*277

ارزیابی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج براساس استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایرانچکیده.
هدف : هدف از این پژوهش ارزیابی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج براساس استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران می باشد . در این تحقیق با تجزیه و تحلیل های دقیق و آماری سعی در نشان دادن نقاط قوت و ضعف کتابخانه ها شده است .
روش تحقیق : در این تحقیق از روش پیمایشی ارزیابانه استفاده شده است . جامعه آماری مورد نظر ، 10 کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج ، شامل 1 کتابخانه مرکزی و 9 کتابخانه دانشکده ای می باشد.
یافته : بر طبق بررسی های صورت گرفته ، از نقطه نظر کیفی ، کتابخانه مرکزی با 73.13 % بیشترین مطابقت با استانداردها را داشته است . کتابخانه های علوم پایه و ادبیات و روانشناسی و تربیت بدنی با بازه ( 65-70 % ) در رتبه بعدی مطابقت با استانداردها قرار گرفته اند . کتابخانه های فنی و مهندسی ، دامپزشکی و پرستاری و مامایی با بازه ( 50-55 % ) با استانداردها مطابقت داشته اند . کتابخانه های مدیریت و حقوق و علوم سیاسی با بازه ( 45-50 % ) با استانداردها مطابقت و کتابخانه الهیات با 43.13 % کمترین میزان مطابقت با استانداردها را داشته است. از نقطه نظر کمی نیز ، نیروی انسانی 8.70 % ، مجموعه 20.52% و ساختمان و تجهیزات 51.40% با استاندارد مطابقت داشته اند .
نتیجه گیری : از نتایج به دست آمده ، مشخص گردید که عمدتاً در بودجه و سازمان و مدیریت دچار مشکل هستند و هیچ یک از کتابخانه ها با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران مطابقت کاملی ندارند.
کلید واژه : استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران ، دانشگاه آزاد کرج ، استاندارد.
فصل اول :
مقدمه
بیان مسئله
معرفی پژوهش
1-1 : مقدمه .
اطلاعات همه اندیشه ها ، داده های واقعی ، آثار علمی و تخیلی است که به هر شکل مبادله ، ثبت ، ضبط و منتشر می شود . در دنیای امروز ، هیچ فردی نمیتواند این ادعا را داشته باشد که بی نیاز از اطلاعات و سواد می تواند زندگی رو به رشدی داشته باشد .
این اطلاعات از دو طریق ثابت و متحرک در دسترس استفاده کنندگان قرار می گیرد . متحرک از طریق رادیو ، تلویزیون ، اینترنت و …. ثابت در قالبی دائمی ، و ماندگار مانند کتاب و مجله و روزنامه و … . اطلاعات ثابت ، زمانی مفید هستند و به راحتی مورد استفاده قرار می گیرند که به شکلی خاص و در مکانی معین منظم شوند . این ویژگی ما را در برابر نهاد کتابخانه قرار می دهد. سازمانی که از قرن های گذشته ، قبل از اینکه وسایل متحرک انتقال اطلاعات به وجود آیند ، مکان و عامل حفظ و نگهداری و اشاعه دانش بشر بوده اند . کسی که به کتابخانه رجوع می کند جویای اطلاعات و دانشی است که گردآوری شده ، نظم یافته و توسط کتابخانه در دسترس قرار گرفته است . انتشار و تولید و جمع آوری کتابهای سودمند و مفید در زمینه های مختلف علمی و گسترش کتابخانه ها نشانه ی پیشرفت یک جامعه و جلوه ی واقعی توجه افراد به علم و دانش است و کتابخانه ها مهم ترین جایگاه نگهداری اطلاعات هستند .
کتابخانه همچون مدرسه ، دانشکده ، دانشگاه یا موسسه ای آموزشی است و با فراهم ساختن دانش مدون و به گردش انداختن آن موجب غنای فکری یک جامعه می گردد ؛ از آنجایی که کتابخانه در پیشرفت آموزش نیروی حیاتی و خلاق دارد ، یک اجتماع مترقی سخت به آن پایبند است ؛ انسان نوسواد ، با سواد ، تحصیل کرده و دانشمند و در واقع هر فردی که بتواند بخواند ، مطابق هدف خویش از کتابخانه بی نیاز نیست . ( ابرامی ، 1386 )
کتابخانه ها به طور کلی ، بر اساس اهداف و منابع و جامعه استفاده کننده ، تفکیک می شوند به : کتابخانه های ملی ، کتابخانه های دانشگاهی ، کتابخانه های عمومی ، کتابخانه های تخصصی و کتابخانه های آموزشگاهی ، به طور اعم و همین طور می توان به گروه های دیگری از کتابخانه ها در ایران از جمله : کتابخانه های مساجد ، کتابخانه های روستایی ، کتابخانه های کانون پرورش فکری کودک و نوجوان و کتابخانه های ویژه نابینایان و گروه های خاص نیز اشاره کرد ؛ ولی به طور کلی ، وظیفه اصلی تمام کتابخانه ها جمع آوری ، سازمان دهی و دسترس پذیری اطلاعات و دانش می باشد .
کتابخانه عمده ترین مرکز اطلاع رسانی و اساسی ترین منبع برای انجام پژوهش است . ( فدایی عراقی ، 1385 )
بدون شک در میان انواع کتابخانه های ذکر شده ، کتابخانه های دانشگاهی به سبب اهداف و جامعه استفاده کننده که همان دانشگاهیان می باشند ، از موقعیت و جایگاه ویژه ای در بین کتابخانه های دیگر برخوردارند.
جز کتابخانه هایی که در جنب نظامیه ها ، یا صومعه ها قرار داشتند ، و بیشتر دانشمندان و دانش پژوهان از آنها استفاده می کردند ، تاسیس کتابخانه های دانشگاهی ، به صورت فعلی ، و با قوانین مدون قدمت چندانی ندارد ؛ در کشورهای اروپایی ، به ویژه فرانسه ، در حدود سال 1805 میلادی و در کشورهای آمریکایی ، در حدود سال 1850 ، به اولین نمونه های این کتابخانه ها بر می خوریم .( علومی ، 1390 )
در ایران نیز ، با تاسیس اولین دانشگاه به مفهوم امروزی آن در سال 1313 پایه های کتابخانه های دانشکده ای و دانشگاهی نیز پی ریزی شد . علت اصلی به وجود آمدن کتابخانه های دانشگاهی ، کمک به اساتید ، مدرسان و دانشجویان برای پیشبرد کار تحقیق و تدریس است.
هدف از هر کتابخانه دانشگاهی ، جمع آوری و سازمان دهی اطلاعات ، فراهم کردن امکانات ، استفاده اطلاعاتی سریع ، صحیح و به موقع برای اساتید و دانشجویان و محققان است . ( بنی اقبال ، 1377 )
کتابخانه دانشگاهی ، مانند یک بخش آکادمیک عمل می کند ، یعنی فعالیت آموزشی و تحقیقاتی و خدمات عمومی را یک جا انجام می دهد . ( عازم ، 1391)
کتابخانه دانشگاه در تمام سطوح ، در برنامه های آموزشی ، و یادگیری شرکتی فعال دارد . (عازم ، 1391)
تغییراتی که ، در خیلی از دانشگاه ها صورت گرفته است ، سبب تاکید باز بیشتر بر مرکزیت کتابخانه در دانشگاه شده است . ( اورنز ، 1388)
هیچ دانشگاهی بدون داشتن کتابخانه مجهز به منزله قلبش نمی تواند کار موثری انجام دهد . ( ابرامی ، 1386 )
کتابخانه مناسب ، نه تنها بنیان و اساس آموزش و مطالعه بلکه شرط ضروری تحقیق و پژوهش است ؛ یک مجموعه تحقیقی خوب در کتابخانه های دانشگاهی ، شهرت و اعتبار دانشگاه مادر را به عنوان مرکز علمی و آموزشی معتبر ، افزایش می دهد . به عبارت دیگر از کیفیت و کارآیی کتابخانه هر دانشگاه ، می توان به عنوان ملاک ارزیابی و سنجش میزان هویت و کارآیی علمی – آموزشی آن دانشگاه یاد کرد . لذا دانشگاهی با هویت و کارآیی علمی – آموزشی بالا ، باید دارای کتابخانه های مجهز و با کیفیت بالا باشد . ( فدایی عراقی ، 1385 )
2-1 : بیان مسئله .
دانشگاه ها اصلی ترین مراکز تولید علم و دانش ، در کشورهای مختلف به شمار می آیند . و به تناسب پیشرفت کشورها شاهد دانشگاه های معتبر در آنها هستیم . در دهه های اخیر ، روش تدریس در دانشگاه ها – مراکزی که تربیت متخصصان و اقشار تاثیر گذار در حوزه های مختلف فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی جامعه می باشند – تغییر کرده است ؛ تدریس منحصرا توسط استاد از بین رفته و با پژوهش همراه شده است ؛ راز پیشرفت دنیای امروز و توسعه زندگی بشر در تمام ابعاد مرهون و مدیون پژوهشی است که در دانشگاه ها و مراکز علمی صورت می گیرد ولی دانشگاه ، مهمترین مرکز پژوهش می باشد . تحقیقات و پژوهش در دانشگاه متکی بر کتابخانه دانشگاهی می باشد . و این عوامل باعث برجسته شدن اهمیت کتابخانه های دانشگاهی شده است . و ضروری است که مسئولان کتابخانه های دانشگاهی و روسای دانشگاه ها برای پیشبرد اهداف آموزشی و پژوهشی در دانشگاه ها به این مراکز توجه خاص داشته باشند و برای کشف و درک این که کتابخانه هایشان در چه وضعیتی قرار دارند لازم است با شاخص شناخته شده و معتبر مقایسه شوند .
عنایت و توجه به کتابخانه ها در کشورهای در حال توسعه که کار تحقیق و پژوهش عمدتا در مراکزی مانند کتابخانه های دانشگاهی صورت می پذیرد ، در واقع یک نوع سرمایه گذاری در جهت پیشرفت های علمی می باشد ؛ اگر ، میزان سود دهی این سرمایه گذاری ، برای پیشرفت مورد ارزیابی قرار گیرد اهمیت این مسئله به خوبی نمایان می شود.
از آنجایی که کتابخانه های دانشگاهی ، مهم ترین پایگاه های اطلاع رسانی علمی ، آموزشی و پژوهشی کشور محسوب می شوند ، مراعات کردن استانداردهای این کتابخانه ها ، راه مطمئنی برای کاستن هزینه ها ، جلوگیری از اتلاف نیروی انسانی و مهم تر از همه ، ارتقای خدمات کتابخانه ای به کاربران است . ( تعاونی ، 1390 )
در پژوهش حاضر ، با استفاده از شاخص استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران که با توجه به مسائل بومی و توسط کتابخانه ملی ایران تهیه و تدوین شده ، سعی در ارزیابی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج ، که دارای رتبه جامع می باشد ، شده است ؛ تا با شناسایی نقاط قوت و ضعف کتابخانه ها و ارزشیابی آنها نتایج حاصله ، مسئولان کتابخانه ها و رئیس های محترم دانشکده ها و دانشگاه و اولیای امر را برای رسیدن و یا حداقل نزدیک شدن به استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران یاری کند و اطلاعات لازم جهت تصمیم گیری برای بهبود وضعیت کتابخانه ها را در اختیار ایشان قرار دهد و در گردآوری مهم ترین کتاب ها و منابع در زمینه های گوناگون آموزش و پژوهش که از رسالت مهم کتابخانه دانشگاهی می باشد ، به انجام رساند .
معرفی پژوهش :
1-3 : اهداف پژوهش .
پژوهش علمی را روش ممتاز آموزش دانسته اند . روشی که در دانشکده ها و دانشگاه های تراز اول به مقیاس وسیع ، از آن استفاده می شود . در عصر پیشرفت علمی ،دنیای دانشگاهی نیز دگرگون شد و در آستانه این دگرگونی به سبب روی آوردن به پژوهش به جای تدریس به روش سنتی ، کتابخانه اهمیت دیگری یافت . (ابرامی ، 1385 )
بدیهی است با پر رنگ تر شدن کتابخانه های دانشگاهی لازم و ضروری است که کارکرد این مراکز ، جهت پیشرفت پژوهش های دانشگاهی مورد بررسی قرار گیرد تا با برطرف کردن نقاط ضعف ، موجب تقویت بنیه علمی دانشگاه ها شود .
هدف کلی :
هدف اصلی این تحقیق ارزیابی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج ، بر اساس استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران و یافتن نقاط قوت و ضعف کتابخانه ها برای کمک به ارتقای کمی و کیفی و در نهایت کمک به کارآیی بیشتر کتابخانه ها برای انجام امور تحقیقاتی و پژوهشی می باشد .
اهداف فرعی :
1 : بررسی و شناسایی اهداف و وظایف کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
2 : بررسی سبک مدیریت کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
3 : بررسی نیروی انسانی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
4 : بررسی مجموعه ی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
5 : بررسی سازمان دهی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
6 : بررسی خدمات کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
7 : بررسی ساختمان و تجهیزات کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
8 : بررسی بودجه کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج .
1-4 : اهمیت پژوهش .
دانشگاه آزاد اسلامی در سال 1361 ، با هدف ارتقای سطح دانش و فرهنگ جامعه ، تامین نیروی انسانی متخصص مورد نیاز کشور ، ایجاد زمینه مناسب برای فعالیت همه جانبه مردم ، در امر گسترش و اعتلای دانش و پژوهش پایه گذاری شد .
دانشگاه آزاد اسلامی ، دارای رتبه جهانی 226 می باشد . در ایران با رتبه 2 ، بعد از دانشگاه تهران از معتبرترین دانشگاه ها محسوب می شود . یکی از مهمترین افتخارات دانشگاه آزاد اسلامی نقش چشم گیر این دانشگاه در فعالیت های علمی و تحقیقاتی کشور و جهان است . همچنین حضور فعال اعضای هیئت علمی و دانشجویی در سمینارها ، نشست ها ، مسابقات علمی و ورزشی مختلفی که در سراسر ایران و جهان برگزار می گردد ، توانسته بیش از 1200 مدال جهانی کسب نماید . دانشگاه آزاد اسلامی از دیدگاه شمار دانشجو ، سومین دانشگاه جهان می باشد .
واحد کرج ، یکی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی می باشد که دارای 160 رشته تحصیلی در مقاطع دکتری تخصصی ، دکتری حرفه ای ، کارشناسی ارشد ، کارشناسی پیوسته و نا پیوسته ، کاردانی پیوسته و ناپیوسته می باشد .
دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج ، دارای رتبه جامع علمی بوده و یکی از 20 واحد برتر دانشگاه آزاد می باشد . با توجه به اینکه فقط تعداد معدودی از واحد دانشگاهی دانشگاه آزاد ، دارای این رتبه می باشند و با توجه به اهمیت کتابخانه ها ، در حفظ و ارتقای سطح علمی دانشگاه ، بدیهی است وجود کتابخانه های مجهز و نزدیک به استاندارد ، برای انجام امور تحقیقاتی و مطالعاتی و پژوهشی از ضروریات این دانشگاه می باشد .
نیازهای روز افزون جامعه دانشگاهی ، و لزوم دستیابی به اطلاعات کافی ، در زمان مناسب ، به ویژه در عصر موسوم به عصر اطلاعات ، ضرورت بررسی کیفی و کمی کتابخانه های دانشگاهی را ایجاب می کند . ( صیادی ، 1387 )
از آنجایی که هیچ پژوهشی در خصوص ارزیابی کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج ، بر اساس استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران صورت نگرفته است ، نتایجی که از این تحقیق به دست می آید برای کتابداران و رئیس های دانشکده ها و رئیس کل دانشگاه مفید خواهد بود و آنان با امکانات بالقوه و بالفعل کتابخانه هایشان آشنا کرده و با کمک این اطلاعات برنامه ریزی مفید تری برای ارتقای خدمات کیفی و کمی کتابخانه های این واحد دانشگاهی خواهند داشت .
1-5 : تعاریف مفهومی و عملیاتی اجزا مسئله .
کتابخانه های دانشگاهی : یک کتابخانه یا چند کتابخانه که برای جواب گویی به دانشجویان و اساتید توسط یک دانشگاه ، تاسیس ، اداره و نگهداری می شود . ( حقیقی ، 1385 )
استانداردهای دانشگاهی ایران : این استانداردهای بر پایه واقعیت های موجود و بر پایه ی امکانات و بر اساس استانداردهای بین المللی معتبر برای استفاده کتابداران، قانون گذاران ، سیاست گزاران ، مدیران و برنامه ریزان آموزش عالی تهیه و تدوین شده است . ( تعاونی ، 1381 )
کتابخانه های دانشگاهی دانشگاه آزاد واحد کرج : شامل یک کتابخانه مرکزی ، و 9 کتابخانه دانشکده ای یا اقماری می باشد .
استاندارد : در این تحقیق منظور استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران است .
1-6 : پرسش های اساسی پژوهش .
1: میزان مطابقت اهداف و وظایف کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
2 : میزان مطابقت سبک و شیوه ی مدیریت کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
3: میزان مطابقت تعداد نیروی انسانی شاغل در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
4: میزان مطابقت مجموعه ی منابع موجود در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
5 : میزان مطابقت سازمان دهی منابع در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
6: میزان مطابقت خدمات کتابخانه ای در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
7: میزان مطابقت ساختمان و تجهیزات در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
8: میزان مطابقت بودجه ی تخصیص یافته به کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
1-7 : متغیر های پژوهش .
متغیر های مستقل : کتابخانه های دانشگاهی ایران
متغیرهای وابسته : کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج.
1-8 : فرضیه پژوهش .
کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد کرج ، با استاندارد مطابقت دارند.
فصل دوم :
ادبیات تحقیق
پیشینه های داخل ایران
پیشینه های خارج ایران
2-1 : تعریف کتابخانه .
واژه کتابخانه ترکیبی اضافه است از دو کلمه ی عربی و فارسی کتاب + خانه ؛ کتاب واژه ای است عربی و به معنای نوشتن چیزی مکتوب و خانه از ریشه پهلوی خان ، به معنای فضا و مکان و اتاق است . یونانیها به آن Bibliotheca و رومی ها Libri می گفتند که از واژه ی Liber به معنای کتاب مشتق شده است . در انگلیسی قرون وسطی به آن Librarie و در فرانسه قدیم به آن Librairie می گفتند . این واژه با تغییراتی که پیدا کرد در انگلیسی به library تبدیل شد و در بیشتر زبانهای لاتینی و اروپایی از واژه هایی مثل Bibliotheque ، Bibliothek و biblioteca برای آن استفاده می شود . در ایران باستان از اصطلاح ” دژنبشت ” یا قلعه کتابها برای رساندن مفهوم کتابخانه ها استفاده می شود . در حوزه ی فرهنگ و ادب اسلامی و عربی از واژه هایی مثل بیت الحکمه ، دار الحکمه ، دار العلم ، خزانه الحکم ، مخزن الکتب ، دارالکتب و کتبه استفاده می شود که دو واژه مکتبه و دار الکتب در حال حاضر مصطلح است .
برای ارائه تعریفی دقیق از کتابخانه ، باید آن را از نظر فیزیکی . کارکردی مد نظر قرار داد . از نظر فیزیکی می توان تعریف های زیر را برای کتابخانه در نظر گرفت :
کتابخانه مکانی است برای حفظ و نگهداری آثار مکتوب و غیر مکتوبی که طی تاریخ تمدن بشر به وجود آمده است .
کتابخانه مخزنی است برای حفظ مواد و منابع هنری ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، و …. که بر روی رسانه های مختلف ثبت و ضبط شده است .
کتابخانه مکانی است که انواع منابع و مواد در آن به صورت سازماندهی شده حفظ و نگهداری می شود .
کتابخانه مکانی است فیزیکی که انواع رسانه های مکتوب ، دیداری ، شنیداری و الکترونیکی در آن نگهداری می شود .
اما از نظر کارکردی و اجتماعی تعاریف زیر را می توان ارائه کرد :
کتابخانه نهادی است که ساز و کار اصلی ذخیره سازی ، حفاظت و اشاعه دانش و اطلاعات را فراهم می کند .
کتابخانه نهادی است زاده اجتماع که در طول تاریخ تمدن در خدمت حفظ و نشر دانش بوده است .
کتابخانه نهادی است که روح تمدن بشری را حفظ و نگهداری کرده است .
کتابخانه نهادی است که کارکردهای اصلی حرفه کتابداری یعنی جمع آوری ، سازماندهی ، اشاعه و مدیریت منابع اطلاعاتی در آن انجام می شود .
کتابخانه پلی است میان دانش مضبوط بشری بین نسلهای گذشته ، حال و آینده ، با تلفیق این تعاریف می توان کتابخانه را اینگونه تعریف کرد : کتابخانه نهادی است اجتماعی که با ذخیره سازی ، حفاظت و اشاعه پیشینه های مکتوب ، دیداری ، شنیداری ، و الکترونیکی ، از خدمات کارکنان آموزش دیده ، در خدمت تعلیم و توسعه سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی و علمی است . ( مزینانی ، 1382)
براساس اصطلاح نامه سند پردازی یونسکو ، (( کتابخانه مجموعه ای از کتاب ها ، نشریات ادواری یا مواد گرافیکی یا دیداری یا شنیداری است و خدمات که کارکنان کتابخانه عرضه می کنند برای ایجاد تسهیلات در استفاده از این مواد و به منظور پاسخ گویی به نیازهای اطلاعاتی ، پژوهشی و آموزشی استفاده کنندگان است . )) ( صبا ، 1381 )
2-2 : تاریخچه های تحول کتابخانه های جهان .
اختراع خط را می توان مرز بین تاریخ و ماقبل تاریخ دانست . قبل از اختراع خط بشر قادر نبود دانسته های خود را به شکلی دائمی ، و پایدار ثبت و ضبط کند . اختراع خط یکی از پدیده هایی است که باعث شد انسان بتواند دانش و تجربه های خود را به صورت مکتوب ثبت کرده و به نسل های بعد منتقل کند . در این مسیر با زیاد شدن منابع نگاشته شده ، بشر به فکر جا و مکانی برای نگهداری و حفاظت افتاد . و به این ترتیب پایه های اولیه کتابخانه ها ریخته شد . سیر تحول کتابخانه ها را می توان در چند دوره مورد بررسی قرار داد :
کتابخانه های قرون باستان ، (قبل از میلاد مسیح تا 500 میلادی) – کتابخانه های قرون وسطی ( حدود 500 تا 1500 میلادی ) – کتابخانه های قرون جدید ، 1500 تا 1800 میلادی . – کتابخانه های دوران معاصر ( 1800 میلادی تا کنون ) .
: کتابخانه های قرون باستان ( قبل از میلاد مسیح تا 500 میلادی ) : در بین النهرین و هلال حاصلخیز مکان مناسبی بود برای تمدن های باستان که با شکل گیری آنها اولین کتابخانه های جهان نیز به وجود آمدند . ( مزینانی ، 1382) از مهمترین کتابخانه های این دوران می توان به کتابخانه های سومریان ، بابلیان ، آشوریان ، فنیقی ها ، مصریان ، یونان ، رم ، هند باستان ، چین باستان ، شامات و دیگر تمدن ها کهن خاورمیانه اشاره کرد .
:کتابخانه های سومریان : بر طبق کاوشهای باستان شناسان ، که در خرابه های شهرهای باستانی سومریان انجام گرفته سومریان 2700 پیش از میلاد کتابخانه های شخصی مذهبی و دولتی داشتند . در کتابخانه تلو که یکی از بزرگ ترین این کتابخانه ها بوده است ، بیش از 30000 لوح گلی وجود داشته است .
:کتابخانه های بابلیان : کتابخانه های بابلیان از نوع کتابخانه های معابد و قصرها بود . معروف ترین کتابخانه بابلیان ، بورسیپا نام داشت . ( مزینانی ، 1382) بابلیان با نسخه برداری های متعدد ، از الواح گلی آنها را در کتابخانه ها یا مراکز اسناد و یا در معابد یا کاخهای سلطنتی حفظ می کردند.
: کتابخانه های آشوریان : آشوربانیپال که از 626 تا 668 ، پیش از میلاد می زیست ، موسس کتابخانه ای بزرگ، در شهر نینوا بود .این کتابخانه در تپه ” کیون جیک ” نزدیک شهر موصل کشف شده است . در تاریخ کتابخانه برای نخستین بار در کتابخانه نینوا ، به فهرست بر میخوریم . لوحه ها ، با نظمی منطقی بر حسب موضوع یا نوع مرتب شده و هر یک نشانه شناسایی داشت . و سیاهه محتوای هر اتاقک یا حجره که بر سر در آن کنده کاری شده بود در فهرست نیز مندرج بود . کتابخانه کارمندانی داشت که می توانستند آزادانه از موجودی مخزن استفاده کنند. یعنی کاری که در آن زمان چندان رایج نبود . در واقع کتابخانه های آشوربانیپال در نینوا تصویر کم و بیش کاملی از رشد و پیشرفت نگارش و شکل و شیوه نگهداری میراث انسانی در فرهنگ سومری ، بابلی و آشوری را طی ادوار آغازین تاریخ در اختیار می گذارد . گیتس در همین ارتباط اظهار می دارد که اگر سهم سومریان ، در تمدن بشر ، اختراع خط و نگارش و سهم بابلیان قانون بود ( قانون حمورابی ) عطیه آشوریان به آیندگان کتابخانه سازماندهی شده به شمار می رود . (مزینانی ، 1382)
: کتابخانه های فنیقی ها : درباره کتاب و کتابخانه ، در میان فنیقی ها اطلاعات اندکی وجود دارد . اما پیرامون جایگاه کتاب در مهم ترین وطن فنیقی ها یعنی ” کارتاژ ” که در تونس کنونی واقع است اطلاعات بیشتری داریم اهالی کارتاژ مراکز اسناد و کتابخانه هایی به غایت نیکو داشته اند . به هر حال آثار تاریخی مستند و گویایی از این نوع مراکز اسناد ، و کتابخانه ها تاکنون کشف نشده است . ( مزینانی ، 1382)
: کتابخانه های مصریان : مصر باستان ، کتابخانه های بی شماری از نوع کتابخانه های شخصی ، معبدی و بایگانی های دولتی داشته است .( مزینانی ، 1382) می گویند ، در 2500 سال پیش از میلاد ، کتابخانه ی بزرگی ، در گیزه یا غزه ، وجود داشت و تاسیس کتابخانه ای در طبز یا “طب ” به سال 1250 پیش از میلاد را به رامسس دوم نسبت می دهند . ( مزینانی ، 1382 ) به یقین کتابخانه دیگری ، در معبد معروف الهه ” ازیدا ” در جزیره ” فایلی ” وجود داشته است . ( مزینانی ، 1382)
: کتابخانه های یونان : دوره ظهور کتاب و کتابخانه در یونان به 2000 قبل از میلاد می رسد .بزرگترین کتابخانه در تمدن یونان ، کتابخانه اسکندریه در مصر بود . ( مزینانی ، 1382) در اسکندریه ، دو کتابخانه ساخته شد . اولی در منطقه ای به نام ” موزه ” و دومی کتابخانه ای در ناحیه ای به نام “سراپیوم ” و کتابخانه مهم دیگری در عصر یونانیان در ناحیه پرگامون ایجاد شد .
: کتابخانه های روم : به مدت 500 سال در روم ، کتابخانه ای وجود نداشت ، و متون مضبوط چندان فراوان نبود . اما از شروع قرن دوم ، پیش از میلاد ، و از میانه ی این قرن که زبان لاتینی رواج یافت و ثبت و ضبط تاریخ رم ضروری شد ، سرداران رومی ، به کتاب و کتابخانه علاقه مند شدند و در هر جنگی ، کتابخانه ها را غارت می کردند و به روم می آورند ، تا پس از ترجمه به زبان لاتینی ، در کتابخانه های خود نگهداری کنند ، غنایم این کتابخانه ها بخشی از کتابخانه های شخصی سرداران رومی را تشکیل می داد . و بدین ترتیب ، داشتن کتابخانه های شخصی بزرگ در میان اشراف و سرداران ، به صورت یک سنت اشرافی درآمد . ( مزینانی ، 1382) بنابر کتاب زندگی ” مردان نامی پولوتارک ” کتابخانه لوکولوس ، 57 تا 114 قبل از میلاد ، مشهور ترین کتابخانه ی آن دوران بود . از دیگر کتابخانه ها در این دوران ، می توان به کتابخانه اکتابیان ، و کتابخانه عمومی پالاتینا اشاره کرد . از دیگر کتابخانه های معروف که قابل مقایسه با کتابخانه های یونانیان بود ، اولپین اشاره کرد . به هر حال در دوران امپراطوری روم کتابخانه ها به طور عمده از نوع خصوصی ، دولتی ، عمومی ، مسیحی و کتابخانه های معابد بت پرستان بود . ( مزینانی ،1382 )
: کتابخانه های هند باستان : کتابخانه های هند باستان ، با شکل گیری سازمان های آموزشی به وجود آمد ، یعنی با ایجاد نهادهای آموزشی و دانشگاههای بزرگ کتابخانه ها نیز در آنها تاسیس شدند. دانشگاه نالاندا که در سال 400 میلادی یکی از بزرگترین دانشگاه های هند بود ، کتابخانه ای بزرگ و معتبر داشت . از دیگر دانشگاههای هند باستان ، تاکسیلا است که کتابخانه ای معتبر داشت . ( موکهرجی ، 1368 )
: کتابخانه های چین باستان : کهنترین اطلاعات مربوط به کتابخانه در چین به دوران امپراطوی سلسله چو ، باز می گردد ، که شهر لویانگ در ایالت هونان امروزی پایتخت بود. بنا به روایتی محفوظ در پیشینه تاریخی سوماشین لائوتسه فیلسوف مشهور سده هفتم قبل از میلاد ، کتابدار یا بهتر بگوییم ، کتاب بان کتابخانه بوده است . ( موکهرجی ، 1368 )
: کتابخانه های شامات ، و دیگر تمدن های کهن خاورمیانه : در بلاد شام نیز آثاری از کتابخانه های قدیمی یافت می شود . این ناحیه که شامل سوریه ، بخشهایی از لبنان ، فلسطین ، ترکیه می شود ، شاهد ظهور تمدنهایی از اقوام سامی بود که کتابخانه هایی را تاسیس کردند . یکی از این کتابخانه ها ، کتابخانه ” ایبه ” یا مرکز استان ایبله بود . کتابخانه های شهر ” اوگاریت ” نیز از دیگر کتابخانه های مهم ناحیه شامات در عصر باستان محسوب می شود.
: کتابخانه های قرون وسطی (حدود 500 – 1500 میلادی.) قرون وسطی یا عصر میانه دوره ای از تاریخ اروپاست که بین دوران باستان و رنسانس قرار دارد. ( مزینانی ، 1382) این دوره که حدود 1000 سال ادامه داشت زمان سلطه معابد و کلیسا ها بود و مجموعه کتابخانه ها اندک و استفاده از کتابخانه ها شدیدا در انحصار کشیش ها بود . در مقطعی در این دوره – اوایل قرن هفتم – کتابخانه ها در جهان اسلام رشد چشم گیری داشتند ؛ دو عامل باعث این امر بود .یکی زبان عربی که تبدیل به زبان استانداردی شده بود و دیگری اینکه انتقال صنعت کاغذ سازی از چین به جهان اسلام بود. این عوامل باعث شد که نسخه های زیادی از کتابها تهیه شده و کتابخانه ها گسترش یابند . به طور مثال ، خاندان بنی امیه در مرکز خلافت خود یعنی دمشق ، کتابخانه ای بزرگ تاسیس کردند که مملو از نسخ خطی در زمینه های مذهبی و غیر مذهبی بود. در دوران خلفای عباسی ، (750 تا 1100 میلادی ) به ویژه هارون الرشید ، دانشگاه عظیمی در بغداد تاسیس شد که کتابخانه ها و آزمایشگاه های بزرگی داشت . برای تامین کتاب کتابخانه های این دانشگاه تمامی کتابخانه های بلاد اسلامی از اسپانیا تا هند ، مورد جستجو قرار گرفت . این کتابخانه ها برای استفاده تمام دانشمندان و علما مهیا شد و تا قرن 10 میلادی چنین کتابخانه هایی در تمامی جهان اسلام به وجود آمد . از اواخر قرون وسطی و ایجاد دانشگاه ها در اروپا با رشد کتابخانه ها در غرب رو به رو می شویم . به این معنا که در هر دانشگاه ، به تعداد دانشکده ها کتابخانه تاسیس کردند. در این دوره در کتابخانه های دانشگاهی اروپا ویژگی جالبی به وجود آمد . کتابخانه ها به دو بخش library Manga و Library para تقسیم شد ؛ در بخش اول کتابهای مهمی که به امانت داده نمی شد به واسطه مهم بودن زنجیر می کردند و در بخش دوم کتابهای تکراری و معمولی را نگهداری می کردند و به امانت نیز داده می شد . در این دوره عمده ترین کتابخانه ها عبارت بودند از کتابخانه های دانشگاهی ، خصوصی ، کلیسایی ، رهبان گاهی ، و سلطنتی. ( مزینانی ، 1382) از اواخر این دوره دوره ی رنسانس شروع می شود که کتابخانه واتیکان ، بزرگ ترین و مهم ترین کتابخانه ای بود که در این دوران به وجود آمد .
: کتابخانه های قرون جدید ( 1500 – 1800 میلادی ) : از نیمه دوم قرن هفدهم تا اواخر قرن 18 دوره ی جدیدی در اروپا به وجود آمد که به عصر روشن گری معروف است . ( مزینانی ، 1382) به دلیل حضور نهضت اصلاح دینی توسط مارتین لوتر در سال 1517 ، کتابخانه های رهبان گاه ها و صومعه ها مورد هجوم قرار گرفت و کتابخانه های این کتابخانه ها تا حدود زیادی نابود شدند . در این زمان با رشد حس ناسیونالیستی ، که در اروپا به وجود آمده بود ، به تدریج کتابخانه های ملی در اروپا شکل گرفت . این کتابخانه ها در ابتدا به عنوان کتابخانه های سلطنتی و دولتی مطرح بودند ولی بعدها با افزایش مجموعه هایشان به کتابخانه های ملی تبدیل شدند . ( مزینانی ،1382 ) از دیگر دستاوردهای نهضت اصلاح دینی رشد کتابخانه های دانشگاهی در اروپا بود . از جمله کتابخانه ی دانشگاه کمبریج ، کتابخانه های دانشگاه آمریکا ، مانند کتابخانه ی دانشگاه هارواد ، کتابخانه ی دانشگاه ییل ، کتابخانه دانشگاه پرینستون می توان نام برد.
: کتابخانه های دوران معاصر 1800 میلادی تا کنون : در این دوره شاهد پیشرفت قابل در ک کتابخانه ها هستیم ، یعنی دوره ای که کتابخانه ها از نظر مجموعه ها و منابع رشد کمی چشم گیری می یابد . ( مزینانی ، 1382) در این زمان ، شاهد حضور کتابخانه های عمومی به مفهوم واقعی و امروزی آن هستیم . سابقه دسترسی همگانی و عمومی و کتابخانه ها به قبل از قرن 19 می رسد . لیکن کتابخانه عمومی به مفهوم واقعی آن در قرن 19 و اوایل قرن 20 رشد کرد و اساسا به دوران چاپی ظهور دموکراسی و گسترش تعلیمات عموم تعلق دارد . ( مزینانی ، 1382) پیدایش و به وجود آمدن کتابخانه های پژوهشی و تخصصی نیز محصول قرن 19 می باشد . کتابخانه های پژوهشی و اختصاصی به مفهوم نه چندان دقیق آن از روزگار باستان وجود داشته و مجموعه های اختصاصی به قدمت خود کتابخانه ها است . اما کتابخانه اختصاصی به مفهوم امروزی آن محصول قرن 19 است .
2-3 : تاریخچه تحول کتابخانه های ایران .
در بررسی سیر تحول کتابخانه های ایران این نکته را باید مد نظر قرار داد که برخی از کتابخانه ها ممکن است در محدوده فعلی سرزمین فعلی ایران قرار نگرفته باشند ولی چون به نوعی ایرانیان در شکل گیری آنها نقش داشته اند آنها را نیز باید جز کتابخانه های ایران قرار داد .
برای اینکه کتابخانه های ایران را در طول تاریخ، به صورتی منظم و زمان بندی شده بررسی کنیم ، باید آنها را در ادوار مختلف مد نظر قرار دهیم ، در این زمینه دو دوره تاریخی پیش از اسلام به ایران که از حدود 550 قبل از میلاد شروع و به سال 651 میلادی ختم می شود . دوره دوم که پس از اسلام به ایران شروع شد ، و تا عصر کنونی ادامه می یابد ،و در مجموع آنها را با عنوان کتابخانه های اسلامی بررسی می کنیم . بعضی از نویسندگان معاصر در حوزه کتابداری برای بررسی سیر تاریخی کتابخانه های ایران دو دوره تاریخی قائل شده اند .
الف : کتابخانه های دوره سنتی یا عصر قدیم : که از ایران باستان یعنی از زمان شکل گیری سلسله هخامنشی در ایران در سال 550 قبل از میلاد شروع شده و به سال 1906 میلادی که انقلاب مشروطه ایران به وقوع پیوست ختم می گردد .
ب : دوره انتقالی یا جدید که از زمان انقلاب مشروطه شروع شده و هنوز نیز ادامه مییابد.
طی این دوران طولانی که حدود 2550 سال را در بر می گیرد ، هرگاه حکومت ها و سلسله های ایرانی قدرت خود را تثبیت کردند ، و در مناطق مختلف تحت حکومت خود امنیت و نظم را به وجود آوردند ، شاهد رشد و شکوفایی کتابخانه های بزرگ و متعددی هستیم . این روند در حکومت هخامنشیان ، و ساسانیان کاملا مشهود بود . پس از ورود اسلام به ایران و پس از دو قرن دوران گذار و انتقال و ایجاد حکومتهای مستقل ایرانی ، شاهد شکل گیری کتابخانه ها هستیم . در این دوره ، که همزمان با شروع قرون وسطی در اروپاست ، علم و تمدن و فرهنگ از دنیای غرب به شرق منتقل شد و در حالی که اروپا در دوران تاریکی به سر می برد ، کشورها و ملل اسلامی به ویژه ایران ، وارد دوره ای از تمدن درخشان اسلامی می شود که بیش از ده قرن ادامه می یابد . ( مزینانی ، 1382)
ابن ندیم در کتاب الفهرست ، از کتابخانه ای در کاخ آپادانا تخت جمشید ، سخن می گوید که مجموعه ای درباره موضوعات گوناگون بر کتیبه های چوبی و سنگی و الواح گلین داشت . کشف هزاران لوح به سال 1313 ش در خرابه های کاخ آپادانا ، وجود این کتابخانه بزرگ را که باستان شناس ها بدان نام کتابخانه استخر دادند را تایید کرد. و این زمان ، زمانی است که کوروش آزادی بخش ، منشور بابل را که نخستین اعلامیه حقوق بشر او دانسته اند ، و مدل استوانه ای آن در بنای سازمان ملل نگهداری می شود انتشار می دهند و کتابخانه استخر را اسکندر به آتش کشید .
ایران خود اسیر دشمن می شود ، اما اندک اندک آزادی خویش را باز می گرداند . و باز ، آنجا به تاسیس کتابخانه می پردازند . و از چین و هند و دیگر نقاط کتاب ها گرد می آورد . دیری نمی پاید که حمله عرب سر می رسد . تا زمانی که آزادی اجتماعی وجود ندارد از کتاب و کتابخانه هم اثری نیست . اما به گفته تاریخ نگاران ، قوم عرب که بر سر سرزمین ایران چیزه شد خود پس از زمانی مغلوب تمدن مردم این خطه می گردد . آثار ایرانیان به کتابخانه های امپراطوری اسلام راه می یابد و بار دیگر به تدریج با جان گرفتن آزادی اجتماعی در خاک ایران ، کتابخانه ها رو به رشد می کند و این دوره ، دوره ای که اروپا ، به سبب تسلط کلیسا و ایجاد اختناق فکری سالهای سترونی را می گذارند ، در ایران کتاب و کتابخانه به لحاظ نبودن محدودیت های شدید دوران پر شکوهی را طی می کرد . در هر شهر کتابخانه ای به پا می شود که ویژگی های کتابخانه عمومی را دارد . در نیشابور ، اصفهان ، غزنه ، شیراز ، مرو ، بخارا ، و دیگر شهرها مجموعه های خصوصی و کتابخانه های فرمانروایان ،نیز رو به فزونی است و پاره ای از آنها از نظر نظم دهی تا حد بسیار پیش می روند .
هنگامی که ابن سینا ، از طرف نوح بن منصور ، به سمت کتابدار دربار برگزیده میشود ، با دیدن آن کتابخانه شگفت زده می شود . و می نویسد : ” کتابهای هر مبحث و موضوع اتاق جداگانه داشتند و چندین اتاق بود . در یک اتاق ، مجموعه شعر و در اتاق دیگر کتب مذهبی و الی آخر. فهرست مولفان یونان قدیم را برای یافتن کتابهایی که به دنبال آنها بودم بررسی کردم . در این مجموعه ، کتابهایی دیدم که کمتر کسی ، از آنها نامی شنیده بود و من خود نیز از پیش آنها را ندیده بودم ” .
صاحب ابن عباد که گفته شده تنها برای حمل کتابهای مذهبی او به چهارصد شتر نیاز بوده ، کتابخانه بزرگش را که فهرست آن به ده جلد می رسد ، در ری وقف مردم می کند .
نشانه هایی که از فراهم ساختن امکان برای استفاده بیشتر از کتابخانه ها در این دوران به جای مانده ، از درخشان ترین نکته های تاریخ کتابداری ایران است . باز گذاردن کتابخانه ها به روی عموم ، امانت دادن کتاب و نظم بخشیدن به مجموعه ها برای تسهیل در بازیابی ، در محیط و زمانی انجام می گیرد که تعصب فکری نیست و ترس از ظهور عقاید جدید وجود ندارد و بسط علم و گسترش افکار گوناگون به سود جامعه دانسته می شود . در همین دوران ، یاقوت حموی ، جغرافی دان معروف اندکی پیش از هجوم مغولان سه سال در مرو زیست از اینکه کتابخانه های این شهر دکه شماره شان از ده فزون بود ، بی هیچ قید و مانع به او کتاب امانت می دادند در تعجب بود . او می نویسد ” در خانه ام از دویست جلد کتاب بود که از کتابخانه ها به امانت گرفته بود و گرچه گران بها بودند اما از برای آنها ودیعه ای نسپرده بودم”.
تمدن ایران یکبار دیگر شاهد یورش مغول و تاتار می گردد. کتابخانه ها فرو می ریزد و کتابها همچون هیزم برای سوخت به کار می روند . زمانی که زور و وحشت و بیم چیره اند و محیط خفقان آور است و از کتاب و کتابخانه اثری نیست ، اما برای چندمین بار در تاریخ فرهنگ ایران ، همینکه محیط اجتماعی رو به آرامش می رود ، هراس آدمیان کاستی می گیرد و مردم به آرامی احساس آزادی می کنند و کتابخانه ها نیز سر بلند می کنند . در مراغه خواجه نصیر الدین طوی ، کتابهای فراوانی ، را که پس از مغول ، در مرو ، نیشابور ، سمرقند ، بخارا ، الموت به جای مانده گرد می آورد : رشید الدین فضل الله در تبریز کتابخانه ای به پا می کند و مجموعه خود را وقف می کند . وی در وقفنامه اش می نویسد ” شصت هزار کتاب درباره موضوعات مختلف علمی ، تاریخی ، ادبی و … .را که از ایران و ترکستان و مصر و هندوستان و چین و روم جمع آورده ام ، وقف کتابخانه رشیدی می کنم . ” و باز داستان محیط آزاد و رشد کتابخانه ها از سر گرفته می شود ، تا آنجا که شاه عباس صفوی پناهندگان ارمنی را به گرمی می پذیرد و آنان را در جلفای اصفهان اسکان می دهد و در ساختن کلیسا و کتابخانه خود آزادشان می گذارد . کتابخانه جلفا که هنوز وجود دارد از قدیمی ترین کتابخانه های دنیا است .
انقلاب مشروطیت ایران که زاینده ی آزادیهای اجتماعی نوینی می گردد ، و مطبوعات را به عنوان رکن چهارم مشروطیت شناخت ، پهنه گسترده تری برای ایجاد کتابخانه پدید آورد و به سال 1313 ش نخستین کتابخانه عمومی ایران به نام ” کتابخانه عمومی معارف ” در مدرسه دارالفنون بنیان یافت و به تدریج ، بر شماره کتابخانه هایی که در خدمت گروه های گوناگون جامعه در آمدند افزون گردید. ( ابرامی ، 1386 )
به طور کلی کتابخانه هایی که پس از ورود اسلام به ایران تا انقلاب مشروطه به وجود آمدند از انواع زیر بودند :
1 : کتابخانه های مساجد که در تمامی شهرهای اسلامی وجود داشته است .
2 : کتابخانه های مقابر مقدس.
3 : کتابخانه های خانقاه ها ، زاویه ها و رباط ها .
4 : کتابخانه های بیمارستان ها .
5 : کتابخانه های مدارس علمی و دینی .
6: کتابخانه های خصوصی که محدثان ، فقها ، مورخان و ادیبان و دانشمندان رشته های علوم اسلامی ایجاد کرده بودند.
7 : کتابخانه های پادشاهان ، وزراء و امیران . ( مزینانی ، 1382)
در سال 1313 شمسی با همت علی اصغر حکمت دانشگاه تهران تاسیس گردید که تاثیر به سزایی در آموزش عالی ایران داشت . از سال 1326 به بعد نیز دانشگاههایی در تبریز ، مشهد ، شیراز ، اصفهان و اهواز تاسیس شدند . بدین ترتیب با افزایش مدارس و توسعه آموزش عمومی ، افزایش دانشگاهها و افزایش تعداد با سوادان نیاز به کتاب و کتابخانه ها بیشتر شد . این روند سبب شد تا در این دوره علاوه بر کتابخانه های خصوصی و مدارس قدیم ، کتابخانه های مدارس جدید و دانشگاه ها و کتابخانه های عمومی نیز در ایران توسعه یابد .
در اواخر دهه سی و اوایل دهه چهل کتابخانه های دانشگاهی ، عمومی و تخصصی در ایران رشد و توسعه زیادی یافتند. در سال 1345 با تشکیل هیئت امنای کتابخانه های عمومی کشور به تدریج در تمامی شهرهای بزرگ ایران کتابخانه های عمومی تاسیس شد . به هر حال طی دوران پهلوی تمامی انواع کتابخانه های جدید در ایران به وجود آمدند و به رشد و توسعه ادامه دادند . در اوایل این دوره یعنی تا اواخر دهه سی نیز تعدادی کتابخانه خصوصی و دولتی مهم نیز در ایران به وجود آمدند . (مزینانی ، 1382)
2-4 : کتابخانه های دانشگاهی .
فلسفه وجودی این نوع کتابخانه در دانشگاه ها ،دانشکده ها ، موسسات آموزش عالی و دانش سراها کمک به استادان ، مدرسان و دانشجویان برای پیشبرد کار تحقیق و تدریس است و مهم ترین نوع آنها کتابخانه های مرکزی دانشگاهها یا کتابخانه های بین دانشگاهی است.
کتابخانه های دانشگاهی همیشه به یک صورت نیستند بلکه ممکن است شامل کتابخانه های متعدد ، به صورت کتابخانه مرکزی ، کتابخانه های دانشکده های و حتی بخشها و رشته های گوناگون باشند که این امر گاهی باعث پیچیدگی امور مدیریت و تنظیم اقدامات اداری و سازمانی شده ،در مجموع مدیریت مرکزی را مشکل می سازد.
در کتابخانه های دانشگاهی بر خلاف کتابخانه های عمومی و ملی مسئولیت انتخاب کتاب معمولا بین کتابداران متخصص و هیئت آموزشی تقسیم میشود و چون استادان و محققان بر حسب مسئولیت حرفه ای و مشاغل آموزشی نمی توانند در جریان تمام انتشارات قرار گیرند ، همکاری کتابداران متخصص در امر کتاب شناسی بسیار حائز اهمیت است.
از نظر حقوقی کتابخانه های دانشگاهی یا کتابخانه های بین دانشگاهی سازمان های عمومی محسوب میشود و معمولا توسط یک رئیس و شورای کتابخانه اداره می شوند.
رئیس یا مدیر کل مزبور را شورای دانشگاه و شورای کتابخانه پیشنهاد میکند و از طرف رئیس دانشگاه و یا وزارت علوم تعیین و ابلاغ وی صادر می شود.
رئیس کتابخانه دارای اختیارات کامل در امور اداری و تنظیم بودجه کتابخانه است.
بعضی از روسای کتابخانه های مرکزی با رای مشورتی در شورای دانشگاه شرکت کرده ، معمولا در امور مربوط به کتابخانه ها مورد مشورت قرار میگیرند.
موجودیت شورای کتابخانه در بعضی از دانشگاهها جنبه رسمی یافته است و اعضای آن عبارتند از نمایندگان اعضای آموزشی ، محققان ، دانشجویان و کارمندان علمی و اداری کتابخانه.
شخصیتهای برجسته نیز می توانند با پیشنهاد شورای کتابخانه و موافقت رئیس دانشگاه ،با نسبت حد اکثر یک پنجم ،به عضویت این شورا درآیند . ریاست شورا که معمولا از طرف اعضا انتخاب میشود ، باید از بین استادان دانشگاه یا در مرتبه مساوی آنها باشد . روسای دانشگاه و کتابخانه مرکزی در این شورا رای مشورتی دارند .در شمار وظایف شورای مزبور تعیین بودجه کتابخانه و پیشنهاد آن به شورای دانشگاه ، بررسی توانایی و نظم کاربردی کتابخانه و تعیین سیاست کلی در تهیه مجموعه اسناد و مدارک علمی و آموزشی است . شوراهای مشورتی ، علمی و تخصصی دیگری نیز ممکن است توسط شورای کتابخانه و در جنب آن به وجود آیند.
در دانشگاههای غیر دولتی معمولا هیئت امناء ، که طرز انتخاب و دوره خدمت اعضای آن از طرف مقامات ذی صلاح تعیین میشود عهده دار وظایف مزبور بوده و مسئول انتخاب رئیس کتابخانه است . هیئت مزبور در اداره دانشگاه نیز اختیاراتی دارد و می تواند مقررات اداری مربوط به کار خود و ارتباط با دانشگاه را تنظیم و تعیین کند و به مرحله اجرا گذارد . مجموع مقررات فوق معمولا نظام نامه خوانده می شود و مسائل اساسی کتابخانه مرکزی بر مبنای مواد مندرج در آن حل و فصل می گردد . به هر حال در اینگونه موسسات طبق آیین نامه هایی که در نظام نامه ،اساسنامه صنفی یا کتابچه راهنمایی موسسه پیش بینی شده است ، صلاحیت رئیس کتابخانه ،وظایف اصلی او ، چگونگی وظیفه ی کمیته کتابخانه و رابطه کتابخانه یا گروههای آموزشی و مسائل انتخاب کتاب و غیره مطرح و تصریح شده است. ( علومی ، 1390 )
2-4-1: اهداف کتابخانه های دانشگاهی.
اهداف کتابخانه دانشگاهی دقیقا منطبق با اهداف سازمان مادر آن یعنی دانشگاه است ، این اهداف را میتوان به این صورت بیان کرد:
2-4-1-1 : اهداف کلی.
کمک به برنامه های آموزشی در کلیه رشته هایی که در دانشگاه تدریس میشود
کمک به برنامه های پژوهشی دانشگاه
کمک به برنامه ریزی های آموزشی دانشگاه.( مزینانی ، 1382)
2-4-1-2 : اهداف ویژه.
تهیه کتاب ،نشریات و مجموع مقالات و مواد مورد نیاز اعم از نوشتاری یا دیداریٍ / شنیداری منطبق با برنامه های اختصاصی و ،آموزشی دانشگاه یا موسسه آموزش عالی،
تهیه ، جمع آوری و تنظیم کتاب شناسی تمام پایان نامه های تحصیلی دوره های مختلف آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه،
تهیه تجهیزات اطلاع رسانی و ارتباطی برای استفاده عملی دانشجویان ، محققان و استادان به طور انفرادی و مستقل نظیر رایانه ، میکرو گراف ، میکرو فیش ، میکرو فیلم ، میزهای مطالعه انفرادی و ایجاد تسهیلات از نظر شرایط مکانی متناسب و حتی اتاقهای مطالعه انفرادی،
راهنمایی و ،آموزش دانشجویان و محققان جوان برای یافتن منابع و اطلاعات مورد نیاز و بهره گیری بیشتر از امکانات و کاربرد وسایل موجود. ( علومی ، 1390 )
2-4-2: سازمان و مدیریت کتابخانه های دانشگاهی .
کتابخانه های دانشگاهی برای آنکه بتواند وظایف بزرگ خود را در امور آموزش و پرورش انجام دهد باید توسط کتابداران متخصّصی که از فلسفه و روشهای آموزش آگاهی دارند اداره شود .
پاره ای از تحولات جدید در سازمان و اداره کتابخانه های دانشگاهی اثر عمیق گذاشته اند که از آن جمله اند :
1 : تاکید بر یادگیری چند بعدی که موجب شده حتی وسایل الکترونیک و ماشین های آموزشی در کتابخانه ها قرار گیرند .
2 : گسترش مفهوم مرکز منابع آموزشی که جایگزین کتابخانه شده و در واقع از دبیرستان به دانشکده و دانشگاه راه یافته است . این تحول موجب شده است که کتابخانه سازمان وسیعتر پیدا کند و مثلا دارای آزمایشگاه زبان ، استودیو ، تلویزیون و کلاس باشد .
مشکلاتی نیز در سالیان اخیر پدید آمده که موجب پیچیدگی سازمان کتابخانه های دانشگاهی شده است . به پاره ای از آن ها اشاره می کنیم :
1 : افزایش سریع شماره دانشجویی که به معنای افزایش سریع تقاضا برای کسب اطلاع و خدمات بیشتر است .
2 : گسترش سریع دانش بشری و رشد انتشارات جدید و شکل های تازه تدوین نوشته ها که خود در گزینش و گرد آوری و نظم بندی دشواری هایی را پدید آورده است .
3 : هزینه ی روز افزون کتابخانه ها .
4 : ارائه رشته های جدید آموزشی و توسعه رشته های موجود در سطوح بالاتر .
5 : ایجاد و توسعه شیوه های نوین آموزشی و تاکید شدید بر مطالعه فردی .
از نظر سازمان تا چند دهه گذشته ، کتابخانه های دانشگاهی دارای یک مجموعه یا کتابخانه مرکزی بود که در آن هرگونه مطلب برای دانشجو و استاد ، در هر سطح و رشته گرد آمده بودند . و در عین حال دانشکده نیز کتابخانه ای جدا و خاص خود داشت . امروز ، علاوه بر این تشکیلات ، نمونه های سازمانی جدیدی پدید آمده اند . بعضی دانشگاه ها برای دوره چهارساله دانشکده های خود بنایی جدا ساخته اند و همه مواد و تسهیلات و خدمات لازم را برای دانشجویان این دوره گرد آوری کرده اند . در مقابل کتابخانه مرکزی دانشگاه خدماتش را متوجه دانشجویان دوره عالی ، گروه پژوهندگان و استادان کرده است . یکی از مسائل که در مورد سازمان کتابخانه های دانشگاهی پیوسته مورد بحث بوده تمرکز یا عدم تمرکز کتابخانه های یک دانشگاه است که گروهی نتیجه بحث ها را تمرکز اداری و عدم تمرکز جغرافیایی یا پراکندگی بنا یافته اند . ( ابرامی ، 1386 )
2-4-3 : نیروی انسانی کتابخانه های دانشگاهی .
با توجه به عملکرد و وظایف کتابخانه های دانشگاهی ، کتابداران شاغل در این نوع کتابخانه ها ، باید تحصیلات عالی کتابداری داشته باشند . بدین معنا که در بخش های اصلی کتابخانه باید کتابداران با مدارک تحصیلی کارشناسی ، کارشناسی ارشد و بالاتر مشغول به کار شوند تا بتوانند ارتباط بهتری با مخاطبان خود یعنی اساتید و دانشجویان برقرار کنند . ریاست کتابخانه های دانشگاهی معمولا بر عهده اعضای هیئت علمی با تحصیلات دکتری است و برای بهبود فرآیندهای کتابخانه بهتر است این مسئولیت به فارغ التحصیل مدرک دکتری کتابداری که عضو هیئت علمی دانشگاه نیز هستند واگذار شود . در پیش نویس استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران که کتابخانه ملی منتشر کرده ، چگونگی نیروی انسانی این کتابخانه ها از نظر کیفی و کمی ارائه شده است . ( مزینانی ، 1382)
2-4-4 : مجموعه سازی در کتابخانه های دانشگاهی.
کتابدار برای شناخت نیازهای اطلاعاتی جامعه کتابخانه های دانشگاهی باید از برنامه ها و رشته های آموزشی دانشگاه در مقاطع مختلف تحصیلی ، روشهای مختلف تدریس ، برنامه های پژوهشی و تعداد دانشجویان هر رشته مطلع باشد:
1 : برنامه ها و رشته های آموزشی دانشگاه در مقاطع مختلف تحصیلی . کتابداری باید از برنامه های آموزشی و رشته های تحصیلی در مقاطع مختلف آگاهی داشته باشد . این آگاهی به طور موثری وی را در شناخت نیازهای اطلاعاتی جامعه کتابخانه کمک خواهد کرد . هر تغییری در برنامه های آموزشی و ایجاد هر رشته تازه ای در دانشگاه به ناچار نیازهای اطلاعاتی جدیدی را به وجود خواهد آورد که در مجموعه کتابخانه تاثیر می گذارد . مثلا اگر در دانشگاهی رشته کتابداری دایر شود ، برای رفع نیازهای تازه به مجموعه ای غنی تر در این زمینه نیاز است که باید پیش از افتتاح این رشته کتابها و مواد مناسب فراهم آورد . بنابراین توجه به تعداد ، نوع و محتوای منابع در مقاطع مختلف تحصیلی یک رشته برای کتابدار ضروری است ؛ زیرا مثلا نیازهای دانشجویان دوره کارشناسی با دکتری فرق دارد . علاوه بر این دانشجویان دوره های کارشناسی بیشتر از منابع فارسی استفاده می کنند ، در حالی که دانشجویان دوره های تکمیلی به منابع غیر فارسی نیاز بیشتری دارند . کتابدار می تواند از طریق مطالعه منظم راهنمای دانشگاه ، مطالعه برنامه مصوب درسی هر دوره ، ارتباط با دفترهای برنامه ریزی آموزشی و نیز مسئولان دانشگاه و مراجعه به اداره های آموزشی دانشگاه و دانشکده ها اطلاعات لازم را کسب کند . علاوه بر این شرکت کتابدار در جلسه های شورای برنامه ریزی و دیگر جلسه های بحث و گفتگو و اخذ تصمیم درباره برنامه ها نیز بسیار مفید است . کتابداری در شناخت برنامه های آموزشی موفق تر است که به طور منظم در این جلسه ها شرکت کند و نیز نسخه ای از برنامه های جدید تهیه نماید .
2 : روشهای مختلف تدریس. در دانشگاهی که روش تدریس بر پایه حفظ کردن مطالب یک کتاب یا جزوه استوار است و استاد تنها انتظار فرا گرفتن همان مطالب را داشته باشد به طور طبیعی کتابخانه نقش موثری در آموزش دانشجویان نخواهد داشت . زیرا دانشجویان نیازی به مراجعه به کتابخانه برای کسب اطلاعات بیشتر ندارند و کتابدار باید راهی برای جلب دانشجویان به کتابخانه ها پیدا کند . اگر روش تدریس چنان باشد که ضمن بیان رئوس مطالب دانشجویان به مطالعه منابعی در موضوع مورد بحث راهنمایی شوند و برای آنان تکالیفی معین گردد که مطالعه خارج از کلاس را الزامی نماید ، دانشجویان بیشتر به کتابخانه مراجعه خواهند کرد و لازم است مجموعه کتابخانه متناسب با نیاز آنها غنی تر شود . همچنین اگر برای تفهیم بیشتر مطالب ، تدریس با نمایش اسلاید و فیلم و به کمک پروژکتور انجام شود ، کتابخانه باید به منابع دیداری بیشتری مجهز گردد.
کتابدار می تواند با مطالعه تقویمهای درسی استادان ، حضور در کلاس ها و مصاحبه با دانشجویان از روشهای مختلف تدریس در دانشگاه مطلع شود . علاوه بر این او باید پیش از آغاز هر سال تحصیلی از استادان بخواهد که فهرست منابع مورد نیاز خود را تهیه و به کتابخانه ارسال کنند . پاسخ استادان به این درخواست نیز تا حدی روش تدریس آنان را مشخص می کند .
3 : برنامه های پژوهشی. در یک دانشگاه خوب ، کار پژوهش از کار آموزش جدا نیست . آموزشی که بر پایه پژوهش استوار نباشد پویا نخواهد بود . تدریس در دانشگاه ها باید بر پایه آخرین اطلاعات باشد و آخرین روشهای علمی و تازه ترین کشفیات باید ار آنجا مورد بحث و گفتگو قرار گیرد . پژوهش واقعی با مطالعه پیوندی نا گسستنی دارد و هیچ پژوهنده راستینی نمی تواند خود را از نتایج پژوهشهای همکارانش در گذشته و حال و در سراسر جهان بی نیاز بداند و این کار بدون مطالعه منظم انتشارات علمی امکانپذیر نیست . کتابدار با اطلاع از وضع پژوهش در دانشگاه و در رشته های مختلف آن تصویری از نیازهای جامعه استفاده کننده از کتابخانه به انتشارات علمی به دست می آورد . کتابدار برای اطلاع در این زمینه می تواند از همان روشهایی که در مورد برنامه های آموزشی گفته شد استفاده کند.
4 : تعداد دانشجویان و اساتید . این عامل معیاری بسیار مهم در شناخت نیازهای جامعه کتابخانه های دانشگاهی است . هرچه تعداد دانشجو و استاد بیشتر باشد ، نیاز به منابع اطلاعاتی بیشتر خواهد شد . تعداد دانشجویان در تعیین نسخه های تکراری از یک کتاب عامل بسیار مهمی به شمار می رود . بدیهی است هرچه تعداد استادان نیز بیشتر باشد ، به کتاب و منابع اطلاعاتی بیشتری نیاز خواهد بود . بدون تردید ، تعداد استادان و اعضای هیئت علمی در هر دانشگاهی کمتر از دانشجویان است ؛ بنابراین کتابداری می تواند فهرستی از مشخصات و سوابق تحصیلی ، شغلی و تخصصی تهیه کند. این اطلاعات نیز برای شناخت جامعه کتابخانه و نیازهای آن بسیار مفید است . ( سینایی ، 1389 )
2-4-5 : سازماندهی منابع کتابخانه های دانشگاهی.
فهرست نویسی یک کتاب در یک کتابخانه ی تخصصی یا دانشگاهی با همان کتاب در کتابخانه عمومی از جنبه های مختلف متفاوت است . در کتابخانه های دانشگاهی کتابها به صورت تخصصی تر فهرست نویسی و در نهایت سازمان دهی می شوند . به عنوان مثال ؛ کتابی که موضوع آن یکی از زمینه های تخصصی پزشکی است ، در یک کتابخانه عمومی به شکلی کلی و نسبتا ساده فهرست نویسی می شود . در حالی که در کتابخانه های پزشکی به صورت دقیق تر و با استفاده از سر عنوان های موضوعی مناسب تر مثل ( سر عنوان های موضوعی پزشکی) فهرست نویسی می شود . ( فتاحی ، 1387)
2-4-6 : خدمات کتابخانه های دانشگاهی.
امروز کتابخانه های دانشگاهی چیزی فراتر از وجود ساختمان و قفسه های پر از کتاب است . البته فضای دلپذیر و مجموعه به خوبی از منابع مکتوب هم بسیار مهم است اما میزان سنجش یک کتابخانه خوب ، ارائه خدمات و اطلاع رسانی روزآمد با استفاده از فناوری اطلاعات و اظهار نظر مثبت مراجعه کنندگان است. کتابخانه دانشگاه در تمام سطوح در برنامه های آموزشی و یادگیری شرکتی فعال دارد . تمام کتابخانه های دانشگاهی وظیفه تهیه و تدارک وسایل و ابزار کتابشناسی های لازم نه تنها برای موضوعات مورد علاقه و نیاز بلکه برای آموزش و پرورش و گسترش مجموعه دانشگاهی را بر عهده دارد . کتابخانه وسیله ارائه خدمت ، کمک کردن ، آموزش و یادگیری است . کتابخانه دانشگاهی به گروه های مختلف خارج از دانشگاه نیز با سعه صدر و گشاده رویی ارائه خدمت می کند . از جمله دانشجویان دانشگاه های دیگر ، مدیران صنایع و تا حدی عموم مردم . تقریبا تمام مواد کتابخانه برای تحقیق و پژوهش در دسترس و اختیار مراجعه کنندگان قرار می گیرد ، مگر کتاب های نادر و کتاب های گران قیمت و موادی که نیاز به نگهداری دقیق و استثنایی دارند . تعداد زیادی از کتابها را می توان برای استفاده خارج از کتابخانه به امانت داد. مسئولان کتابخانه های دانشگاهی علاقه مندند میزان بهره مندی و بهره وری هر خواننده از کتاب بالا باشد . حتی بعضی از کتابخانه های دانشگاهی محدودیتی برای کتاب امانتی ندارند . ( عازم ، 1391)
کتابخانه دانشگاه معمولا مدت زیادی در شبانه روز باز است و به دانشجویان خدمات مختلفی ارائه می دهد . برخی از خدمات کتابخانه های دانشگاهی عبارت است از :
1 : آموزش مراجعان : هدف از آموزش مراجعان ، آماده کردن آنان برای بهره گیری موثر از کتابخانه ، پایگاه های اطلاعاتی و اینترنت به منظور دستیابی آسان به منابع اطلاعاتی مورد نیاز است .
2 : خدمات تکثیر : وجود امکانات کپی برداری ، از ابتدایی ترین و متداول ترین خدمات در کتابخانه های دانشگاهی می باشد .
3 : خدمات آگاهی رسانی جاری : خدمات آگاهی رسانی جاری یک کتابخانه دانشگاهی خوب ، متقاضی های خود را نسبت به اطلاعاتی که همیشه مورد علاقه آنهاست روزآمد نگه می دارد . و از طریق آگاهی رسانی جاری ، اطلاعات مربوط را از مجلات ، مقالات ، کنفرانس ها و گزارش ها و کتابها را به هر وسیله و روش ممکن به اطلاع متقاضی می رساند .( صمدی ، 1382 )
4 : اشاعه اطلاعات گزینشی : این فعالیت یک خدمت آگاهی رسانی جاری محسوب می شود که بر اساس نیازهای اطلاعاتی از پیش تایین شده مراجعان کتابخانه صورت می گیرد .
2-4-7 : امانت بین کتابخانه ای در کتابخانه های دانشگاهی .
رشد عظیم تالیفات و انتشارات در نیم قرن گذشته و افزایش بهای کتاب و نشریات علمی باعث شده حتی بزرگ ترین کتابخانه های دانشگاهی نتوانند نیازهای اطلاعاتی مراجعان را تنها از طریق کتابخانه ی خود ، تهیه و ارائه دهند . به منظور رفع این مشکل ، کتابخانه های دانشگاهی باید از خدمات امانت بین کتابخانه ای استفاده نمایند . لازمه بهره گیری خدمات موثر بین کتابخانه ای ، وجود فهرستگان جامع و دقیق است .

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *