مقالات

–46

centercenter

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران مرکزی
دانشکده مدیریت-گروه مدیریت اجرایی
پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد(M.A)
گرايش: “استراتژیک”
عنوان :
بررسی ضرورت‌ها و ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج وزیارت
استاد راهنما:
دكتر زهرا برومند
استاد مشاور:
دكتر غلامرضا گودرزی
پژوهشگر:
رسول برین
زمستان 1393
تقدیم به
او
که
آینده
از آن اوست…

تشکر و قدردانی:
اکنون که به لطف خداوند متعال، موفق به نگارش این پایان نامه شدم بر خود لازم می‌دانم از تمام کسانی که مرا در انجام آن یاری رسانده‌اند قدردانی نمایم.
و
از سرکار خانم دکتر زهرا برومند که راهنمایی این پایان نامه را عهده دار بودند که شاگردی این استاد گرانقدر، افتخاری است بزرگ برای هر دانش جوی.
و
همچنین از استاد فرزانه و باتقوا، جناب آقای دکتر غلامرضا گودرزی که علیرغم مشغله فراوان، مشاورت این رساله را تقبل و بنده را در دستیابی به نتیجه مساعدت نمودند.
و
همسر عزیزم که …

تعهد اصالت پایان نامه
اینجانب رسول برین دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته به شماره دانشجویی 900807247 در رشته مدیریت اجرایی که در تاریخ ؟؟/11/1393 از پایان‌نامه خود تحت عنوان “بررسی ضرورت‌ها و ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت” با کسب نمره و درجه دفاع نموده ام، بدینوسیله متعهد می‌شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده‌ام، مطابق ضوابط و رویه‌های موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج کرده‌ام.
این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی(هم سطح، پایین‌تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره‌برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان‌نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد، مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را بپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی‌ام هیچ گونه ادعایی نخواهم داشت.
رسول برین
27/11/1393

تعهمن
بسمه تعالی
در تاریخ : 27/11/1393
دانشجوی کارشناسی ارشد آقای رسول برین از پایان نامه خود دفاع نموده و با نمره بحروف با درجه مورد تصویب قرار گرفت.

استاد راهنما
زهرا برومند

بسمه تعالي
دانشكده مدیریت دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی
**********************************************************
(اين چکيده به منظور چاپ در پژوهش‌نامه دانشگاه تهيه شده است)
نام واحد دانشگاهي :تهران مركزي کد واحد : 101 كد شناسايي پايان‌نامه : 10121315911044
عنوان پايان نامه : بررسی ضرورت‌ها و ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت
نام ونام خانوادگي دانشجو: رسول برین
شماره دانشجوئي : 900807247
رشته تحصيلي : مدیریت اجرایی – استراتژیک تاريخ شروع پايان نامه : نیمسال اول 92-93
تاريخ اتمام پايان نامه : 27/11/93
استاد /استادان راهنما : زهرا برومند استاد/استادان مشاور : غلامرضا گودرزی
آدرس و شماره تلفن : تهران – خ آزادی – خ رودکی – سازمان حج و زیارت – 09121433813
چكيده پايان نامه (شامل خلاصه، اهداف، روش‌هاي اجرا و نتايج به دست آمده) :
در عصری که تغییر مداوم از مهم‌ترین ویژگی‌های آن است، مدیریت بر اساس مطالعه گذشته، جوابگوي نياز رهبران و مديران ارشد به منظور برنامه ريزي استراتژيک نمی‌باشد. لذا سازمان‌ها برای موفقیت بيشتر در كسب و كار، می‌کوشند تا توجه به آینده و استفاده از دانش آینده پژوهي را در عرصه‌هاي برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري مدنظر قرار دهند.
هدف پژوهش حاضر معرفی ضرورت‌ها و تعیین ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت می‌باشد. برای این منظور پس از مرور ادبیات موضوع، سؤال‌های تحقیق تدوین و برای دستیابی به پاسخ، پرسش‌نامه محقق ساخته طراحی و پس از تأیید روایی و پایایی آن مورد استفاده قرار گرفت. از آن‌جا که آینده‌پژوهی در سطح کلان سازمان‌ها مطرح می‌باشد، جامعه آماری این پژوهش شامل رؤسا، معاونین، مدیران کل و خبرگان سازمان به تعداد 48 نفر در نظر گرفته شد و با توجه به محدود بودن جامعه آماری پژوهش، روش سرشماری استفاده شد. هدف تحقیق کاربردی بوده و با روش توصیفی- پیمایشی انجام شده است. در ابتدا با استفاده از آزمون‌های آمار توصیفی تجزیه و تحلیل متغیرهای جمعیتی انجام و سپس غیر نرمال بودن داده‌ها از طریق آزمون کولموگروف اسمیرنف مشخص گردید. سپس تجزیه و تحلیل داده‌ها با کمک آزمون ناپارامتریک دو جمله‌ای و آزمون فریدمن جهت پاسخ به سؤال‌ها انجام شد. در نتیجه ضرورت‌های مدنظر پاسخ دهندگان از ایجاد آینده‌پژوهی در سازمان حج مشخص و رتبه بندی گردید. همچنین با توجه به دو وظیفه کلان اجرایی و فرهنگی سازمان، ابعاد آینده‌پژوهی که در تصمیم های کلان سازمان قابل توجه می‌باشد مشخص و از نظر اهمیت اولویت بندی شدند.
کلید واژه‌ها: آینده‌پژوهی، مدیریت استراتژیک، تغییر، کلان‌روند
نظر استاد راهنما براي چاپ در پژوهش‌نامه دانشگاه مناسب است تاريخ و امضاء :
مناسب نيست
فهرست
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات طرح 1
مقدمه 2
بیان مسأله تحقیق 3
اهمیت تحقیق 5
هدف‌های تحقیق 8
چارچوب نظری تحقیق 9
مدل تحقیق 12
سؤال‌های تحقیق 13
روش تحقیق 13
جامعه تحقیق 13
روش نمونه گیری و حجم نمونه 13
قلمرو تحقیق 14
روش و ابزار جمع‌آوری اطلاعات 14
تعریف واژگان و اصطلاح‌های تحقیق 15
فصل دوم: ادبیات تحقیق 16
بخش اول: آینده‌پژوهی 17
2-1-1) مقدمه 17
2-1-2) سیر تکوین آینده‌پژوهی 20
2-1-3) آینده‌پژوهی 23
2-1-4) هدف‌های آینده‌پژوهی 32
2-1-5) محدودیت‌های آینده‌پژوهی 34
2-1-6) تغییر و آینده‌پژوهی 34
2-1-7) مقایسه تفکر استراتژیک و آینده‌پژوهی 39
بخش دوم: 41
2-2-1)آینده‌پژوهی در کشورها 41
2-2-2)نمونه کاربردی آینده‌پژوهی در سازمان 47
2-2-3) ضرورت‌های آینده‌پژوهی 55
2-2-4) ابعاد آینده‌پژوهی 64
بخش سوم: 72
2-3-1) پیشینه تحقیق 72
بخش چهارم: معرفی سازمان مورد مطالعه 77
2-4-1)تاريخچه و جايگاه حج و زيارت در كشور 77
2-4-2) وظایف کلان سازمان حج و زیارت 86
فصل سوم: روش شناسی تحقیق 87
3-1) مقدمه 88
3-2) روش تحقیق 88
3-3) جامعه آماری 89
3-4) قلمرو تحقیق 90
3-5) روش و ابزار جمع‌آوری داده‌ها 90
3-5-1) ابزارهای جمع‌آوری داده‌ها(پرسش‌نامه) 90
3-6) پایایی و روایی پرسش‌نامه 92
3-6-1) پایایی پرسش‌نامه 92
3-6-2) روایی پرسش‌نامه 94
3-7) روش تجزیه و تحلیل داده‌ها 97
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق 98
مقدمه 99
توصیف ویژگی‌های جمعیت شناختی جامعه آماری تحقیق 99
4-2-1) بررسی توزیع فراوانی متغیر سن 99
4-2-2) بررسی توزیع فراوانی متغیر پست سازماني 100
4-2-3) بررسی توزیع فراوانی متغیر مدت خدمت در بالاترین مسئولیت سازمانی 100
4-2-4) بررسی توزیع فراوانی متغیر ميزان تحصيلات 101
4-2-5) بررسی توزیع فراوانی متغیر سابقه كار 101
اطلاعات توصیفی مرتبط با پرسش‌نامه 102
4-3-1) بررسی توزیع فراوانی سؤال‌های مربوط به متغير ضرورت‌های آینده‌پژوهی 103
4-3-2) بررسی توزیع فراوانی سؤال‌های مربوط به متغير “اهمیت ابعاد آینده‌پژوهی” با توجه به وظیفه اجرایی – خدماتی سازمان حج و زیارت 104
4-3-3) بررسی توزیع فراوانی سؤال‌های مربوط به متغير “اهمیت ابعاد آینده‌پژوهی” با توجه به وظیفه فرهنگی سازمان حج و زیارت 105
4-4) آمار استنباطی 107
4-4-1) بررسی نرمال بودن داده‌ها 109
4-4-2) بررسی سؤال‌های تحقیق 109
فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهاد 123
5-1) مقدمه 124
5-2) خلاصه تحقیق 124
5-3) نتیجه گیری 125
5-3-1) نتایج آمار توصیفی تحقیق 125
5-3-2) نتایج آماراستنباطی تحقیق 126
5-4) پیشنهادهایی بر مبنای یافته‌های تحقیق 134
5-5) پیشنهادهایی برای تحقیق‌های آتی 135
5-6) محدودیت‌های تحقیق 136
منابع 137
پیوست‌ها 142
چکیده انگلیسی 146
عنوان صفحه
فهرست جدول‌ها 3-1 گویه‌های مربوط به مؤلفه‌‌های پرسش‌نامه 91
3-2 امتیازدهی بر مبنای طیف لیکرت 92
3-3 بررسي پايايي پرسش‌نامه 93
3-4بررسي روايي پرسش‌نامه 97
4-1فراوانی متغیر سن 99
4-2فراوانی متغیر پست سازماني 100
4-3فراوانی متغیر مدت خدمت در بالاترین مسئوليت سازماني 100
4-4فراوانی متغیر ميزان تحصيلات 101
4-5فراوانی متغیر سابقه كار 101
4-6توزیع فراوانی سؤال‌هاي ضرورت‌های آینده‌پژوهی 103
4-7 توزیع فراوانی سؤال های “اهمیت آینده پژوهی” با توجه به وظیفه اجرایی – خدماتی سازمان حج و زیارت 105
4-8 توزیع فراوانی سؤال های “اهمیت آینده پژوهی” با توجه به وظیفه فرهنگی سازمان حج و زیارت 106
4-9بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها 109
4-10آزمون دوجمله‌اي جهت تعیین ضرورت‌های آینده‌پژوهی 111
4-11آزمون فریدمن جهت تعیین شاخص‌هاي ضرورت آينده پژوهي 113
4-12رتبه بندی شاخص‌هاي ضرورت آينده پژوهي 113
4-13آزمون دوجمله اي جهت تعیین ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف اجرایی 116
4-14آزمون فریدمن جهت تعیین شاخص‌هاي ابعاد آينده پژوهي با توجه به وظایف اجرایی 117
4-15رتبه بندی شاخص‌هاي ابعاد آينده پژوهي با توجه به وظایف اجرایی 118
4-16آزمون دوجمله اي جهت تعیین ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف فرهنگی 120
4-17آزمون فریدمن جهت تعیین شاخص‌هاي ابعاد آينده پژوهي با توجه به وظایف فرهنگی 121
4-18رتبه بندی شاخص‌هاي ابعاد آينده پژوهي با توجه به وظایف اجرایی 122
5-1اولویت ضرورت‌های آینده‌پژوهی 127
5-2اولویت ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف اجرایی – خدماتی سازمان حج و زیارت 128
5-3اولویت ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف فرهنگی سازمان حج و زیارت 128
5-4رتبه‌بندی شاخص‌هاي ضرورت آينده پژوهي 130
5-5اولویت ابعاد آينده‌پژوهي با توجه به وظیفه اجرایی سازمان حج و زیارت 132
5-6اولویت ابعاد آينده‌پژوهي با توجه به وظیفه فرهنگی سازمان حج و زیارت 133
فهرست شکل‌ها مدل مفهومی ‌تحقیق 12
فهرست نمودارها 2-1) نمودار تشکیلات سازمان حج و زیارت 83

فصل اول
کلیات طرح

مقدمه
جهان معاصر در آستانه‌ تحول‌ها و دگرگوني‌هاي شگرفي است. خورشيد سومين هزاره تاريخ با طلوع خويش، الگوها و قالب‌هاي تجويزي را ذوب كرد و انسان معاصر تمامي داشته‌ها و پندارهاي خويش را بر باد رفته ديد. پيدايش نظريه آشوب، نظريه‌ سامانه‌هاي پيچيده و نظريه‌ سامانه‌هاي باز، تنها نقطه‌ آغازي بر اين دوران آشوبناك است. به باور “ريچارد اسلاوتر”، شكل‌گيري اين شرايط به معناي آن بود كه ديدگاه جهاني – صنعتي غرب، كه بر قطعيت، پيش ‌بيني‌ پذيري، هدايت و منطق‌گراييِ ابزاري تكيه داشت، از هم فرو پاشيده است. در اين محيطِ سرشار از بي‌ثباتي و آكنده از عدم قطعيت، تنها رويكرد و سياستي كه احتمال موفقيت و كام روايي دارد، تلاش براي معماري آينده است. گر چه اين تلاش همواره با خطرپذيري فراوان قرين بوده است، اما به هر حال پذيرش اين مخاطره، به مراتب عاقلانه‌تر از نظاره‌گر بودن تحول‌های آينده است. ترسيم ديدمان‌هاي روشن آينده، آگاهي از روندها، تحول‌ها و در نتیجه تصميم‌گيري به هنگام، مي‌تواند هر جامعه و سازماني را در يافتن بهترين راهها تواناتر سازد. (خزايي، 1390‌)
دست یابي به اين توانمندي، نيازمند چيرگي بر دانش راهبردي آينده‌پژوهي و كاربست آن در عرصه‌ عمل و رقابت‌هاي آينده است. آينده‌پژوهي، دانشی بين رشته‌اي است و تحول علوم و فن‌آوري‌ها در آن تأثيري مستقيم و بي‌واسطه دارد. آینده‌پژوهی، دانش و معرفتی است که چشم مردم را نسبت به رویدادها، فرصت‌ها و مخاطره‌های احتمالی آینده باز می‌کند و ابهام‌ها و تردیدهای فرساینده را می‌کاهد. توانایی انتخاب‌های هوشمندانه مردم و جامعه را افزایش داده و به همگان اجازه می‌دهد تا بدانند به کجاها می‌توانند بروند (آینده اکتشافی) و به کجاها باید بروند (آینده‌های هنجاری) و از چه مسیرهایی می‌توانند با سهولت بیشتری به آینده‌های مطلوب خود برسند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 7-6)
هدف آينده پژوهی مديريت روندها، انطباق با شرايط بقا و رشد و احراز آمادگي براي موارد پيش‌بيني نشده است. به عبارت ديگر آرمان آينده‌پژوهي، كشف آينده‌هاي محتمل، گزينش بهترين و در صورت امكان معماري آن است. (خزايي، 1390)
نکته قابل توجه در مطالعه آینده آن است که آینده‌پژوهی به پیش‌بینی قطعی آینده نمی‌پردازد، بلکه عوامل شکل دهنده شناسایی، مطالعه و مورد بحث واقع می‌شوند. سپس چالش‌ها و موضوع‌های پیش رو، شناسایی می‌شوند تا بتوان با ارائه راه کارهای مناسب برای برخورد با آن‌ها، برنامه‌ریزی نموده، از بروز چالش‌ها و تحقق آینده نامطلوب جلوگیری نمود. (قدیری، 1384)
اينك پژوهش در حوزه‌ آينده، به شيوه‌اي فزاينده، تصميم‌ها و سياست‌هاي عمومي را متاثر ساخته است و بسياري از سازمان‌هاي آينده‌پژوهي مي‌كوشند عرصه‌هاي برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري را هدف تلاش‌هاي خود قرار دهند و براي كاميابي بيشترِ كسب و كار خود، آينده‌پژوهي را به خدمت گيرند.(خزایی، 1390)
بنابراین آینده‌پژوهی بیش از گذشته نیاز سازمان‌ها و مدیران عصر عدم قطعیت است.
بیان مسأله تحقیق
در عصری که تغییر مداوم و عدم اطمینان از مهم‌ترین ویژگی‌های آن است و کسب و کارها هر روز با مسائل جدید و ناشناخته‌ای از جنس آینده روبه‌رو هستند، مدیران با مشکل واقعی تلاش برای هدایت سازمان‌های خود در یک محیط نامطمئن و متغیر و توافق بر سر پی‌گیری انواع برنامه‌های کاربردی و عملی روبه‌رو هستند. (عاضدی تهرانی، 1389)
به هر حال بايد اذعان کرد که آينده ثابت و پايدار نيست و پيش بيني‌هاي قطعي که فقط بر اساس مطالعه گذشته و تاريخ تهيه مي شوند، جوابگوي نيازهاي رهبران و مديران ارشد دولت‌ها، سازمان‌ها و شرکت‌ها به منظور برنامه ريزي استراتژيک نيستند. (خزائي، 1390)
ناكامي در پيش‏نگري رويدادها و روندها مي‏تواند پيامدهاي ناگواري به همراه داشته باشد. سامانه‏ صنعتي به يادگار مانده از گذشته، تداوم روندها در ساختار کلاسیک اقتصاد، تجارت جهاني و توسعه اندك، وجود برخي ديدگاه‏هاي مكانيكي و نابودي تدريجي محيط زيست جهاني، نمونه‏هايي از مشكلات و موانعي هستند كه آينده را به چالش مي‏خوانند. در چنين فضاي سرشار از مشكل و بي‏ثباتي، ضرورت نقد رفتارهاي گذشته، نهادينه‏سازي آينده‏نگاري، مفهوم سازي دوباره‏ فرضيه و ژرف انديشي در آينده با دقتي افزون‏تر از گذشته، احساس مي‏شود. در چنين محيطي، مطالعه آينده‏پژوهي، مقوله‏اي ضروري است. (خزایی، 1390)
پس حرکت به سمت آینده‌پژوهی در سازمان‌ها تنها یک تمایل و انتخاب نمی‌باشد؛ بلکه به عنوان یک ضرورت و مهارت مطرح است که باید تقویت شود. لذا شناخت ابعاد کلیدی در تفکر آینده‌پژوهی بسیار پر اهمیت است تا از طریق آن، فضای آینده را بهتر تصور نمود، روندها را کشف کرده و بر اساس آن به شکل دهی فضای چالش و درک ماهیت موانع پرداخت تا بتوان پیش نیازهای عملیات و توانمندی‌های لازم را فراهم نمود.(منزوی، 1388،1)
سازمان حج و زیارت جمهوری اسلامی ایران نیز با توجه به وظایف محوله و نیز با عنایت به گرایش مردم به اجرای این فریضه، به طور میانگین در هر سال، تأمین کننده خدمات دو میلیون زائر ایرانی جهت تشرف به کشورهای عربستان، عراق و سوریه می‌باشد؛ به عبارتی می‌توان گفت که هر خانواده ایرانی به نوعی با این سازمان در ارتباط می‌باشد. شایان ذکر است موضوع حج و زیارت با دو مقوله مواجه است. اول موضوع مناسک حج و آداب زیارت است که در طول زمان دستخوش کم‌ترین تغییرها می‌باشد و دوم خدماتی است که جهت انجام مناسب مناسک به زائران ارائه می‌گردد. این خدمات حوزه‌های مختلفی چون اطلاع رسانی، آموزش، ثبت نام، اعزام، اسکان، بهداشت و درمان، تغذیه، بیمه، تدارکات و … را در داخل و خارج از کشور در بر می‌گیرد و ارائه مطلوب آن جز با ارتباط صحیح و مؤثر با سایر دستگاه‌های ذیربط و بخش خصوصی و استفاده از مناسب‌ترین امکانات حاصل نخواهد شد. لذا لازم است هر گونه سیاست گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری با بررسی دقیق ملی و بین المللی در تمامی حوزه‌های مرتبط انجام پذیرد تا بتوان مشتاقانِ در انتظار زیارت را با بیشترین رضایت و کمترین هزینه پشتیبانی نمود. از این رو استفاده از کارشناسان در حوزه‌های مدنظر، به منظور بررسی دقیق محیط پیرامونی و آینده‌های پیش رو، آینده مطلوب را برای زائران رقم خواهد زد. بنابراین به نظر می‌رسد با ایجاد نگرش آینده‌پژوهی در مدیران تصمیم‌گیر سازمان حج، مانع از غافل‌گیری ایشان در مقابل تغییرهای داخل و خارج از کشور شد. این پژوهش قصد دارد با تعیین ضرورت‌ها و ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت در پاسخ به این سؤال که “چه ضرورت‌هایی برای آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت وجود دارد و در مطالعه آینده این سازمان چه بعدهایی باید مورد توجه قرار گیرد؟” اهمیت آینده‌پژوهی را برای مدیران تصمیم‌گیر سازمان حج گوشزد نماید.
اهمیت تحقیق
مدت‏ها پيش از اين “ماكياولي” گفته بود “پيش‏نگري منافع فراواني به همراه دارد”؛ با اين وجود او به اين مساله اشاره نكرده بود كه چگونه يك سازمان، نهاد و يا بنگاه كسب و كار، مي‏تواند قابليت پيش‏نگري خود را به منظور كشف و شناسايي فرصت‏هاي طلايي و پرهيز از پرتگاه‏هاي غفلت‏زدگي راهبردي، بهبود بخشد. (خزائي، 1390)
در پایان دهه 1960 دو تغییر مهم در دیدگاه مردم نسبت به آینده در حال شکل‌گیری بود؛ تغییر اول آن که مردم کم کم متقاعد می‌شدند که “مطالعه و بررسی آینده امکان پذیر است”. تغییر دوم نیز شناخت و تشخیص این نکته بود که “جهان آینده انعطاف‌پذیر است”. بنابراین دیگر مطالعه آینده صرفاً یک سرگرمی ‌بیهوده برای افرادی نبود که می‌خواهند طالع خود را بدانند، بلکه وظیفه اساسی هر انسانی شده بود که می‌خواست آگاهانه انتخاب و هوشمندانه عمل کند.
این دو تغییر در طرز تفکر مردم نسبت به آینده، نه تنها مطالعه آینده را موجه و عقلانی جلوه داد، بلکه آن را به یک ضرورت تبدیل کرد. این ضرورت تنها از سوی دانشمندان و پژوهشگران احساس نمی‌شد؛ مقام‌های دولتی، بازرگانان، استادان دانش گاه‌ها، آموزگاران و دیگران نیز آن را احساس می‌کردند. (ملکی فر و همکاران، 1386،50)
در عصر تغييرهای پيچيده و حركت‏هاي شتابان علم و فن‌آوري، پيش‏نگري و دستيابي به مزيت برتري راهبردي در گرو شگردهاي پيشرفته‏ جمع‏آوري اطلاعات، مدل‏هاي نوين تصميم‏گيري و پاسخ‏گويي عملي است. اين ابزارها و شگردها به يك سازمان اجازه مي‏دهند كه از اطلاعات راهبردي محيط خارجي و داخلي در راستاي رسيدن به آرمان‏هاي سازمان بهره‏برداري كرده، از غفلت‏زدگي پرهيز كند و از فرصت‏هايِ نو پديد، بهترين استفاده را برده، تهديدهاي نوظهور را به فرصت طلايي تبديل كند.
هر سازمان يا بنگاه اقتصادي كه خواستار موفقيت در صحنه‌ جهاني است، به ناچار بايد نيروي پيش‌نگر را به‌عنوان ابزار كارآمد قرن بيست‌ويكم مورد توجه قرار دهد تا با استفاده از فنون آينده‌نگاري و پيش‌نگري بتواند از سرمايه‌ها و منابعي كه در اختيار دارد، استفاده‌ ثمربخش‌تري را انتظار داشته باشد. (خزائي، 1390)
“الكساندر جي.ترومن” مدير عامل شركت “فورد موتور” در اين خصوص مي‏گويد:
” سازمان‏ها و بنگاه‏هايي كه تغييرات را پيش‏بيني كنند، ترقي خواهند كرد. آن دسته از سازمان‏ها كه مانند عصر حاضر پويا و شاداب نباشند، در هنگامه‏ پايان ميهاني، حضور نخواهند داشت.” (خزائي، 1390)
در بیشتر سال‌های دهه‏ 80 ميلادي شركت “آي.بي.ام”، نشانه‏هاي پيدايش تغيير در صنعت را ناديده گرفت. اين شركت در شرايطي كه براي ايفاي نقش در عرصه‏ تجارت رايانه‏هاي شخصي مهيا شده بود، وارد بازار ابررايانه‏ها شد. شركت “جنرال موتورز” هم به علايم ظهور و بروز بحران انرژي در اواخر دهه‏ شصت و افزايش جذابيت اتومبيل‏هاي كوچك و كم مصرف ژاپني توجه چنداني نكرد. اين بي‏توجهي موجب شد شركت معظم”جنرال موتورز” با كاهش 30 درصدي ارزش سهام خود روبرو شود. شركت بزرگ زنجيره‏اي “سرس” هم در تمامي فروشگاه‏هاي خود به كار بيهوده‏ توليد و فروش كالا تنها با مارك تجاري خود و همگن‏سازي فروشگاه‏هاي بزرگ و سامانه‏ ملي در راستاي اين سياست ادامه داد، حال آن كه مشتريان به دنبال مارك‏هاي متنوع در فروشگاه‏ها و كيفيت بيشتر در محصول و خدمات بودند. از سویی دیگر می‌توان به تلاش‌هاي آينده‌پژوهانه وزارت برنامه‌ريزي “كويت” اشاره كرد كه با بهره‌گيري از آينده‌پژوهي قوم نگاشتي، عرصه‌اي مناسب براي تصويرپردازي آينده‌ اقتصادي و الگوهاي بهينه‌ نظام فرهنگي و اجتماعي در دوران پس از اتمام نفت فراهم ساخته است. (خزایی، 1390)
طرح‏ريزي آينده‏ يك سازمان، بنگاه يا دولت تنها به وسيله‏ فنون اطلاعاتي پيشرفته، الگوهاي نوين، قدرت پاسخ‏گويي و محاسبه علمي امكان‏پذير است. براي ماندگاري و موفقيت در آينده بايد مهارت‏هاي پويش محيطي را با ارتباط دادن به اطلاعات برخاسته از سامانه اطلاعاتي راهبردي درباره‏ پيشرفت‏ها در محيط خارجي و تطبيق و تشريح آن در درون سازمان كامل كرد. هر چه رويدادها و روندهاي نوظهور و در حال شكل‌گيري زودتر تشخیص داده شوند، گزینه‌های بیشتری برای اقدام و انتخاب در اختيار خواهد بود. (خزائي، 1390)
صاحبان کسب و کارها بیش از دیگران به ارزش شناخت روندها پی برده‌اند؛ چرا که امروزه مدیران به خوبی می‌دانند اگر بنگاه خود را با روندهای جاری سازگار نکنند، محکوم به فنا هستند. شناخت روندهای مهم منطقه، کشور و جهان، بستر ذی قیمتی برای انتخاب واقع بینانه هدف‌ها و استراتژی‌ها فراهم می‌کند. کسی که از روندها بی‌خبر است، مانند کبکی است که سرش را در برف فرو برده و با این عمل، در واقع کسب و کار، حرفه یا سرمایه خود را در برابر سیل ویران‌گر تغییر، بی دفاع رها کرده است. افراد و سازمان‌ها می‌توانند به پشتوانه رصد روندها، امواج سرکش تغییر را رام نموده و به هر سو که می‌خواهند بکشانند. (کورنیش، 1388، 130)
در حال حاضر بسیاری از سازمان‌ها به جستجوی روندها و سایر پیشرفت‌های مهم می‌پردازند. پویش، لزوماً نیروی انسانی و بودجه هنگفت نمی‌خواهد. به سادگی و به دور از ریخت و پاش‌های مالی، می‌توان پویش کارآمدی انجام داد و چه بسا که چنین پروژه ساده و آبرومندی، نتایج بسیار ارزشمندی در پی داشته باشد. (کورنیش، 1388، 123)
بايد توجه داشت كه حضور عاملانه در روند تحول آينده، كاهش تهديدها و افزايش فرصت‌ها و گزينه‌ها، نيازمند رويكردي آينده‌پژوهانه است كه امكان كنش‌گري در رخدادهاي آينده را فراهم مي‌سازد. آینده‌پژوهی می‌آموزد که چگونه می‌توان در برابر هجوم تغییرهای سرسام‌آور و آشوبناک غافل‌گیر نشد و در مصاف با آینده مبهم کم‌ترین ضرر و بیشترین سود را بدست آورد. (پدرام،1388، 3)
لذا شناخت ضرورت‌ها و ابعاد آینده‌پژوهی برای سیاست مداران و برنامه‌ریزان کشور در تمامی سطوح و نهادها سبب خواهد شد تا در جهتی برنامه‌ریزی کنند که موجب افزایش بهره‌وری شده، با تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر به اهداف از پیش تعیین شده، بهتر و دقیق‌تر دست یابند.
هدف‌های تحقیق
هر تحقیقی برای دست یابی به اهداف خاصی صورت می‌گیرد، این هدف‌ها خود را در قالب مساله تحقیق نمودار می‌سازند و از طریق بیان آن آشکار می‌شوند. (خاکی، 1388، 29) در این تحقیق، محقق قصد دارد با بهره‌گیری از اسناد و مدارک موجود، نظر اساتید فن و مدیران ارشد سازمان حج و زیارت به معرفی ضرورت‌های مطالعه آینده در این سازمان بپردازد. همچنین بر اساس کلان‌روندهای معرفی شده از سوی فیلیپ کاتلر و نیز نوع فعالیت‌های سازمان، ابعادی را که لازم است در پژوهش آینده سازمان مورد توجه قرار داد، تبیین نماید. لذا اهداف این پژوهش را می‌توان بصورت زیر تقسیم‌بندی نمود:
هدف‌های اصلی:
تعیین و تبیین ضرورت‌های آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت
تشخیص بعدهای مورد توجه در مطالعه آینده سازمان حج و زیارت
هدف‌های فرعی:
تعیین ضرورت‌های دانش آینده‌پژوهی
تشخیص بعد‌های مطرح در دانش آینده‌پژوهی
شناسایی وظایف کلان سازمان حج و زیارت
چارچوب نظری تحقیق
در حال حاضر آینده‌پژوهی از پهنه وسیع‌تری نسبت به دوران طلایی ۱۹۶۰ و اوایل ۱۹۷۰ برخوردار است. بر خلاف آن دوران، آینده‌پژوهی تنها به عده معدودی از نویسندگان و استادان محدود نمی‌شود؛ بلکه دنیای کسب و کار، دولت مردان و فرهیختگان همگی در حال بیداری و درک این واقعیت هستند که برای این که آینده موفقی داشته باشند باید بر روی آن تمرکز کنند.
لذا در سال‌های اخیر آینده‌نگاری به عنوان یک ابزار تصمیم‌گیری دولتی در محیط سیاست، علم و تکنولوژی ظاهر و در بسیاری از حالت‌ها منجر به پاسخ راهبردی و استراتژیک در رابطه با علم و جامعه در یک چشم‌انداز بلند مدت گردیده است؛ در نتیجه نقش آینده‌نگاری در مدیریت استراتژیک امور، بیش از پیش نمایان شده است. همچنین به موازات آن که مردم پذیرفتند مطالعه آینده برای خلق یک جهان بهتر ضرورت دارد، اندیشکده‌های گوناگونی با تمرکز بر مطالعه آینده پدید آمدند تا این مهم را جامه عمل بپوشانند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 50)
اگر چه پژوهشگران ابعاد متعددی در مطالعه آینده‌پژوهی مطرح کرده‌اند، ولی برای درک این ابعاد، ناگزیر باید جریان‌های تغییر را نظام مند کرد تا از آن‌ها به گونه‌ای اثربخش‌تر استفاده نمود. (کورنیش، 1388، 120)
متفکرانی که در دهه 1960، “آینده پژوه” نامیده می‌شدند، دریافتند که امروز، سنگ بنای دنیای آینده است و با نگاهی سازمان یافته به رویدادهای امروز، می‌توان چیزهای زیادی راجع به آینده آموخت. اما کلید معما، رویدادها (پیشرفت‌های ناگهانی یا اتفاقات یک روزه) نیست، بلکه “روندها” (تغییرهای بلند مدت و مداوم در عرصه‌های مختلف) است. (کورنیش، 1388، 18)
تغییر نقطه عطفی در رویدادهاست؛ چرا که مردم به تغییر بی اعتنا نیستند و از روی عواطف و احساس خود به آن پاسخ مثبت یا منفی می‌دهند. اما تغییر مفهوم هم زادی به نام پیوستگی دارد. (کورنیش، 1388، 76)
پیوستگی، بر خلاف سایر عرصه‌ها در آینده‌پژوهی، فرصتی برای درخشش پیدا می‌کند؛ چون همان چیزی است که چرخ بازار آینده‌پژوهان را می‌چرخاند! اگر همه چیز تغییر کند، درباره آینده هیچ چیز شناخته نخواهد شد. پیوستگی گذشته و آینده، سبب می‌شود تا تغییرهای آینده قابل پیش‌بینی باشد. این پیوستگی است که اجازه می‌دهد تا رویدادهای آینده را پیش‌بینی و برای آنچه باید انجام داد، برنامه‌ریزی کرد. این زنجیره تغییر را گاه “خطی” می‌نامند؛ چون در مسیری مستقیم پیش می‌روند. لذا الگوهایی در این نوع تغییرها قابل تشخیص هستند که کاربردشان در پیش‌بینی رویدادهای آینده چندان دشوار نیست.
گونه دیگر از تغییر نیز ناپیوسته، غیر خطی و حتی ناگهانی خوانده می‌شوند. این تغییرهای نامنظم موجب دگرگونی‌های پی در پی می‌شوند. این تغییرها که کمتر از بقیه قابل پیش‌بینی هستند، از این واقعیت نشأت می‌گیرند که در دنیا، سامانه‌های درهم تنیده‌ای وجود دارند که تحت تأثیر نیروهای احتمال و آشوب می‌باشند. پیش‌بینی تغییرهای ناپیوستار بسیار دشوار و در عین حال بسیار مهم است. (کورنیش، 1388، 76)
“ادروارد کورنیش” در کتاب “آینده‌پژوهی پیشرفته ” 6 جریان اصلی تغییر را با نام کلان‌روندها و به عنوان ابزاری برای درک دگرگونی بزرگ معرفی می‌نماید؛ چرا که هرکدام ناظر به یک حوزه کلیدی تغییر هستند و نیروی بسیار مهمی در زندگی بشر امروز به شمار می‌آیند.
پیشرفت فن‌آوری و رشد اقتصادی دو بعد اصلی را تشکیل می‌دهد. این دو کلان‌روند، تغییرهای بیشماری را در جامعه بشری رقم زده‌اند؛ از میان همه این تغییرات چهار دگرگونی، تأثیر شگرفی از خود به جای می‌گذارند. از آنجا که این دگرگونی‌ها جریانی از تغییرات و نیروهای مختلف هستند که تغییرهای متعدد دیگری را رقم می‌زنند، “ادوارد کورنیش” آن‌ها را در زمره کلان‌روندها به شمار آورده است. این کلان‌روندها عبارتند از بهبود بهداشت و سلامت، افزایش تحرک، زوال محیط زیست و افزایش فرهنگ زدایی.
در شناسایی این دگرگونی‌ها باید نگاهی جهان شمول و بلند مدت به دنیا داشت. شش کلان‌روند ذکر شده، چارچوبی برای اندیشیدن به تغییرهای جاری جهانی ایجاد کرده و همچنین مفهوم روند را به عنوان روشی برای اندیشیدن به تغییر ارائه می‌نماید. (کورنیش، 1388، 46)
از سوی دیگر نیز “فیلیپ کاتلر” در کتاب “مدیریت بازاریابی” روندهای پراهمیت در عرصه کسب و کار را در شش حوزه گسترده جمعیتی، اقتصادی، حاکمیتی، زیست محیطی، اجتماعی/فرهنگی و فن‌آوری تقسیم نموده است. “انجمن آینده جهان” نیز از همین طبقه‌بندی در معرفی روندهای آینده‌پژوهی استفاده می‌کند. دوماهنامه “فیوچریست” که ارکان “انجمن آینده جهان” به شمار می‌رود، در هر شماره خود روندهای جاری را در قالب این شش گروه بررسی می‌کند. (کورنیش، 1388، 121)
بر اساس اسناد موجود در سازمان حج و زیارت و مصاحبه‌های مقدماتی انجام شده با مدیران ارشد این سازمان، دو وظیفه کلان خدماتی و فرهنگی برای سازمان مدنظر می‌باشد. لذا با توجه به وظایف سازمان و با تکیه بر روندهای معرفی شده از سوی ” فیلیپ کاتلر”، در این تحقیق آن دسته از بعدهای آینده‌پژوهی را که باید در سیاست گذاری، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی سازمان حج و زیارت مدنظر قرار گیرند، مشخص می‌شود.
ضرورت‌های آینده پژوهی
ابعاد آینده پژوهی
سیاسی
اقتصادی
فرهنگی/ اجتماعی
فن‌آوری
زیست محیطی
جمعیتی
وظایف سازمان
حج و زیارت
فرهنگی
اجرایی (خدماتی)
ضرورت‌ها
و
ابعاد آینده پژوهی
در
سازمان حج و زیارت
براساس نظر آینده‌پژوهان
کاتلر، 1389، 196-188
اداره کل بهسازی سازمان حج و زیارت
و مصاحبه مقدماتی پژوهشگر با خبرگان
مدل تحقیق
شکل (1-1) مدل مفهومی تحقیق
سؤال‌های تحقیق
در پژوهش‌های توصیفی با یک متغیر (تحقیقات برآوردی و ارزشیابی) بهتر است محقق به جای فرضیه، سؤال پژوهی مطرح نماید. (صفری شالی، 1390) لذا محقق در این پژوهش به دنبال پاسخ به سؤال‌های ذیل می‌باشد:
ضرورت‌های توجه به دانش آینده‌پژوهی چیست؟
ابعاد دانش آینده‌پژوهی چیست؟
وظایف سازمان حج و زیارت چیست؟
ضرورت‌های آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت چیست؟
با توجه به وظایف سازمان، اولویت ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت کدام است؟
روش تحقیق
تحقیق حاضر بر اساس روش توصیفی – پیمایشی است. همچنین از لحاظ ماهیت داده کیفی بوده و با هدف کاربردی انجام خواهد پذیرفت.
جامعه تحقیق
با توجه به آن که مبحث “آینده‌پژوهی” در سطوح کلان تصمیم‌گیر سازمان‌ها ضرورت پیدا می‌کند، لذا جامعه آماری این پژوهش را رؤسا، معاونین، مدیران کل و خبرگان سازمان حج و زیارت و بعثه مقام معظم رهبری در سه سال گذشته که در تصمیم‌گیری‌های راهبردی نقش داشته‌اند، تشکیل خواهند داد.
روش نمونه‌گیری و حجم نمونه
به دلیل محدود بودن جامعه آماری این پژوهش، از روش سر شماری در توزیع پرسش‌نامه استفاده استفاده شده است.
قلمرو تحقیق
قلمرو موضوعی: تحقیق حاضر در حوزه مدیریت استراتژیک می‌باشد.
قلمرو مکانی: سازمان حج و زیارت و بعثه مقام معظم رهبری.
قلمرو زمانی: دی ماه 1393، زمان توزیع پرسش‌نامه.
روش و ابزار جمع‌آوری اطلاعات:
برای دستیابی به اطلاعات مورد نیاز تحقیق، ابتدا با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای و مطالعه کتاب‌ها، مقاله‌های علمی، رساله‌های تحقیقاتی موجود و سایت‌های اینترنتی به جمع‌آوری اطلاعات پرداخته شد. در ادامه نیز با تکیه بر روش میدانی و پرسش‌نامه و نیز استفاده از اسناد و مدارک موجود در سازمان، سؤال‌های تحقیق مورد بررسی قرار گرفت. لذا از دو روش اسنادی و میدانی برای تحقیق استفاده شده است.
تعریف واژگان و اصطلاح های تحقیق:
آینده‌پژوهی:
مشتمل بر مجموعه تلاش‌هايي است كه با استفاده از تجزيه و تحليل منابع، الگوها و عوامل تغيير و يا ثبات، به تجسم آينده‌هاي بالقوه و برنامه ريزي براي آن‌ها مي پردازند. (برومند، 1391، 8)
آینده‌نگاری:
در تعریف تقریباً پذیرفته شده‌ای که در سال 2001، توسط گویگان ارایه شده است؛ آینده‌نگاری فرآیندی نظام مند، مشارکتی و گردآورنده ادراک‌های آینده است، که چشم‌اندازی میان مدت تا بلند مدت را با هدف اتخاذ تصمیم‌های روزآمد و بسیج اقدام‌های مشترک بنا می‌سازد. (برومند، 1391، 7)
کلان‌روندها:
کلان‌روندها مجموعه‌ای از خطوط تغییر هستند که در مسیر واحدی پیش می‌روند و تغییرهای سهمگینی را در بسیاری از ابعاد زندگی رقم می‌زنند. البته گاهی مسیر یا سرعت یک روند یا یک کلان‌روند به گونه‌ای غیرمنتظره تغییر می‌کند. (کورنیش، 1388، 53)
آینده‌شناسی:
آینده‌شناسی عبارت است از تلاش برای درک آنچه که در آینده می‌تواند روی دهد و یا باید روی دهد و یا بنا به تعریف دیگر، آینده‌شناسی فرآیندی است که به پیش‌بینی چندین رویداد محتمل در آینده می‌پردازد. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)
کانون‌های تفکر:
موسسه‌های طرح ریزی و مشورتی، گروه‌های پژوهشی خصوصی و غیر انتفاعی که در حواشی فرایندهای رسمی سیاست گذاری کشور فعالیت دارند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 181)

فصل دوم
ادبیات تحقیق

فردا از آن ما است.!؟
بخش اول: آینده‌پژوهی
2-1-1) مقدمه
بشر سال‌های آغازین هزاره سوم را در حالی تجربه می‌کند که جهان سرشار از عدم قطعیت‌ها، فرصت‌ها و تهدیدهای تازه است. علم و فن‌آوری به عنوان بزرگ‌ترین نیروی پیشران، شکافی عمیق میان گذشته و آینده ایجاد کرده است و جهان امروز را به جهانی آشوبناک مبدل ساخته است که تحول‌های پیچیده سامانه‌ها در گذر زمان، شگفتی‌های بزرگی را خلق می‌کنند. در این فضای آشوب، تغییرهای هر چند کوچک، پیامدهای بزرگی به همراه دارند. انسان‌ها در این شرایط در حال تلاش برای رویارویی با عدم قطعیت‌ها و جلوگیری از غافل‌گیر شدن در برابر تغییرهای سرسام آور هستند. سیر تحول‌ها و پیشرفت‌های گوناگون بشر نشان از آن دارد که آینده شبیه گذشته نیست و راه جلوگیری از غفلت زدگی و عقب ماندن از دیگران، اندیشیدن به آینده و حرکت در مسیر ساختن هوشمندانه آینده است. امروزه با توجه به شتاب بالای تغییرهای اجتماعی و فن‌آورانه، اندیشیدن به آینده بیش از پیش از اهمیت برخوردار شده است. ملت‌ها، سازمان‌ها و حتی افراد در این مسیر باید اقدام خود را بر دانشی آمیخته با عدم قطعیت و احتمال استوار سازند تا بتوانند واقع بینانه و خلاقانه درباره آینده تفکر کنند. انسان‌ها با توجه به داشتن قدرت اختیار، می‌توانند با اقدام‌های خود فرصت‌های بسیاری برای معماری آینده خود ایجاد کنند. (پدرام، جلالی وند، 1392، 19-18: 1) پس آینده به این دلیل مطالعه‌ می‌شود که فاعلیت و عاملیت در برابر آن افزایش یابد تا بتوان آینده‌ بهتری ساخت؛ چرا که آینده یک “امکان” است و برحسب اراده و تصمیم‌های امروز می‌تواند به هر ترتیبی که مد نظر باشد ساخته شود. (ملکی فر و همکاران، 1386، 121)
وقتی عاملی وجود داشته باشد که بین گذشته و آینده، ایجاد انفصال ‌کند، به‌صورتی که آینده را نتوان بر پایه تجربه‌های گذشته پیش‌بینی کرد، نیاز به آینده‌پژوهی پدید می‌آید. تمدن صنعتی غرب، خیلی زودتر از کشورهای جهان سوم طعم شلاق‌های تغییر را چشید و به همین دلیل خیلی پیش از آن‌ها به فکر ابداع علم آینده‌پژوهی افتاد. آینده‌ای که هم‌اکنون پیش روی بشریت است، آیند‌ه‌ای غریب است. هیچ سنخیت و شباهتی با امروز و دیروز ندارد. اگر همین امروز و به مدد علم آینده‌پژوهی نتوان چنین آینده‌ای را پیش‌بینی کرد، انسان در برهوت آینده گم خواهد شد و آینده وی را خواهد بلعید. کدام آینده؟ همان آینده‌ای که دیگران در حال طراحی و پی‌ریزی آن هستند! (ملکی فر و همکاران، 1386، 124)
در سال 1993، روی جلد مجله فرچون داستانی مصور چاپ شد که به طور خاص یک اثر هنری هوشمندانه به شمار می‎رفت. در این تصویر بیننده شاهد سه دایناسور مکانیکی بود که نام سه شرکت سرس، آی بی ام و جنرال موتورز بر پلاک‌های آن‌ها دیده می‎شد. به این ترتیب طراح خاطر نشان می‎ساخت که حتی این سه شرکت با عظمت ‎مانند دایناسورها در معرض خطر انقراض قرار دارند. در فضای تجاری قرن بیست و یکم هر شرکت و هر رهبری با این سؤال مخاطره آمیز مواجه است: «چگونه می‎توان از آینده‎ای شبیه یک دایناسور آن‎طور که روی جلد مجله فرچون نشان داده شده است خودداری کرد؟» پاسخ به این سؤال در پس مدل‌های ذهنی، مهارت در دور اندیشی نسبت به آینده و تبدیل درس‌های گرفته شده از این دوراندیشی به واکنش‌های فوری و هوشمندانه نهفته است. داشتن دوراندیشی به معنای بازنگری مفهومی در برنامه‎ریزی استراتژیک، کشف نیروهای شکل دهنده آینده و اعمال ابزاری خاص در اخذ تصمیم استراتژیک به نحوی موثر است. اگر شرکتی این رویه را دنبال کند، این شانس را خواهد داشت که نه تنها مغلوب آینده نشود، بلکه خود شکل دهنده آن نیز باشد. شرکتی که به این نحو عمل می‎کند، کشف می‎نماید که چگونه می‎توان آینده را به فرصت مبدل ساخت. (Glen,2006)
آینده‌پژوهی دانش و معرفت شکل بخشیدن به آینده، به شیوه‌ای آگاهانه، عاملانه و پیش‌دستانه است و انسان را از غافل‌گیری در برابر توفان سهمگین تغییرها و پیشرفت‌های سرسام آور محافظت می‌کند. یکی از پیش فرض‌های اساسی آینده‌پژوهی آن است که آینده محتوم و قطعی نیست و پدید آمدن آن بستگی بی واسطه به اراده انسان‌ها دارد. در آینده‌پژوهی، همواره سخن از آینده‌ها است و آینده‌پژوهان باور دارند که فرا روی هر فرد، سازمان و یا جامعه‌ای، آینده‌هایی متفاوت وجود دارد و آینده مطلوب را باید طراحی و معماری کرد. این دانش به انسان می‌آموزد که چگونه آینده‌ای مطلوب را برای سازمان و یا جامعه خود ترسیم کند. خلق چنین تصویری، ستاره راهنمایی است که تدابیر لازم برای رقم زدن آینده‌ای هوشمندانه و مرجح را فراهم می‌سازد و راه را از بیراهه مشخص می‌نماید. آینده‌های ترسیم شده از عدم قطعیت برخوردارند و هیچ گاه نباید انتظار داشت که به طور کامل محقق شوند. اما با این رویکرد می‌توان اقدام و تصمیم امروز را خردورزانه تر و هوشمندانه تر ساخت. (پدرام، جلالی وند، 1392، 20 :1)
آینده‌پژوهی در پی شناسایی رویدادها، فرصت‌ها ومخاطره‌های احتمالی آینده است تا ابهام‌ها، تردیدها و چالش‌های آن را بکاهد و ملت‌ها و سازمان‌ها با اقدام‌ها و انتخاب‌های هوشمندانه بدانند از چه مسیرهایی می‌توانند با سهولت بیشتری به آینده مطلوب خود برسند. با بهره‌گیری هوشمندانه از دانش آینده‌پژوهی فرصتی ایجاد می‌شود تا آگاهانه و پیش دستانه به استقبال تغییرها رفته و آن‌ها را به سود خود مدیریت کرد.
آینده‌پژوهی بر این باور است که آینده، پدیده‌ای موجود نیست و همواره با عدم قطعیت همراه می‌شود. آینده می‌تواند خوب، بد، فرصت ساز، تهدید آور، شیرین، تلخ، رویایی و غم انگیز برپا شود. آینده‌پژوهی در پی آن است که انسان را برای این رویدادهای غیرمنتظره آماده کند. البته این آمادگی باید به گونه‌ای باشد که بتوان آینده را مهار کرد. با آماده کردن خود برای سازگار شدن با آنچه احتمال می‌رود در آینده رخ دهد، شرایطی فراهم شود که رویدادهای آینده به شیوه‌ای دلخواه روی دهند. (پدرام، جلالی وند، 1392، 24-23: 1) در این دانش با مرزهای نامشخص، مفاهیم از دقت لازم برخوردار نبوده و درک معانی و مفاهیم در این حوزه‌ها نیازمند دارا بودن نگاهی کل نگر به موضوع‌ها است. (پدرام، جلالی وند، 1392، 19-18: 1)
هم‌چنین باید اشاره کرد که آینده‌پژوهی سرشتی اخلاقی دارد و عمیقاً مسئولیت‌آور است. مسئولیت سنگینی که از طریق معرفت آینده‌پژوهی بر دوش انسان گذاشته می‌شود، اندیشیدن به سرنوشت آیندگان است. انسان امروز نمی‌تواند نسبت به نیازها و مسایل احتمالی نسل‌های آینده بی‌تفاوت باشد. به قول معروف: “ما امروز را از گذشتگان به ارث نبرده‌ایم، بلکه آن را برای ساختن آینده از آیندگان به وام گرفته‌ایم”. امروز وقتی حقیقتاً‌ با ارزش خواهد بود که در آن چیزی برای بهروزی نسل‌های آینده کاشته شود(ملکی فر و همکاران، 1386، 124)
در یک کلام، آینده‌پژوهی دانشی خردمندانه است که با کمک روش‌های علمی و ایجاد گفتمان‌های معطوف به آینده و ترسیم تصویرهای بزرگ آینده، رفتار امروز را تقریر می‌کند. آینده‌پژوهی دانش تصمیم‌گیری پیش دستانه است. بنابراین می‌توان گفت: “آینده‌پژوهی دانشی است که به انسان می‌آموزد چگونه به مصاف آینده‌های مبهم برود و در این رویارویی دستخوش کم‌ترین دشواری شود و بیشترین سود را به چنگ آورد.” آینده‌پژوهی نه تنها دانش و رویکردی اسرارآمیز و جادویی برای اظهار نظر پیرامون آینده نیست، بلکه توجه انسان به آینده را خردورزانه‌تر و در نتیجه موفقیت آمیزتر می‌سازد. (پدرام، جلالی وند، 1392، 24 :1)
2-1-2) سیر تکوین آینده‌پژوهی
آینده‌پژوهی، تاریخچه و پیشینه‌ای به بلندای جنگ جهانی دوم تا دوران معاصر دارد. البته باید یادآور شد که اندیشه پیرامون آینده از آغاز شکل‌گیری تمدن بشر، فعالیت محوری زنان و مردان بوده است. از همان لحظه‌ای که بشر موجودی ناطق و اندیشمند پنداشته شد، در پی کشف و شناسایی آینده بود و از همان دوران کوشید برای آینده خود برنامه‌ریزی کند. بنابراین بررسی کامل تاریخ آینده‌پژوهی نیازمند تلاشی گسترده و معرفی صدها جریان، سازمان و … است. تلاش‌های دانشمندان جامعه شناس به نام “ویلیام اف آگبرن” و همکاران او به ویژه ” اس کولوم گیل فیلان” را می‌توان سرآغاز یکی از این جریان‌ها دانست. “آگبرن” در دهه 1930 میلادی می‌خواست جهت‌گیری‌های آتی تحول‌های اجتماعی را بشناسد و از این راه به بهبود برنامه‌ریزی، کمک کند. برنامه‌ریزان ملی روش‌هایی برای آینده اندیشی ابداع کردند تا به کمک آن‌ها وظایف خود را بهتر انجام دهند و به این ترتیب توانستند جنگ جهانی اول را مدیریت کنند، بر رکود بزرگ اقتصادی چیره شوند، تحول‌های اجتماعی را در روسیه کمونیستی، ایتالیای فاشیستی و آلمان نازی هدایت کنند و در نهایت راهبردهایی برای اداره جنگ جهانی دوم و نیز بازسازی جهان پس از جنگ بیابند. (پدرام، جلالی وند، 1392: 14-10 :1) از همین‌جا پیداست که چه رابطه نزدیکی میان آینده‌پژوهی و مطالعه استراتژیک وجود دارد. (ملکی فر و همکاران، 1386، 130)
اما می‌توان گفت مطالعه پیرامون آینده تقریباً با پایان جنگ دوم جهانی آغاز شد. نخستین کاوش‌های نظام مند در ساحت آینده را اندیشگاه “رند” در سال 1946 میلادی برای پنتاگون انجام داد.(ملکی فر و همکاران، 1386، 131-130) اچ . چ . آرنولددر مقام فرمانده کل نیروی هوائی آمریکا دو خدمت مهم به جنبش آینده‌پژوهی کرد که یکی از آن‌ها اجرای پروژه رند در سال 1946میلادی توسط شرکت هوائی داگلاس بود تا درباره موضوع گسترده جنگ‌های بین قاره‌ای هوائی مطالعه و تحقیق کند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 41)”رند” به عنوان نخستین کانون تفکر، بدعتی بی سابقه ایجاد کرد که با اکثر سازمان‌های آن زمان متفاوت بود. ایده تأسیس یک موسسه نسبتاً آزاد و مستقل که روی مجموعه‌ای از ایده‌های متفاوت “راه گشا” تحقیق و مطالعه کند، ایده‌ای بود که اینک زمان عملی کردن آن فرا رسیده بود. موسسه رند به طور غیر مستقیم در شکل‌گیری تعدادی از سازمان‌های دیگر هم چون شرکت توسعه سامانه‌ها و موسسه هودسون موثر واقع شد. جهت‌گیری کانون‌های تفکر جدید به سمت روش شناسی‌های علمی بود. (ملکی فر و همکاران، 1386، 42)
همچنین در سال 1967 “اندیشگاه آینده‌پژوهی” در شهر میدل تاون آمریکا راه اندازی شد. بر اساس اعلام مؤسسان این اندیشگاه، هدف از تشکیل این موسسه عبارت بود از:
کشف نظام مند “آینده‌های محتمل” برای ملت آمریکا و جامعه جهانی؛
تحقیق و تفحص پیرامون این که کدام یک از آینده‌های محتمل می‌تواند مطلوب باشد و چرا؟
جست‌و‌جوی راهکارها و ساز‌و‌کارهایی که توسط آن‌ها بتوان احتمال وقوع رویدادهای مطلوب را افزایش داد. (ملکی فر و همکاران، 1386، 44)
از اوایل دهۀ هفتاد میلادي علم آینده‌پژوهی، به عنوان ابزار سیاستگذاري، به طور رسمی در چند کشور محدود به خصوص ژاپن به کار گرفته شد. ولی از اوایل دهۀ نود میلادي بود که به طور گسترده در کانون توجه بیشتر کشورها قرار گرفت.
طی 50 سال گذشته، با اوج گرفتن تفکر راهبردی، به تدریج نگاه کشورها، سازمان‌های جهانی و بنگاه‌های کوچک و بزرگ به مطالعه آینده به عنوان زمینه ساز برنامه‌ریزی راهبردی جلب شده است تا جایی که بخش مطالعه آینده، بخش جدایی ناپذیر هر سازمان تحقیقاتی را تشکیل می‌دهد که به موضوع‌های کلان، مهم و راهبردی می‌پردازد.
لذا استفاده از آینده‌پژوهی در برنامه‌ریزی‌ها و سیاستگذاری‌های کلان تا جایی پیش رفته است که بسیاری از کشورها، پروژه‌های ملی را تحت عنوان “آینده‌نگاری ملی” در فواصل زمانی مختلف تعریف و اجرا می‌کنند و از پیش‌بینی‌های حاصل از نتایج به دست آمده، به خصوص در حوزه دانش و فن‌آوری، به برنامه‌ریزی‌های راهبردی میان مدت و کوتاه مدت خود می‌پردازند. پیشروان مجری این طرح‌ها را کشورهای ژاپن، آلمان و انگلستان تشکیل داده‌اند و در کشورهای در حال توسعه‌ای نظیر ترکیه و آفریقای جنوبی نیز انجام شده است که در تمام این کشورها نتایج طرح‌های آینده‌پژوهی، قابل توجه بوده است. (Enzmann ,2011) به عبارتی امروزه، دو سوم فعالیت‌های آینده‌پژوهی توسط اندیشگاه‌های نظامی و شرکت‌های چندملیتی انجام می‌شود. پژوهش‌های علمی نیز همین وضع را دارد. دریغا که آینده‌پژوهی بیش‌تر در کشورهای صنعتی انجام می‌شود. این کشورها، 97 درصد بودجه‌ها و هزینه‌های آینده‌پژوهی را تأمین می‌کنند. اما جهان سوم که 80 درصد جمعیت جهان را در خود جای داد، تنها 3 درصد فعالیت‌های آینده‌پژوهی را انجام می‌دهد. (ملکی فر و همکاران، 1386، 131-130)
آینده‌پژوهی در کشور ما نیز از سال‌های دهه 1340 هجری خورشیدی با کارهایی چون “تدوین استراتژی توسعه صنایع هوایی در کشور” و امثال آن برای توسعه رادیو و تلویزیون ملی آغاز شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با شروع دفاع مقدس، آینده‌پژوهی تا حدی تحت الشعاع شرایط ویژه کشور در دوران دفاع مقدس قرار گرفت و دوباره از سال 1371 از دو سو آغاز شد. یک سوی آن در کمیته تکنولوژی‌های نو، وابسته به شورای پژوهش‌های علمی وقت بود و سوی دیگر آن دفتر مطالعات تکنولوژی مؤسسه آموزش و تحقیقاتی صنایع دفاعی بود که درست در همان سال تأسیس شد. این مرکز کوشش زیادی به عمل آورد تا دانش آینده‌پژوهی را کسب و در سطح ملی معرفی کند. بعدها دفتر همکاری فن‌آوری ریاست جمهوری و مرکز صنایع نوین وزارت صنایع و معادن به این حرکت مقدس ملی پیوستند. در حال حاضر نیز علاوه بر انجام فعالیت‌های آینده‌پژوهانه در مرکز آینده‌پژوهی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، “انجمن آینده‌نگری ایران” و مهم‌تر از آن ده‌ها کانون تفکر با کارکرد آینده‌پژوهی در کشور در حال گسترش این دانش می‌باشند. لذا جنبش آینده‌پژوهی ایران در آستانه یک تحول عظیم کیفی و کمی قرار گرفته است. (کورنیش، 1388، 5)
2-1-3) آینده‌پژوهی
آینده‌پژوهی شاخه‌ای از علوم انسانی است که با ویژگی‌های انسانی جامعه سروکار دارد. از این رو، به مبانی نظری و فلسفی رایج در جامعه بستگی مستقیم دارد. بر این مقیاس، آینده‌پژوهی دانشی ارزش بنیان است و به همین سبب ارتباطی تنگاتنگ و ناگسستنی با جهان بینی، ایدئولوژی و فرهنگ ملت‌ها دارد. بر این پایه، کاربست آینده‌پژوهی نیازمند بهره‌گیری از نسخه بومی شده آن است. بدون تردید، ملتی که دانش کشف و مهندسی آینده را از دیگران تقلید کند، راه خطا در پیش گرفته و آینده خود را بر پایه ارزش‌های دیگران توصیف کرده و خواهد ساخت. دانش ارزش بنیان آینده‌پژوهی معتقد است در فرایند خلق و تصویرپردازی آینده مطلوب، ارزش‌های حاکم بر جامعه از نقشی انکارناپذیر برخوردار هستند، به گونه‌ای که آینده از دید جوامع گوناگون، می‌تواند به شیوه‌هایی متفاوت ترسیم شود. مسئولان هر جامعه می‌توانند با ترسیم آینده آرمانی و توصیف جزئیات مطلوب و دلچسب آن، روند ترسیم و تصویرپردازی جامعه از آینده را تحت تأثیر قرار دهند. این رویکرد در فرایند برپایی آینده، سبب رقابت بین جوامع گوناگون شده و آینده‌پژوهی را در عرصه امنیت به ابزاری کارآمد مبدل سازد. پنهان نگه داشتن قسمت‌هایی از تصویر آینده مطلوب، می‌تواند سلاحی نرم برای پیشی گرفتن از رقیبان تلقی شود. (پدرام، جلالی وند، 1392، 33-32 :1)
برخی بر این باور هستند که آینده‌پژوهی به معنای پژوهیدن آینده است و خروجی فعالیت‌های آینده‌پژوهی ارائه اطلاعاتی خام و بدون هرگونه تحلیل از آینده است. اما باید توجه داشت که آینده‌پژوهی، پژوهش برای آینده سازی است نه پژوهیدن آینده! آینده‌پژوهی با پژوهیدن گذشته و حال، می‌کوشد تجویزهای کارآمدی ارایه دهد که اگر سازمان‌ها به این تجویزها عمل کنند، آینده مطلوبی خواهند داشت. بنابراین هر فعالیتی در عرصه آینده‌پژوهی هدف مشخصی را دنبال می‌کند. (پدرام، جلالی وند، 1392، 8-7 :2)
آینده‌پژوهی دانشی است که در آن عقلانی و تکرارپذیری حاکمیت دارد. برای مطالعه آینده، از ابزارهای علمی و منطقی استفاده می‌شود. هرکس به اندازه سطح آشنایی خود با مبانی و روش شناسی علمی آینده‌پژوهی، می‌تواند از این دانش بهره برداری کند. با بهره‌گیری هوشمندانه از دانش آینده‌پژوهی فرصت خواهد شد تا آگاهانه و پیش دستانه به استقبال تغییر رفت و آن‌ها را به سود خود مدیریت کرد. (پدرام، جلالی وند، 1392، 34 :1)
این علم از سه خصوصیت زیر برخوردار است:
بدیل‌های وضع موجود را شناسائی و معرفی می‌کند
برای بشر قابل استفاده است
پیشنهادهایی برای آینده ارائه می‌کند که به لحاظ تجربی امکان تأیید آن‌ها وجود ندارد.(Bell,2003,4)
همچنین این دانش ادراك و غلبه بر نيروهاي دراز مدت تغيير را هدف قرار مي دهد؛ چرا که اين نيروها بر اشخاص و بشريت تأثير مي گذارند.(ناصرآبادي، 1379، 2) بنابراین آینده‌پژوهی در هر رویکردی نسبت به آینده باید درپی پژوهش پیرامون توانایی‌های علی امور و به کارگیری آن‌ها در ساخت آینده باشد. (پدرام، جلالی وند، 1392، 26 :1)
آینده‌پژوهی کمک می‌کند تا تصویرهایی از 10، 20، 50 و حتی 100 سال آینده ساخته شود و همین امروز آگاهی لازم برای ساختن آینده‌ مطلوب را در اختیار قرار دهد. تعیین کند که به کدام سمت و سوها باید رفت و چه گام‌هایی باید برداشت و… بنابراین، علم آینده‌پژوهی یک علم فعال و کاربردی است، نه وسیله‌ای برای تفاخر در دست روشنفکران. یکی از آیند‌ه‌پژوهان به درستی می‌گوید که “اگر قرار است انسان شایسته‌ای باشیم، ناگریز باید آینده‌پژوه شایسته‌ای باشیم”. زیرا کسی که درک درستی از آینده ندارد، “تکلیف آگاه” نیست و نمی‌داند که باید چه گامی برای آیندگان بردارد. چنین آدمی حتی اگر حسن نیت داشته باشد، تصمیم‌ها و اعمالش جاهلانه و مخاطره‌آمیز خواهد بود؛ شاید به ساختن آینده کمک کند و شاید هم دقیقاً برضد آینده باشد. بهترین راه برای پی بردن به فلسفه‌ وجودی و کارکردهای آینده‌پژوهی نوین آن است که آن را با علم گذشته‌پژوهی (تاریخ) مقایسه کنیم. به طور کلی آینده‌پژوهی، استمرار تاریخ است؛ با این تفاوت که “تاریخ نیامده” را مطالعه و پیشاپیش مکتوب می‌کند. برخی دانشمندان معتقدند آینده‌پژوهی همان تاریخ است، اما تاریخی که به جای گذشته آینده را می‌کاود. (ملکی فر و همکاران، 1386، 18) بنابراین آینده‌پژوهی را باید علم رمز‌گشایی از آینده به‌شمار آورد. (ملکی فر و همکاران، 1386، 121) تعریف‌های متعددی برای دانش آینده‌پژوهی توسط خبرگان این دانش درنظرگرفته شده است که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
آینده‌پژوهی به دنبال مطالعۀ نظام مند، کشف، ابداع، ارائه، آزمون و ارزیابی آینده‌هاي ممکن، محتمل و مطلوب است. آینده‌پژوهی انتخاب‌های مختلفی را راجع به آینده، پیش رويِ افراد و سازمان‌ها قرار می‌دهد و در انتخاب و پی ریزي مطلوب‌ترین آینده به آنان کمک می‌کند. (Bell, 2003, 73)
سهیل عنایت الله معتقد است علاوه بر مطالعۀ نظام مند آینده‌هاي ممکن، محتمل و مطلوب، آینده‌پژوهی به دنبال شناسایی جهان بینی‌ها و اسطوره‌هایی است که به هر آینده‌اي شکل می‌دهد.(Inayatulloah, 2007, 1)
آينده‌پژوهي شاخه‌اي از علم و فن‌آوري است كه با كشف آينده و شكل‌ بخشيدن به دنياي مطلوب فردا سروكار دارد. علم است؛ چون مباني معرفتي و نظري دقيق و متدولوژي علمي دارد و در دانش‌گاه‌هاي پيشرفته‌ دنيا به‌عنوان يك رشته تحصيلي، آموزش داده مي‌شود و فن‌آوري است؛ چون بر پايه‌ يك مجموعه از تكنيك‌هاي علمي استوار است و مي‌تواند در حل‌ و فصل مسايل پيچيده‌ جامعه و هم‌چنين در “ساختن آينده” به‌‌كار آيد. آينده‌پژوهي در زمره‌ “فن‌آوري‌هاي نرم” قرار مي‌گيرد. (ملکی فر، 85)
آينده‌پژوهي فرايندي است براي تصميم‌گيري‌هاي بهتر با نگاه به افق‌هاي دور. آینده‌پژوهی، علم و هنر طراحی آینده و شکل بخشیدن به قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی در آینده است. (مظفری، 1389)
آينده پژوهي “فرآيند مطالعه و بررسي آينده‌هاي محتمل از طريق روش‌هاي علمي متعارف و غيرمتعارف است.” (قاسمیان، 1391)
آينده پژوهي، تفكرات فلسفي و روش‌هاي علمي و مدل‌هاي مختلف بررسي و مطالعة آينده را مطرح و با استفاده از آن‌ها، آينده‌هاي بديل و احتمالي را ترسيم مي نمايد. لذا آينده پژوهي، ابزاري براي مهندسي هوشمندانه آينده است. (مظفری، 1389)
ولی تعریفی که مورد پذیرش اغلب محققان قرار گرفته است همان تعریفی است که “وندل‌بل” بیان نموده است. وی آینده‌پژوهی را مشتمل بر مجموعه تلاش‌هايي دانسته است كه با استفاده از تجزيه و تحليل منابع، الگوها و عوامل تغيير و يا ثبات، به تجسم آينده‌هاي بالقوه و برنامه ريزي براي آن‌ها مي پردازد. به عبارتی آينده‌پژوهي منعكس مي‌كند كه چگونه از دل تغيير يا تغيير نكردن‌های امروز واقعیت فردا تولد می‌یابد. (Bell, 2003)
آينده پژوهي را معادل لغت لاتين«futures studies» گرفته‌اند. کلمه جمع «futures» به اين دليل استفاده شده است كه با بهره گيري از طيف وسيعي از متدولوژي‌ها و به جاي تصور” فقط یک آینده ” به گمانه زنی‌های سیستماتیک و خردورزانه در مورد نه فقط ” یک آینده ” بلکه ” چندین آینده متصور” مبادرت می‌شود. آينده پژوهي، اصول و روش‌هاي مطالعه و سپس تصميم گيري، طرح ريزي و اقدام در خصوص علوم و فن‌آوري مرتبط با آينده است. (مظفری، 1389)
هرچند آينده‌پژوهي مدرن در اتاق‌هاي فكرِ نظامي توسعه يافته است، اما امروزه در تمامی رشته‌های فردی و اجتماعی كاربرد دارد. لذا می‌توان ردپای این دانش را در حوزه‌های مختلف دفاعي، اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، صنعتي، آموزشي، فن‌آوری و … مشاهده نمود. (ملکی فر، 1385)
ارائه تصویري جامع و مانع از آینده‌پژوهی و تعریف حوزه اخلاقی آن نیازمند تشریح ویژگی‌هاي آینده‌پژوهی در حوزه مفهومی و ماهوي آن است. اطلاق این قیدها، حد و حصر آینده‌پژوهی را تا اندازه‌اي مشخص خواهد ساخت. در مقاله‌ای ویژگی‌ها و مفروض‌های آینده‌پژوهی به صورت زیر مطرح شده است:
– آینده‌پژوهی بیش و پیش از آنکه مبحثی محتوایی باشد، ناظر بر مسائل “روشی” است.
– آینده‌ها متعدد و متکثرند و انسان در انتخاب آن تا اندازه اي مختار است.
– آینده الزاماً ادامه خطّی گذشته و حال نیست؛بلکه می‌تواند روند و جریان نوینی باشد، زیرا در شکل‌پذیري آینده عوامل متعددي دخالت دارند.
– آینده‌پژوهی پیش گویی رخدادهاي آینده نیست، بلکه پیش‌بینی آن‌هاست(پیش گویی دال بر ترسیم آینده‌های قطعی و پیش‌بینی ارائه احتمالی نسبی است) آینده به طور قطع و یقین در تمامی ابعاد تعیین نشده است، بلکه وابسته به تصمیم‌هایی است که در زمان حال اتخاذ می‌شود.
– آینده‌پژوهی موضوعی بین رشته‌اي است و تحول علوم و فن‌آوريها در آن تأثیري مستقیم و بی‌واسطه دارد.
– آینده‌پژوهی به شدت از نظام ارزشی و نگرشی آینده پژوه تأثیر می‌پذیرد.
– آینده‌پژوهی به مثابه برنامه ریزي براي آینده نیست، بلکه ترسیم بدیل‌هاي مختلفی است که تصمیم‌سازان، یکی از آن‌ها را انتخاب خواهند کرد. از همین روي آینده‌پژوهی قصد دارد در جهت کاهش عدم قطعیت‌ها بکوشد و یا به بیان روشن‌تر، عدم قطعیت‌ها را مدیریت کند.
– آینده‌پژوهی آمیزه‌اي از علم و فن‌آوري است. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)
هچنین در این مقاله سه اصل به عنوان اصول آینده‌پژوهی ذکر شده است که عبارت است از:
آینده امري مسلم و قطعی نیست و از پیش تعیین نشده است . از همین روي قابلیت تغییر و دگرگونی دارد.
تصویر مرجح ما از آینده، تابعی از ارزش‌هاي ما است.
تصویر و تصور آینده بستر مناسب تصمیم سازي است (مرادی پور، نوروزیان، 1384)
“ادوارد کورنیش” به عنوان یکی از بزرگان این رشته، در یک تقسیم بندی، سه نوع آینده‌پژوهی فردی، سازمانی و ملی را برای این دانش درنظر گرفته است. (کورنیش، 1388، 275) همچنین در تقسیمی دیگر چهار نوع آینده‌پژوهی تعریف شده است که عبارتند از:
آینده‌پژوهی پیش نگرانه (پیش‌بینی بر اساس علوم اجتماعی تجربی)
آینده‌پژوهی تفسیری (شناسایی آینده‌های ممکن و محتمل با هدف درک تصاویر آینده)
آینده‌پژوهی انتقادی (برگرفته از تفکر پساساختاری و متمرکز بر جستجوی امور مسأله ساز)
آینده‌پژوهی مشارکتی یا یادگیری در عمل (مبتنی بر توسعه مشارکتی آینده بر پایه مفروضات بنیادین آن) (پدرام، جلالی وند، 1392، 43 :1)
اما از مهم‌ترین تقسیم انواع آينده كه آينده‌پژوهان درباره‌ آن بحث مي‌كنند شامل آینده‌های ممکن، محتمل و مرجح یا مطلوب می‌باشد که هر کدام بصورت ذیل تعریف می‌شود:
« آينده‌هاي ممکن »شامل تما‌مي وضعيت‌هاي ممکني است که مي‌تواند در آينده محقق شود. آينده‌ها‌ي ممکن شامل آينده‌هايي است که ممكن است متناقض با اصول و دانش فعلي بشري باشد؛ نظير بالاتر رفتن سرعت حركت يك شي از سرعت نور.
«آينده‌هاي محتمل » به آن دسته از آينده‌هايي اشاره دارد که احتمالاً تحقق مي‌يابد. براي اين نوع از آينده‌ها مي‌توان احتمال وقوع مختلف در نظر گرفت؛ چرا که بعضي از آينده‌ها از ساير آينده‌ها محتمل‌تر هستند.
«آينده‌هاي مرجح يا مطلوب » اين آينده‌ها بر خلاف آينده‌هاي ديگر كه از نوع شناختي هستند، از نوع برانگيزاننده‌اند. آينده‌ مرجح، آينده‌اي است كه تحقق آن را مي خواهيم. به واسطه‌ آن که افراد متفاوت داراي قضاوت‌هاي ارزشي مختلف هستند، لذا آينده‌هاي مرجح براي افراد گوناگون متفاوت است. ( برومند، 1391، 3)
شایان ذکر است سه رويكرد اصلي در آينده‌پژوهي مد نظر قرار دارد که عبارت است از:
آينده‌پژوهي اكتشافي:
در این رویکرد بیان می‌شود که با توجه به روندهاي فعلي، آينده “مي‌تواند” چگونه باشد؟
آينده‌پژوهي هنجاري (تجويزي):
این رویکرد بیان می‌کند که با توجه به اصول، ارزش‌ها و هنجارها، آينده “بايد” چگونه باشد؟
آينده‌پژوهي تصويرپرداز:
این رویکرد همان آينده‌ايي كه از تخيل افراد خلاق مي‌جوشد. ژول ورن و همه‌ نويسندگان داستان‌هاي علمي ـ تخيلي در زمره‌ آينده‌پژوهان تصويرپرداز قرار مي‌گيرند. (ملکی فر، 85)
البته همان گونه که در ویژگی‌های آینده‌پژوهی مطرح گردید این دانش، بیش و پیش از آن که مبحثی محتوایی باشد، ناظر بر مسائل “روشی” است. لذا فرايندهاي آينده‌پژوهي به صورت زیر بیان گریده است:
1. فرايند كشف آينده:
که در آن مطرح می‌شود که چه آينده‌هايي در پيش است؟
2. فرايند طراحي آينده:
که در آن بیان می‌شود که “آينده‌ مطلوب” و “آينده‌ مقدور” چگونه است؟
3. فرايند مهندسي آينده:
که در آن بیان می‌شود که تهيه طرح‌هاي مهندسي (عملياتي) براي ساخت آينده چگونه است؟ (ملکی فر، 85)
آینده‌پژوهان و محققان مختلف در حوزه آینده‌پژوهی آثار و پيامدهاي مختلفی را به عنوان نتایج این دانش ذکر کرده‌اند که هر کدام از این نتایج می‌تواند بازگو کننده ضرورت آینده‌پژوهی باشد. از جمله این نتایج می‌توان موارد ذیل را ذکر نمود:
آفرينش انتظار (از اين رو آينده‌پژوهي را علم‌الانتظار ناميده‌ايم)
تعميق “آينده‌آگاهيِ” جامعه، سازمان و فرد
افزايش اميد به آينده
كشف فرصت‌ها؛ تقويت نگرش “فرصت‌محور” و نفي نگرش “مشكل‌محور”
كاهش احتمال غافل‌گيري در برابر تحول‌های آينده
افزايش عامليت و فاعليت در برابر آينده
تقويت نگرش آينده‌انديشي و دورنگري
اتخاذ تصميم‌هاي بهتر براي آينده
تقويت احساس مسئوليت نسبت به نسل‌هاي آينده (ملکی فر، 85)
همچنین در هر مطالعه‌ آينده پژوهي لازم است تا مؤلفه‌هاي سازنده‌ آينده مورد تحليل قرار گيرند. چهار مؤلفه‌ سازنده آينده‌ عبارتند از : روند‌ها، رويدادها، تصاوير و اقدامات
«روند» اشاره به پيوستگي تاريخي و زماني دارد و به تغييرهای منظم در داده‌ها يا پديده‌ها در خلال زمان اطلاق مي شود كه از گذشته آغاز مي‌شوند و تا آينده ادامه مي‌يابند. در اين مرحله، تغييرهای گذشته براي شناسايي روندها و نيروهاي پيشران در حال پيشرفت مورد بررسي قرار مي گيرد و تغييرهای آينده و نيروهاي پيشران آن شناسايي مي شوند. «رويدادها» برخلاف روندها حاصل يک اتفاق يا حادثه هستند، که به شدت بر روندها و به طور کل بر آينده تأثير مي‌گذارند. «تصاوير» نیز حاصل برداشت يا خواست افراد و گروه‌هاي گوناگون در مورد آينده است و «اقدامات» كه در انتها بر اساس تصاوير بازيگران مختلف از آينده شکل مي‌گيرد. (قاسمیان، 1391)
همچنین براي شناخت هرچه بیشتر مفهوم آینده‌پژوهی باید آن را از مفاهیم نزدیک به آن بازشناخت. بازشناسی “آینده‌شناسی” از آیند ه پژوهی می‌تواند در این زمینه مفید باشد.
آینده‌شناسی به معناي پیش گویی و غیب گویی آمده است. در آینده‌شناسی درصدد شناخت آینده‌اند. این شناخت به کمک ابزارهاي متفاوتی ممکن است صورت گیرد. گاهی ابزار وحی و الهام است که پیش گویی‌هاي پیامبران و اوصیاي الهی را شامل می‌شود و گاهی از ابزار علوم فرا طبیعی استفاده می‌شود، مانند علم اسطرلاب، کف‌بینی و خواب نمایی که افرادي با استفاده از مهارت و ریاضت به آن دست می‌یابند. در این شیوه‌ها از روش‌هاي شهودي، بهره می‌برند. (منطقی، 1390) به معنای دیگر آینده‌شناسی عبارت است از تلاش برای درک آنچه که در آینده می‌تواند روی دهد و یا باید روی دهد و یا بنا به تعریف دیگر، آینده‌شناسی فرآیندی است که به پیش‌بینی چندین رویداد محتمل در آینده می‌پردازد. علیرغم وجود اختلاف‌های ناچیز در همه تعاریف ارائه شده می‌توان گفت آینده‌شناسی یا آینده‌پژوهی تلاشی است جامع در جهت شناخت و مطالعه آینده. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)
اما آینده‌پژوهی به “مطالعه آینده” معنی شده است. مفهومی که اکنون یک رشته علمی شناخته می‌شود و در دنیا، مراکز علمی متعددي براي آن تأسیس شده است. می‌کوشد با استفاده از جمع آوري اطلاعات و تجزیه و تحلیل آن‌ها و به کارگیري روش‌هاي علمی دریچه اي به سوي آینده بگشاید. بنابراین، آینده پژوه می‌کوشد با استفاده از روش‌هاي علمی، شهودي و تجربی، رویدادهاي آینده را شناسایی و کشف نماید و سپس با استفاده از روش‌هاي علمی و متناسب با فرهنگ جامعه، در آفرینش آینده‌هاي مطلوب نقش بیافریند. (منطقی، 1390) هدف آینده‌پژوهی پیش‌بینی آینده نیست، تحلیل، طراحی و ساختن آن است. آینده‌پژوهی قادر می‌سازد هدف‌های آرمانی، ارزشی و بلند مدتی برای خود انتخاب کرد و تجویزهایی منطقی و کارآمد برای تحقق آن‌ها به کار گرفت. آینده‌پژوهی چیزی فراتر از یک مهارت و یا شهود است که افراد با توجه به علایق و استعدادهای خود آن را مورد استفاده قرار دهند. آینده‌پژوهی دانشی است که بر دورنماها و پیش انگاشت‌های ویژه‌ای استوار است که با کمک آن‌ها به تفکر نظام یافته و صریح پیرامون آینده می‌پردازد. در این دانش، نظریه‌ها، روش‌ها و ارزش‌هایی وجود دارد که با شناسایی آینده‌های بدیل و تعیین آینده‌های ممکن، محتمل و مرجح، آینده را ابهام زدایی می‌کند. آینده‌پژوهی می‌کوشد امکاناتی را برای افزایش آگاهی از آینده فراهم ساخته تا کنترل بر آن افزایش یابد. به بیانی روشن‌تر، آینده‌پژوهی برای مطالعه آینده و تحقق اهداف کلیدی خود در پی آن است که انتظار از آینده را شناسایی کرده و کمک کند تا تمامی توان و ظرفیت عوامل شکل دهنده آینده در راستای تحقق مطلوب‌ترین بدیل آینده، جهت‌دهی شوند. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)
به تعبیری دیگر تفاوت عمدة آینده‌پژوهی و آینده‌شناسی در نوع نگرش این دو به ساحت آینده است. آینده شناس با قاطعیت از آینده اي جزمی و تغییرناپذیر سخن می‌گوید، اما آینده پژوه با استناد به اطلاعات موجود از چند آیندة قطعی، محتمل و ممکن سخن می‌گوید. بنابراین، آینده نگري با پیشگویی آینده و آینده‌شناسی تفاوت اساسی دارد. پیشگویی براساس باور عمومی، ناشی از بنیان دانشی و تجربی نیست. در حالی که آینده‌پژوهی با بهره‌گیري از مبانی علمی پذیرفته شده شیوه‌هاي بهینۀ دست یابی به واقعیت‌هاي تجربه پذیر در آینده را معرفی می‌کند. (منطقی، 1390)
2-1-4) هدف‌های آینده‌پژوهی:
يكي از مأموريت‌هاي آينده پژوهي اين است كه به مردم كمك كند، تصويرهاي خويش را از آينده (ايده‌ها، دغدغه‌ها، اميدها، باورها و علاقه شان را نسبت به آينده) محك زده و شفاف نمايند تا كيفيت تصميم‌هايي كه براي آينده مي‌گيرند، بهبود يابد. ديگر اين كه آينده پژوهي درصدد كمك به مردم است تا تصويرها و اقدام‌هاي كنوني خود را از حد كوشش‌هاي فقط منفعلانه فراتر برده تا آينده را پيش بيني كرده و بر پاية پيش‌بيني‌هاي درست، طرح‌هاي عملي خود را اجرا و به پيش برند. (مظفری، 1389)
هدف عمدة آينده پژوهان از دانش آینده‌پژوهی، حفظ و گسترش بهره وري و رفاه بشريت و ظرفيت‌هاي ادامة حيات بر روي كرة زمين است. آينده پژوهان اين هدف را با كاوش‌هاي منظمي كه به منظور كشف انتخاب‌هاي مختلف براي آينده صورت مي‌گيرد، دنبال مي كنند. آنان به تفكر معطوف به آينده مي پردازند و مي كوشند تا تصويرهاي بديل و تازه‌اي از آينده بيافرينند.(تافلر، 1978) به عبارت ديگر، هدف آينده نگران، كشف يا ابداع، بررسي، ارزش يابي و پيشرو نهادن تصوير آينده‌هاي ممكن، محتمل و بهتر است. آنان در پي آن هستنند كه دريابند چه چيز مي تواند باشد، چه چيزي ممكن و چه چيزي ناممكن است. (ناصر آبادي، 1379، 9)
“ادوراد کورنیش” بنيانگذار و رهبر انجمن” آينده جهان” مي گويد: هدف غایی آینده‌پژوهی، پیش‌بینی آینده نیست، بلکه تعالی دنیای آینده است. (کورنیش، 1388، 16) به عبارتی هدف از آینده‌پژوهی، ایجاد یک عادت است، عادت نگاه به جلو. (کورنیش، 1388، 261) بنابراین آينده شناسي در پي محتمل ساختن آينده‌هاي مرجح يا مطلوب و توجه به آينده‌هاي ممكن است كه علي رغم ترديد در وقوع آن‌ها، تحقق برخي از آن‌ها اثر بزرگي بر زندگي مردم می‌گذارد. (سيف زاده، 192,1382)
مؤسسه “آینده” که در سال 1968 توسط اندیشگاه رند و با حمایت مالی بنگاه فورد تأسیس شد، در منشور خود هدف از آینده‌پژوهی را موارد ذیل برشمرده است:
کشف نظام‌مند آینده‌های محتمل کشور و جامعه بین المللی.
تعیین این که کدام یک از آینده‌های محتمل، مطلوب به نظر می‌رسند و چرا.
پیدا کردن روش‌هایی برای افزایش احتمال وقوع آینده‌های مطلوب از طریق اقدام‌های هدفمند مناسب. (کورنیش، 1388، 266)

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *