمرین‌های مستمر است به گونه‌ای که اگر شاگرد به خوبی تعلیمات استاد را فرا نگرفته باشد ممکن است در مجلسی که در حضور مردم تشکیل می‌شود به خوبی از عهده‌ی آن بر نیاید و رسوا شود. به تعبیر دیگر معجزات الهی در هر لحظه‌ای و بدون هیچ سابقه‌ای ممکن است انجام گیرد در حالی که خارق عادات بشری اموری هستند که به طور دفعی و ناگهانی انجام پذیر نیستند. در داستان فرعون و موسی(ع) نیز به این مسأله اشاره شده که فرعون ساحران را متهم می‌کند که موسی (ع) و او اسرار سِحر را به شما داده است.
«اِنَّهُ لَکبیرُ کمُ الَّذی عَلّمَکُمُ السِحر »؛« مسلماً او بزرگ شماست که به شما سِحر آموخته است »
3- طریق دیگر برای شناخت معجزات الهی از خارق عادات بشری، مقایسه حال آورندگان این دو است. آورندگان معجزه از سوی خدا مأموریت هدایت مردم را دارند لذا اوصافی متناسب آن را دارند؛ در حالی که ساحران و کاهنان و مرتاضان و… نه مأمور هدایتند و نه چنین اهدافی را دنبال می کنند و هدف آنها معمولاً یکی از امور سه گانه‌ی زیر است:
الف- اغفال مردم ساده لوح.
ب- کسب شهرت در میان توده‌ی عوام .
ج- کسب درآمد مادی از طریق سرگرم ساختن مردم.
هنگامی که این دو گروه (پیامبران وساحران و مانند آنها) وارد میدان می‌شوند هرگز نمی‌توانند برای مدت طولانی معنویات و اهداف خود را مکتوم دارند؛ چنان که ساحران فرعونی قبل از آن که وارد میدان شوند از فرعون درخواست اجر و پاداشی مهم کردند، و او هم وعده اجر مهمی داد:« قالوا اِنَّ لَنا لاجراً اِن کُنا نحنُ الغالِبینَ- قالَ نَعَم و اِنَّکُم لَمِنَ المُقَرَّبینَ»،«آنها به فرعون گفتند اگر ما غالب آییم برای ما اجر و مزد شایان خواهد بود- فرعون پاسخ داد بلی علاوه بر آن نزد من از مقربان خواهید گشت.
و موسی فرمود:« و ما اَسئَلَکُم عَلَیهِ مِن اَجرٍ»، «من برای این دعوت هیچ پاداشی از شما نمی‌طلبم» این تعبیر در چندین آیه قرآن مجید درباره چندین پیامبر آمده است.
اصولاً همین که می‌بینیم ساحران در خدمت فرعون ظالم و مستکبر هستند، برای شناخت «سِحر» از «معجزه» کافی می‌باشد و ناگفته پیداست که انسان هر قدر مهارت در پرده‌پوشی بر افکار و اهداف خود داشته باشد باز قیافه واقعی نیاتش از خلال اعمالش ظاهر می شود. در مجموع اینکه مطالعه در سوابق زندگی اینگونه اشخاص و بررسی چگونگی استفاده از خارق عاداتی که انجام می‌دادند.
همچنین توجه به هم سویی آنها نسبت به طیف های مختلف اجتماعی ونیز طرز رفتار و اخلاق آنها، راهنمای خوبی برای شناخت سِحر از معجزه است و قطع نظر از تفاوت های دیگر که در بالا ذکر شد تشخیص معجزات از سِحر و دیگر خارق عادات ازاین طریق کار آسانی است .
1-2-5- تعاریفی دیگر از تفاوت سِحر با معجزه
1- سِحر متکی به نیروی محدود انسانی است، ولی معجزه از قدرت بی پایان و لایزال الهی سرچشمه می‌گیرد .
2- سِحر احتیاج به تمرین و ممارست قبلی دارد ولی معجزه احتیاج به تمرین و تکرار ندارد.
3- ساحر هرگز نمی تواند کار خارق العاده را طبق پیشنهاد مردم انجام دهد مگر این که به صورت تصادفی با کار او تطبیق کند ولی پیامبران بارها و بارها، معجزات پیشنهادی مهمی را که مردم حق طلب به عنوان سند نبوت می خواستند، انجام می دادند.
4- سِحر چون یک کار انحرافی است، طبعاً روحیاتی هماهنگ با آن می‌خواهد و ساحران چون افرادی متقلب وحیله‌گر هستند از مطالعه و بررسی روحیات و اعمالشان را خیلی زود می‌توان شناخت در حالی که اخلاص و پاکی انبیاء سندی است که با اعجاز آنها در آمیخته و اثر آن را مضاعف می کند .
5- پیام سِحر شکست و گمراهی و پیام معجزه رستگاری است.
6- معجزه حق است ولی سِحر باطل .
7- اعمال ساحران کارهایی است بی هدف، محدود و کم ارزش ولی معجزات پیامبران، اهداف روش اصلاحی، انقلابی و تربیتی دارد.
8- تولید ساحران در محدوده‌ی شعاع وجودی نفس پلید آنان است و از علم غیر صحیح نشأت گرفته، از این رو مبتلا به نقایص است. ولی ره آورد انبیاء و اولیاء از قلمرو هستی خارج است که از آگاهی‌های صحیح ناشی می شود از این رو مبتلا به هیچ گونه نقیصه‌ای نمی‌باشد.
9- سِحر، تنها تصرف در درون مسحوراست و ساحر با کار خود در خیال بیننده اثر می گذارد؛ آنگاه خیال بیننده در خود بیننده مؤثر می شود و در پی آن امید و نشاط یا یاس غم و مانند آن به وجد می‌آید، اما معجزه تأثیر در عالم خارج و تغییر واقعیت است، چنان که چوبی حقیقتاً به اژدها تبدیل می‌شود یا سنگی واقعاً شکافته می‌شود و از آن چشمه‌های آب می‌جوشد.
10- سِحر مطلبی است فکری و قابل انتقال به دیگران در حالی که معجزه راه فکری معینی ندارد و از راه تعلیم و تعلم، قابل انتقال به دیگران نیست؛ مثلاً کسی نمی‌تواند از پیامبر (ص) یاد بگیرد که چگونه ماه شکافته می‌شود.
11- سِحر به دست غیر معصوم ظاهر می‌شود ولی معجزه قدرت الهی است که به دست پیامبر و امام ظاهرمیشود .
12- ساحران، افراد دنیاپرستی هستند که اساس کارشان بر تحریف حقایق است در حالی که دعوت انبیاء و محتوای آن گواه بر صدق معجزات آنهاست.
13- ساحران، به حکم کار و فنشان که جنبه‌ی انحرافی و اغفال گونه دارد، افرادی سودجو و منحرف هستند، امّا پیامبران مردمی حق طلب، دلسوز، پاکدل و پارسا هستند.
1-2-5-1- فرق معجزه و شعبده
روشن است که اعجاز یک امر حقیقی است که دارای واقعیت می باشد، اما بر خلاف سیر طبیعی انجام می گیرد، تمام مقدمات طبیعی در او وجود دارد. ولیکن سِحر واقعیت ندارد بلکه صورت چیزی را بر خلاف صورت واقعی‌اش نشان می دهد به گونه‌ای که بینندگان خیال می‌کنند شخصی سِحرکننده در امور تکوینی تصرف می‌کند و حقیقت آن را به حقیقت دیگری در می‌آورد.
امّا شعبده، عبارت از سبکی است همراه با حرکت سریع که در فارسی از آن به تردستی و تندکاری یاد می شود. بنابراین شخص تردست ماهر، کارهای عادی را با سرعت انجام می دهد به گونه‌ای که ذهن بیننده و حواس آنان را گرفته و مشغول می نماید. سپس هم زمان با انجام کاری دیگر همراه با سرعت زیاد و حرکت سبک، چیزهایی آشکار می شود که انتظار آن را نداشت. از این رو آن چه از او صادر می شود امر واقعی است نه موهومی. در کتاب‌های فقهی سِحر را دارای اقسامی دانسته‌اند که برخی از آن مشمول حکم یاد شده در فتواها می‌شود .
1-2-5-2- تمایز کرامت، و سِحر از نظر فقهی
کرامت فعل اولیای خداست و بدون ادعای پیامبری از آنها صادر می‌شود با سِحر کاملاً متفاوت است. مرحوم مجلسی (ره) به نقل از مازری آورده است:« فرق بین سِحر و معجزه و کرامت در این است که سِحر به کمک اقوال و افعال انجام می شود، ولی کرامت غالباً به صورت غیر منتظره انجام می‌گیرد. معجزه هم در مقام تحدّی برای پیامبر صورت می گیرد».
امام الحرمین می‌گوید: «سِحر از فرد فاسق ظاهر می شود ولی کرامت و معجزه هرگز از فاسق ظاهر نمی‌شود».
شارع المقاصد گفته است:« سِحر اظهار امر خارق العاده از فرد خبیث و پلید در انجام اعمال مخصوصی است که نیازمند یادگیری می‌باشد و از این دو نظر، از معجزه و کرامت جدا می‌شود و به زمان و مکان خاصی اختصاص می‌یاید و چه بسا فردی فاسق و فاجر باشد در حالی که معجزه و کرامت به زمان و مکان خاصی بستگی ندارد.

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *