مقالات

–49

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده مدیریت و حسابداری
گروه آموزشی مدیریت بازرگانی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مدیریت بازرگانی
گرایش : بازرگانی بین الملل
عنوان:
بررسی عوامل موثر بر صادرات برنج استان گیلان بر اساس مدل الماس پورتر
استاد راهنما:
دکتر مهدی فدایی
استاد مشاور:
دکتر کامبیز شاهرودی
نگارش:
مینوسادات بشیری
نیمسال تحصیلی:
نیمسال دوم 1391
تقدیر و تشکر
در این اندک مجال بی نهایت سپاس ….
استاد گرانقدر جناب آقای دکتر مهدی فدایی ، از بدو ورود به دانشگاه مرا به باور جدیدی از خود رساندید و همواره پرتلاش و دلسوزانه قدم به قدم بنده را از تجربیات گرانبهاتان بهره مند ساختید …
استاد ارجمند جناب آقای دکتر کامبیز شاهرودی ، نگاه دقیق جنابعالی در این مسیر همواره مرا برای رسیدن به هدف یاری رسان بود و حضورتان بعنوان استاد مشاور قوت قلبی برای اینجانب محسوب گردید…
استاد محترم جناب آقای دکتر محمد طالقانی ، دقت و ظرافت دیدگاه حضرتعالی در تعالی هر چه بیشتر این پژوهش اثری پررنگ و ملموس به جای گذاشت ، از حضورتان سپاسگزارم.
و سپاس از همکاری کارشناسان محترم سازمان تحقیقات برنج استان گیلان، اتاق بازرگانی و خبرگان محترم و کارشناسانی که در این مسیر از راهنماییشان بهره بردم .
…. این نسل نو ، امید را در حضور و تجربه عالیجنابان گره میزند….
برقرار باشید و بردوام …
تقدیم به …
مادرم که ایستادنم آموخت …
تقدیم به همسرم که با عشق و آرامش حمایتم می کند …
تقدیم به خواهر و برادرم که همواره مشوقم هستند …
تقدیم به اساتیدم که از ایشان جور دیگر دیدن آموختم …
تقدیم به همه دوستانم که در مسیر زندگی در کنارم ایستادند و همراهی ام کردند ….
فهرست مطالب عنوان صفحه
فصل اول : کلیات تحقیق 1
مقدمه …………………………………………………………………………………………………….. 2
1-1 بیان مساله تحقیق ……………………………………………………………………………………… 3
1-2 اهمیت و ضرورت انجام تحقیق …………………………………………………………………. 4
1-3 اهداف تحقیق …………………………………………………………………………………………. 5
1-4 چارچوب نظری ……………………………………………………………………………………… 5
1-5 ویژگی های مدل الماس پورتر …………………………………………………………………… 5
1-5-1 شرایط تقاضای داخلی ……………………………………………………………………………… 6
1-5-2 عوامل مرتبط و پشتیبان ……………………………………………………………………………… 6
1-5-3 استراتژی ، رقابت و ساختار ……………………………………………………………………….. 7
1-5-4 نقش دولت ……………………………………………………………………………………………… 7
1-5-5 شانس (اتفاقات پیش بینی نشده) ………………………………………………………………… 7
1-5-6 عوامل درونی ………………………………………………………………………………………….. 7
1-6 مدل تحلیلی تحقیق …………………………………………………………………………………… 8
1-7 فرضیه های تحقیق ……………………………………………………………………………………. 9
1-8 قلمروی تحقیق ……………………………………………………………………………………….. 9
1-8-1 قلمروی موضوعی تحقیق …………………………………………………………………………. 9
1-8-2 قلمروی مکانی تحقیق ……………………………………………………………………………… 9
1-8-3 قلمروی زمانی تحقیق ……………………………………………………………………………….. 10
1-9 گروه های ذینفع ……………………………………………………………………………………… 10
1-10 نوآوری تحقیق ………………………………………………………………………………………… 10
1-11 تعاریف مفاهیم و واژگان کلیدی تحقیق ………………………………………………………. 11
فصل دوم : مرور منابع / ادبیات تحقیق / پیشینه تحقیق 12
مقدمه …………………………………………………………………………………………………….. 13
2-1 مفاهیم ابتدایی رقابت پذیری ملل ……………………………………………………………….. 13
2-1-1 نظریات مرکانتیلیست ها …………………………………………………………………………… 13
2-1-2 نظریه مزیت مطلق …………………………………………………………………………………… 14
2-1-3 نظریه مزیت نسبی ……………………………………………………………………………………. 14
2-1-4 نظریه هکشر – اوهلین …………………………………………………………………………….. 15
2-2 روند ظهور رقابت پذیری ………………………………………………………………………….. 15
2-3 طبقه بندی مفاهیم رقابت پذیری نوین ……………………………………………………….. 19
2-4 تعریف رقابت پذیری ………………………………………………………………………………… 20
2-5 فهرست و جداول رقابت پذیری ……………………………………………………………….. 20
2-6 مدلهای رقابت پذیری ملل …………………………………………………………………………. 22
2-6-1 مدل الماس مایکل پورتر (1990) ……………………………………………………………….. 22
2-6-2 مدل الماس دانینگ – پورتر (1991) …………………………………………………………… 26
2-6-3 مدل الماس مضاعف دوگانه راگمن (1991) ………………………………………………… 27
2-6-4 مدل الماس بوش – پورتر (1992) ……………………………………………………………… 31
2-6-5 مدل الماس های چندگانه (1993) ………………………………………………………………. 32
2-6-6 مدل 9 عاملی چو (1994) …………………………………………………………………………. 34
2-6-7 مدل الماس مضاعف ثانویه چو ، مون ، کیم (2007) ……………………………………… 35
2-7 تحلیل و طبقه بندی مدلها ………………………………………………………………………….. 37
2-8 پیشینه کاربردی مدلهای الماس …………………………………………………………………… 39
2-9 مفهوم و اهمیت صادرات …………………………………………………………………………. 43
2-10 انواع صادرات ………………………………………………………………………………………….. 44
2-10-1 صادرات قطعی ………………………………………………………………………………………… 44
2-10-2 صادرات موقت ………………………………………………………………………………………… 44
2-10-3 صادرات قطعی در حجم تجاری ………………………………………………………………….. 44
2-10-4 صادرات قطعی غیرتجاری …………………………………………………………………………. 44
2-10-5 صادرات مجدد ………………………………………………………………………………………… 44
2-10-6 ترانزیت خارجی ……………………………………………………………………………………… 45
2-11 تاریخچه توسعه صادرات و فلسفه آن …………………………………………………………. 45
2-12 صادرات و اهمیت آن ………………………………………………………………………………. 50
2-13 موانع و مشکلات صادرات ……………………………………………………………………….. 54
2-14 عملکرد صادراتی ……………………………………………………………………………………… 55
2-15 اهمیت و نقش صادرات غیر نفتی در اقتصاد کشور ……………………………………….. 56
2-16 اهمیت صادرات محصولات کشاورزی ………………………………………………………… 57
2-17 پیشینه موضوع تحقیق ………………………………………………………………………………. 58
فصل سوم : روش اجرای تحقیق / مواد و روش ها 62
مقدمه …………………………………………………………………………………………………….. 63
3-1 کلیات پژوهش علمی ………………………………………………………………………………… 63
3-2 مدل مفهومی (چارچوب علمی) پژوهش ……………………………………………………… 64
3-2-2 اجزا و روابط مدل مفهومی ……………………………………………………………………….. 64
3-2-3 تشریح عوامل مدل مفهومی ………………………………………………………………………. 65
3-2-3-1 شرایط تقاضای داخلی ……………………………………………………………………………… 66
3-2-3-2 عوامل مرتبط و پشتیبان ……………………………………………………………………………. 66
3-2-3-3 استراتژی ، ساختار و رقابت ……………………………………………………………………….. 67
3-2-3-4 نقش دولت …………………………………………………………………………………………….. 67
3-2-3-5 شانس (اتفاقات پیش بینی نشده ) ……………………………………………………………… 68
3-2-3-6 عوامل درونی ( منابع انسانی و منابع مادی ) …………………………………………………. 69
3-3 مراحل پژوهش ………………………………………………………………………………………… 70
3-4 جامعه آماری تحقیق و نمونه ……………………………………………………………………… 72
3-4-1 جامعه آماری …………………………………………………………………………………………… 72
3-4-2 نمونه گیری ……………………………………………………………………………………………… 73
3-5 ابزارهای جمع آوری اطلاعات …………………………………………………………………… 74
3-5-1 پرسشنامه …………………………………………………………………………………………………. 74
3-5-2 مصاحبه حضوری ……………………………………………………………………………………… 75
3-6 مقیاس های اندازه گیری ……………………………………………………………………………. 75
3-7 روش تحقیق …………………………………………………………………………………………….. 76
3-7-1 روش تجزیه و تحلیل داده ها …………………………………………………………………….. 76
3-7-2 آزمون های آماری و ابزار سنجش تحقیق …………………………………………………….. 76
3-8 روایی و پایایی ابزار تحقیق …………………………………………………………………………. 83
3-8-1 پایایی پرسشنامه ……………………………………………………………………………………….. 83
3-8-2 روایی پرسشنامه ………………………………………………………………………………………. 84
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها و یافته های تحقیق 85
مقدمه …………………………………………………………………………………………………….. 86
4-1 آمار توصیفی …………………………………………………………………………………………… 86
4-1-1 ترکیب سنی پاسخ دهندگان ………………………………………………………………………. 87
4-1-2 ترکیب جنسیتی پاسخ دهندگان …………………………………………………………………… 87
4-1-3 تفکیک پاسخ دهندگان بر اساس تحصیلات ………………………………………………….. 88
4-1-4 تفکیک پاسخ دهندگان بر اساس میزان تجربه ………………………………………………… 89
4-2 آمار توصیفی سازه های تحقیق …………………………………………………………………… 90
4-2-1 شرایط تقاضای داخلی ………………………………………………………………………………. 90
4-2-2 عوامل مرتبط و حمایت کننده …………………………………………………………………….. 90
4-2-3 استراتژی ، رقابت و ساختار ………………………………………………………………………… 91
4-2-4 نقش دولت ………………………………………………………………………………………………. 92
4-2-5 شانس ( تفاقات پیش بینی نشده) …………………………………………………………………. 92
4-2-6 عوامل درونی …………………………………………………………………………………………… 93
4-3-1 تحلیل عاملی تاییدی سازه شرایط تقاضای داخلی …………………………………………. 93
4-3-2 تحلیل عاملی تاییدی بعد عوامل مرتبط و حمایت کننده ……………………………….. 94
4-3-3 تحلیل عاملی تاییدی بعد استراتژی ، رقابت . ساختار …………………………………….. 95
4-3-4 تحلیل عاملی تاییدی بعد نقش دولت …………………………………………………………. 96
4-3-5 تحلیل عاملی تاییدی بعد شانس ………………………………………………………………… 97
4-3-6 تحلیل عاملی تاییدی بعد عوامل درونی ……………………………………………………….. 98
4-4 تحلیل های استنباطی و بررسی معناداری شاخص ها …………………………………….. 99
4-4-1 بررسی معناداری تاثیر شاخص های تقاضای داخلی ………………………………………. 100
4-4-2 بررسی معناداری تاثیر شاخص های عوامل مرتبط و حمایت کننده ………………….. 101
4-4-3 بررسی معناداری تاثیر شاخص های استراتژی ، رقابت و ساختار …………………….. 102
4-4-4 بررسی معناداری تاثیر شاخص های نقش دولت …………………………………………… 103
4-4-5 بررسی معناداری تاثیر شاخص های شانس ………………………………………………….. 104
4-4-6 بررس معناداری تاثیر شاخص های عوامل درونی ………………………………………… 104
4-5 اولویت گذاری شاخص های تاثیرگذار بر صادرات ………………………………………. 106
4-5-1 رتبه بندی شاخص های بعد شرایط تقاضای داخلی ……………………………………… 107
4-5-2 رتبه بندی شاخص های بعد عوامل مرتبط و حمایت کننده ……………………………… 107
4-5-3 رتبه بندی شاخص های بعد استراتژی ، رقابت و ساختار ………………………………… 108
4-5-4 رتبه بندی شاخص های بعد دولت ……………………………………………………………… 109
4-5-5 رتبه بندی شاخص های بعد شانس …………………………………………………………….. 111
4-5-6 رتبه بندی شاخص های عوامل درونی ………………………………………………………….. 112
4-6 اولویت بندی ابعاد تاثیرگذار بر صادرات برنج ……………………………………………….. 113
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات 114
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………. 115
5-1 نتایج تحلیل ابعاد شش گانه مدل الماس پورتر ………………………………………………. 116
5-1-1 شرایط تقاضای داخلی ………………………………………………………………………………. 116
5-1-2 عوامل مرتبط و حمایت کننده …………………………………………………………………….. 117
5-1-3 استرتژی ، رقابت و ساختار ………………………………………………………………………… 117
5-1-4 دولت …………………………………………………………………………………………………….. 118
5-1-5 شانس …………………………………………………………………………………………………….. 119
5-1-6 عوامل درونی …………………………………………………………………………………………… 120
5-2 پیشنهادات مبتنی بر یافته های تحقیق ………………………………………………………….. 121
5-2-1 پیشنهادات مبتنی بر فرضیه 1 ………………………………………………………………………. 121
5-2-2 پیشنهادات مبتنی بر فرضیه2 ……………………………………………………………………….. 122
5-2-3 پیشنهادات مبتنی بر فرضیه3 ………………………………………………………………………… 123
5-2-4 پیشنهادات مبتنی بر فرضیه4 ………………………………………………………………………… 124
5-2-5 پیشنهادات مبتنی بر فرضیه5 ………………………………………………………………………… 124
5-2-6 پیشنهادات مبتنی بر فرضیه6 ………………………………………………………………………… 124
5-3 سایر نتایج ………………………………………………………………………………………………. 125
5-4 محدودیت های تحقیق ………………………………………………………………………………. 126
5-5 پیشنهاداتی برای تحقیقات آتی ………………………………………………………………….. 126
منابع و مآخذ فارسی و لاتین …………………………………………………………………….. 128
پرسشنامه ……………………………………………………………………………………………….. 134
فهرست جداول و نمودارها ……………………………………………………………………….. 139
چکیده انگلیسی ……………………………………………………………………………………….
فهرست جداول آماری و نمودارها
فهرست جداول آماری
شماره جدول عنوان صفحه
4-7 آزمون دو جمله ای شاخص های شرایط تقاضای داخلی …………………………………. 100
4-8 آزمون دو جمله ای شاخص های عوامل مرتبط و حمایت کننده ………………………….. 101
4-9 آزمون دو جمله ای شاخص های استراتژی، ساختار و رقابت ……………………………… 102
4-10 آزمون دو جمله ای شاخص های نقش دولت …………………………………………………… 103
4-11 آزمون دو جمله ای شاخص های بعد شانس …………………………………………………… 104
4-12 آزمون دو جمله ای شاخص های بعد عوامل درونی ………………………………………….. 105
4-13 اعداد فازي مثلثي جهت انجام قضاوت هاي زوجي …………………………………………… 106
4-14 میانگین نمرات فازی هریک از مولفه های بعد شرایط تقاضای داخلی ………………….. 107
4-15 رتبه بندی مولفه های بعد شرایط تقاضای داخلی ………………………………………………. 107
4-16 میانگین نمرات فازی هریک از مولفه های بعد عوامل مرتبط و حمایت کننده ……….. 108
4-17 رتبه بندی مولفه های بعد عوامل مرتبط و حمایت کننده …………………………………….. 108
4-18 میانگین نمرات فازی هریک از مولفه های بعد استراتژی، ساختار و رقابت …………… 109
4-19 رتبه بندی مولفه های بعد استراتژی، ساختار و رقابت ……………………………………….. 109
4-20 میانگین نمرات فازی هریک از مولفه های بعد حمایت دولت ……………………………. 110
4-21 رتبه بندی مولفه های بعد حمایت دولت …………………………………………………………. 110
4-22 میانگین نمرات فازی هریک از مولفه های بعد شانس ……………………………………….. 111
4-23 رتبه بندی مولفه های بعد شانس …………………………………………………………………….. 111
4-24 میانگین نمرات فازی هریک از مولفه های بعد عوامل درونی ………………………………. 112
4-25 رتبه بندی مولفه های بعد عوامل درونی …………………………………………………………… 112
4-26 رتبه بندی ابعاد 6 گانه تأثیرگذار بر صادرات برنج ……………………………………………… 113
5-1 جدول میانگین ها به صورت نزولی …………………………………………………………………. 115
5-2 رتبه بندی مولفه های بعد شرایط تقاضای داخلی ………………………………………………. 116
5-3 رتبه بندی مولفه های بعد عوامل مرتبط و حمایت کننده …………………………………….. 117
5-4 رتبه بندی مولفه های بعد استراتژی، ساختار ، رقابت …………………………………………. 118
5-5 رتبه بندی مولفه های بعد دولت ……………………………………………………………………… 119
5-6 رتبه بندی مولفه های بعد شانس …………………………………………………………………….. 120
5-7 رتبه بندی مولفه های بعد عوامل درونی …………………………………………………………… 121

فهرست نمودارها
شماره نمودار عنوان صفحه
4-1 نمودار میله ای ترکیب سنی پاسخگویان ……………………………………………………………. 87
4-2 نمودار دایرهای ترکیب جنسیتی پاسخگویان ……………………………………………………. 88
4-3 نمودار میله ای ترکیب تحصیلات پاسخگویان …………………………………………………… 88
4-4 نمودار میله ای ترکیب تجربه پاسخگویان …………………………………………………………. 89
4-5 مدل اندازه گیری بعد شرایط تقاضای داخلی تحلیل عاملی سازه تاییدی ………………… 93
4-6 مدل اندازه گیری بعد عوامل مرتبط و حمایت کننده …………………………………………. 94
4-7 مدل اندازه گیری بعد استراتژی ، ساختار و رقابت …………………………………………….. 95
4-8 مدل اندازه گیری بعد نقش دولت …………………………………………………………………… 96
4-9 مدل اندازه گیری بعد شانس …………………………………………………………………………… 97
4-10 مدل اندازه گیری بعد عوامل درونی …………………………………………………………………. 98

فهرست اشکال
شماره شکل عنوان صفحه
1-1 مدل الماس پورتر ……………………………………………………………………………………… 8
2-1 روند تکامل مدل های الماس ……………………………………………………………………… 18
2-2 طبقه بندی سطوح اول و دوم رقابت پذیری کشورها ( موسسه مدیریت توسعه ) 21
2-3 طبقه بندی عوامل رقابت پذیری کشورها ……………………………………………………… 22
2-4 الماس داخلی کشورها ………………………………………………………………………………. 24
2-5 مدل الماس پورتر ……………………………………………………………………………………… 25
2-6 مدل الماس دانینگ – پورتر ……………………………………………………………………….. 27
2-7 مدل الماس مضاعف (اولیه) ……………………………………………………………………….. 29
2-8 مدل الماس مضاعف در تحلیل رقابت پذیری آمریکا و کانادا ………………………….. 30
2-9 مدل الماس بوش – پورتر 1992(نقش فرهنگ) ……………………………………………. 32
2-10 نمونه ای از یک الگوی مفهومی برای مدل الماس چندگانه …………………………….. 33
2-11 مدل 2 عاملی رقابت پذیری بین المللی ………………………………………………………… 35
2-12 مدل الماس ثانویه ……………………………………………………………………………………… 36
3-1 مدل الماس پورتر ،1990 ……………………………………………………………………………. 65
3-2 فرآیند پژوهش های بنیادی و کاربردی ……………………………………………………….. 71

چکیده
هدف اصلی این پژوهش بررسی تأثیر عوامل شناسایی شده بر صادرات برنج استان گیلان در سال 1392-1391 می باشد. بدین منظور با توجه به اینکه ساختار نظری این پژوهش بر اساس مدل الماس پورتر طراحی گردیده است ، لذا سعی شده تا نتایج و تحلیل ها به گونه ای اجرا گردد که بتوان مفاهیم کاربردی را از نتایج تحلیل عوامل استخراج نمود. مدل الماس در سال 1990 توسط پورتر در کتاب مزیت های رقابتی ملل جهت ارزیابی مزیت های رقابتی 10 کشور ارائه و منتشر شد. در سالهای بعد انتقادات و پیشنهاداتی در مورد آن مطرح شد. این پیشنهادات منجر به ارائه مدل های الماس مضاعف ، الماس های چندگانه ، مدل دانینگ ، مدل 9 عاملی و مدل الماس مضاعف گردید. عوامل این مدل شامل ؛ 1.شرایط تقاضای داخلی 2.عوامل مرتبط و پشتیبان 3.استراتژی ، ساختار و رقابت 4.نقش دولت 5.شانس (اتفاقات پیش بینی نشده) ، 6.عوامل درونی که همگی از عوامل تاثیرگذارند. این پژوهش از نظر اهمیت و اهداف از نوع کاربردی و از نظر نحوه گردآوری داده ها توصیفی – پیمایشی است. جامعه اماری آن کلیه کارشناسان و مدیران و دست اندرکاران صادرات برنج استان گیلان می باشد. پس از تهیه پرسشنامه و بررسی روایی – پایایی آن ، داده های خام حاصل از جمع آوری 181 پرسشنامه توسط نرم افزار LISREL , SPSS آزمون شدند. در رتبه بندی نهایی نتایج حاکی از اهمیت عوامل ” نقش دولت ” ، ” صنایع مرتبط و حمایت کننده” ، “شانس یا اتفاقات پیش بینی نشده” ، در سه جایگاه نخست بوده و عوامل دیگر به ترتیب ” عوامل درونی ” ، ” شرایط تقاضای داخلی ” و در نهایت ” استراتژی ، رقابت و ساختار ” می باشد. با توجه به نتایج به دست آمده و اهمیت صادرات بخش کشاورزی در انتها پیشنهاداتی برای بهبود وضعیت صادرات برنج استان گیلان ارائه شده است.
واژگان کلیدی : رقابت پذیری ، صادرات برنج ، مدل الماس پورتر ، استان گیلان .

فصل اول
کلیات تحقیق
مقدمه
فرآیند جهانی شدن ، بوجود آمدن سازمان تجارت جهانی و یکپارچگی بازارهای جهانی ، تغییرات سریع الگوهای مصرف و تقاضا ، پیشرفتهای سریع تکنولوژیک ، حفظ منابع انرژی ، کنترل آلودگی محیط زیست ، کمبود منابع و هزینه های بالای آنها چالشهای فراروی بنگاه ها و صنایع مختلف در این برهه از زمان هستند که برای بقاء ناگزیر به شناسایی عوامل موثر بر رقابت پذیری و تقویت آنها تلاش می کنند. در عصر حاضر با پيشرفت سريع تكنولوژي و وجود رقابت تنگاتنگ جهاني، برنامه‌هاي كوتاه مدت پويا و ديناميك ، به عنوان يك مزيت اساسي در رشد و توسعه هر كشور محسوب مي گردد. در همين راستا یکی از مهمترين محورهاي بخش اقتصادي دستيابي به جايگاه اول اقتصادي، علمي و فناوري در منطقه، ارتقاء كيفيت توليد،‌ كسب فناوري و ارتقاء فناوريهاي جديد، جذب سرمايه گذاريهاي خارجي و … مي‌باشد. لذا، جهت رسيدن به توسعه پايدار، توسعه همگام بخشي و منطقه‌اي در كل كشور امري اجتناب ناپذير است. جغرافياي كشور از نظر آب و هوا و زيست منطقه‌اي كاملا متنوع مي باشد و لذا لزوم بررسي مناطق مختلف كشور به صورت مستقل امري اجتناب ناپذير است. با توجه به پتانسيلهاي موجود در قسمتهاي شمالی كشور از جمله استان گیلان، تدوين يك برنامه مدون درون استاني با ديد كل نگر در اين استان از ابزارهاي توسعه استان و در نتيجه كشور مي‌باشد. از طرفي رشد و توسعه بهينه محصولات کشاورزی و افزایش روند صادرات این محصولات، امكان افزايش سطح زندگي مردم را در ابعاد مختلف فراهم آورده است. از اين رو امروزه بخش کشاورزی در مقايسه با ساير بخش‌هاي مولد اقتصادي، به بخشي رهبري‌كننده در عرصه اقتصاد مبدل شده است. افزايش سهم صنعت و توليد محصولات كارخانه‌اي در جامعه، افزايش سهم اشتغال در بخش صنعت، صنعتي شدن بخش كشاورزي، افزايش سهم بخش خدمات و سهم اشتغال در اين بخش و در نهايت افزايش چشمگير ارزش افزوده بخش صنعت در توليد ناخالص داخلي در كنار بسياري از تحولات و تغييرات قابل توجه در عرصه سياسي، اجتماعي و فرهنگي همگي در زمره شاخص‌ترين دستاوردهاي استراتژي توسعه صنعتي با دید جزئی نگر توجه به محصولات کشاورزی تلقي مي‌شود.از طرفي همانگونه كه در سطرهاي پيش عنوان شد يكي از مهم ترين ابعاد رشد هر كشور، داشتن مزيت رقابتي در بازارهاي جهاني مي‌باشد. كه ايجاد چنين مزيتي نيز جز با توسعه و توانمند سازي زيربخش هاي موجود ميسر نمي شوند. و لذا در اين پژوهش به مدل الماس پورتر پرداخته شد. اين مدل ، به موضوع مزيت رقابتي مي‌پردازد و براي درک بهتر موقعيت رقابتي يک ملت در فضاي رقابتي جهاني سودمند است و همچنين مي‌تواند براي ساير موقعيت‌هاي جغرافيايي مانند استان‌ها مورد استفاده قرار بگيرد. از اين رو این پژوهش ، مدل الماس را به عنوان يك مدل كل نگر بخش صادرات محصولات کشاورزی – برنج و با ديدي منطقه‌اي مورد ارزيابي قرار داده است و سعی در شناسایی عوامل موثربا زاویه دیدی متفاوت دارد.
بیان مسأله تحقیق
صادرات عبارتست از : ” فروش یا عرضه خارجی کالاها و خدمات یک کشور به کشورهای دیگر در ازای دریافت کالاها ، خدمات ، ارز ، طلا ، تسویه بدهی ها به منظور کمک های بلاعوض ، تعمیر ، تکمیل یا شرکت در نمایشگاهها.کشورها منابع داخلی خود را به صادرات اختصاص میدهند زیرا از طریق مبادلات بین المللی ، کالاها و خدمات بیشتری نسبت به تخصیص مستقیم همان منابع به تولید داخلی دریافت می کنند( حسنی ، 1386).” از مهم ترین دلایل صدور کالاها می توان به بهبود کیفیت کالاهای تولیدی ، تولید به مقیاس اقتصادی ، افزایش سطح اشتغال ، تامین درآمد ارزی و در نتیجه رشد و توسعه اقتصادی اشاره کرد .صادرات مرسوم ترین راه ورود به بازارهای بین المللی است و توسعه صادرات منجر به افزایش درآمدهای ارزی ، افزایش سطح تخصصی کشور ، ایجاد سطح استاندارد زندگی ، آماده شدن بستر مناسب برای سرمایه گذاری های جدید می شود. از طرفی توسعه صادرات غیر نفتی ، نارسایی صادرات نفتی مانند نوسانات قیمت نفت ، پایان پذیری این منابع و نیز رشد جمعیت را پوشش میدهد. بعلاوه قطع وابستگی به درآمدهای نفتی به یافتن استعدادهای بالقوه و استفاده صحیح از این تواناییها بستگی دارد. از طرف دیگر توسعه صادرات بدون شناسایی مزیت رقابتی امکان پذیر نیست. فیلیپ سلزنیک اولین فردی بود که عبارت ” مزیت رقابتی ” را در سال ۱۹۵۷ به کار برد. مزیت رقابتی مجموعه‌ای از توانایی‌های منحصر به فرد یک واحد اقتصادی است که اجازه‌ی نفوذ به بازارهای دلخواه و برتری بر رقبا را برای آن واحد فراهم می‌آورد.از نظر تاریخی رویکردهای مختلفی در ارتباط با مزیتهای رقابتی ملل مطرح بوده است. در سال 1990 نگاه دانشمندان نسبت به مزیت رقابتی ملل به ارائه مدل الماس پورتر استاد دانشگاه بازرگانی هاروارد تغییر کرد .برای اولین بار پورتر الگویی را جهت ارزیابی مزیتهای رقابتی ملل ارائه کرد. او جهت بررسی چگونگی کسب مزیت رقابتی ملل در صنایع مختلف و بکارگیری استراتژی کارخانجات برای اقتصادهای ملی در یک پروژه دولتی عملکرد تجاری 10 کشور جهان را به مدت 4 سال مورد مطالعه قرار داد.عوامل مدل الماس یک سیستم خودمحرک و تعاملی هستند و محیطی را خلق می کنند که نوآوری در کشور به سرعت و مرتباً تکرار می شود و هر بخش بر بخش دیگر تاثیر می گذارد. نگاه سلسله مراتبی پورتر به عوامل درون الماس شامل منابع ، صنایع ، تقاضا ، رقابت و دولت می شود ( پورتر، 1990) . پورتر بیان می کند که یک برابری در عصر حاضر وجود دارد و ملل مشابه هم هستند و آن ظرفیتهای ملل است (دانگ-سونگ چو،2007). به دلایل اهمیت موضوعِ تحقیقات پورتر و مدلی که وی ارائه کرده الماس مورد توجه جهانی قرار گرفت . الماس از 4 جزء داخلی مرتبط با هم تشکیل شده که عبارتند از 1. فاکتورهای درونی 2. شرایط تقاضای درونی 3.صنایع مرتبط و هماهنگ کننده 4. استراتژی ، ساختار و رقابت و دو پارامتر خارجی : دولت و شانس (چانگ مون،1998 ) . از سوی دیگر پورتر به این مساله نیز اشاره می کندکه تفاوت ملل در ارزشهای ملی ، فرهنگی ، ساختارهای اقتصادی ، نهادها و تاریخ نقش به سزایی در موفقیت رقابتی دارد. به بیان دیگر تفاوت های برجسته ای در الگوهای رقابت پذیری کشورها وجود دارد : هیچ ملتی نمی تواند در تمامی حوزه ها و صنایع به رقابت بپردازد(پورتر،1990 ). بر اين اساس، مدل الماس براي درک بهتر موقعيت رقابتي يک ملت در فضاي رقابتي جهاني سودمند است و همچنين مي‌تواند براي ساير موقعيت‌هاي جغرافيايي مانند استان‌ها مورد استفاده قرار بگيرد.
اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
با توجه به اینکه جغرافياي كشور از نظر آب و هوا و زيست منطقه‌اي كاملا متنوع مي باشد و لزوم بررسي مناطق مختلف كشور به صورت مستقل امري اجتناب ناپذير است و نیز پتانسيلهاي موجود در قسمتهاي شمالی كشور از جمله استان گیلان، تدوين يك برنامه مدون درون استاني با ديد کل نگر در اين استان از ابزارهاي توسعه استان گیلان و در نتيجه كشور مي‌باشد. از طرف ديگر، بحث رقابت‌پذيري يكي از مهم‌ترين دغدغه‌هاي تجارت و فعاليت در محيط پويا و رقابتي امروز است. نظريه‌اي كه بتواند بیشتر نيازها و شرايط فوق را پاسخگو باشد، مدل “الماس مزيت رقابت ملي” مايكل پورتر است. در نهایت این پرسش مطرح می شود که “عوامل موثر بر صادرات برنج استان گیلان با توجه به مدل الماس پورتر کدامند؟” نتایج حاصل از پاسخ به این پرسش اساسی به انتخاب استراتژی مناسب و تقویت ابعاد موثر بر توسعه صادرات برنج گیلان در چهارچوب مورد بررسی به ربودن گوی رقابت از رقبا در بازارهای بین المللی خواهد انجامید.
اهداف تحقیق
1. شناسایی عوامل مختلف موثر بر صادرات برنج گیلان.
2. کمک به سیاستگذاری های مناسب در زمینه توسعه صادرات برنج استان گیلان.
3. کمک به افزایش سطح صادرات محصولات کشاورزی بویژه برنج استان گیلان و به تبع آن کاهش نرخ بیکاری ، تامین درآمد ارزی و رشد و توسعه کشور.
چارچوب نظری
پورتر به اين مسأله اشاره مي‌کند که تفاوت ملل در ارزش‌هاي ملي، فرهنگي، ساختارهاي اقتصادي، نهادها، و تاريخ، سهم به‌سزايي در موفقيت رقابتي دارد. به بيان ديگر، تفاوت‌هاي برجسته‌اي در الگوهاي رقابت‌پذيري کشورها وجود دارد؛ هيچ ملتي نمي‌تواند در تمامي حوزه‌ها و صنايع به رقابت بپردازد .پورتر با بيان گزاره‌هاي فوق، اهميت و نقش پررنگ ملت‌ها در فضاي اقتصادي حاضر و ارتباط تنگاتنگ تفاوت‌ها و تمايزهاي ملي با دستيابي به مزيت‌هاي رقابتي در اين فضا را جلوه مي‌بخشد.
ويژگي‌هاي مدل الماس پورتر
مدل الماس پورتر، به موضوع مزيت رقابتي مي‌پردازد. موضوعي که به عنوان يک راه‌کار درازمدت براي بقاي اقتصاد ملي کشورها مورد ملاحظه قرار گرفته و انديشمندان بسياري به نظريه‌پردازي در مورد آن پرداخته‌اند. در تئوري‌هاي کلاسيک علم اقتصاد، عناصر مزيت رقابتي مناطق يا کشورها عبارت بودند از: زمين، نيروي کار ساده، موقعيت، منابع طبيعي (مواد اوليه)، و جمعيت منطقه. در حالي که پورتر، عناصر فوق را کافي ندانسته و ماهيت روابط و عناصر شکل‌دهنده‌ي صنايع و حوزه‌هاي کسب-و-کار را موثر مي‌داند. به عبارت ديگر، پورتر براي سؤال «چرا برخي از کشورها در صحنه رقابت بين‌المللي موفق مي‌شوند و برخي ديگر نه؟» جوابي نو ارائه مي‌دهد. جوابي که از مطالعه‌ي عملکرد رقابتي 10 کشور توسعه‌يافته منبعث شده و در قامت مدل الماس جلوه يافته است(پورتر، 1990). بر اين اساس، مدل الماس براي درک بهتر موقعيت رقابتي يک ملت در فضاي رقابتي جهاني سودمند است و همچنين مي‌تواند براي ساير موقعيت‌هاي جغرافيايي مانند استان‌ها مورد استفاده قرار بگيرد. اين مدل، با بازنگري‌هاي صورت گرفته، مبتني بر 6 عامل است؛ عوامل دروني، شرايط تقاضا، صنايع مرتبط و پشتيبان، استراتژي، ساختار و رقابت، دولت، و شانس (اتفاقات پيش‌بيني نشده). شکل ذيل مدل توسعه‌يافته الماس پورتر را نشان مي‌دهد(Moon et al ,1998).
1-5-1. شرايط تقاضاي داخلي
شرايط تقاضاي داخلي، ماهيت و چگونگي تقاضا را در بازارهاي داخلي مشخص مي‌کند. اندازه و رشد تقاضا در رقابت‌پذيري تأثير به‌سزايي دارد. پورتر معتقد است که وجود بازار داخلي بزرگ و در حال رشد، موجب تشويق سرمايه‌گذاران براي توسعه‌ي فن‌آوري و بهبود بهره‌گيري گرديده و اين مسأله به عنوان مزيت رقابتي براي آن ملّت محسوب مي‌شود. در مقابل بازارهاي داخلي کوچک که داراي رشد پائيني هستند، شرکت‌ها و صنايع را تنها به دنبال فرصت‌هاي صادراتي مي‌کشاند. تطبيق شاخص مذکور با هدف مقاله که همانا تحليل ابعاد متفاوت صنعت در استان است، دو کارکرد متفاوت از اين عامل را ارائه مي‌دهد. نخست، وضعيت تقاضاي محصولاتِ توليدي در استان مورد بررسي قرار مي‌گيرد و در گام بعد، ميزان تقاضاي سرمايه‌گذاران براي حضور در استان تحليل مي‌شود.
1-5-2. عوامل مرتبط و پشتيبان
صنايع مرتبط و حمايت‌کننده مي‌تواند شامل تأمين‌کنندگان مواد اوليه يا تجهيزات و ابزارآلات، توزيع‌کنندگان و فروشندگان، سيستم‌هاي توزيع محصول، موسسات تحقيقاتي، سرويس‌هاي مالي مانند بانک‌ها و بورس اوراق بهادار، سيستم‌هاي حمل و نقل، دانشگاه‌ها، مراکز و موسسات تحقيقاتي و صنعتي مي‌باشد(پورتر، 1990).
1-5-3. استراتژي، ساختار، و رقابت
راهبردهاي کنوني حاکم بر حوزه‌ي صنعت استان، ساختار صنعت اعم از بنگاه‌هاي مادر و ساير بنگاه‌ها، ارتباط آنها با يکديگر، و ميزان رقابت در صنايع مختلف از عوامل اصلي در شاخص مذکور به شمار مي‌روند(Moon et al, 1998).
1-5-4. دولت
دولت به عنوان يک نيروي عمده، همواره در رقابت‌پذيري مؤثر است و با مداخله خود در امور مختلف سياسي، اقتصادي و اجتماعي و اعمال قوانين و مقررات بر رقابت‌پذيري تأثير مثبت و حتي منفي داشته است. سياست‌هاي پولي، مالي و بازرگاني و قوانين مالياتي، سياست‌هاي حمايتي، سياست‌هاي اداري و تشکيلاتي، قوانين مربوط به صادرات و واردات، نرخ ارز، حجم پول و نرخ بهره، تورم، هزينه‌هاي دولت و تصميم‌گيري‌هاي ديگر در سطح اقتصاد خرد و کلان، توافق‌هاي رسمي و غير رسمي مقامات سياسي، برقراري يا توسعه روابط سياسي تجاري و يا قطع روابط اقتصادي- تجاري با سايرکشورها از جمله بارزترين عوامل تأثير گذار بر رقابت‌پذيري بنگاه‌ها، صنايع و کشورها هستند که به طور مستقيم با دولت‌ها در ارتباطند(پورتر، 1990).
1-5-5. شانس ( اتفاقات پيش‌بيني نشده)
اتفاقات پيش‌بيني نشده حوادث و مسائلي هستند که بر رقابت‌پذيري ملل تأثيرِ مثبت و يا منفي داشته ولي به صورت تصادفي و خارج از کنترل صنايع، مناطق و حتي دولت‌ها رخ مي‌دهند. حوادث غير مترقبه، جنگ، تحريم‌هاي اقتصادي، شوک‌هاي نفتي، بحران‌هاي اقتصادي-سياسي و يا نوآوري‌هاي عميق تکنولوژيک نمونه‌اي از اتفاقات پيش‌بيني نشده هستند(پورتر، 1990).
1-5-6. عوامل (فاكتورهاي) دروني
مجموعه‌اي از عوامل مؤثر در توليد كالا يا خدمات در سطح ملي كه براي رقابت ضروري هستند. عوامل مذكور به دو دسته‌ي عوامل عمومي و تخصصي تقسيم مي‌شود كه هر يك دسته‌اي از عوامل دروني را در خود جاي داده‌اند.
عوامل عمومي: داده‌هاي ابتدايي فرآيند توليد مانند منابع طبيعي (مواد اوليه)، نيروي كار ساده، زمين، و سرمايه را شامل مي‌شود.
عوامل تخصصي: بر زيرساخت‌هاي ارتباطي و مخابراتي، نيروي كار ماهر (متخصص)، و دانش پيشرفته تأكيد دارد.
مدل تحلیلی تحقیق
اين مدل، با بازنگري‌هاي صورت گرفته، مبتني بر 6 عامل است؛ 1.شرایط تقاضای داخلی 2.عوامل مرتبط و پشتیبان 3.استراتژی ، ساختار و رقابت 4.نقش دولت 5.شانس (اتفاقات پیش بینی نشده) ، 6.عوامل درونی .
شکل زیر مدل توسعه‌يافته الماس پورتر را نشان مي‌دهد(Moon et al, 1998).
219075200660دولت
صنایع مرتبط و پشتیبان
وقایع و حوادث
استراتژی ، ساختار و رقابت
شرایط عوامل
شرایط تقاضای داخلی
00دولت
صنایع مرتبط و پشتیبان
وقایع و حوادث
استراتژی ، ساختار و رقابت
شرایط عوامل
شرایط تقاضای داخلی

شکل شماره 1-1 : مدل الماس پورتر
فرضیه های تحقیق
فرضیه: اهمیت عوامل موثر بر صادرات برنج استان گیلان بر مبنای 6 بعد الماس پورتر با همدیگر متفاوت است.
فرضیه فرعی 1: اهمیت شاخص های بعد شرایط تقاضای داخلی بر صادرات برنج گیلان با هم متفاوتند.
فرضیه فرعی 2: اهمیت شاخص های بعد عوامل مرتبط وحمایت کننده با هم متفاوتند.
فرضیه فرعی 3: اهمیت شاخص های بعد استراتژی ، ساختار و رقابت با هم متفاوتند.
فرضیه فرعی 4: اهمیت شاخص های بعد میزان تاثیر دولت با هم متفاوتند.
فرضیه فرعی 5: اهمیت شاخص های بعد شانس ( اتفاقات پیش بینی نشده) با هم متفاوتند.
فرضیه فرعی 6: اهمیت شاخص های بعد عوامل درونی با هم متفاوتند.
قلمروی تحقیق
1-8-1. قلمروی موضوعی تحقیق : عوامل مختلفی در تعیین مزیت رقابتی و رقابت پذیری یک صنعت یا یک کشور نقش دارند. عوامل مورد بررسی برگرفته از معیارهای رتبه بندی سازمان های جهانی در رقابت پذیری و همچنین مدل های الماس که حاصل تجربیات موفق دانشمندان بزرگی می باشد همچون پورتر ، راگمن ، مون ، وربک ، چو ، مون ، کیم و سایرین . این عوامل عبارتند از شرایط تقاضای داخلی ، عوامل مرتبط و پشتیبان ، استراتژی ، رقابت و ساختار ، نقش دولت ، شانس (اتفاقات پیش بینی نشده) ، عوامل درونی (شامل عوامل مادی و نیروی انسانی).
1-8-2. قلمروی مکانی : عمده ترین هدف مکانی این تحقیق بررسی نظریان کارشناسان و صادرکنندگان انواع برنج در استان گیلان می باشد.
1-8-3. قلمروی زمانی : با توجه به زمان انجام تحقیق ، داده ها در سال 1392-1391 شمسی و 2013 میلادی ، جمع آوری گردیده و در موارد مورد نیاز ، اطلاعات تاریخی و روند تغییرات گذشته نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.
گروه های ذی نفع
به دلیل ابعاد گسترده و زاویه دید متفاوت این پژوهش به صادرات برنج استان گیلان ، کاربردهای وسیعی برای ان متصور است. در سطح کلان دولتمردان و سیاستگذاران و تصمیم گیرندگان شاغل در سازمانهایی که به نحوی در امر صادرات و واردات دخیل اند ، مانند وزارتخانه های صنایع و معادن ، بازرگانی ، سازمان توسعه صادرات ایران ، امور خارجه ، دارایی ، سازمان توسعه تجارت ، اتاق بازرگانی ایران ، اداره گمرک و بنادر ، سازمان مناطق آزاد ، مجمع تشخیص مصلحت نظام و موسسه مطالعات و پژوهش های بازرگانی از ذی نفعان دولتی این پژوهش به شمار می روند. در سطح خردگروه بعدی توزیع کنندگان ، تولیدکنندگان ،صادرکنندگان ، کارشناسان و متخصصین ، و تمام کسانی که به نحوی تمایل به کارآفرینی و آغاز فعالیت در زمینه صادرات برنج استان گیلان دارند به نحوی از نتایج این پژوهش منتفع خواهند شد.
نوآوری تحقیق
با توجه به پژوهش های انجام شده، این تحقیق به دلیل پرداختن به محصول برنج و به طور خاص برنج استان گیلان و ارزیابی وضعیت صادرات آن بر اساس مدل الماس گون پورتر تحقیقی منحصر بفرد می باشد.
تعریف مفاهیم و واژگان کلیدی تحقیق
مزیت رقابتی : مزیت رقابتی ارزش های قابل ارائه برای مشتریان است ، به نحوی که این ارزشها از هزینه پرداختی مشتری بالاتر بوده و رقبا از سطح کمّی و کیفی پایین تری برخوردارند(پورتر، 1990). مزیت رقابتی میزان فزونی جذابیت پیشنهادهای شرکت در مقایسه با رقبا از نظر مشتریان است(کیگان، 2008).
رقابت پذیری : رقابت پذیری ، قابلیت ها و توانمندی هایی است که یک کسب و کار ، صنعت ، منطفه و یا کشور دارا هستندو می توانند آن را حفظ کنند تا در عرصه رقابت بین المللی نرخ بازگشت بالایی را در فاکتورهای تولید ایجاد کرده و بر نیروی انسانی افزوده و ماندن در صحنه رقابت عادلانه و بین المللی برای یک دوره طولانی را تجره کنند.
رقابت پذیری ملی : درجه است که یک کشور بتواند تحت شرایط بازار ازاد و مناسب کالاها و خدماتی ارائه دهد که به بازارهای بین المللی دست یابد و همزمان درآمد واقعی و کیفیت زندگی مردم آن کشور برای یک دوره بلندمدت بهبود یابد(Chiang Kao,et al,2007). رقابت پذیری ملی اشاره به توانایی کشورها جهت ایجاد ، معرفی و توزیع خدمات و محصولات در عرصه تجارت بین المللی دارد و این در حال حاضر از طریق منابع رقابت پذیر ، ثروت و درآمدهای ملی افزایش می یابد(Scott&Longge, 1985).
بازاریابی جهانی : به فرآیند تمرکز منابع و اهداف شرکت بر روی فرصت های بازارهای جهانی اطلاق می گردد (کیگان،2008).
گستره جهانی : به محیط های جهانی دلالت دارد که شامل یک یا چند کشور ، منطقه ازاد اقتصادی مناطق جغرافیایی می گردد. در چنین محیط هایی می توان فعالیت ها به طور سیستمی ، متعامل و پویا در سراسر جهان در نظر گرفت تا فعالان اقتصادی به رقابت با یکدیگر بپردازند.
فصل دوم :
مرور منابع / ادبیات تحقیق / پیشینه تحقیق
مقدمه
“کامروايي ملي اکتسابي است، نه موروثي” . مايکل پورتر با نشاندن جمله‌ ي پيشين در طليعه‌ ي مقاله‌ ي مشهور خود، مزيت رقابتي ملل، فلسفه‌ي وجودي و هدف نهايي مدل الماس را آشکار مي‌سازد. به اعتقاد وي، در عصر حاضر، عناصر اقتصاد کلاسيک اعم از نيروي کار، نرخ بازگشت، و ارزش پولي به تنهايي سبب‌سازِ رشد ملي نيستند؛ بلکه توان رقابتي يک ملت به ظرفيت صنايع آن براي نوآوري و تعادلي بستگي دارد. عناصري که خود به خلق و جذب دانش به عنوان اساس و پايه رقابت در عصر حاضر نيازمندند.از سوي ديگر، پورتر به اين مسأله نيز اشاره مي‌کند که تفاوت ملل در ارزش‌هاي ملي، فرهنگي، ساختارهاي اقتصادي، نهادها، و تاريخ، سهم به‌سزايي در موفقيت رقابتي دارد. به بيان ديگر، تفاوت‌هاي برجسته‌اي در الگوهاي رقابت‌پذيري کشورها وجود دارد؛ هيچ ملتي نمي‌تواند در تمامي حوزه‌ها و صنايع به رقابت بپردازد .پورتر با بيان گزاره‌هاي فوق، اهميت و نقش پررنگ ملت‌ها در فضاي اقتصادي حاضر و ارتباط تنگاتنگ تفاوت‌ها و تمايزهاي ملي با دستيابي به مزيت‌هاي رقابتي در اين فضا را جلوه مي‌بخشد. گزاره‌هايي که اساس و جوهره‌ي مدل الماس بوده و تناسب بهره‌گيري از مدل مذکور در پژوهش پيش‌روي را نشان مي‌دهد. لذا در این فصل به بررسی آراء و عقاید دانشمندان دیگر و چرایی انتخاب مدل الماس پورتر می پردازیم.
2-1. مفاهیم ابتدایی رقابت پذیری ملل
2-1-1. نظریات مرکانتیلیست ها
مرکانتیلیست ها طرفدار کنترل شدید بر تجارت بودند. آنها سعی داشتند نشان دهند که اهداف کشورها در تضاد با یکدیگر قرار دارند. توجه مرکانتیلیست ها یا سوداگران براساس دیدگاهی مادی گرایانه بیشتر معطوف به ثروت کشورها به عنوان عامل رقابت پذیری ملل بود. مطابق نظر مرکانتیلیست ها ثروت یک کشور از روی موجوی فلزات قیمتی آن کشور ( به ویژه طلا ) اندازه گیری می شد. از دیدگاه آنان یک کشور به کمک طلا و پول می توانست ارتش را تجهیز کند ، وسایل و ابزار و ناوگان مورد نیاز برای یکپارچه نگهداشتن قدرت خویش را فراهم کند و مستعمراتی به دست آورد. بنابراین به منظور جمع آوری طلا ، کشور می بایستی صادرات خود را تشویق و واردات خود را محدود می کرد که در نتیجه تولید و اشتغال ملّی را بالا می برد (غفاری ، 1385).
2-1-2. نظریه مزیت مطلق
نظریه پردازان سنتی کسب و کار همواره به مسائلی از قبیل سرمایه ، نیروی کار و منابع طبیعی به عنوان رقابت پذیری ملل توجه کرده اند. در واقع تعداد زیادی نمونه های مختلف وجود دارد که نظریه پردازان ابتدایی آنها را بیان کرده اند. با اهمیت ترین مدل محتوایی به لحاظ تاریخی به آدام اسمیت و دیوید ریکاردو بر می گردد. شروع بی پایان بهترین ها و اشتباه در امور غلط (2007،cho et al ) یکی از اهداف آدام اسمیت در کتاب ثروت ملل نقض نظریات مرکانتیلیست ها بود. تغییرات تئوریک نتیجه و پیامد طبیعی مضامین تاریخی هستند. ممکن است تمامی کشورها به طور همزمان در جهت افزایش صادرات و کاهش واردات چنین سیاستی را اعمال کنند که در آن صورت امکان مبادله بین کشورها دچار مشکل می شود. بنابراین باید برخی کشورها به عنوان کشورهای پیرامون ، تحت استعمار قرار گیرند تا کشورهای استعمارگر بتوانند به اهداف خود دست یابند(دنیای اقتصاد ). آدام اسمیت از تجارت آزاد به عنوان بهترین سیاست برای کشورهای جهان نام می برد. او ملل را این طور راهنمایی می کند که هریک از طریق تجارت آزاد به دنبال تولید کالاهایی باشند که در آنها مزیت مطلق دارند. بنابراین سطح تولید و کارآیی در جهان افزایش می یابد و همه از آن منتفع خواهند شد. نظریه مزیت آدام اسمیت ، برخورداری از کارآیی در تولید را عامل موفقیت و مزیت برای یک کشور در تجارت آن کالا می داند(پورتر ،1990). بنابراین اسمیت با رد دیدگاه سوداگران ، اعتقاد داشت که در تجارت آزاد مبتنی بر مزیت مطلق یک کشور ، ملل منتفع نمی شوند بلکه کشورها به طور همزمان منتفع خواهند شد (غفاری ،1385).
2-1-3. نظریه مزیت نسبی
حدود 40 سال بعد از اسمیت ، قانون مزیت نسبی که هنوز به صورتی غیرقابل تردید استدلال بسیاری از علمای تجارت بین الملل است ، جهت تبیین بخش مهمی از تجارت جهان ارائه گردید.هر چند تئوری مزیت نسبی عموماً به دیوید ریکاردو نسبت داده می شود اما پیش از آن می توان این نظریه را به طور اجمالی در کارهای رابرت تورنر نیز مشاهده کرد ، بنابراین بجاست تئوری مزیت نسبی به تورنر- ریکاردو نسبت داده شود (غفاری ،1385). تئوری مزبور بیان می دارد ، بعنوان مثال حتی اگر کشوری در تولید دو کالا دارای عدم مزیت در مقایسه با کشور دیگری باشد ، داد و ستدی که حاوی منافع متقابل برای هر دو طرف است می تواند صورت گیرد. بدین صورت کشوری که دارای کارآیی کمتر است باید در تولید و صدور کالا یی تخصص یابد که در آن عدم مزیت مطلق کمتری دارد بعبارت دیگر ، آن کشور در مورد یک کالا از مزیت نسبی نسبت به کالای دیگر برخوردار است و در مقابل ، کالای دیگر را وارد نماید. به طور کلی نظریه مزیت نسبی ریکاردو بر تفاوت کارآیی و بهره وری نیروی کار مبتنی است و آن را عامل موفقیت جهانی صنایع و کشورها قلمداد می کند (پورتر،1990).
2-1-4. نظریه هکشر – اوهلین
هکشر-اوهلین در توضیح دلایل تفاوت میان قیمت نسبی کالاها در دو کشور ، نظریه مکملی را ارائه می کنند که در آن دلیل این اختلاف را تفاوت در استعدادهای عوامل تولید ، تکنولوژی یا ذائقه مردم کشورها بیان می دارند. آنها بر خلاف ریکاردو که صرفاَ بر جنبه عرضه تاکید دارد ، دو سوی بازار یعنی عرضه و تقاضا را مورد توجه قرار می دهند . اختلاف در استعدادهای عوامل تولید یا تکنولوژی به اختلاف در امکانات تولید و عرضه در کشور منجر می شود و اختلاف در ذائقه و سلیقه مردم وضعیت تقاضا را مشخص نموده و در نهایت منجر به تعیین قیمت عوامل تولید و محصول می گردد. هر یک از تفاوتهای مزبور به تنهایی و یا با یکدیگر ، می توانند مبنای تجارت متقابل قرار گیرند. بنابراین شدت استفاده از عوامل تولیدِ گرانتر یا ارزانتر در تولید یک نوع کالا ، نوع کالای وارداتی و صادراتی هر کشور را تعیین کرده و با توجه به اختلاف در قیمت عوامل میان کشورها ، تجارت بین آنها میسر می گردد(غفاری، 1385).عدم صحت و ضعف بسیاری از فروض رقابت کامل که مبنای شکل گیری نظریات کلاسیک از زمان آدام اسمیت و نظریات پس از آن بود به مرور زمان آشکار شد و مورد توجه قرار گرفت. بنابراین از نیمه دوم قرن بیستم مطالعات دیگری به انجام رسید که نتیجه آن ارائه مزیت رقابتی ملل توسط پورتر بود.
2-2. روند ظهور رقابت پذیری نوین
مطالعات نوین بر روی رقابت پذیری ملل تقریبا از 1940 آغاز گردیده اما همچنان تعریف واضحی از آن ارائه نشد و بین نظریه پردازان این حوزه ، ارتباط تئوری های تجارت و عوامل رقابت پذیری اختلاف نظر وجود داشت. پس از بحران اقتصادی جهان در اوایل 1980 رویکردی جدید در مسایل مدیریت استراتژیک مطرح گردید. ابتدا تحقیقاتی در ارتباط با رقابت صنایع و استراتژی آنها مطرح شد سپس نظریات مزیت رقابتی و در نهایت رقابت پذیری ملل به عنوان مفاهیم نوین در سال 1990 نگاه کلی به این مقوله را تغییر داد.این تغییرات نتایج یک دهه تحقیقات علمی توسط گروه های متخصصی از سرتاسر جهان بود. از اوایل دهه 80 رییس جمهور ایالات متحده ، رونالد ریگان ، طی یک پروژه ملی پروفسور پورتر استاد دانشگاه بازرگانی هاروارد را مامور چنین تحقیقاتی کرده بود. پورتر به عنوان مشاور عالی استراتژیک دولتی در سطح بین الملل ، در راس تیم های استراتژیک تدوینگر برنامه های استراتژیک کشورهای متعددی بوده است. از جمله ایالات متحده ، کانادا ، نیوزلند، کره ، سنگاپور، اسپانیا و… (Moon et al ,1998). او براساس تحقیقاتی که در 10 کشور منتخب داشت ، در کتای مزیت های رقابتی ملل، الگویی تحلیلی جهت ارزیابی و رتبه بندی مزیت های رقابتی ملل ارائه کرد و آن را الماس نامید(Ozlem Oz,2002). پورتر بیان می کند که پایداری مزیت های رقابتی کشورها در سطح صنایع توسط شش عامل با دیگر کشورها قابل مقایسه است. این مدل ابتدا در 10 کشور : 8 کشور توسعه یافته و 2 کشور در حال توسعه ( دانمارک ،آلمان ، ایتالیا ، ژاپن ، کره ، سنگاپور ، سوئد و سوئیس ، انگلستان ، و ایالات متحده ) مورد بررسی قرار گرفت (پورتر ،1990) . با تبیین مدل الماس توسط پورتر ، با تکیه بر تحقیقات و تجربیات وی در حوزه رقابت پذیری ملل و با توجه به اهمیت موضوع توجه خاصی به این حوزه شد. پس از آن سیلی از نظریات ، مدلها، کاربردها و انتقادات درباره مزیت رقابتی ملل جاری شد و نظریه پردازان مختلفی سعی در توسعه و اجرا و اصلاح مدل الماس کردند. در حوزه نظری افرادی چون دانینگ ، راگمن ، وریک ، بوش، چو و مون با نقد مدل پورتر به اصلاح و ارائه مدل الماس پرداختند. بیشتر انتقادات در ارتباط با محیط رقابتی ، عوامل انسانی ، شرکتهای چند ملیتی و نقش فرهنگ بود.
راگمن نشان داد که در اقتصادهای باز و کوچک ارتباط نزدیکی بین رقابت پذیری یک کشور با کشورهای واقع در یک منطقه یا با شرکای تجاری اصلی همچون ایالات متحده و کانادا وجود دارد (Rugman, 1991) و در نهایت مدل الماس مضاعف توسط وی ارائه شد. راگمن و دی کروز الماس مضاعف را جهت تحلیل رقابت پذیری بین ایالات متحده و کانادا به کار بردند(D.Cruz&Rugman,1993). چو با رویکردی متفاوت مدل 9 عاملی را برای ارزیابی وضعیت رقابت پذیری ارائه کرد. مجله تحقیقات مدیریت استراتژیک جهانی در یک ویژه نامه با عنوان ماورای مدل الماس ، کاربردها و نقدهایی که راجع به مدل الماس ارائه شده بود منتشر کرد. مون ، راگمن و وریک در ویژه نامه مذکور الماس مضاعف را معرفی و اصلاحاتی را برای الماس به عنوان ضمیمه الحاقی مدل پورتر پیشنهاد کردند(Moon et al ,1995).
در طی این سالها پورتر همواره ضمن مباحث و گفتگوهای متعددی که در محافل علمی و صنعتی انجام می داد نقطه نظرات سایر منتقدین را مد نظر داشت. به همین دلیل مجددا کتاب او همراه با اصلاحاتی دوباره در سال 1997 به چاپ رسید. همچنین او با افزودن عوامل مختلف به همراهی دو محقق عملکرد الماس را در رقابت پذیری ژاپن بررسی کردند. آنها ضمن وفاداری بر مدل الماس این بار فعالیتهای تجاری از طریق شرکت های بین المللی را نیز دقیق تر تشریح نمودند( پورتر و دیگران ،2000).
ماسکولکا و برگن استوک در مجله بیزینس هاریزونز مقاله ای با عنوان ” یک داستان غم انگیز ، آیا الماس فرانسه فراموش شده؟” نگاهی مجدد به مدل الماس داشتند. مارک جگرز 2003 بر اساس یک نگاه اقتصادی به صنایع در مقاله ای با نام ” آیا مدل الماس همیشه کارآ می باشد؟ ” تحلیل دیگری از مدل الماس ارائه داد. در آخرین تلاشها جهت گسترش مفاهیم رقابت پذیری و مدل الماس ، چو، مون و کیم در تلاشی مجدد طی یک همکاری مدل الماس ثانویه را بر اساس مدل الماس و با رویکرد MASI تقسیم بندی و رتبه بندی جدیدی را جهت تبیین رقابت پذیری بین المللی در تحقیقات تجارت بین الملل ارائه داد(Cho et al ,2007).
-419100-95251-419101-95250
410527566040عوامل انسانی
00عوامل انسانی
156210065405عوامل مادی
00عوامل مادی

1552575445770مدل 1 : الماس (منفرد)
پورتر 1990
پورتر1998
پورتر ، تاکوچی و ساکاکیبارا 2000
پورتر 2003
00مدل 1 : الماس (منفرد)
پورتر 1990
پورتر1998
پورتر ، تاکوچی و ساکاکیبارا 2000
پورتر 2003
-152400438785مسائل داخلی
00مسائل داخلی
4105275455295مدل 2 : مدل 9 عاملی
چو 1994
چو- مون 2000

00مدل 2 : مدل 9 عاملی
چو 1994
چو- مون 2000

164782513906500
4105275156845155257514732000
155257599060مدل3 : الماس مضاعف
راگمن1991
راگمن – دی کروز 1993
مون ، راگمن و وربک 1998
دانینگ 20003
00مدل3 : الماس مضاعف
راگمن1991
راگمن – دی کروز 1993
مون ، راگمن و وربک 1998
دانینگ 20003
-15240099060مسائل بین المللی
00مسائل بین المللی
410527599060مدل 4: الماس مضاعف ثانویه
چو ، مون و کیم 2006

00مدل 4: الماس مضاعف ثانویه
چو ، مون و کیم 2006

164782542100500
شکل 2-1 : روند تکامل مدلهای الماس (Cho et al ,2007).
مدل اصلی الماس در دو مسیر متمایز گسترش یافت. مدل 2 در نمودار 1 الماس جدیدی را معرفی می کند که عوامل انسانی را به صورت یک منبع مزیت رقابتی بین المللی به مدل الماس اولیه افزوده است. مدل 2 همان مدل 9 عاملی مون است که علاوه بر 4 عامل الماس 4 عامل انسانی را نیز به آن اضافه نموده ، بنابراین از ساختاری کاملتر و پیشرفته تر برخوردار گردیده است. اما همچنان هر یک از این عوامل تنها در محیط داخلی یک کشور ارزیابی می شوند و توجهی به مسائل بین المللی و خارجی ندارند (Cho et al ,2007). از سوی دیگر مدل3 با عنوان الماس مضاعف (دوگانه ) اولیه همان الماس اصلی است که در گستره رقابت پذیری ملی از مسائل داخلی تا مسائل بین المللی را مورد توجه قرار داده است. بنابراین ادغام این دو مدل توسعه یافته با یک چارچوب کلی منجر به شکل گیری الماس مضاعف ثانویه (DDD) گردید.در سمت راست و پایین مدل الماس مضاعف ثانویه نشان داده شده که تمامی خصوصیات مدلهای پیشین را در بر گرفته است. هم عوامل فیزیکی و انسانی و هم مسائل داخلی و خارجی . به همین دلیل انتظار میرود که تشریح کاملتری از وضعیت رقابت پذیری ملل نسبت به مدلهای قبلی ارائه نماید داد(Cho et al ,2007).
2-3.طبقه بندی مفاهیم نظری رقابت پذیری نوین
تحقیقات زیادی در ارتباط با رقابت پذیری انجام شده است اما عموما سطوح مورد ارزیابی رقابت پذیری بر کارخانجات و یا سطوح صنایع متمرکز بوده است. با مروری بر ادبیات رقابت پذیری کشورها میتوان نظریات و تحقیقات این حوزه را در سه دسته طبقه بندی کرد.
دسته اول شامل عباراتی می شود که با بیان یک یا چند جمله سعی در تعریف رقابت پذیری کشورها ، تشریح عوامل ، اهمیت و ابعاد آن دارند. با ارائه نظریاتی ویژگیهای کارکردی آن را اعم از چگونگی تصمیم گیری و انتخاب راهکار ، راههای کسب مزیت رقابتی و نتایج رقابت پذیری کشورها بیان میدارند. این دسته عموما بسیار کلی ، مبهم و شامل تفسیرهای گوناگونی بوده و تصویر روشنی از مساله ارائه نمی کنند. بیش از اینکه یک برداشت و نتیجه علمی باشند ، اظهارنظرهای شخصی یا تصورات ذهنی از رقابت پذیری هستند.
دسته دوم طبقه بندی هایی هستند که از وضوح بیشتری نسبت به دسته اول برخوردارند.فهرستی از ویژگیها ، معیارها و زیرشاخه های آنها را برای کشورهای مختلف در این زمینه طبقه بندی می کنند و با بکارگیری این معیارها نتایج و اثرات عوامل را بر هم بیان می کنند. موارد متعددی از این گونه طبقه بندی ها و جداول مشاهده می شود. ساختار ساده و عدم پیچیدگی های مفهومی از بارزترین ویژگی های اینگونه فهرست ها هستند.
دسته سوم مدلهایی هستند که با طرحی هندسی عوامل را در کنار یکدیگر قرار می دهند و تعاملات آنها را بر هم تشریح می کنند. از مهم ترین ویژگی های این مدل دقت ، درک واضح ، کاربردی ، واقع گرایانه تر و در عین حال جامع بودن آنهاست. در این مدلها مهم ترین و اثربخش ترین عوامل تاثیرگذار بر رقابت پذیری دسته بندی شده اند. در قالب چنین طرحی ، تصویری روشن و شماتیک از موضوع رقابت پذیری با نگاهی سیستماتیک و نظام مند ارائه شده است. بحث اصلی این پژوهش در ارتباط با این گونه مدلهای رقابت پذیری است.
2-4. تعریف رقابت پذیری
در سال 1985 کمیسیون رقابت پذیری صنعتی در واشنگتن، وابسته به نهاد ریاست جمهوری رقابت پذیری را به شرح زیر تعریف کرد. در یک تعریف جامع رقابت پذیری یک کشور درجه ای است که بتواند تحت شرایط بازار آزاد و مناسب ، کالاها و خدماتی را ارائه دهد که به استانداردهای بازار بین المللی دست یافته و در عین حال همزمان درآمد واقعی و کیفیت زندگی مردم آن کشور برای یک دوره بلند مدت بهبود یابد(طارق خلیل،1381). اشخاصی همچون پورتر ، کروگمن و فردبرگ نیز از همین تعریف استفاده کرده اند . از نظر اسکات و لوج رقابت پذیری ملی اشاره به توانایی کشورها جهت ایجاد ، معرفی و توزیع خدمات و محصولات در عرصه کسب و کار بین المللی دارد و از طریق منابع درآمدها افزایش یابد(Scott&Lidge,1995). موسسه توسعه مدیریت ،رقابت پذیری ملی را نحوه ی عملکرد دولتها در ایجاد و حفظ محیطی که در آن به رقابت بپردازند تعریف می کند(IMDyearbook,2005). مجمع جهانی اقتصاد رقابت پذیری را مجموعه ای از برنامه ها خط مشی ها و سیاست های حمایتی – اقتصادی می داند که نرخ رشد اقتصادی را از یک وضعیت متوسط به وضعیت عالی ارتقا دهد(WEF report,2008). گرچه تعاریف کاملا مشابه نیستند اما همه آنها دارای یک وجه مشترک بوده و آن به وجود آوردن یک محیط مساعد جهت توسعه سطح رفاه یک کشور است(Ozlem Oz,2002).
2-5. فهرست و جداول رقابت پذیری
هرساله بعضی از سازمانها همچون انجمن توسعه اقتصادی ، مجمع اقتصاد جهانی و موسسه توسعه مدیریت با فهرست بندی کردن عوامل و زیرمجموعه ها، سطوح رقابت پذیری کشورها را مقایسه و رتبه بندی می کنند. این رتبه بندی به تصمیم گیرندگان سیاست ملی و سرمایه گذارن کمک می کند تا روابط دستیابی موفقیت کشورها را بررسی و بهترین گزینه ها را انتخاب کنند. مجمع جهانی اقتصاد ، مسائل حقوقی ، زیرساخت ها، ثبات کلان اقتصادی ، بهداشت و تحصیلات مقدماتی ، آموزش عالی ، عملکرد بازار کالا ، کارآیی بازار کار ، رضایتمندی بازار ملی ، توانمندی های تکنولوژیک ، اندازه بازار ، رضایتمندی از کسب و کار و نوآوری، ارکان و معیار رتبه بندی این مجمع می باشند(WEF report,2008). موسسه توسعه مدیریت با فعالیتی مشابه WEF رقابت پذیری کشورها را طی دو سطح بررسی می کند. ابتدا بر اساس 4 گروه عملکرد اقتصادی ، کارآیی دولت ، کارآیی کسب و کار و زیرساخت ها عوامل رقابت پذیری را تقسیم می کند و سپس در دو سطح اجزای ارزیابی را بیان می کند. در حالی که این موسسه از 33 شاخص استفاده نموده اما در آخرین گزارش تعداد کشورهای مورد مطالعه تنها 55 مورد بوده است(IMDyearbook,2005). از وجوه تشابه این دو سازمان واقع شدن آن در شهر ژنو سوییس است. تفاوت اصلی بین فهرست های این دو موسسه این است که مجمع جهانی اقتصاد تاکید بیشتری بر داده های نرم ( نظر خبرگان) دارد در حالی که موسسه توسعه مدیریت بر آمار و ارقام موجود تاکید می کند ضمن اینکه بخش اعظم مطالعات IMD مربوط به کشورهای اروپایی می شود(Sanjaya lall,2001). لازم به ذکر است نحوه ارزیابی این موسسات در طی سالیان گذشته به طور مستمر اصلاح شده و بهبود یافته است به صورتی که IMD در ابتدا سه عامل اقتصادی ، ملی و تکنولوژیکی را مدنظر قرار می داد و -1905004122794کارآیی کسب و کار
کارآیی دولت
بهره وری
بازار کار
مالی
سوابق مدیریت
رویکردها و ارزشها
شرایط مالی جامعه
سیاستهای مالیاتی
ساختار اداری
قانون کسب وکار
ساختار اجتماعی
اقتصاد داخلی
تجارب بین المللی
سرمایه گذاری بین المللی
نظام استخدامی
هزینه
زیر ساختها
زیر ساختارهای عمومی
زیرساختار تکنولوژیک
زیرساختارهای علمی
سلامتی و محیط زیست
رقابت پذیری کشورها
عملکرد اقتصادی
0کارآیی کسب و کار
کارآیی دولت
بهره وری
بازار کار
مالی
سوابق مدیریت
رویکردها و ارزشها
شرایط مالی جامعه
سیاستهای مالیاتی
ساختار اداری
قانون کسب وکار
ساختار اجتماعی
اقتصاد داخلی
تجارب بین المللی
سرمایه گذاری بین المللی
نظام استخدامی
هزینه
زیر ساختها
زیر ساختارهای عمومی
زیرساختار تکنولوژیک
زیرساختارهای علمی
سلامتی و محیط زیست
رقابت پذیری کشورها
عملکرد اقتصادی
گزارش رقابت پذیری جهانی به 9 عامل تمرکز داشته است. نمونه ای از عوامل در شکل 2-2 نشان داده شده است.
شکل 2-2: طبقه بندی سطوح اول و دوم رقابت پذیری کشورها ( موسسه مدیریت توسعه ).
(IMDyearbook,2005)
-2952823221990اقتصاد
تکنولوژی
منابع انسانی
مدیریت
اقتصاد داخلی
دولت
تجارت بین المللی
مالی
زیرساختارها
فنآوری اطلاعات
تحقیق و توسعه
مدیریت فنآوری
کیفیت و کمیت
هزینه نیروی کار
قانون کار
کفایت مدیران
فرهنگ سازمانی
پیوستگی صنایع
عملکرد بین المللی
بهره وری
رقابت پذیری کشورها
00اقتصاد
تکنولوژی
منابع انسانی
مدیریت
اقتصاد داخلی
دولت
تجارت بین المللی
مالی
زیرساختارها
فنآوری اطلاعات
تحقیق و توسعه
مدیریت فنآوری
کیفیت و کمیت
هزینه نیروی کار
قانون کار
کفایت مدیران
فرهنگ سازمانی
پیوستگی صنایع
عملکرد بین المللی
بهره وری
رقابت پذیری کشورها
در حالی که یک نهضت جهانی جهت ارزیابی شرایط رقابت پذیری در اغلب کشورها صورت گرفته و کشورهای متعددی ، موسسه ، انجمن و سایت های رقابت پذیری را درون خود راه اندازی کرده اند ، بعضی افراد نیز فهرست هایی را بعنوان عوامل رقابت پذیری معرفی کرده اند. جرج افوری مسائل بین المللی پیش روی کارخانجات را در کشورهای با درآمد پایین و متوسط مقایسه می کند(Ofori,2003). از نظر دوریان بهره وری ، شرایط اقتصادی ، پایداری سیاسی – اجتماعی و منابع انسانی ، چهار بخشی هستند که می بایست برای تداوم رقابت پذیری حمایت شوند. شول انسل و همکارانش ده عامل شاخص های عملکرد دولت ، محیط کلان اقتصادی ، تکنولوژی و نوآوری ، منابع انسانی ، زیرساخت های عمومی ، موسسات ملی ، رقابت داخلی ، توسعه خوشه ها ، استراتژی و عملیات شرکت ها و محیط را برای ارزیابی رقابت پذیری کشورها معرفی می کنند.
شکل 2-3 : طبقه بندی عوامل رقابت پذیری کشورها(Chaiang et al,2007)
2-6. مدلهای رقابت پذیری ملل
بخش دیگری از نظریات رقابتی ملل که بحث اصلی این پژوهش می باشد شامل مدلهایی می شود که عوامل را در ساختاری نظام یافته گرد هم آورده اند. این مدلها ابتدا توسط پورتر و سپس توسط دیگران بسط و گسترش یافت. ریچارد رایان الماس پورتر را مشابه نظریه اسمیت برای عصر حاضر معرفی کرده که با اجتناب از بکارگیری متغیرهای فیزیکیِ صرف نگاهی مبتنی بر آمار و پویایی رقابت دارد(rayan,1990).
2-6-1. مدل الماس مایکل پورتر (1990)
پورتر مسائل اساسی رقابت بین المللی را این گونه بیان می کند؛ ” چرا بعضی از ملل موفقند و بعصی دیگر شکست می خورند؟” با این سوال او بیان می کند که یک برابری در عصر حاضر وجود دارد و آن همان ظرفیت ها و توانمندی های کشورها در کسب مزیت رقابتی است. طرح جدیدی از نظریه ای که توسط آدام اسمیت و در ادامه توسط ریکاردو بیان شده بود. پورتر بیان می کند که ملل، مشابه هم هستند و برای موفقیت و پیشرفت در صنایع یا بخشی از صنعت ، ملل مختلف دارای قابلیت های ویژه ای هستند. وی پاسخ سوال فوق را در چهار ویژگی مهم در گستره محیط ملی کشورها جست وجو می کند. شرایطی که تحت آن سازمانها و شرکتهای بومی و سایر شرکتها رقابت نموده و باعث ایجاد ، حفظ و ارتقاء یا افول مزیت رقابتی می شوند(Moon et al,1998). متغیرهای مدل الماس واژه هایی مفید و پرکاربرد برای تحلیل وضعیت رقابت پذیری ملی هستند. بر اساس این رویکرد ، یک کشور ، یک صنعت و حتی یک کارخانه این قابلیت را دارد تا به جایگاه رقابتی ممتازی برسد که از نظر کشورهای دیگر بسیار دور و دست نیافتنی باشد(Ozlem Oz,1990). پورتر رقابت پذیری را حاصل تعامل و بر هم کنش چهار عامل اصلی ، درونی و مرتبط با هم می داند و معتقد است که مزیت رقابتی ملل از طریق آنها حاصل می شود(پورتر، 1990). آنها عبارتند از :
شرایط ِ عوامل
شرایط تقاضای داخلی
صنایع مرتبط و پشتیبان
استراتژی ، رقابت و ساختار
-114300233680شرایط عوامل تولید
استراتژی ، رقابت و ساختار
وضعیت صنایع مرتبط و حمایت کننده
شرایط تقاضای داخلی
00شرایط عوامل تولید
استراتژی ، رقابت و ساختار
وضعیت صنایع مرتبط و حمایت کننده
شرایط تقاضای داخلی

شکل 2-4 : الماس داخلی کشورها (Porter,1990)
الماس پورتر ، یک سیستم تبادلی دو طرفه است که تاثیر هر عامل بر مزیت رقابتی ملل در صنعت خاص به وضعیت و شرایط سایر عوامل وابسته است. این مدل به صورت واضح وابستگی های متغیرهای با اهمیتی را در مللی که دارای رقابت پذیری اند مشخص می کند. مدل الماس با رویکردی پویا و متحرک طراحی شده است . همچنین مزیت هر عامل می تواند در سایر عوامل نیز ایجاد مزیت کرده و آن را بهبود بخشد(پورتر، 1990). هر چند ممکن است صنایع خاصی با یک یا دو عامل به مزیت رقابتی دست یابند ، ولی این صنایع عمدتا وابسته به منافع طبیعی بوده و بر اساس فناوریها و مهارت های سطح پایین فعالیت می نمایند. البته چنین مزیتهایی معمولا بی ثبات و آسیب پذیر می باشند. زیرا چنین توانمندی هایی به سرعت قابل انتقال بوده و رقبا در سطح جهانی به سرعت جایگزین می شوند(Echo et al,2007). اغلب دیگر مدلهای مطرح شده به صورت واضح اهداف ارائه شده در زیرسیستم های مدل رقابتی پورتر را بیان می کنند(Moon et al,1998).
وی تاثیر دو عامل برونی دیگر را نیز حائز اهمیت می داند ، اما برای آنها حالتی کمکی و غیر مستقیم قائل است که نحوهء عملکرد این دو عامل را بر روی چهار عامل یاد شده تاثیر گذاشته و از طریق آنها باعث دگرگونی در مزیت رقابتی ملل میشود. در نهایت شکل کلی مدل الماس پورتر به صورت زیر ترسیم می گردد و شامل موارد زیر است :
اقدامات دولت
شانس و رویدادهای اتفاقی
شرایط عوامل
شرایط تقاضای داخلی
صنایع مرتبط و پشتیبان
استراتژی ، ساختار و رقابت
117612266065وقایع و حوادث
استراتژی ، ساختار و رقابت
شرایط عوامل
دولت
صنایع مرتبط و پشتیبان
شرایط تقاضای داخلی
00وقایع و حوادث
استراتژی ، ساختار و رقابت
شرایط عوامل
دولت
صنایع مرتبط و پشتیبان
شرایط تقاضای داخلی

شکل 2-5: مدل الماس (Porter,1990)
پورتر به همراه بسیاری از همکارانش در کشورهای مختلف مدل الماس را بکار گرفت. علاوه بر این بسیاری از کشورها نیز الماس را در تحقیقات رقابت پذیری بکارگرفتند. لذا الماس در این تحقیقات از اعتبار بسیار بالایی برخوردار گردیده و به مرور زمان قابلیت های خود را به تایید رسانده است. مدل الماس برای کشورهایی که به دنبال رقابت در سطح جهانی هستند حائز اهمیت تشخیص داده شده است(Ickis, 2006).
2-6-2. مدل الماس دانینگ – پورتر (1991)
در حالیکه مدت کوتاهی از انتشار کتاب مزیت رقابتی ملل نگذشته بود، همچنان اظهار نظرهای متفاوتی در ارتباط با آن می شد. منتقدان و صاحبنظران این حوزه به نقد و بررسی تحقیقات پورتر پرداختند. در این راستا دانینگ در سال 1991 پیشنهاد کرد عامل شرکتهای چند ملیتی را به مدل اضافه کنند. شرکتهای چند ملیتی همچون کشورهای بدون مرز جغرافیایی توان برقراری ارتباط و نفوذ در محیط های ملی هر کشوری را دارند. دانینگ معتقد است الماس تحلیل کامل و مناسبی از فعالیتهای فراملیتی و عملکرد شرکتهای چندملیتی (MNCS) ارائه نمی کند. زیرا پورتر در جریان ارزیابی تنها گستردگی داخل هر کشور را مورد توجه قرار داده بود. در حالیکه بسیاری از کشورها دارای شرکتهای بین المللی ، فعالیتهای چند ملیتی و فراملیتی هستند که با روش اولیه پورتر امکان محاسبه و ارزیابی آنها وجود نداشت(Dunnibg,J.H,1992). راگمن و ریک همچون یونیلور و فیلیپ نمونه هایی از موسسات چندملیتی را که داری ساختار سازمانی غیر متمرکز هستند مورد بررسی قرار دادند و بیان می کنند که MNE ها از طریق الماس خارجی در بسیاری از کشورها می توانند به مزیت دست یابند و لذا تنها به الماس درونی توجه نمی شود. تعداد زیادی از محققان پیشنهاد می کنند که تاثیر MNEها در مدل پورتر باید قویتر بیان گردد(Narula, 1995). دانینگ پیشنهاد می کند که پورتر باید نقش MNEها را بعنوان یک نیروی یکپارچه در اقتصاد جهانی مد نظر قرار دهد. بر اساس نظر دانینگ 75% تجارت جهانی توسط MNEها انجام می شود و در ادامه پیشنهاد می کند که MNE ها بعنوان عامل هفتم در مدل الماس مطرح شوند(Dunnibg,1992).در شکل 6-2 مدل الماس و ضمیمه الحاقی دانینگ (خطوط جفت) برای شرکتهای چند ملیتی مشاهده می شود.
335296283210شرایط عوامل
صنایع مرتبط و پشتیبان
وقایع و حوادث
استراتژی ، ساختار و رقابت
دولت
شرایط تقاضای داخلی
فعالیت های تجاری چند ملیتی
00شرایط عوامل
صنایع مرتبط و پشتیبان
وقایع و حوادث
استراتژی ، ساختار و رقابت
دولت
شرایط تقاضای داخلی
فعالیت های تجاری چند ملیتی

شکل 2-6: مدل الماس دانینگ – پورتر (Dunnibg,1992).
2-6-3. مدل الماس مضاعف دوگانه راگمن (1991)

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *