متن کامل پایان نامه را در سایت منبع fuka.ir می توانید ببینید متن کامل پایان نامه را در سایت منبع 2 fuka.ir می توانید ببینید

*292

متن کامل پایان نامه را در سایت منبع fuka.ir می توانید ببینید

دانشگاه آزاداسلامی ارومیه
پایان نامه :
جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته علوم تربیتی
گرایش آموزش و پرورش ابتدایی
عنوان پژوهش :
بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی معلمان (درون گرایی و برون گرایی ) با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه پنجم دوره ابتدایی
شهر میاندوآب در سال تحصیلی 91-90
استاد راهنما : دکتر کامران جباری
استاد مشاور : دکتر رقیه وحدت
پژوهشگر :
نادر اعتمادی
تابستان 91

دانشگاه آزاداسلامی ارومیه
پایان نامه :
جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته علوم تربیتی
گرایش آموزش و پرورش ابتدایی
عنوان پژوهش :
بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی معلمان (درون گرایی و برون گرایی ) با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه پنجم دوره ابتدایی
شهر میاندوآب در سال تحصیلی 91-90
استاد راهنما : دکتر کامران جباری
استاد مشاور : دکتر رقیه وحدت
پژوهشگر :
نادر اعتمادی
تابستان 91

چکیده:
پژوهش حاضر به منظور بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی معلمان (درون گرایی و برون گرایی) با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه پنجم دوره ابتدایی شهر میاندوآب اجرا شد. روش تحقیق از نظر هدف کاربردی بوده،و از نظر روشهای جمع آوری اطلاعات از نوع توصیفی- همبستگی است. جامعه آماری عبارت ازکلیه معلمان پایه پنجم و کلیه دانش آموزان پایه پنجم شهر میاندوآب درسال تحصیلی 91-90 می باشد. برای گرد آوری داده ها مربوط به ویژگی های شخصیتی معلمان از پرسشنامه شخصیتی آیزنگ، برای اندازه گیری میزان پیشرفت تحصیلی دانش آموزان از میانگین معدل امتحانات پایانی دانش آموزان پنجم ابتدائی کل کلاس استفاده شده است. داده های بدست آمده با استفاده از نرم افزار spss وبا استفاده از روشهای آماری توصیفی(فراوانی،درصد،میانگین)وآمار استنباطی(آزمون همبستگی پیرسون و اسپیرمن، آزمون k2 و گرامر )مورد تجزیه وتحلیل قرارگرفت.
نتایج فرضیه ها به شرح زیراست :
بین ویژگیهای شخصیتی معلمان درونگرا و برونگرا و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تفاوت مشاهده نگردید.
بین جنسیت معلمان و ویژگی شخصیتی آنان رابطه ای مشاهده نگردید.
بین سابقه معلمان و ویژگی شخصیتی آنان رابطه معنی دار وجود دارد.
بین سن معلمان و ویژگی شخصیتی آنان رابطه معنی دار وجود دارد.
بین تحصیلات معلمان و ویژگی شخصیتی آنان رابطه معنی داروجود دارد.
کلید واژه ها : شخصیت ، ویژگی های شخصیتی معلم ، پیشرفت تحصیلی و پایه پنجم ابتدایی
تقدیم به :
“آنانی که در مسیر تعلیم و تربیت فرزندان این مرز و بوم می کوشند”
تقدیر و تشکر
بدینوسیله از آنجائی که توفیق سپری کردن دوره ای از فراگیری علم و دانش را طی کردم، برخود لازم می دانم مراتب سپاس گزاری خود را از اساتید ارجمند که انجام این پژوهش مرهون کمک های آنهااست اعلام نمایم . بدون شک انجام این پژوهش بدون کمک استاد راهنمای ارجمند و بزرگوار جناب آقای دکتر کامران جباری مقدور نبود و راهنمائیهای خردمندانه ایشان در کلیه مراحل دشواریهای این راه را برایم آسان نمود.
همچنین از زحمات سرکار خانم دکتر وحدت استاد مشاور ارجمندم، که در طول تحقیق از نظرات ارزشمندشان بهره بسیار بردم تشکر می نمایم.
از اساتید فرزانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه، به خصوص مدیر گروه محترم رشته علوم تربیتی جناب آقای دکتر شیخ زاده که از محضرشان بهره ها بردم، تقدیر می نمایم.
از همکاریهای ریاست محترم آموزش وپرورش شهرستان میاندوآب و کلیه مدیران ومعلمان مدارس ابتدائی شهر میاندوآب که در طول اجرای این پژوهش کمال همکاری را داشتند صمیمانه سپاسگزارم.
در پایان از همه عزیزانی که در اجرای پژوهش حاضر متحمل زحمات شده اند کمال امتنان را دارم.
نادر اعتمادی تابستان 1391
فهرست مطالب
عنوان صفحه
صفحه بسم الله……………………………………………………………………………………………………………..
صفحه عنوان………………………………………………………………………………………………………………..
صفحه تقدیم………………………………………………………………………………………………………………..
صفحه تقدیرو سپاسگزاری………………………………………………………………………………………………
چکیده مطالب………………………………………………………………………………………………………………
فهرست مطالب ……………………………………………………………………………………………………………. ح
فهرست جداول………………………………………………………………………………………………………………. ع
فهرست نمودارها………………………………………………………………………………………………………….. ف
فصل اول: کلیات تحقیق…………………………………………………………………………………………………… 1
1-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………… 2
1-2- بیان مسئله……………………………………………………………………………………………………………… 4
1-3 – اهمیت و ضرورت پژوهش…………………………………………………………………………………….. 7
1-4- اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………… 9
1-4-1 – هدف کلی……………………………………………………………………………………………………….. 9
1-4-2 – هدف جزئی……………………………………………………………………………………………………….. 9
1-5 – فرضیه های تحقیق…………………………………………………………………………………………………….9
1- 6- تعاریف مفهومی واژه ها ………………………………………………………………………………………….10
2-6- تعاریف عملیاتی متغیرها…………………………………………………………………………………………….11
فصل دوم: مبانی نظری و پیشنیه تحقیق……………………………………………………………………………… 12
2-1 – مقدمه………………………………………………………………………………………………………………….. 13
2-2- معنا و مفهوم شخصیت …………………………………………………………………………………………… 14
2-3- تعاریف شخصیت ………………………………………………………………………………………………….. 16
2-4- تاریخچه ارزیابی شخصیت………………………………………………………………………………………. 18
2-4-1- طالع بینی ، کف بینی و جمجمه شناسی………………………………………………………………….. 19
2- 5 – عوامل موثر در شکل گیری شخصیت ……………………………………………………………………… 24
2-5-1 – عوامل فردی…………………………………………………………………………………………………… 24
2-5-2 – عوامل محیطی…………………………………………………………………………………………………. 25
2-6 – نظریه زیگموندفروید…………………………………………………………………………………………… 28
2-7 – ساختار شخصیت…………………………………………………………………………………………………….29
2-8 – ساختار شخصیت انسان از نظر فروید………………………………………………………………………….29
2-8-1- نهاد……………………………………………………………………………………………………………………29
2-8-2 – من یا خود………………………………………………………………………………………………………… 30
2-8-3- من برتر یا فراخود ……………………………………………………………………………………………….30
2-9 – نظریه ویژگی های شخصیتی از نظر فروید…………………………………………………………………. 31
2-10 – مراحل رشد روانی – جنسی از نظر فروید………………………………………………………………… 31
2-10-1 – مرحله دهانی…………………………………………………………………………………………………… 31
2-10-2 – مرحله مقعدی…………………………………………………………………………………………………. 32
2-10-3 – مرحله آلتی ……………………………………………………………………………………………………..32
2-10-4 – مرحله نهفتگی…………………………………………………………………………………………………. 33
2-10-5- مرحله تناسلی …………………………………………………………………………………………………. 33
2-11- نظریه ی تحلیلی یونگ ………………………………………………………………………………………. 33
2-12- ساختار شخصیت از نظریه یونگ…………………………………………………………………………… 34
2-12-1- من یا خود………………………………………………………………………………………………………. 34
2-12-2- ناهشیار فردی………………………………………………………………………………………………….. 34
2-12-3- نا هشیار جمعی……………………………………………………………………………………………….. 34
2-12-4- صورت های ازلی یا کهن الگو……………………………………………………………………………..34
2-12-4-1- پرسونا یا نقاب……………………………………………………………………………………………….35
2-12-4-2- سایه……………………………………………………………………………………………………………. 36
2-12-4-3- آنیما و آینموس……………………………………………………………………………………………. 36
2-12-4-4- خود…………………………………………………………………………………………………………….36
2-13- سنخ های شخصیت در نظریه یونگ…………………………………………………………………………..37
2-13-1- برونگرای متفکر…………………………………………………………………………………………….. 37
2-13-2- برونگرای احساسی…………………………………………………………………………………………. 38
2-13-3- برونگرای حسی…………………………………………………………………………………………………38
2-13-4- برونگرای شهودی…………………………………………………………………………………………. 38
2-13-5- درونگرای متفکر………………………………………………………………………………………………..38
2-13-6- درونگرای احساسی…………………………………………………………………………………………….38
2-13-7- درونگرای حسی………………………………………………………………………………………………..38
2-13-8- درونگرای شهودی……………………………………………………………………………………………..39
2-14- دیدگاه آیزنگ در زمینه شخصیت……………………………………………………………………………..40
2-15- روش تحقیق آیزنگ در زمینه شخصیت……………………………………………………………………..40
2-16- دیدگاه آدلر در مورد شخصیت…………………………………………………………………………………43
2-17- نظریه آلفود آدلر…………………………………………………………………………………………………….44
2-18- اصول عمده نظریه آدلر……………………………………………………………………………………………44
2-19- نظر آدلر در مورد شکل گیری شخصیت………………………………………………………………….. 45
2-20- تیپ های شخصیتی در مورد آلپورت………………………………………………………………………….46
2-20-1- صفات اعظم……………………………………………………………………………………………………..47
2-20-2- صفات مرکزی…………………………………………………………………………………………………..47
2-20-3- صفات ثانوی…………………………………………………………………………………………………….47
2-21- رویکرد آلپورت به شخصیت…………………………………………………………………………………..47
2-22- ساختار شخصیت از نظر آلپورت………………………………………………………………………………48
2-23- ویژگی های شخصیتی در نظریه گوردون آلپورت………………………………………………………..49
2-23-1- ویژگی های اصلی………………………………………………………………………………………………49
2-23-2- ویژگی های مرکزی…………………………………………………………………………………………. 49
2-23-3- ویژگی های ثانوی……………………………………………………………………………………………..50
2-24- پخته شدن شخصیت از نظر آلپورت………………………………………………………………………….50
2-25- تیپ های شخصیتی………………………………………………………………………………………………..51
2-25-1- طبقه بندی کرچمر…………………………………………………………………………………………….52
2-25-1-1- طبقه پیک نیک………………………………………………………………………………………………52
2-25-1-2- طبقه لپتوزوم……………………………………………………………………………………………… 52
2-25-1-3- طبقه سنخ پهلوانی………………………………………………………………………………………….53
2-25-2- طبقه بندی شلدن………………………………………………………………………………………………53
2-25-2-1- اندومورفی…………………………………………………………………………………………………….54
2-25-2-2- موزومورفی……………………………………………………………………………………………………54
2-25-2-3- اکتومورفی…………………………………………………………………………………………………….54
2-26- پیشرفت تحصیلی…………………………………………………………………………………………………. 55
2-27- عوامل موثر بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان……………………………………………………………55
22-28- تجربه معلمان…………………………………………………………………………………………………….. 61
2-29- مهارت معلم………………………………………………………………………………………………………… 61
2-30- نگرش معلم………………………………………………………………………………………………………… 61
2-31- اهمیت و ضرورت دوره ی ابتدایی…………………………………………………………………………….62
2-32- ویژگی دانش آموزان دوره ی ابتدایی…………………………………………………………………………63
2-33- ویژگی های معلم در دوره ابتدایی………………………………………………………………………….. 67
2-33-1- ویژگی های شخصی معلم…………………………………………………………………………………….68
2-33-2- ویژگی های حرفه ای و فنی معلم………………………………………………………………………….69
2-33-3- مهارت در برقراری روابط و مناسبات شخصی…………………………………………………………70
2-33- پیشینه های تحقیق……………………………………………………………………………………………… 72
2-34- خلاصه مطالعات انجام گرفته در فصل 2…………………………………………………………………….78
فصل سوم:روش پژوهش………………………………………………………………………………………………….. 80
3-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………. 81
3-2- روش پژوهش ……………………………………………………………………………………………………….. 81
3-3- جامعه آماری ………………………………………………………………………………………………………… 81
3-4- روش نمونه گیری…………………………………………………………………………………………………… 81
3-5- روش ها و ابزار گردآوری اطلاعات…………………………………………………………………………… 82
3-6- مدارک و اسناد……………………………………………………………………………………………………….. 82
3-7- روایی……………………………………………………………… . ………………………………………….. … 83
3-8- پایایی پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………….83
3-9- نحوه نمره گذاری……………………………………………………………………………………………………..83
3-10- روش های آماری برای تحلیل داده ها………………………………………………………………………..84
فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده هاویافته های تحقیق………………………………………………………….. .85
4-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………..86
4-2- بخش اول:تجزیه و تحلیل توصیفی…………………………………………………………………………….. 87
4-2-1- وضعیت تاهل…………………………………………………………………………………………………….. 87
4-2-2- سابقه………………………………………………………………………………………………………………….88
4-2-3- تحصیلات…………………………………………………………………………………………………………. 89
4-2-4- جنسیت…………………………………………………………………………………………………………….. 90
4-2-5- سن……………………………………………………………………………………………………………………91
4-3- بخش دوم: آزمون فرضیه ها……………………………………………………………………………………… 92
فرضیه اول……………………………………………………………………………………………………………………… 92
فرضیه دوم……………………………………………………………………………………………………………………….93
فرضیه سوم…………………………………………………………………………………………………………………….. 94
فرضیه چهارم………………………………………………………………………………………………………………….. 95
فصل پنجم:خلاصه و نتیجه گیری………………………………………………………………………………………..96
5-1- خلاصه تحقیق………………………………………………………………………………………………………… 97
5-2- نتایج تحقیق…………………………………………………………………………………………………………….97
5-3- پیشنهادهای تحقیق…………………………………………………………………………………………………. 99
5-4- محدودیت های تحقیق…………………………………………………………………………………………….100
فهرست منابع و ماخذ……………………………………………………………………………………………………..102
ضمائم…………………………………………………………………………………………………………………………..106
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 2-1- ویژگی افراد برونگرا و درونگرا ………………………………………………………….. 39
جدول 4-1- فراوانی وضعیت تاهل معلمان پایه پنجم ابتدایی شهر میاندوآب………………………….. 87
جدول4-2- فراوانی وضعیت سابقه معلمان پایه پنجم ابتدایی شهر میاندوآب………………………………88
جدول 4-3 – فراوانی بر حسب تحصیلات …………………………………………………………………………. 89
جدول 4-4- فراوانی بر حسب جنسیت………………………………………………………………………………. 90
جدول 4-5- فراوانی بر حسب سن …………………………………………………………………………………… 91
جدول 4-6- آزمون پیرسون برای فرضیه اول ………………………………………………………………………. 92
جدول 4-7- جدول توافقی برای آزمون فرضیه دوم …………………………………………………………….. 93
جدول 4-8- آزمون کای دو برای آزمون فرضیه دوم…………………………………………………………….. 93
جدول 4-9- آزمون کرامر-فی برای آزمون فرضیه دوم………………………………………………………….. 93
جدول 4-10- آزمون همبستگی پیرسون برای فرضیه سوم …………………………………………………….. 94
جدول 4 -11- آزمون همبستگی اسپیرمن برای فرضیه چهارم ………………………………………………… 95
فهرست نمودار ها
عنوان صفحه
نمودار4-1- نمودار وضعیت تاهل ……………………………………………………………………………………. 87
نمودار4-2- نمودار وضعیت سابقه……………………………………………………………………………………. 88
نمودار 4-3 – نمودار بر حسب تحصیلات ………………………………………………………………………… 89
نمودار 4-4- نمودار بر حسب جنسیت……………………………………………………………………………….. 90
نمودار 4-5- نمودار بر حسب سن…………………………………………………………………………………….. 91

فصل اول:
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه:
یکی از سازمانهای مهم موثر در جهان امروز و آینده، سازمان آموزش و پرورش است. سازمانی که الگوی کلیه نهادها، موسسات وسازمانهای رسمی وغیر رسمی جامعه است. وظایف اساسی همچون انتقال فرهنگ وشکوفاسازی آن پرورش فرد وتربیت نیروی انسانی ماهر ومتخصص را برعهده دارد در واقع”موضوع اساسی و محور اصلی این سازمان «انسان» است و مهمترین و دشوارترین مسأله مترتب به انسان تعلیم و تربیت اوست” (شکوهی،1373).
در دنیای پیچیده و پیشرفت امروزی برای تربیت نیروی متخصص و کارآزموده، باید به نظام تعلیم و تربیت تکیه کرد، برای نیل به این اهداف بزرگ غیر از مدرسه هیچ وسیله مؤثری در اختیار نیست. معلم و دانش آموز در مجموعه ای به نام مدرسه گرد هم آمده و مکان مقدسی را به وجود می آورند که محل تعلیم و تربیت آینده سازان جامعه می باشند. اهمیت دادن به این نهاد مقدس، ارزش نهادن به آینده جامعه است. اعتلا و سربلندی هر جامعه منوط به ترقی و اعتلا نهاد آموزش وپرورش آن جامعه است و معلمان رکن اساسی این نهاد محسوب می شوند.به همین دلیل همه جوامع به معلمانی با انگیزه ، علاقه مند ، فعال و آگاه نیاز دارند تا بتوانند نوباوگان خود را به نحوی شایسته پرورش داده و برای آینده ای بهتر مجهز سازند(همان منبع).
به عبارت دیگر مهمترین وسیله رسیدن به جامعه ایده آل و هدف های آموزش و پرورش؛ معلم دانا و تواناست، به عنوان مثال در ایران و روم باستان، بزرگان در انتخاب معلم لایق و پاکدامن از نجیب زادگان و اشخاص با استعداد توجه زیادی داشته وسعی می کردند پاکدامن ترین اشخاص را مامورآموزش و پرورش فرزندان خود کنند، زیرا که به نقش معلم و تعلیمات او در سازندگی انسانها و ایجاد تغییرات در آنان واقف بودند. به این ترتیب اهمیت مقام معلم و تاثیر او در پیشرفت انسانها نقش اساسی داشته است.هر ملتی که دارای معلمان شایسته و مجرب باشد، بهتر می تواند هدف های مورد نظر خود را از طریق مراکز آموزشی تامین کند. بنابراین باید در انتخاب و تربیت معلم نهایت دقت را کرد تا در اجرای برنامه های آموزش و پرورش به طور صحیح و مطلوب عملی شود(تقی پور ظهیری،1384).
معلم خوب و اثربخش، به طور مسلّم علاوه بر بهره مندی از دانش ومعلومات عمومی و تخصصی ومهارت کافی دربرقراری روابط سالم بین شاگرد ومعلم باید دارای تجربه علمی وعملی و همچنین خصایص شخصیتی مناسب باشد. تا در مجموع کارایی و اثر بخشی فعالیت های او تضمین شود. به عقیده بسیاری از پژوهشگران آموزشی بین کارآمدی معلمان و داشتن رفتار مناسب با دانش آموزان و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان رابطه معنادار وجود دارد(همان منبع).
همچنانکه اشاره گردید در فرآیند تدریس،تنها عامل موثرتجارب ودیدگاههای علمی معلم نیست؛ بلکه کل شخصیت اوست که در ایجاد شرایط یادگیری و تغییر و تحول شاگرد تاثیر گذار است؛ معلمان عواملی هستند که به انحاء مختلف در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تاثیر دارند.امروزه نقش واهمیت شخصیتی معلمان در پرورش استعدادها و توانایهای کودکان امری شناخته شده است.بسیاری ازروانشناسان معتقدند که معلمان فرهیخته در انتقال ویادگیری مفاهیم وگسترش توانایهای ذهنی کودکان سهم به سزایی ایفا می کنند. بدیهی است فرایند یادگیری شاگردان توسط معلمان به بهترین شکل خود زمانی صورت می گیرد که معلمان ازسلامت روانی وابعاد مختلف شخصیتی وعزت نفس بالایی برخوردار باشند(صافی،1390).
بنابراین باید دست اندرکاران نظام تربیت به این نکته توجه داشته باشند؛ شناخت معلم، ویژگیها، توانائیها، استعدادهای او و همچنین تحقیق در ارتباط با دیگر ویژگیهای تاثیرگذار معلم در فرآیند آموزش امری ضروری است.ازجمله این موارد ویژگیهای شخصیتی اوست که می تواند در نحوه تعامل و ارتباط او با شاگردان، والدین و دیگر دست اندرکاران تربیت و همچنین در اعمال فرآیند یاد دهی و یادگیری او تاثیر گذار باشد.
1-2- بیان مسأله:
پایه و اساس هر نظام آموزشی بر استقلال فکری افراد آن جامعه استوار است. هرچه افراد جامعه نیرومندتر و سالم تر باشند جامعه سعادتمندتر و سالم تر خواهد بود. تردیدی نیست که سلامت و پیشرفت یک جامعه به وضع فرهنگی و تربیتی افراد آن بستگی دارد. در آموزش و پرورش نقش نیروی انسانی بسیار مهم بوده و معلم از مهم ترین عوامل در رشد و توسعه‌ی کیفی تعلیم و تربیت به شمار می آید. معلمان هسته‌ی مرکزی نظام تعلیم و تربیت و مجریان حقیقی این امر حیاتی هستند و تأثیر آنان بر جامعه به اندازه‌ی زیادی است که می توان گفت سعادت کشور در دست کسانی است که به تعلیم و تربیت فرزندان جامعه اشتغال دارند(سیف، 1380).
بدون شک معلمان دانا و توانا مهمترین عامل پیشرفت یک جامعه به حساب می آیند و از آنجا که معلمان با روح و روان و احساسات افراد سروکار دارند. چنانچه درست عمل نکنند، زیان های جبران ناپذیری برجای می گذارند که جبران بعضی از آنها متأسفانه هرگز امکان ندارد. گفته ها و رفتارهای معلم، بینش و منش وی به طور مستقیم در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مؤثر است.
به عبارتی خلق و خوی، وضعیت جسمی و روحی، اخلاق، و نگرش به کار و مسئولیت معلم از جمله عواملی است که تأثیر تعیین کننده ای بر روش کار او می گذارند. معلمی که خود به علل متفاوت رفتاری، از جمله نداشتن انگیزه برای کار و بی دقتی و بی مسئولیتی روحیه سالمی ندارد چطور می تواند پیشرفت تحصیلی دانش آموزان را تضمین کند؟ شخصیت و رفتار معلم هر کلاس از جمله عوامل تعیین کننده رفتار دانش آموزان آن کلاس می باشد. معلمی که رفتار دوستانه ای دارد، دانش آموزان را می فهمد و رفتار و هیجان هایش سازمان یافته و سالم است، دانش آموزان را برای یادگیری بیشتر برمی انگیزد و باعث می شود که دانش آموزان در کلاس بیشتر فعالیت نمایند. بنابراین، عملکرد معلمان نقش خاصی در پیشرفت اهداف تعلیم و تربیت دارد (ساعتچی، به نقل از رانیز، 1372).
روانشناسان علاقمند به رفتارهای شغلی، معتقدند که شخصیت افراد با نوع حرفه ای که انتخاب می کنند و نحوه‌ی عمل آنها با آن حرفه در ارتباط است. به عبارتی افراد دارای ویژگی های مشخص،مشاغل خاصی را انتخاب و درآن زمینه درمقایسه با دیگران بهترعمل می کنند(پروین وجان،1381).
شخصیت را به شیوه های بسیار مختلفی تعریف کرده اند. بعضی از روانشناسان این کلمه را تنها در ارتباط با رفتارهای قابل مشاهده به کار می برند، برخی هم آن را شامل ارتباطات مربوط به درون نگری می دانند و برخی دیگر هم آن را مجموعه‌ی فردی الگوهای تفکر، انگیزش و عواطف می دانند. یونگ معتقد بود که افراد آدمی در تعامل با یکدیگر، دو نوع طرز تلقی و جهت گیری متفاوت از خود نشان می دهند. که شامل برونگرایی و درونگرایی می باشد. این تیپ ها، خصوصیات ذاتی فطری هستند و در زندگی قابل تغییر و اصلاح هستند. هر کس در اصل به یکی از این دو طریق با جهان ارتباط برقرار می کند؛ اگرچه جهت دیگر نیز همیشه برای فرد باقی می ماند. در حالت درونگرایی، جهت گیری اصلی فرد به درون و به جانب خویشتن است. شخص درونگرا غالباً متوجه عوامل درونی و ذهنی است و زیر نفوذ این عوامل قرار دارد. تردیدی نیست که او شرایط و اوضاع و احوال بیرونی را می بیند اما عوامل درونی و عناصر ذهنی در او برتری و مزیت دارند و حاکم بر احوال و رفتار او هستند. فرد درونگرا، دودل، متفکر و محتاط است. فرد برونگرا به بیرون و به جهان خارج گرایش دارد و از نظر اجتماعی درگیر، فعال و متهور است. در حالت برونگرایی توجه فرد به امور و اشیاء خارج است و سایر اعمال اساسی او صرفاً معلول مناسبات امور و عوامل بیرونی است و نه حاصل ارزیابی ذهنی (کریمی، 1384).
اهمیت وجایگاه معلم در نظام آموزشی و پیشرفت تحصیلی آنان بر کسی پوشیده نیست؛ به ویژه امر آموزش وتدریس پیوند ناگسستنی با نحوه برقراری ارتباط بین معلم و دانش آموزان دارد که تحقیقات متعدد بیانگر این نکته است که نوع ارتباط با معلم در ایجاد انگیزه و تلاش دانش آموزان تاثیر بسزایی دارد، تلاش معلمین جهت برقراری ارتباط صحیح معلم با دانش آموزان و همچنین تقویت حس اعتماد به نفس، احساس مسئولیت ، فصاحت در کلام زمینه ساز پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در دروس مختلف می باشد که این مهم از معلمانی که فاقد توانایی برقراری ارتباط موثر با دانش آموزان می باشند ساخته نیست و انگیزش دانش آموزان بر یادگیری و تعامل بیشترو برقراری ارتباط عاطفی مطلوب و محیط فعال برای یادگیری را با مشکل مواجه می نماید. شخصیت معلمان به عنوان یکی از عوامل تاثیر گذار در پیشرفت تحصیلی و تربیتی دانش آموزان و کیفیت یادگیری آنان باشد. لذا معلمان با شخصیت های برونگرا و درونگرا در برقراری ارتباط با دانش آموزان به شیوه های مختلفی عمل می کنند. بنابراین عدم برقراری ارتباط صحیح می تواند فرآیند آموزش را با مشکل مواجه نموده، از طرف دیگر با توجه به اینکه دانش آموزان دوره ابتدایی پایه پنجم در آستانه شروع سن بلوغ می باشند و ارتباط صحیح و تعامل با آنها در شکل گیری رفتارهای آنان نقش زیادی داردنهاژژژممتح. تحقیقات نشان داده که مشکلات تحصیلی دانش آموزان در این سن نسبت به سنین دیگر بیشتر می باشد که جامعه آماری مورد نظر این پژوهش نیز از این قاعده مستثنی نیست. بنابراین سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که معلمان از نظر برونگرایی و درونگرایی شخصیت چگونه اند؟ و آیا بین برونگرایی ودرونگرایی معلمان با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان رابطه وجود دارد؟
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق:
یکی از مهم ترین امور و مسائل آموزش و پرورش در جهان معاصر به ویژه در کشورهای به اصطلاح جهان سوم که از لحاظ فناوری آموزشی هنوز پیشرفت نکرده اند، مسئله ی معلم است. زیرا معلم است که نسل ها را به هم ارتباط می دهد. فرهنگ جامعه را حفظ می کند. به رفتار دانش آموزان شکل می دهد و از این رو به عقیده‌ی متخصصان آموزش و پرورش، برنامه درسی سازمان مدرسه و وسایل آموزش هرچند که اهمیت خاصی را دارند. در برابر معلم چندان ارزشی ندارند (وکیلیان، 1381) .
اغلب دانشمندان و صاحبنظران تعلیم و تربیت معتقدند که معلمان در فرآیند آموزش نقش بسیار حساس و اساسی را ایفا می کنند. اهمیت معلم و خصوصیات رفتاری وی در فرآیند یاددهی ـ یادگیری بدین سبب است که متخصصان امر آموزش در دنیای پیشرفته و پیچیده‌ی امروز تا حد قابل توجهی، بهبود کیفیت نظام آموزشی را در گرو کیفیت عملکرد مناسب معلمان ذکر می کنند و بر این باورند که هر گونه پیشرفت بهبود و اصلاح نظام آموزشی به میزان بسیار بالایی به عملکرد شایسته‌ی معلمان متکی است(همان منبع).
در زمینه نفش معلم در پیشرفت تحصیلی؛ شیفل بین و سیمونز چنین خاطرنشان می سازند که نقش معلمان از دیرباز به عنوان نقش اصلی در اجرا و تأمین آموزشی کیفی شناخته شده است. زیرا نحوه‌ی عملکرد آنان در فرآیند یاددهی ـ یاددگیری آثار مستقیم و مثبتی بر کیفیت تدریس و در پی آن بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دارد(همان منبع).
معلمی که با خود راحت نیست قاعدتاً با کودک نیز راحت نخواهد بود و چنین وضعیتی درطول ساعت درس عملکرد مؤفقی در پی نخواهد داشت. به طور کلی در نظر کودک شخصیت معلم مرموز می نماید.
او تصویری مثبت از نقش معلم در ذهن خود دارد وقتی با این تصویر پیشین باموجودی برخورد می کند که نه تنها نسبت به خواست های نامعقول خویش آگاهی ندارد بلکه تعارضات شخصی خویش را در روابط متقابل خود دخالت می دهد. دیدگاهش عوض شده و نسبت به معلم و درس بی اعتنا می شود. معلم می تواند یک عامل جاذبه یا دافعه باشد. تدریس نامرتب معلم سبب می شود که شاگردان مطالب درسی را به خوبی نیاموزند. در نتیجه بیزاری از معلم و مدرسه را در پی داشته باشد(پارسا، 1374).
سرمایه گذاری در مورد نیروی انسانی آموزش و پرورش به ویژه معلمان در ابعاد کمی و کیفی و تهیه و تثبیت و اجرای طرح در زمان مناسب امری اساسی است و حیات آموزشی و پرورشی و جلوگیری از هدر رفتن عمر میلیونها دانش آموز به آن بستگی تام دارد. همچنین در مجموعه فعالیت های مربوط به تأمین نیازهای نیروی انسانی انتخاب افراد شایسته اولین قدم و شاید مهم ترین آنهاست. انجام این نوع تحقیقات تاحدودی روشنگریهای لازم را در خصوص جهت گیری اصولی و حرفه ای در میان معلمان، هم برای خانواده ها و هم مسئولان آموزش و پرورش کشور به همراه خواهد داشت. نتایج این تحقیق برای طراحان جریان و مسئولان نظام آموزشی در انتخاب معلمان شایسته کمک مؤثری در پی خواهد داشت تا مسیر تحقیق اهداف آموزشی، که همانا پیشرفت تحصیلی و یادگیری اصولی دانش آموزان است هموار گردد. یکی از مباحث مطرح در حوزه آموزشی که متناسب با ویژگی معلمان می باشد و تحقیقات زیادی هم به بررسی این موضوع پرداخته اند، تأثیر ویژگی های شخصیتی معلمان بر عملکرد و تحصیل دانش آموزان می باشد. بنابراین، این باتوجه به اهمیت معلم و نقش آن در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان این پژوهش به دنبال بررسی رابطه بین ویژگی شخصیتی معلمان و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در مقطع ابتدایی می باشد. چرا که همه صاحبنظران معتقدند در دوره ابتدایی معلم اساسی ترین نقش را در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دارد؛ لذا این پژوهش و پژوهشهایی از این حیث می تواند در روشن ساختن تاثیر معلمان در پیشرفت دانش آموزان یاری رسان باشد.
1-4- اهداف تحقیق:
1-4-1- هدف کلی:بررسی رابطه‌ی بین ویژگی های شخصیتی درون گرایی و برون گرایی معلمان و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان
1-4-2- اهداف جزئی:
– مقایسه ویژگی های شخصیتی معلمان و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان
– مقایسه ویژگی های شخصیتی معلمان زن و مرد
– روشن ساختن تاثیر شخصیت معلمان در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان
– کمک به دست اندرکاران نظام تعلیم وتربیت در شناسایی عوامل موثر در پیشرفت تحصیلی دانش آموزآن
1-5- فرضیه‏های تحقیق:
– بین شخصیت معلمان ( درونگرا و برونگرا ) و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان رابطه وجود دارد.
– بین جنسیت معلمان و ویژگی شخصیتی آنان رابطه وجود دارد .
– بین سابقه معلمان و ویژگی شخصیتی آنان رابطه وجود دارد .
– بین سن معلمان و ویژگی شخصیتی آنان رابطه وجود دارد .
1-6 – تعریف مفهومی واژه ها:
– شخصیت: شخصیت عبارت است از «مجموعه سازمان یافته و واحدی متشکل از خصوصیات نسبتاً ثابت و پایدار که بر روی هم، یک فرد را از فرد یا افراد دیگر متمایز می سازد.» (شاملو،1382،ص17).
– ویژگیهای شخصیتی:«صفاتی هستند که در موقعیت های گوناگون ظاهر شده از ثبات نسبی برخوردارند واز فردی به فرد دیگر تفاوت می کند و می توان آنها را اندازه گیری کرد” (شریفی،1382،ص15).
– برونگرایی: «برونگرایی طبق نظریه یونگ نگرشی است که با برگرداندن انرژی روانی به بیرون مشخص می شود به طوری که فرد به سمت دنیای عینی و به دور از دنیای ذهنی گرایش می یابد. برونگرایان بیشتر از دنیای درونی تحت تأثیر محیط و اطرافشان قرار دارند. آنها روی نگرش عینی تمرکز نموده و جلوی نگرش ذهنی را می گیرند«(فیست و جی فیست ، 1384،ص125).
– درونگرایی:«درونگرایی برگرداندن انرژی روانی به درون، به سمت دنیای ذهنی است. درونگرایان با دنیای درونی شان، با وجود تمام سودایی ها، خیالپردازی ها، رؤیاها و برداشت های فردی آن هماهنگ شدند البته دنیای بیرونی را هم درک می کنند اما این کار گزینشی است و با دیدگاه ذهنی خودشان انجام می دهند.»(همان منبع،ص125).
– پیشرفت تحصیلی:«عبارت است از میزان دستیابی دانش آموزان به دانش و مهارتهای که براساس اهداف از پیش تعیین شده می باشد» (سیف ،1376،ص120 ).
2-6- تعاریف عملیاتی متغیرها
–شخصیت: منظور از شخصیت در این پژوهش، نمره ای است که هر فرد براساس پرسشنامه آیزنگ بدست می آورد .
– پیشرفت تحصیلی: منظورازپیشرفت تحصیلی دراین پژوهش عبارت از نمره ای است که فرد درامتحانات پایانی نوبت دوم دریافت کرده است.
فصل دوم:
مبانی نظری و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه:
هر انسان رویدادهای در نوع خود منحصر به فرد است. با وجود این، بین بسیاری از انسانها و رویدادهای زندگی آنها، آنقدر شباهت وجود دارد که بتوان نکات مشترکی را در نظر گرفت. و درست همین الگوهای رفتاری که روان شناسان شخصیت در پی درک آنند. روان شناس شخصیت برای کلیت فرد و تفاوتهای فردی اهمیت خاصی قائل است اگرچه روان شناسان شخصیت وجود شباهتهای بین افراد را قبول دارند، توجه آنها بیش تر به تفاوتهای افراد از یکدیگر معطوف می باشد. چرا عده ای موفق اندو بعضی نا موفق اند؟ تنوع استعدادها از کجا ناشی می شود ؟ چرا برداشت های افراد از امور متفاوت است؟(پروین و جان،1381).
«شخصیت را بر مبنای صفت بارز، مسلط یا شاخص فرد نیز تعریف کرده اند و بر این اساس است که افراد را دارای شخصیت برون گرا یا درون گرا یا پرخاشگر و امثال آن می دانند. درواقع چنین فرض می شود که در شرایط مختلف، حالت بارز، یکی پرخاشگری و دیگری درون گرایی است. این گونه برداشت از شخصیت، در محدودۀ تیپ شناسی می گنجد. اشکال عمدۀ آن هم این است که با این گونه تقسیم بندی، در نظر گرفته نمی شود که فرد انسان بر حسب شرایط و اوضاع و احوال، پرخاشگر یا درون گرا می شود، نظریه پردازان شخصیت، این پدیده را از جنبه ی ارزشی آن مورد بحث قرار نمی دهند، یعنی نمی گویند فلان شخصیت بد یا خوب است. نظری اجمالی به تعاریف شخصیت، نشان می دهد که تمام معانی شخصیت را نمی توان در یک نظریه خاص یافت، بلکه در حقیقت، تعریف شخصیت به نوع نظریۀ هر دانشمند بستگی دارد. برای مثال، کارل راجرز، شخصیت را یک خویشتنسازمان یافتۀدایمی می داند که محور تمام تجربه های وجودی ماست. یا گردن آلپورت، شخصیت را مجموعه عوامل درونی ای که تمام فعالیت های فردی را جهت می دهد ، تلقی می کند. جی. بی . واتسُن پدر رفتارگرایی، شخصیت را مجموعۀ سازمان یافته ای از عادات می پندارد. اریک اریکسن روانپزشک و روانکاو مشهور زمان ما، معتقد است که رشد انسان در قالب یک سلسله مراحل و وقایع روانی- اجتماعی صورت می پذیرد و شخصیت انسان، تابع نتایج آن هاست. جورج کلی یکی از روان شناسان شناختی معاصر، روش خاص هر فرد را در جستجو برای تفسیرمعنای زندگی شخصیت او می داند، و بالاخره زیگموند فروید عقیده دارد که شخصیت از نهاد، خود و فراخود ساخته شده است»(شاملو، 1382،ص16).
2-2- معنا و مفهوم شخصیت:
«شناخت رفتار و شخصیت انسان ، چیز تازه ای نیست . برخی براین باورند که تاریخ تفکر در مورد رفتار و شخصیت، به اندازه ی طول عمر انسانها است . با پیدایش انسان نحوه ی شکل گیری شخصیت مورد توجه فلاسفه، ادیان، مذاهب و شاعرن بوده است با پیدایش روش های علمی روش های قبلی کهنه شده و روش علمی یک روش دقیق و حساب شده است.(برگر؛1993). ریشه علم در روان شناسی را باید در رُم و یونان باستان بررسی نمود و این ها سوالاتی در شخصیت مطرح می کردند و مشابه همان سوالات امروز توسط روانشناسان مطرح می گردد. بررسی رفتار به شیوه ی علمی و تجربی در سال 1879، توسط دانشمند آلمانی
ویلهم وونت پایه گذاری شد. و از آن به بعد روانشناسی به شعبه های مختلف تقسیم شده است»(دارابی، 1384، ص2 ).
«اصطلاح شخصیت از کلمه لاتین پرسونا به معنای نقاب اخذ شده است. در یونان باستان، بازیگران برای اجرای نمایش ماسکی را به صورت خود می زدند و از طریق آن، نقش واقعی خود را که در ارتباط با همان نقاب بوده است، ارائه می دادند. انسان ها سعی دارند رفتار خود را مطابق خواسته ها و انتظارات اجتماعی بروز دهند. اما شخصیت در معنای علمی به این سادگی قابل تبیین نیست، زیرا شخصیت یک مفهوم انتزاعی است که از طریق انسجام و هماهنگی مجموعه ای از خصوصیات معنا پیدا می کند. این خصوصیات عبارتند از عواطف و هیجانات، انگیزه ها، افکار، تجارب و ادراکات. از سوی دیگر شخصیت تنها شامل جنبه های ظاهری رفتار نیست بلکه معنای واقعی شخصیت چند بعدی است که این ابعاد شامل درون و ذهنی است که افراد را وادار به انجام رفتار معینی می کند. به همین دلیل هر یک از نظریات موجود در روانشناسی شخصیت، تعریف ویژه ای از شخصیت ارائه می دهند»(دارابی، 1384، ص3).
مفهوم شخصیت در روانشناسی یک مفهوم رایج، معمول و در عین حال فوق العاده غامض و پیچیده است. کاربرد عامیانه شخصیت به حد یک مفهوم مطلوب در دیدگاه فردی تغییر یافته است. در حالی که مفهوم علمی آن مورد مناقشه بوده و در مورد شخصیت بیش از 50 تعریف مختلف شده است(گروسی فرشی، 1380).
با توجه به برداشت های متفاوت از مفهوم شخصیت ، به وضوح نشان می دهد که باگذشت زمان، معنای شخصیت از مفهوم اولیۀ آن تصویری ظاهری اجتماعی بود، بسیار گسترده تر شده است. در حال حاضر، شخصیت به روند اساسی و پایداری در باره ی فرد انسان اطلاق می شود. نظریه های مختلف غیر از این توافق اساسی در تعریف شخصیت ، وجوه تشابه دیگری نیاز دارند که عبارتند از:
الف)«در اغلب نظریه ها شخصیت نوعی سازمان یا ساخت فرضی تلقی می شود. در شخصیت، رفتارها تاحدودی وحدت و سازمان دارند . به عبارت دیگر، شخصیت نوعی پدیده انتزاعی است که آن را بر اساس تفسیر رفتار بیرونی فرد می توان شناخت»
ب)در اکثر تعاریف، بر وجود تفاوت های شخصیتی بین افراد، تاکید می شود. در لغت شخصیت، این معنا مستتراست که هر فرد، واحدی منحصربه فرد و به اصطلاح عوام «تک» است و هیچ کسی دیگر پیدا نمی شود که کاملا شبیه او باشد.
ج)در بیشتر تعار یف، اعتقاد بر این است که شخصیت را باید از دیدگاه تاریخچه تکامل فردی ارزیابی کرد. شخصیت، در واقع پدیده ای تکاملی و تدریجی است که تحت تأثیر بسیاری از عوامل درونی و بیرونی از جمله وراثت، خصوصیات جسمانی و شرایط اجتماعی قرار می گیرد و رشد و تکامل می یابد در حقیقت تعریف شخصیت از دیدگاه هر دانشمند یا هر مکتب و گروهی به نظریه یا تئوری خاص آن بستگی دارد. می توان بر اساس تعاریف فوق، تعریف نسبتاً جامعی از شخصیت ارائه داد: شخصیت عبارت است از «مجموعه سازمان یافته و واحدی متشکل از خصوصیات نسبتاً ثابت و پایدار که بر روی هم یک فرد را از فرد یا افراد دیگر متمایز می سازد»(شاملو، 1382،ص17).
2-3- تعاریف شخصیت: الف) تعریف شخصیت: مسئله تعریف شخصیت یک مشکل عمده است درخلال سالها تعاریف مختلفی از شخصیت ارائه شده است. آلپورت (1937) یعنی کسی که بنیان گذار مطالعات نوین شخصیت است توانسته حدود 50 معنا را برای این اصطلاح مطرح کند. تحلیل آلپورت منطبق با تاریخ و مفهوم شخصیت بود که با اصطلاح اولیه نقاب آغاز شد، این اصطلاح به نقاب که البته در نمایشنامه های یونان قدیم به کار برده می شود، اشاره داشت، مضامین مختلف آن در زمینه های مختلفی مانند الهیات، فلسفه، زبان شناسی و روان شناسی راه یافت(لانیون ودی گود، 1388، ص48).
ب)«شخصیت یعنی کل وجود فرد را شامل می شود و تمام جنبه های رفتاری اورا در بر می گیرد شخصیت پیوسته درحال تغییر است و هرصفتی که در فرد نسبتاً پایدار است»(شعاری نژاد، 1373، ص626).
ت)از نظر کتل شخصیت «چیزی است که به ما اجازه می دهد پیش بینی کنیم که شخص در یک موقعیت معینی چه خواهد کرد یعنی عمل از او ناشی خواهد شد» تعریف می کند(گروسی فرشی، 1380، ص38).
ح)به نظر هال فرگوسن شخصیت عبارت است از “الگویی از رفتار اجتماعی و روابط اجتماعی متقابل است. بنابراین شخصیتی یک فرد مجموعه راههایی است که او نوعا نسبت به دیگران واکنش یا با آنها تعامل می کند “(همان منبع، ص9 ).
ج) تعریف دیگری از شخصیت:”شخصیت هر فرد همان الگوی کلی یا همسازی ساختمان بدنی، رفتار، علایق، استعداد ها، تواناییها، گرایشها و صفات دیگر اوست. بدین ترتیب می توان گفت که منظور از شخصیت، مجموعه یا کل خصوصیات و صفات فرد است”(ساعتچی ، 1390، ص58).
خ) مهمترین مبحث شخصیت این نکته است که “هرانسان و رویدادی در نوع خود منحصر به فرد است. با وجود این، بین بسیاری از انسان ها و رویداد های زندگی آن ها آنقدر شباهت وجود دارد که بتوان نکات مشترکی را درنظر گرفت و درست همین الگو های رفتاری است که روانشناسان شخصیت در پی درک آنند” (پروین و جان، 1381، ص5).
د) شخصیت مجموعه ای از “تمام ویژگی ها، توانایی ها، انگیزه ها، خلق وخوی، نگرش ها، دیدگاه ها، باورها و واکنش های هیجانی و سبک های شناختی، منش اخلاقیات است که دارای ثبات سنی در فرد است” (لطف آبادی ، 1384،‌ص127).
2-4- تاریخچه ارزیابی شخصیت:
شیوه هایی که مردم بر اساس آنها عمل یا رفتار می کنند، همواره مورد توجه بوده است. این گونه رفتارها احتمالاً برای خانواده ها، دوستان و همسایگان پیامدهای مستقیمی دارد و طبعاً از دید آنها حایز اهمیت زیادی است. علاوه بر این، اکثر ما دوست داریم احساس کنیم که حداقل از یک درک کلی نسبت به رفتار آدمی برخورداریم. بنابراین، پروراندن قابلیتها و تواناییهای افراد، به منظور درک و پیش بینی رفتارهای خود و دیگران، هم از نظر شخصی و هم از نظر اجتماعی، اهمیت وافری دارد.(گروسی فرش، 1380).
حوزه ارزیابی شخصیت، یعنی، کوششهای منظمی که به منظور درک و پیش بینی رفتار افراد صورت می گیرد، از تاریخچه ای بسیار طولانی برخوردار است. یک فرد غارنشین ماقبل تاریخ می توانست که با تماشای حالت و برق نگاه غریبه ای که به او نزدیک می شد، به مقاصد وی پی ببرد. چنین برداشتی را می توان بعنوان نوعی کوشش ابتدایی در جهت ارزیابی شخصیت تلقی کرد. بعدها استفاده از قضاوتهای کاهنان و غیب گویان در جهت تعیین صحت و سقم پیشنهادهای صلح از سوی دشمن را می توان ناشی از همین کوشش دانست. تا پیش از گسترش روان شناسی علمی و تخصصی جدید، شیوه های غیررسمی زیادی وجود داشتند. ما به دلیل ارزش تاریخی و روشن کردن پاره ای از مسایل روش شناختی در کل حوزه ارزیابی شخصیت، پاره ای از آنها را نظیر طالع بینی، کف بینی و جمجمه شناسی که علی رغم گسترش غیرعلمی و جایگاه نامطمئن معاصر هنوز تا اندازه ای به کار می روند، مورد بحث قرار خواهیم داد. این روشها در مقایسه با فنون معاصر ارزیابی شخصیت، به مراتب از قدمت بیشتری برخوردارند(لانیون و دی گود، 1388، ص3).
2-4-1- طالع بینی، کف بینی و جمجمه شناسی:
 چنین تصور می شود “ریشه طالع بینی که کوششی برای پیش بینی وقایع کره زمین از طریق مشاهده ستاره های ثابت و سایر اجسام سماوی است، به 25 قرن پیش در مسوپوتامیا بر می گردد. اعتقاد به ستارگان به عنوان خدایانی نیرومند در بین انسانهای اولیه به پیدایی این اندیشه انجامید که می توان امورمربوط به انسان را از طریق مطالعه سماوات پیش بینی کرد. بدین ترتیب، در آن زمان شخصیت و سیر وقایع زندگی هر فرد با مراجعه به یک طالع یا زیج (یعنی، شکل بندی ستارگان در لحظه تولد) تعیین می شد. در کل، ارزیابی شخصیت هر فرد با توجه به لحظه تولد وی و ارایه پیش بینی های مناسب بر اساس یکی از کتابچه های راهنما یا تقویمهای نجومی صورت می گرفت که بی شباهت به طالع بینی های جدیدی که هنوز در بسیاری از روزنامه ها یافت می شوند، نبودند. آگاهی گسترده ای که پیرامون جهان فیزیکی در خلال انقلاب علمی گسترش یافت، نقش مهمی در کاهش توجه جدی نسبت به طالع بینی داشت؛ اما با این حال، محبوبیت طالع بینی همچنان در میان مردم پایدار باقی مانده است”(لانیون و دی گود، 1388، ص4).
“این اندیشه که زندگی آدمی از قبل توسط وضعیت ستارگان در لحظه تولد تعیین می شود، اندیشه ای بس ساده و ابتدایی است؛ زیرا مطلقاً هیچ گونه شواهد معتبری دال بر رابطه بین زمان تولد و شخصیت وجود ندارد. پس چرا هنوز این اندیشه علی رغم مخالفت اکثریت متخصصان روان شناس از وجهه خاصی برخوردار است؟ یکی از دلایل تداوم این اندیشه، اثر بارنوم است. و دلیل دیگر، به وجود جذابیتی بر می گردد که اندیشه های ماورای طبیعی یا کیهانی در میان مردم دارند. کتابهایی نظیر تأثیر نیروهای کیهانی بر رفتارهای انسان گواکولین، (1973) و ماوراءالطبیعه (واتسون، 1973) با در کنار هم نهادن مفاهیم شبه علمی طالع بینی و معرفی آنها در قالب تفحص و پژوهش رسمی بر جذابیت آنها افزوده اند. شاید مناسبتر باشد که طالع بینی معاصر و زمینه های مشابه را به عنوان نوعی صنعت تفننی در نظر بگیریم که قطع نظر از نکات دیگر، بر عرضه کلی و ارایه هر چیزی تأکید می ورزد که بازار فروش دارد”(لانیون و دی گود، 1388، ص4).
“فن یا روش چرخه های زیستی که به طالع بینی شباهت دارد، روشی برای پیشگویی شخصی است که در ابتدا توسط ویلهلم فلیس همکار زیگموند فروید ابداع شد و بعدها به وسیله جرج تامن(1973) گسترش یافت. بر طبق نظریه چرخه های زیستی، کارایی روزانه آدمی توسط وضعیت سه چرخه جسمی، هیجانی و ذهنی که جملگی در لحظه تولد تثبیت می شوند و دیگر تغییر نمی کنند، کنترل می شود. از آنجا که هر چرخه دارای دوره متفاوتی است، گهگاه امکان دارد که ترکیب قوی آنها به پیدایی روزهای مطبوع بی انجامد؛ روزهایی که همه چیز بر وفق مراد است. برعکس، ترکیب ضعیف این سه چرخه به روزهای نامطبوع می انجامد. هر چقدر چرخه های بیشتری علیه ما در روز خاصی تجمع پیدا کنند، احتمال ناگوار بودن آن روز بیشتر است و بالعکس. با اختراع مکیروکامپیوترهای از قبل برنامه ریزی شده، مردم می توانند کارایی بالقوه خود را در یک روز معین، بدون درنگ پیش بینی کنند”(همان منبع،ص5). کف بینی به تعیین خصوصیات فرد بر اساس تفسیر چین و چروکها و پستی و بلندیهای کف دست اشاره می کند. تصور بر این است که کف بینی به صورت یک نظام مدون از 3000 سال قبل از میلاد در کشور چین وجود داشته است، گرچه آغاز اولیه و ریشه های نظری آن در گذر تاریخ باستان محو شده است. در کف بینی به طرح کلی خطوط دست، برآمدگیهای آن یا بخشهای مخروطی شکل بین این خطوط اهمیت زیادی داده می شود. هر یک از این “علایم” به شکل خاصی تفسیر می شود. قسمتی از کف دست که مستقیماً در زیر مفصل سوم انگشت میانی قرار دارد برآمدگی زحل، نشان دهنده خردمندی، اقبال نیک و دوراندیشی است. با “خواندن” این علایم، روش کف بینی ارزیابی خاصی را از افراد به دست می دهد. دقت کنید که دو طرح ارایه شده، ویژگیهای اساسی دست راست و چپ را به شکلهای نسبتاً متفاوتی مطرح کرده اند. فقدان کامل هرگونه تبیین منطقی در خصوص استنباطها و تفسیرهای به عمل آمده و این آگاهی بدیهی که خطوط مخروطی شکل دستها و سایر خصوصیت آنها می تواند با تمرینهای فیزیکی تغییر کند، باعث می شود که کف بینی به عنوان یک روش خرافی و نوعی شیادی کنار گذاشته شود”(همان منبع،ص6).
“امروزه هنوز به راحتی می توان افرادی را یافت که ادعا می کنند متخصص این هنر باستانی هستند و حتی کتابهای راهنمای آموزش کف بینی در بسیاری از فروشگاهها و داروخانه ها عرضه می شوند (برای مثال، وید، 1991). به نظر می رسد که بخش عظیمی از موفقیت کار کف بین ها به توانایی آنها در توجه به نشانه هایی مانند صدا، طرز کلی رفتار و نوع پوشش افراد مربوط است که در مقایسه با نشانه های کف دست در ارزیابی شخصیت اعتبار بیشتری دارند. احتمال دیگر این است که کف بین ها اظهار نظرهای کلی و پیش پا افتاده ای را مطرح می کنند مانند اگر چه شما نسبت به والدین خود محبت زیادی را نشان می دهید، ولی گاهی نیز با آنها شدیداً اختلاف پیدا می کنید که ممکن است درباره همه افراد مصداق داشته باشند.
تالنت این گونه ارزیابی شخصیت را خطای عمه فانی نامید، زیرا این ارزیابی عمدتاً اطلاعاتی را در بر می گیرد که می تواند در مورد عمه همه افراد صادق باشد. به همین دلیل، باید وجود اثر بارنوم یا عمه فانی را که به توصیفهای شخصیتی بسیار کلی و پیش پاافتاده می انجامد، همواره در نظر داشت”(لانیون و دی گود، 1388، ص7).
جمجمه شناسی که هنر ارزیابی شخصیت از طریق اندازه گیری شکل ظاهری جمجمه انسان است، در اواخر قرون 18 توسط فرانس ژوزف گال که یک پزشک و کالبدشناس آلمانی بود، رونق یافت. این کوشش تطبیقی نسبتاً جدید که به منظور گسترش نظام کاملی از اندازه گیری شخصیت صورت گرفت، بنا به دلایل چندی سزاوار بررسی دقیقتری است: الف) این نظام بر پایه فرضهای نظری منطقی چندی قرار دارد، ب) این نظام تا اندازه زیادی تجربی است و به همین دلیل از لحاظ علمی قابل بررسی است، ج) علاوه بر این، سابقه جمجمه شناسی به اندازه کافی جدید است، به طوری که به راحتی می توان درباره آن شواهد نسبتاً کاملی را فراهم کرد (حق شناس ، 1388).
“فرض اساسی گال این بود که مغز آدمی کانون کنترل رفتار اوست، دیدگاهی که امروزه به طور همه جانبه توسط روان شناسان مورد پذیرش قرار گرفته است. با این وصف، در آغاز قرن 19 در خصوص چگونگی عملکرد قشر مخ اطلاعات اندکی در دست بود و دیدگاه علمی غالب متداول آن زمان صرفاً به موضع یابی دقیق فعالیتهای قشر مخ مربوط می شد که بر اساس آن هر کارکرد یا قوه در یک منطقه معین و خاص از سطح مغز جای داشت. اندازه هر کدام از این مناطق به تغییرات قابل مشاهده و متناسبی در شکل جمجمه می انجامید که جمجمه شناسان می توانستند با بررسی آنها بسیاری از خصوصیات افراد و نیز شخصیت آنها را ارزیابی کنند. به عنوان مثال، وجود یک برآمدگی در منطقه “صداقت” جمجمه، نشانه ای از یک فرد صادق است. همانند طالع بینی و کف بینی، جمجمه شناسی نیز برای پیروان خود این امکان را فراهم ساخت که با استناد به برآمدگیها و شکل خطوط جمجمه، ارزیابی کاملی را از شخصیت ارایه کنند. در حال حاضر، مفروضه های بنیادی مربوط به تخصیص یافتگی عملکرد مغزی و ریخت جمجمه به یقین رد شده اند و به همین دلیل، نظریه ای که جمجمه شناسی بر اساس آن قرار دارد، اعتبار خود را از دست داده است.گال اساساً در گسترش جمجمه شناسی یک رویکرد تجربی را اتخاذ کرد. او کوشید تا از طریق مشاهده شخصی، رفتار را با کارکرد مغز و شکل جمجمه ارتباط دهد. او به منظور گردآوری اطلاعات درباره مغز ابتدا به بررسی جمجمه های افراد زنده پرداخت و بعد تلاش کرد تا پس از مرگ، مغز آنان را از طریق کالبد شکافی مطالعه کند. افزون بر این، وی با این امید که بتواند بین شکل جمجمه و خصوصیات افرادی که با یکدیگر شباهت داشتند رابطه ای بیابد، جمجمه بیماران روانی، زندانیان، دانشجویان و افرادی راکه دچار نارساییها یا دارای استعدادهای استثنایی بودند، مورد بررسی قرار داد. اگر چه این تلاش اولیه در جهت توسعه یک بستر تجربی در حوزه ارزیابی شخصیت قابل توجه و در خور ستایش است، ولی در عین حال، خالی از خطر هم نیست. زیرا در چنین کوشش علمی ای، مشاهده های شخصی تأیید نشده می توانند به عنوان تنها منبع داده ها تلقی شوند. نیاز به وارسی اعتبار مشاهده های شخصی، یعنی، تشریح عینی همین روابط در یک موقعیت مستقل توسط سایر ناظران، نه تنها در زمان گال، بلکه امروزه نیز اهمیت وافری دارد”(لانیون و دی گود، 1388، ص8).
چنین تصور کرد افرادی که از این روشها سود می جویند، هیچ گاه نمی توانند درارزیابی شخصیت، عملکردی بهتر از تصادف داشته باشند. برخی از این اشخاص نسبت به نشانه های ظریفی که متخصصان کار آزموده بهداشت روانی نیز از آنها در ارزیابی شخصیت کمک می گیرند، حساس هستند. این اتهام شیادی که به جمجمه شناسان و کف بینان مربوط می شود، حول این محور دور می زند که آنها با استفاده از فنون و شیوه های خاصی که امروزه کارایی یا سودمندی آنها به اثبات نرسیده است، به ارزیابی شخصیت فرد می پردازند، درحالی که این توانایی عمدتاً ناشی از مهارتهای شهودی برتر آنها در خصوص ارزیابی است(همان منبع ، ص9).
2-5- عوامل موثر در شکل گیری شخصیت:
در تکوین و شکل گیری شخصیت همچنانکه قبلا نیز ذکر گردید عوامل زیادی تاثیرگذار می باشند؛چرا که شخصیت تحت تاثیر عوامل زیادی قرار داشته است. در تقسیم بندی کلی می توان عوامل تاثیرگذار در شکل گیری شخصیت را به دو دسته کلی زیر تقسیم نمود:
2-5-1- الف)عوامل فردی:عوامل فردی در شکل گیری شخصیت چند عامل اساسی از جمله وراثت، سن و محیط می باشد هر انسانی که کم و بیش واجد وراثت و صفات و ویژگی های فطری پدر و مادر خویش است و برخی از این صفات به صورت نمایان و برخی دیگر را به حالت نهان به ارث می برد. برخی از خصوصیات جسمانی نمایان وراثت مانند رنگ چشم، رنگ مو، ریخت بدنی و شکل بینی انسان که اساساً در زمان بسته شدن نطفه تعیین می شود و صفات نهان در وراثت مانند هوش، حافظه و استعداد های هنری… که از راه وراثت به فرد انتقال می یابد(دارابی ، 1384 ).
“سنگ بنای اولیه ی شکل گیری شخصیت زمانی آغاز می گردد که یک اسپرماتوزوئید(سلول جنسی نر) با یک اووم(سلول جنسی ماده) ترکیب شده و سلول تخم را به وجود می آورد. هر سلول تخم حاوی 23 کروموزوم3 از مادر و23 کروموزوم از پدر می باشد که اینها از طریق ژنهایی4 که روی آنها قرار دارند، ناقل صفات مختلف والدین به فرزندان هستند. ازاین 23 جفت کروموزوم تنها جفت آخر تعیین کننده ی جنسیت است. این جفت آخر در مردان به صورت xy و در زنان به صورت xx خوانده می شود . بدین ترتیب، نخستین تمایز شخصیتی که جنسیت در مرد و زن است با ترکیب خاص کروموزومی مشخص می گردد. ژنها که در واقع انتقال دهنده ی صفات هستند بسیار با ثبات اند و در واقع عوامل وراثتی، به وجود آورنده ی ویژگی های جسمی هستند”(کریمی،1389 ،ص12).
رشد شخصیت فرد از کودکی آغاز می شود و به تدریج در قالب مجموعه ای از واکنش های رفتاری در کودک شکل گرفته و ظاهر می گردد هرچند از سن کودک بگذرد واکنش او اختصاصی تر می شود. در واقع شخصیت هر فرد دارای یک سازمان پویا و پایدار است که حاکم بر رفتار و کردار وی می باشد، برخی از این سازمان ها دارای وحدت عمل هستند و برخی دیگر به تفاوت انسجام وحدت عمل کمتر و بیشتر دارند.
2-5-2- ب)عوامل محیطی:”انسانی که با ویژگی های ژنتیکی و جسمانی به دنیا می آید . از آن پسسروکار او با محیط و اطراف خواهد بود. همان طوری که وراثت در شکل گیری نوزاد نقش اساسی دارد، محیط مناسب هم می تواند در شکل گیری شخصیت و همچنین شکوفایی استعدادهای ارثی فرد تأثیر وافری داشته باشد؛ هر نوزاد با تواناییها و استعدادهای گوناگون متولد می شود اما شکوفا شدن و یا نشدن این استعدادها و توانایی ها بستگی به محیط دارد که نوزاد در آن قرار دارد. روان شناسان معتقدند محیط های متفاوت و فرهنگ های متفاوت می تواند در شکل گیری شخصیت کودکان تأثیر گذار باشد و محیط موثر در رشد و نمو رفتار و شخصیت فرد می تواند درجهات مختلف مورد بررسی قرار گیرد(کریمی،1389 ،ص21).
“محیط قبل از تولد نوزاد: پس از آنکه نطفه موجود زنده بسته شد، رحم مادر اولین محیط مناسب برای رشد شخصیت «جنین » به شمار می آید. تغذیه، بهداشت، آب و هوای سالم و تن سالم در این دوره اثر زیادی در رشد داشته و تغذیه و محیط زیست نامناسب و بیماری بدنی و مصرف داروهای شیمیایی و کشیدن سیگار و رادیوگرافی پی درپی از مغز و شکم مادر هنگام بارداری در ساخت و رشد جنین تأثیر سوء به جا می گذارد. و ممکن است موجب عقب ماندگی های ذهنی و هوشی و یا معلولیت جسمی کودک گردد. که به نوبه خود این تاخیر یا سلامت در نوع رفتار فرد تاثیر خواهد گذاشت”(شعاری نژاد، 1373،ص153).
محیط بعد از تولد نوزاد: محیط خانواده در ساختن شخصیت فرد تأثیر بسزایی دارد. اولین کسی که کودک با او آشنایی و ارتباط برقرار می کند، مادر است از این رو نقش مادر در سالهای اولیه ی زندگی کودک و در رشد و تکامل شکل گیری شخصیت انکارناپذیر است. غالباً در طول حیاتش با او همراه بوده و بچه محروم از مهر مادر و پدر غالباً واجد خصایصی می باشد: از جمله کندی در تکلم، کاهش بهره هوشی، کمی فعالیت، کمی وزن بدن، اختلالات عاطفی و روحی روانی و پرخاشگری در اثر برخورد ناشایسته ی والدین، لذاخانواده به عنوان یکی ازمهمترین عوامل محیطی و اجتماعی تلقی می گردد که در شکل گیری رفتار سهم بسیار مهمی ایفا می نماید؛ عاملی است که می توان گفت،” کمابیش در تمام مقاطع سنی با فرد در ارتباط است و به شکل های مختلف تأثیر گذار. هرچند میزان تأثیر گذاری خانواده در همه مقاطع سنی یکسان نیست. امّا خانواده از زمان انعقاد نطفه تا اوایل بزرگسالی، تا هنگامی که در کنار والدین و سایر اعضای خانواده باهم زندگی می کنند با فرد در ارتباطند. و نفوذ والدین تنها محدود به جنبه های ارثی نیست. بلکه آشنا کردن کودک به زندگی جمعی و فرهنگ جامعه و خانواده نقش والدین بسیار مؤثر خواهد بود؛ خانواده ای که تفاهم و مهرومحبت و اصل همکاری و دموکراسی میان والدین حکمفرماست و همواره نیازهای کودکان را از راه مطلوب تامین می گردد، تأثیر خوبی در شخصیت کودکان خواهد داشت و برعکس در خانواده ای که استبداد و اختلاف میان والدین و بی اطلاعی از تربیت درست فرزندان حکمفرما باشد در این صورت کودک هرگز شخصیت سالم نخواهد داشت و شخصیت کودک محصول تأثیر آگاهانه و یا ناآگاهانه شخصیت های والدین است. (شعاری ن‍ژاد، 1373).
“مدرسه عامل دیگر محیطی- اجتماعی است که می توان مدرسه را اولین حضور در اجتماع بدون تکیه بر خانواده دانست؛اولین محلی که کودک متوجه نقش فردیت در جامعه خواهد شد. کودک از سن 6-5 سالگی وارد مدرسه می شود و از طریق عناصر و اجزای گوناگون از قبیل معلم، کتاب های درسی، همکلاسان، شیوه های آموزشی و مقررات بر رشد شخصیت کودکان تأثیر می گذارد زیرا مدرسه جانشین خانواده و معلم جانشین مادر است. اگر اولیای مدرسه و معلمان شخصیت برتر و عالی داشته باشند؛ دانش آموزان نیز زیر نفوذ تأثیر آنها قرار خواهد گرفت. معلمانی که منضبط و با اخلاق هستند و به دانش آموزان ارزش قائلند تأثیر گذارند و عامل دیگری که در رشد و شخصیت کودکان در مدرسه تأثیر گذار است؛ «موفقیت تحصیلی» است؛ دانش آموزانی که در فعالیتهای درسی خود موفق هستند معمولا با تقدیر و رضایت خاطر دیگران مواجه می شود و سرور و اعتماد به نفس پیدا می کند”(همان منبع، ص614).
همسالان نیز عامل محیطی دیگری است که در تکوین شخصیت فرد تاثیر گذار است، کودکان در قالب گروههای همسالان و دوستان بسیاری از رفتارها و نقشهای فردی و اجتماعی را فرا می گیرند، به تقلید نقشها و رفتارها می پردازند و همچنین مهارتهای زیاد اجتماعی و حتی کلامی را فرا می گیرند؛ زمانی که کودک توانایی برقراری ارتباط با دیگران را پیدا می کند نقش همسالان و دوستان در شکل گیری شخصیت وی آشکار می گردد و این روند تا دوره نوجوانی ادامه خواهد داشت و به بیان دیگر کانون تأثیر گذاری عامل دوستان و همسالان در دوره ی نوجوانی است؛ کودکان دوست دارند همیشه در کنار همسالان خود باشند و باهم بازی نمایند. هرچقدر کودکان با همسالان خود صمیمی، مهربان، صادق و باسخاوت، باشند. این خصوصیات متقابلاً بر روی شخصیت همدیگر اثر خواهدگذاشت. (سیف و همکاران،1387).
“عامل دیگر وسایل و ارتباطات جمعی است؛ وسایل و ارتباط جمعی همانند رسانه های گروهی شامل فیلم، نمایش، رادیو و تلویزیون، اینترنت، شبکه های اجتماعی، نشریات و… در وضع رشد و تعامل کودکان مؤثرند. مثال پخش سریال های تلویزیونی و متناسب نیازهای سنی کودکان می تواند آنها را در بهره مندی از رشدطبیعی وزندگی لذت بخش کمک کند؛ همچنان که پخش سریالهای نامطلوب برعکس در برنامه ها ی تلویزیونی باید به نکات مهم روان شناختی و تربیتی توجه شود، چون که به رفتار تماشاگران اثر می گذارد، وسایل ارتباط جمعی باهماهنگی مدرسه می تواند نقش بسیار مؤثر در شکل گیری شخصیت کودکان ایفا کند و با تماشای فیلم های وحشت انگیز و با شنیدن داستان جنایی در رادیو یا تلویزیون موجب عصبانیت، ترس و بدخوابی شود. این عوامل موجب بد آموزی و تأثیر منفی در شکل گیری شخصیت کودکان خواهد شد”(شعاری نژاد، 1373،ص167).
2-6- نظریه زیگموند فروید:
نظریه تحلیلی روانکاوی فروید: نظریه معاصر تا اندازه زیادی تحت تأثیر زیگموند فروید1 بوده است ـ نظام روانکاوی او نخستین نظریه رسمی شخصیت بوده و تا به امروز نیز شناخته شده ترین نظریه شخصیت محسوب می شود. در واقع اصطلاح روانکاوی برای بسیاری از مردم با سواد دنیا به صورت واژه آشنایی درآمده است و اولین کتاب مهم با عنوان تعبیر رویاها منتشر ساخت و تعداد زیادی از دانشمندان را به خود جلب کرد از جمله آلفرد آدلر و دیگری یونگ و هر دو بعد از مدتی به علت اختلاف نظر ازفروید جدا شده اند (سیاسی، 1379).
2-7- ساختار شخصیت :
ساختار شخصیت از نظر فروید در نظریه روانکاوی برای تبیین رفتار انسان از چه واحدهای ساختاری استفاده می نماید؟ در اوایل توسعه این نظریه، مفهوم سطوح هشیاری اساس نظریه روانکاوی را تشکیل می داد. در واقع فروید معتقد بود که هدف روانکاوی چیزی جز کشف ناهشیاری در زندگی روانی نیست (پروین و جان، 1381).
2-8- ساختار شخصیت انسان از نظر فروید دارای سه وجه مشخص است:
2-8-1- الف‌) نهاد: نهاد مرکب از غرایز، تمایلات و خواسته های شخص است. اصرار نهاد بر ارضای بدون قید و شرط این غرایز و تمایلات است. به عبارت دیگر، نهاد تابع اصل لذت است. همه کس نهاد را در هنگام تولد با خود به دنیا می آورد و در تمام طول زندگی خود نیز آن را با خود به همراه دارد.
اما باید توجه داشت که “نهاد همیشه منبع شر و بدی نیست، بلکه نهاد است که ما را به رفع نیازهایی چون گرسنگی، تشنگی، گریز از مخاطرات و نظایر آنها برمی انگیزد و به فعالیت وادار می کند. البته نهاد جنبه های منفی و خواسته های نامقبول و غیرمعقول نیز دارد؛ اما در این زمینه ها نهاد غالباً با من و من برتر در تعامل است و عمدتاً تحت کنترل آنها قرار دارد. لیبیدو یا نیروی حیاتی نیز در نهاد تجسم می یابد”(کریمی،1389،ص67).
2-8-2- ب‌) من یا خود: گفتیم که “نهاد تابع هیچ قید و بندی نیست و ارضای صرف تمایلات و نیازها را می طلبد. از سوی دیگر، جامعه و محیط نیز نمی تواند پایبند نبودن به هیچ اصلی را بپذیرد. بنابراین، وجه دیگری از شخصیت فرد در اینجا وارد عمل می شود که تابع اصل واقعیت است؛ یعنی، از یک سو به ارضای خواسته ها و تمایلات همت می گمارد و از سوی دیگر، این ارضا را در چهارچوب مقررات و ضوابط قابل قبول اجتماعی تحقق می بخشد؛ مثلاً ارضای میل جنسی از سوی نهاد یک ضرورت حتمی است، اما خود که طرفدار اصل واقعیت است، ارضای میل جنسی را در چهارچوب تشکیل خانواده که ازنظر اجتماعی مقبول است، مجاز می داند. یا مثلاً میل به پرخاشگری را که خواست نهاد است در قالب ورزش ها، و بازی های رقابت آمیز و فعالیت های گوناگون بدنی ارضا می کند. اصل لذت، ذاتی و فطری است، اما اصل واقعیت اکتسابی است؛ یعنی انسان با اصل لذت به دنیا می آید اما به راهنمایی اطرافیان و تجارتی که کسب می کند، معنی واقعیت را می فهمد و درک می کند که چگونه باید با خویشتن و محیط خود رفتار کند”(کریمی،1389،ص67)
2-8-3- ج‌) من برتر یا فراخود:”فراخود در حقیقت نقطه‌ی مخالف و ضد نهاد است؛ یعنی هر اندازه نهاد و کوشش به ارضای بدون چون و چرای غرایز و تمایلات دارد، فراخود سعی در محدود کردن و محروم کردن ما از همه‌ی لذت ها و ارضای نیازها دارد. محتوای فراخود که در نظریه فروید معادل وجدان اخلاقی است. عبارت از ایده آل های انسانی و اخلاقی و حربه‌ی کنترل و سانسور شخصیت است. توجه فراخود به کمال است نه لذت و خوشی. فراخود هم با نهاد در مبارزه و مخالفت است و هم با من؛ زیرا کار او از یک سو جلوگیری برآورده شدن خواسته‌ی نهاد به ویژه خواسته های جنسی و پرخاشگرانه است و از سوی دیگر، قانع کردن من یا خود برای جایگزین کردن هدف های اخلاقی به جای هدف های واقعی و توجه دادن شخص به کمال و سعی در وصول به آن است. به یک معنی، بین نهاد و فراخود همواره کشمکش و منازعه وجود دارد و من در این میان نقش میانجی را بازی می کند”(همان منبع،ص68).
2-9- نظریه ویژگی های شخصیت از نظر فروید:
نظریه ویژگی های شخصیت یکی از مهم ترین محدوده های نظری در مطالعه شخصیت است. براساس این نظریه، شخصیت افراد از خصوصیات و صفات گسترده ای ترکیب یافته است. برای مثال که خودتان چگونه شخصیت یک دوست نزدیکتان را توصیف می کنید. به احتمال زیاد، از تعدادی از ویژگی های او مانند اجتماعی بودن، مهربانی و خونسردی نام می برید. منظور از ویژگی ها یک خصوصیت نسبتاً پایداراست که باعث می شود افراد به شیوه های خاصی رفتار کنند. نظریه ویژگی های شخصیت برخلاف سایر نظریه های شخصیت مانند نظریه های روانکاوانه و انسان گرایانه، بر تفاوت های بین افراد تمرکز دارد. ترکیب و تعامل ویژگی های مختلف است که شخصیت یک فرد را تشکیل می دهد و این برای هر شخص یگانه و منحصر به فرد است. نظریه ویژگی های شخصیت بر تعیین و اندازه گیری این خصوصیات فردی شخصیت تمرکز دارد (پروین و جان، 1381).
2-10- مراحل رشد روانی ـ جنسی از نظر فروید :
فروید معتقد بود که الگوی شخصیت افراد بزرگسال در اوایل زندگی تشکیل شده و تا پنج سالگی تقریباً به طور کامل شکل گرفته است. کودک در این مراحل از لحاظ جنسی خودانگیخته است، به این معنا که با تحریک مناطق شهوت انگیز بدن، یا بر اثر تحریک شدن به توسط والدین یا پرستاران به هنگام مراقبت از کودک، به لذت شهوانی دست می یابد. هر مرحله در منطقه شهوت انگیز خاصی متمرکز می شود.
فروید دوره های رشد را به پنج دوره به شرح زیر تقسیم کرده است.
2-10-1- الف) مرحله دهانی: از تولد تا دومین سال زندگی ادامه دارد. در این مرحله، تحریک دهان، مانند مکیدن و گاز گرفتن و بلعیدن، نخستین منبع ارضای شهوانی است. ارضای نامناسب (بیش از اندازه یا کم) در این مرحله ممکن است یک شخصیت دهانی را به وجود آورد که در این صورت، شخص به عادت های دهانی مانند سیگار کشیدن، بوسیدن و خوردن علاقه وافر پیدا می کند. فروید معتقد بود که بسیاری از رفتارهای بزرگسالی را از خوش بینی افراطی گرفته تا مسخره کردن و بدبینی، می توان به رویدادهایی که در مرحله رشد دهانی به وقوع پیوسته اند نسبت داد. (رایکمن، 1387).

متن کامل و مطالب مشابه در سایت هماتز

« (Previous Post)
(Next Post) »

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *