*262

26670-659765
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد خوراسگان
گروه امور فرهنگی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته امور فرهنگی
گرایش برنامه ریزی فرهنگی
عنوان
مشکلات فرهنگی زندگی خوابگاهی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد در سال تحصیلی 90-89
استاد راهنما
دکتر سیدعلیرضا افشانی
استاد مشاور
دکتر عباس عسکری ندوشن
نگارنده:
مجید سفید
اسفند ماه 1390

سپاسگزاری
سپاس و ستایش خدای را که بخشنده هر عطاست و زیبنده هر ثنا، یگانه‌ای که انسان را به زیور علم و فرهنگ و معرفت بیاراست و با لطف و مرحمت خود به من توان قدم نهادن در راه تحصیل علم و دانش را عطا نمود.
و اگر نبود محبت وگذشت و همت اساتید بزرگوارم این تحقیق انجام نمیگرفت در اینجا لازم است از آنها تشکر و قدردانی نمایم:
از استاد ارجمندم جناب آقای دکتر افشانی که علیرغم مشغله فراوان، راهنمای این پژوهش بوده و با ایثار خود، صبورانه و با دقت نظر تا پایان راه پذیرایم بوده‌اند از اعماق جان سپاسگزارم.
از استاد گرامی جناب آقای دکتر عسکری ندوشن استاد مشاور این پژوهش نیز که همواره از حمایت و راهنمایی ایشان بهره‌مند بوده‌ام بی‌نهایت متشکرم.
نهایت سپاس صمیمانه خود را به سرکار خانم دکتر قلی زاده مدیرگروه محترم رشته‌ام که همواره با سعه‌صـدر فراوان عالمانه و عاشقانه به تدریس فرهنگ میپرداختند و ما را فرهنگ تدریس می‌آموختند، نثار مینمایم.
از اساتید برجستهام که در این چند سال رنج و محنت فراوان برایم کشیدند بهویژه جناب آقای دکتر اسماعیلی و سرکار خانم دکتر تقیپور و نیز جناب آقای دکتر ابراهیمزاده نهایت قدردانی را دارم.
و در پایان لازم است از کلیه افرادی که به هر نحوی در به ثمر رساندن این پژوهش مرا مساعدت نمودهاند بویژه جناب آقای دکتر غفوری معاون محترم فرهنگی دانشگاه یزد و جناب آقای دکتر میرفخرالدینی معاون محترم دانشجویی دانشگاه یزد و سرکار خانم ذاکری‌هامانه قدردانی نمایم و توفیق و سلامتی روزافزون آنان را از خداوند بزرگ خواستار باشم.

تقدیم
فرصتی شد تا بتوانم این سرمایه ناچیز و این اندک بیدامنه که به فضل پروردگار و لطف و مدد الهی گردآوردهام را به ساحت مقدس امام جود و تقوی حضرت جوادالائمه علیـهالسلام تقدیم نمایم. باشـد که در پرتو انوار لطفش پیش پایی ببینم و از برکات نام و یاد قدسی‌اش کام خود بجویم.
و نیز تقدیم به پدر و مادرم که همواره برایم تندیس عشق و صبر و ایثارند و تقدیم به همسرم و دخترم که هر آن شوق زیستن را در وجودم به جوشش در میآورند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده1
فصل اول: کلیات تحقیق
1 – 1 – مقدمه 2
1 – 2 – بیان مسأله 4
1 – 3 – ضرورت و اهمیت تحقیق7
1 – 4 – اهداف تحقیق8
1 – 5 – فرضیات تحقیق9
1- 6 – تعاریف نظری و عملیاتی9
1- 6 – 1 تعاریف نظری9
1- 6 – 2 تعاریف عملیاتی11
فصل دوم: مروری بر تحقیقات انجام شده
2 – 1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………..13
2 – 2 – تعاریف فرهنگ14
2 – 3 – اجزا و اعتقادات فرهنگی16
2 – 4 – انواع فرهنگ17
2-4-1- فرهنگ دانشگاهی…………………………………………………………………………………………………….18
2 – 5 – ویژگی‌های فرهنگ 21
2 – 6 – کارکردهای فرهنگ 23
2-7- فرهنگ در مکتب اسلام …………………………………………………………………………………………………23
2-7-1 فرهنگ از منظر امام خمینی ………………………………………………………………………………………….25
2-7-2 فرهنگ از منظر آیت الله خامنه ای …………………………………………………………………………………26
2-7-3 فرهنگ از منظر علامه جعفری ………………………………………………………………………………………28
2- 8 – جامعه هنجار ارزش و فرهنگ……………………………………………………………………………………..29
2 – 9 – جنبه‌های امیک و اتیک فرهنگ29
2 – 10 – بازتولید فرهنگ 31
2 – 11 – عوامل مؤثر بر فرهنگ پذیری32
2 – 12 – مفاهیم خرده‌فرهنگ و ضدفرهنگ33
2 – 13 – منشا گوناگونی درون فرهنگ‌ها35
2 – 14 – روش‌های ارتباط فرهنگی و موانع موجود بر سر راه روابط بین فرهنگی36
2 – 15 – توسعه‌ی فرهنگی36
2 – 16 – دانشگاه وتوسعه فرهنگی37
2 – 17- مسائل و مشکلات فرهنگی40
2 – 18 – مشکلات دانشجویان مهاجر41
2 – 19 – محیط خوابگاه و مشکلات فرهنگی اجتماعی43
2 –20 – خوابگاه به مثابه جوامعی برای یادگیری47
2 – 21 – رهیافت‌های نظری49
2 – 21 – 1 – ضربه فرهنگی تریاندیس 49
2 – 21 – 2 – ریشه فرهنگی تضادهای گروهی بیلز50
2 – 21 – 3 – وجدان جمعی دورکیم51
2 – 21 – 4 – کنش اجتماعی پارسونز 54
2 – 21 – 5 – ساختار اجتماعی پیتر بلاو56
2 – 21 – 6 – کنش متقابل هومنز60
2 – 21 – 7 – عاملیت و فرهنگ مارگارت آرچر61
2 – 21 – 8 – رابرت عذرا پارک62
2 – 21 – 9 – دیدگاه فیشر63
2 – 22 – چهارچوب نظری تحقیق64
2 – 25 – پیشینه تحقیق68
2 – 25 – 1 – پیشینه داخلی تحقیق68
2 – 25 – 2 – پیشینه خارجی تحقیق70
2 – 26 – خلاصه و نتیجه‌گیری72

فصل سوم: مواد و روش‌ها
3-1- مقدمه 74
3-2- روش تحقیق74
3 – 3 – جامعه آماری75
3 – 4 – حجم نمونه75
3 – 5 – شیوه نمونه‌گیری76
3 – 6 – ابزار گردآوری دادهšها76
3 – 7 – پایایی و اعتبار77
3 – 8 – تکنیکšهای تجزیه و تحلیل دادهšها78
فصل چهارم: نتایج تحقیق
4-1- مقدمه80
4-2- یافته‌های توصیفی تحقیق81
4-3- ابعاد مشکلات فرهنگی89
4 – 4 یافته‌های استنباطی129
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5 – 1 – مقدمه138
5 – 2 – یافته های تحقیق139
5 – 3 – پیشنهادات کاربردی 141
5-4- پیشنهاد برای تحقیقات آتی……………………………………………………………………………………………..142
منابع و مآخذ143
ضمائم148
فهرست جداول
جدول(3-1) اجزای تشکیل دهنده فرمول کوکران75
جدول(3-2) تناسب حجم نمونه با حجم جامعه آماری76
جدول(3-3) سطح سنجش متغیرهای تحقیق77
جدول(4-1) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب وضعیت تأهل81
جدول(4-2) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب رشته تحصیلی82
جدول(4-3) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب مقطع تحصیلی83
جدول(4-4) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب ترم84
جدول(4-5) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب تعداد اعضای خانواده85
جدول (4-6) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب تعداد ترم‌های حضور در خوابگاه از ابتدای دوران دانشجویی86
جدول(4-7) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب نوع منزل مسکونی87
جدول(4-8) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب وضعیت اشتغال88
جدول(4-9) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان مطلوبیت تراکم جمعیت در اتاقها89
جدول(4-10) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان مطلوبیت سالن مطالعه90
جدول(4-11) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان دسترسی به کامپیوتر91
جدول(4-12) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان دسترسی به اینترنت……….92
جدول(4-13) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان دسترسی آسان به مراکز رفاهی و خدماتی بیرون از خوابگاه مغازه، کافی‌نت و…93
جدول(4-14) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب مطلوبیت مدیریت خوابگاه شیوه برخورد،حل مشکلات و…94
جدول(4-15) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان امکانات تفریحی و رفاهی فضای سبز، سالن سمعی بصری و…95
جدول(4 – 16) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان ناامیدی نسبت به آینده بازار شغل،ازوداج مناسب و… 96
جدول(4-17) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان احساس کسالت و خستگی مداوم97
جدول(4-18) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیرپذیری از دیگران98
جدول(4-19) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان انزوا و کناره‌گیری از دیگران99
جدول(4-20) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان فکر کردن به مرگ و خودکشی100
جدول(4-21) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان ابتلاشدن به بیماری به دلیل عدمرعایت بهداشت ونظافت توسط دیگران101
جدول(4-22) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان کمرویی در برقراری روابط اجتماعی با هم اتاقی‌ها102
جدول(4-23) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان مصرف سیگار به طور مداوم103
جدول(4- 24) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان استفاده تفننی ازموادمخدرجدیدوصنعتی شامل قرص روانگردان، شیشه و… 104
جدول(4-25) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان استفاده از قرصهای ریتالین یا قرصهای مشابه دیگر هنگام امتحانات105
جدول(4-26) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان مصرف سیگار بصورت تفننی ویا درجمع دوستان106
جدول(4-27) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تماس تلفنی با جنس مخالف107
جدول(4-28) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان مشاهده رفتارهای جنسی انحرافی در محیط خوابگاه108
جدول(4-29) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان اختلاف بین شرایط خانواده و خوابگاه109
جدول(4-30) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان وابستگی بیش از حد به خانواده110
جدول(4-31) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان فشار روانی دوری از خانواده111
جدول(4-32) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان نگرانی ازبی‌توجهی به اعمال و اعتقادات دینی‌ام بدلیل تضاد با فرهنگ‌های دیگر112
جدول(4-33) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان ناآشنایی با ویژگیهای فرهنگی اجتماعی ساکنان شهر یزد113
جدول(4-34) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان داشتن مشکل دربرقراری رابطه تکلمی مناسب با هم اتاقی‌ها114
جدول (4-35) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان داشتن مشکل برقراری رابطه تکلمی مناسب با شهروندان یزدی جهت خرید و… 115
جدول(4-36) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان درگیریهای لفظی با دانشجویان قومیت‌های دیگر116
جدول( 4-37) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب نزاع و درگیری با فرق و مذاهب دیگر اختلاف شیعه وسنی 117
جدول(4-38) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان نفوذ عرفانهای کاذب در محیط خوابگاه118
جدول(4-39) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان رشد تبلیغات سوء در مورد واجبات دینی نماز، روزه و…119
جدول(4-40) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان ایجاد مزاحمت ناشی ازبرگزاری آداب ورسوم محلی توسط دیگر دانشجویان120
جدول(4-41) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان اختلال در تنظیم ساعت خواب و برنامه‌های شخصی بدلیل مزاحمت هم‌ا‌‌تاقیها121
جدول(4-42) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان مزاحمتهای ناشی ازگوشدادن به ضبط و مواردی ازاین قیبل توسط دانشجویان دیگر122
جدول(4-43) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان نگرانی از افزایش رد و بدل شدن فیلم‌های مبتذل در خوابگاه.123
جدول(4-44) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان نگرانی از رشد مدها و الگوهای فرهنگ غربی در خوابگاه124
جدول(4-45) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان نگرانی ازگسترش بی بندوباری در خوابگاه از طریق بلوتوث125
جدول(4-46) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان احتمال سرقت از پول و وسایل شخصی‌ام126
جدول(4-47) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان نگرانی از مزاحمت وتعرض دانشجویان دیگر مانند درگیری و نزاع و…127
جدول(4-48) به طور کلی در محیط خوابگاه چقدر احساس امنیت می‌کنید؟128
جدول(4-49)خروجی آزمون تی تک‌نمونه‌ای برای سنجش میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان129
جدول(4-50) خروجی آزمون تحلیل واریانس برای آزمون تفاوت میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان برحسب رشته تحصیلی130
جدول(4-51) خروجی ضریب همبستگی اسپیرمن برای آزمون رابطه میزان تحصیلات پدر و مشکلات فرهنگی130
جدول(4-52) خروجی ضریب همبستگی اسپیرمن برای آزمون رابطه میزان تحصیلات مادرو مشکلات فرهنگی131
جدول(4-53) خروجی ضریب همبستگی پیرسون برای آزمون رابطه تعداد ترم‌های حضور درخوابگاه و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان131
جدول(4-54) خروجی آزمون تیبرایمقایسهمیانگینمیزانمشکلات فرهنگیدانشجویان مقطع کارشناسی بادانشجویان کارشناسی ارشدودکتری 132
جدول(4-55) خروجی آزمون تی برای مقایسه میانگین میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان مجردو متأهل133
جدول(4-56)خروجی ضریب همبستگی پیرسون برای آزمون رابطه پایگاه اقتصادی اجتماعی خانواده و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان134
جدول(4-57) خروجی ضریب همبستگی پیرسون برای آزمون رابطه میزان دینداری و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان135
جدول(4-58) خروجی ضریب همبستگی پیرسون برای آزمون رابطه میزان کنترل اجتماعی و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان136
جدول(4-59)خروجی ضریب همبستگی پیرسون برای آزمون رابطه میزان سرمایه اجتماعی ومیزان مشکلات فرهنگی دانشجویان136
فهرست نمودارها
شکل(4-1) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب وضعیت تأهل81
شکل(4-2) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب رشته تحصیلی82
شکل(4-3) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب مقطع تحصیلی83
شکل(4-4) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب ترم84
شکل(4-5) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب تعداد اعضای خانواده85
شکل(4-6) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب تعداد ترم‌های حضور در خوابگاه از ابتدای دوران دانشجویی86
شکل(4-7) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب نوع منزل مسکونی87
شکل(4-8) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب وضعیت اشتغال88
شکل(4-9) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان دسترسی به اینترنت89
شکل(4-10) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان مطلوبیت تراکم جمعیت در اتاقها90
شکل(4-11) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان مطلوبیت سالن مطالعه91
شکل(4-12) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان دسترسی به کامپیوتر92
شکل(4-13) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان دسترسیآسان به مراکزرفاهیوخدماتی بیرون ازخوابگاه مغازه،کافی‌نت و..93
شکل(4-14) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب مطلوبیت مدیریت خوابگاه شیوه برخورد،حل مشکلات و…94
شکل(4-15) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان امکانات تفریحی ورفاهی فضای سبز،سالن سمعی بصری و…95
شکل(4 – 16) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان ناامیدی نسبت به آینده بازار شغل، ازوداج مناسب و…96
شکل(4-17) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان احساس کسالت و خستگی مداوم97
شکل(4-18) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیرپذیری از دیگران98
شکل(4-19) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان انزوا و کناره‌گیری از دیگران99
شکل(4-20) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان فکر کردن به مرگ و خودکشی100
شکل(4-21)توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان ابتلا شدن به بیماری به دلیل عدم رعایت بهداشت و نظافت توسط دیگران101
شکل(4-22) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان کمرویی در برقراری روابط اجتماعی با هم اتاقی‌ها102
شکل(4-23) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان مصرف سیگار به طور مداوم103
شکل(4- 24)توزیع فراوانیپاسخگویان برحسب میزان استفاده تفننی ازموادمخدرجدیدوصنعتیشاملقرصروانگردان، شیشه و… 104
شکل(4-25) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان استفاده از قرص‌های ریتالین یا قرص‌های مشابه دیگر هنگام امتحانات105
شکل(4-26) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان مصرف سیگار بصورت تفننی و یا در جمع دوستان106
شکل(4-27) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تماس تلفنی با جنس مخالف107
شکل(4-28)توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان مشاهده رفتارهای جنسی انحرافی در محیط خوابگاه108
شکل(4-29) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان اختلاف بین شرایط خانواده و خوابگاه109
شکل(4-30) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان وابستگی بیش از حد به خانواده110
شکل(4-31) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان فشار روانی دوری از خانواده111
شکل(4-32) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان نگرانی از بی توجهی به اعمال و اعتقادات دینی‌ام بدلیل تضاد با فرهنگ‌های دیگر112
شکل(4-33) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان ناآشنایی با ویژگی‌های فرهنگی اجتماعی ساکنان شهر یزد113
شکل(4-34) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان داشتن مشکل در برقراری رابطه تکلمی مناسب با هم اتاقی‌ها114
شکل(4-35) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان داشتن مشکل برقراری رابطه تکلمی مناسب با شهروندان یزدی جهت خریدو … 115
شکل(4-36) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان درگیریهای لفظی با دانشجویان قومیت‌های دیگر116
شکل(4-37) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب نزاع و درگیری با فرق و مذاهب دیگر اختلاف شیعه و سنی 117
شکل(4-38) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان نفوذ عرفانهای کاذب در محیط خوابگاه118
شکل(4-39) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان رشد تبلیغات سوء در مورد واجبات دینی نماز، روزه و… 119
شکل(4-40) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان ایجاد مزاحمت ناشی از برگزاری آداب ورسوم محلی توسط دیگر دانشجویان120
شکل(4-41) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان اختلال در تنظیم ساعت خواب و برنامه‌های شخصی بدلیل مزاحمت هم‌ا‌‌تاقیها121
شکل(4-42) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان مزاحمتهای ناشی از گوش دادن به ضبط و مواردی از این قیبل توسط دانشجویان دیگر122
شکل(4-43) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان نگرانی از افزایش رد و بدل شدن فیلم‌های مبتذل در خوابگاه123
شکل(4-44) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان نگرانی از رشد مدها و الگوهای فرهنگ غربی در خوابگاه124
شکل(4-45) توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان نگرانی ازگسترش بی بندوباری در خوابگاه از طریق بلوتوث125
شکل(4-46) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان احتمال سرقت از پول و وسایل شخصی‌ام126
شکل(4-47) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان نگرانی از مزاحمت و تعرض دانشجویان دیگ مانند درگیری و نزاع و..127
شکل(4-48) به طور کلی در محیط خوابگاه چقدر احساس امنیت می‌کنید؟128
شکل(4-49) مقایسه میانگین میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان مقطع کارشناسی با دانشجویان کارشناسی ارشدودکتری133
شکل(4-50) مقایسه میانگین میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان مجرد و متأهل134
شکل(4-51) رابطه میزان دینداری و میزان مشکلات فرهنگی135
شکل(4-52) رابطه میزان سرمایه اجتماعی و میزان مشکلات فرهنگی137
چکیده
هدف این پژوهش، بررسی مشکلات فرهنگی زندگی خوابگاهی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد در سال تحصیلی 90-89 بود. این تحقیق با روش پیمایش انجام شده و برای تدوین چارچوب نظری تحقیق و مروری بر تحقیقات پیشین از روش کتابخانه‎ای (اسنادی) استفاده گردیده است. جامعه آماری در این تحقیق، کلیه دانشجویان ساکن در خوابگاه‌های پسرانه دانشگاه یزد در سال تحصیلی 90-89 بودند که تعداد کل آنšها 2460 نفر بوده که از این تعداد، 345 نفر به شیوه تصادفی انتخاب شده‌اند. ابزار مورد استفاده در این تحقیق، پرسشنامه محقق ساخته بوده است. ضریب آلفای کرونباخ برای متغیر مشکلات فرهنگی برابر 88/0 شده است. برای تجزیه و تحلیل دادهšها در سطح توصیفی از جداول یک بعدی، فراوانی، درصد ستونی و ترسیم نمودار و در سطح استنباطی برای آزمون فرضیات از آزمون št، ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل واریانس استفاده شد. نتایج نشان داد که مشکلات فرهنگی دانشجویان به طور معنی‌داری (000/0 = P) کمتر از متوسط بود. میزان مشکلات فرهنگی در بین دانشجویان کارشناسی بیش از دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری (008/0 = P) و در بین دانشجویان مجرد بیش از دانشجویان متأهل (015/0 = P) بود.
واژگان کلیدی: مشکلات فرهنگی، دانشجو، خوابگاه، کنترل اجتماعی، دینداری

فصل اول
کلیات تحقیق
1 – 1 – مقدمه
مسأله ادامه تحصیل و رشد و ارتقای علمی، یکی از نیازهای رو به رشد جوامع امروز می‌باشد که جوانان مستعد و پر تلاش را به سمت و سوی خود جذب کرده است. از آنجا که دانشگاه‌ها در مراکز شهرهای بزرگ قرار دارند و از طرفی تنوع رشته‌ها به حدی است که امکان ارائه آن در همه‌ی دانشگاه‌ها نیست، بلکه هر دانشگاهی تعداد معدودی رشته را ارائه می‌نماید. چاره‌ای جزء ترک شهر و دیار نیست. در اکثر دانشگاه‌ها، خوابگاه‌هایی پیش‌بینی شده که محل استقرار دانشجویان غیربومی می‌باشد و این یعنی زندگی با فرهنگ‌های مختلف. آداب و رسوم و گویش و پوشش متفاوت خوابگاه را به محل تبلور و تظاهرانواع و اقسام فرهنگ‌ها و خرده فرهنگ تبدیل می‌کند (فروتن، 1389).
اگر دانشجوی غیربومی با فرهنگ محل تحصیل خود سازگار نباشد با محیط اجتماعی جدید ارتباط برقرار نمی‌نماید و در محدوده ارزش‌های شخصی خود زندانی می‌شود و زمینه افسردگی روحی، افت تحصیلی و ناهنجاری‌های اجتماعی برای او فراهم می‌گردد و اگر امکانات فرهنگی، تفریحی و ورزشی دانشگاه و شهر محل تحصیل کم باشد دانشجو نمی‌تواند از اوقات فراغت خود استفاده مطلوب بنماید در نتیجه زمینه بروز ناهنجاری‌های اجتماعی برای او فراهم می‌گردد.
دانشجوی غیربومی کسی است که از منطقه‌ای به منطقه‌ی دیگر برای ادامه تحصیل عزیمت می‌نماید. بنابراین یک مهاجر محسوب می‌گردد و هر شخص مهاجر متشکل از سه جزء نظام شخصیتی، فرهنگی و اجتماعی مرتبط است. نظام شخصیتی مهاجر با کنش فردی او ارتباط دارد و راهنمای کنش‌های فردی و روانی او است. نظام فرهنگی مهاجر متشکل از ارزش‌ها، زبان، هنر و سبک زندگی او و راهنمای رفتارهای او است و نظام اجتماعی مهاجر راهنمای او در زمینه حفظ الگوهای گذشته، پذیرش الگوهای جدید و اختصاص وسائل لازم برای رسیدن به هدف‌های مطلوب و اجتماعی‌اش و مقابله او با جریان‌های اجتماعی مخالف است. یک دانشجوی غیربومی و مهاجر با این سه نظام ارزشی شکل گرفته در محیط اجتماعی گذشته اش، در محیط اجتماعی جدید قرار می‌گیرد و اگر ارزش‌های محیط اجتماعی قدیم و جدید او با هم سنخیت نداشته باشند او نمی‌تواند با محیط جدید به مبادله ارزش‌ها بپردازد و با محیط محل تحصیل خود سازگار و همنوا گردد و این عدم سازگاری باعث کشمکش‌های فکری در او می‌شود و اگر شدت یابد باعث مشکلات فرهنگی و اجتماعی برای او می‌گردد. دانشجوی غیربومی و مهاجر وقتی در منطقه محل تحصیل خود قرار می‌گیرد ممکن است با فرهنگ وآداب و رسوم آن منطقه کاملاً آشنا نباشد و احتمال دارد که با فرهنگ آن منطقه سازگاری نداشته باشد. این عدم سازگاری فرهنگی باعث ایجاد مشکلات فرهنگی و اجتماعی برای او می‌گردد و این مشکلات ممکن است در وضعیت تحصیلی، روحی و اجتماعی او تأثیر منفی داشته باشد.
پژوهش حاضر که به منظور بررسی مشکلات فرهنگی زندگی خوابگاهی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد در سال تحصیلی 90-89 انجام شده در پنج فصل تدوین یافته است. فصل اول کلیات تحقیق است که در آن بیان مساله، اهمیت و ضرورت تحقیق، اهداف تحقیق، تعریف مفاهیم و … آورده شده است. در فصل دوم به بررسی مبانی نظری مربوط به فرهنگ و انواع و اجزای آن، مسائل فرهنگی، تعاریف فرهنگ، ارزش‌ها، هنجارها، خرده فرهنگ، ارتباط فرهنگ‌ها و تبادل فرهنگی، مشکلات دانشجویان مهاجر، و نیز رهیافت‌هایی در این زمینه‌ها پرداخته می‌شود. فصل سوم را روش‌شناسی تحقیق تشکیل می‌دهد که در آن مباحثی نظیر تعریف نظری و عملیاتی متغیرها، روش تحقیق، جامعه آماری، حجم نمونه، روش نمونه‌گیری و اعتبار و پایایی ارائه خواهد شد. فصل چهارم، تجزیه و تحلیل داده‌ها است و در آن یافته‌های توصیفی و تبیینی خواهد آمد، بالاخره فصل پنجم، نتایج و پیشنهادات میباشد.
1 – 2 – بیان مسأله
ورود به دانشگاه در زندگی فرد واقعه مهمی محسوب می‌شود، چرا که بر شغل، درآمد، روابط اجتماعی و احتمالاً انتخاب همسر او در آینده مؤثر واقع می‌شود. اگرچه در گذشته ورود به دانشگاه در انحصار معدودی از برگزیدگان بود، در جهان معاصر، به دانشگاه نرفتن بیشتر یک قصور شخصی تلقی می‌شود و ورود به دانشگاه با بهره هوشی فرد و پایگاه اجتماعی – اقتصادی خانواده او در ارتباط است. هر قدر که محصل دارای بهره هوشی بالاتری باشد و والدین او از رفاه بیشتری برخوردار باشند احتمال این که او به دانشگاه برود بیشتر است. اعم از این که دانشجو در یک دانشگاه بزرگ به تحصیل بپردازد، و یا در یک مؤسسه آموزش عالی کوچک، بی‌تردید محیط آموزش عالی افق ذهنی او را گسترده‌تر می‌کند و در نظام پیش‌داوری‌ها و ارزش‌های اجتماعی مورد قبول او دگرگونی‌های به وجود می‌آورد. صرف نظر از این که علت، آموزش دانشگاهی به حساب آید، و یا پختگی ذهن و یا صرفاً دوری بیشتر از خانواده، آن چه که قابل تعمق است تغییراتی است که در نگرش‌های اجتماعی دانشجو به وجود می‌آید (محسنی، 1388).
از جمله عواملی که گسترش آموزش عالی را سبب گردیده است تبدیل آن به یک معیار سنجش ارزش فرهنگی و اجتماعی است و این هم در عرصه زندگی خانوادگی مشهود است و هم در عرصه ساختار اداری کشور. هم برای خانوادهها مهم است که فرزندانش تحصیلات عالی داشته باشند (حتی اگر از آن استفاده نکنند) و هم برای سازمان‌ها، شرط احراز شغل برای بسیاری از شاغلین، دارا بودن مدرک دانشگاهی است، گاهی بی‌آن که حقیقتاً ضرورتی داشته باشد. در مواردی هم دولت‌ها از آموزش عالی به عنوان وسیله‌ای جهت حفظ جوانان از آسیب‌های اجتماعی، دور نگاه داشتن آن‌ها از بازار کار (که با مشکل مواجه است) و خلاصه ایجاد مشغولیت موقت برای آن‌ها استفاده کرده‌اند (محسنی، 1388).
یکی از امکانات و ویژگی‌های مهم دانشگاه، ارتباط و تعاملات افراد مختلف از فرهنگ‌ها و خانواده‌های متفاوت است. چنین فضایی بویژه در خوابگاه‌ها باعث رشد توانایی‌ها و مهارت‌های ارتباطی فرزندان می‌شود که به اندازه درس دانشگاهی ارزش دارد. دانشجویان در بسیاری از موارد، بهترین کمک‌ها و حمایت‌ها را چه در زمینه امور درسی و چه در زمینه مسائل و مشکلات دیگر از یکدیگر دریافت می‌کنند (نوری، 1389).
رفتن به دانشگاه چیزی بیشتر از رفتن به مدرسه است. سن جدایی و استقلال است. رفتن به دانشگاه، قدم مهمی در بزرگسال شدن است. پایان دبیرستان، پایان مدرسه، در واقع پایان کودکی است و شروع نمادین بزرگی است. دانشگاه فقط جایی برای یادگیری علم و دانش یا فن و حرفه نیست، بلکه راهی برای کشف زمینه‌های مورد علاقه زندگی است. راهی برای یافتن خویش و ابعاد مختلف خویش است. سفری است که دانشجو در طی آن خود، مردم و جهان اطراف را کشف می‌کند (نوری، 1389).
بزرگترین تغییری که در زندگی دانشجو رخ می‌هد، حرکت وی به سوی استقلال است. در این دوران، بسیاری از وظایف و فعالیت‌هایی که توسط خانواده انجام می‌شد، به تدریج توسط دانشجو انجام می‌گیرد. دانشگاه و دوران دانشجویی، به فرد این فرصت را می‌دهد که به تدریج، با مدیریت خود آشنا شود و مسؤلیت در برابر خود را بپذیرد و به درستی آن را انجام دهد. آن‌چه دانشجویان به شدت به آن نیاز دارنداین است که فرصت استقلال و رشد استقلال به آن‌ها داده شود.
رشد ذهنی، مذهبی و اعتقادی دومین تغییر در دانشجوست؛ آن‌ها با عقاید، نظریات، تفکرات و ایده‌های متفاوتی آشنا می‌شوند. هم‌چنین، در دانشگاه، از آنان خواسته می‌شود تا عقاید، نظرات و تفکرات مخصوص خویش را داشته باشند.
سومین تغییر رشد هویت و هویت‌یابی است؛ فرآیند هویت یابی، فرآیندی سرنوشت‌ساز، تعیین‌کننده و دشوار است. این فرآیند دردانشگاه به اوج می‌رسد. چنان چه فرد این فرآیند را به خوبی پشت سر بگذارد، می‌داند که مسیرش در زندگی کدام است و سعی خواهد کرد که در این مسیر تلاش کند. هویت یابی، سفری اکتشافی است برای کشف خود، اهداف و آینده خویش.
و بالاخره رشد اجتماعی آخرین تغییر دانشجوست: دوستان و همسالان، دیدگاه‌ها، عقاید و نظرات مشترکی دارند. مشکلات و مسائل مشترکی دارند. تجربیات دوستان و همسایگان بسیار مشترک است. درک و فهم دوستان و همسالان از یکدیگر بیشتر از بزرگسالان است.
در فضای دانشگاه که ساعت‌های زیادی از وقت جوانان در کنار یکدیگر می‌گذرد، اهمیت دوستی‌ها افزایش پیدا می‌کند و در مورد دانشجویان خوابگاهی، اهمیت دوستی‌ها بیشتر می‌شود. در واقع، دوستان و همسالان، به نوعی جایگزین خانواده می‌گردند. زمانی که یکی از دانشجویان بیمار است و دسترسی به خانواده ممکن نیست، این دوستان و همسالان هستند که به پرستاری و مراقبت از یکدیگر می‌پردازند (نوری، 1389).
دانشگاه محل خردورزی، آموزش و یادگیری بسیاری از مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است که باعث ایجاد فرصت‌هایی برای پیشرفت و ترقی افراد می‌شود و خوابگاه یعنی محل سکونت موقت و خوابگاه دانشجویی محدوده‌ای از فضای دانشگاه محسوب می‌شود که برای سکونت و آرامش و تامین بهداشت روانی دانشجویان به همراه بهره مندی از سایر امکانات فرهنگی، رفاهی، فوق برنامه، تربیت بدنی، مشاوره و راهنمایی، کتابخانه و تغذیه و بهداشت و درمان در حد مقدورات در نظر گرفته شده است و کلیه مقررات انضباطی و اداری دانشگاه در آن حاکم است.
گسترش مراکز آموزشی و پذیرش دانشجو از مناطق مختلف باعث انتقال فرهنگ و خرده فرهنگ‌ها به یک مکان می‌شود این پدیده عواقب گوناگونی دارد که در کوتاه مدت موجب افزایش ناهمگنی فرهنگی مناطق مختلف شده و حتی می‌تواند تعارض‌هایی را نیز در پی داشته باشد. (قلی زاده، 1388).
دانشجو با ورود به خوابگاه، از محیطی که سال‌ها در آن زندگی کرده است جدا می‌شود و در محیط جدید و متفاوتی قرار می‌گیرد محیطی که در آن افراد با فرهنگ‌ها، طرز فکرها، نگرش‌ها، قومیت‌ها، زبان، شخصیت و رشته‌های تحصیلی گوناگون که هر کدام ایدئولوژی‌ها و علایق متناسب با خود را می‌طلبد، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. برخورد با انسان‌های جدید باعث شکل گیری روابط، تجربه‌ها و اتفاقات جدیدی می‌گردد، داشتن ارتباط طولانی و در واقع زندگی کردن با افرادی که به آن‌ها هم اتاقی گفته می‌شود سرآغاز تاثیر و تأثرهای بسیاری است. بخشی از دانشجویان با درک کامل از شرایط جدید سعی بر آن دارند که خود را با آن منطبق کرده و از زندگی جدید به عنوان یک فرصت استفاده کنند از این جهت می‌توان گفت فرهنگ خوابگاهی مجموعه‌ای از فرهنگ همدلی، تعاون و سازگاری با ناملایمات زندگی است و برخی از آن‌ها که توانایی سازگاری با محیط جدید را ندارند، واکنش‌های منفی از خود بروز می‌دهند که ممکن است موجب انحراف دانشجو از مسیر اصلی‌اش شود.
گوناگونی فرهنگی ایران زمین به قدری است که شمال تا جنوب و شرق تا غرب مملو از عادات و رسوم خاص آن منطقه است و خوابگاه مکانی است که می‌تواند فرهنگ‌های خاص با زبان، رفتار و کارکرد‌های موجود در آن (در واقع مجموعه‌ای از فرهنگ‌ها) را در خود جمع کرده و فرهنگ جدیدی تحت عنوان فرهنگ خوابگاهی را به وجود آورد.
در این میان مشکلات متعدد فرهنگی از قبیل کمبود امکانات فرهنگی، آموزشی در خوابگاه، تفاوت فرهنگ رعایت بهداشت و نظافت خوابگاه، اختلاف در ساعت فعالیت و استراحت در بین دانشجویان، اختلافات فرهنگ خانوادگی دانشجویان، تفاوت در خرده فرهنگ‌های قومی و منطقه‌ای، اختلاف در اخلاقیات و اعتقادات، اعتیاد به انواع مواد مخدر و سیگار و نیز انواع انحرافات اخلاقی جنسی می‌تواند برای دانشجویان مطرح باشد.
از آنجا که دانشگاه‌ها و دانشجویان در هر جامعه‌ای به عنوان شاخص تمامی تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن جامعه به شمار می‌آیند، از این رو شناخت نقاط قوت، ضعف، تحول و تحرک‌های دانشگاهی برای همه مسئولان و برنامه ریزان کشور امری لازم است. بنابراین سوالی که مطرح می‌شود این است که مهم‌ترین مشکلات فرهنگی دانشجویان خوابگاهی کشور کدام‌ها هستند؟ و چه راهکارهایی را برای کاهش مشکلات فرهنگی در خوابگاه‌ها می‌توان یافت؟
با توجه به آن چه گفته آمد؛ آگاهی از وضعیت فرهنگی دانشجویان خوابگاه‌ها و مطالعه علمی مسائل و مشکلات فرهنگی آن‌ها در راستای شناخت و بهبود مسائل پیش روی دانشجویان در محیط‌های خوابگاهی لازم نموده و مطالعه حاضر در نظر دارد وضعیت دانشجویان پسر خوابگاهی دانشگاه یزد را از نظر مسائل و مشکلات فرهنگی ارزیابی نموده و در ضمن ارائه تصویری از وضعیت موجود و تعیین عوامل تأثیرگذار بر آن، راهکارهای متناسب را بیان نماید.
1 – 3 – ضرورت و اهمیت تحقیق
هر گاه خواسته شود به موضوع مهم رسالت‌های دانشگاه در جهان امروزتوجه شود می‌توان حداقل نه مورد زیر را به عنوان نکاتی که مورد توافق اکثر کارشناسان قرار دارد ذکر کرد (کابال، 1993 به نقل از محسنی، 1388):
تداوم آموزش در دوران پس از متوسطه.
گسترش پژوهش و فرهنگ با تأکید بر ارزش گذاری بر پژوهش.
مشارکت در ارضای نیازهای نیروی انسانی جامعه مبتنی بر دانش به عنوان یک ضرورت اتقاء حرفه‌ای.
تدارک آموزش تخصصی در سال عالی.
تقویت رقابت اقتصادی و تولید ثروت به ویژه از طریق تکنولوژی و ارتقاء رابطه میان صنعت و تجارت.
انتخاب داوطلبین قابل قبول و آموزش آنان براساس توانایی‌های ذهنی و اعطای درجه تحصیلی.
فراهم آوردن امکان ارتقاء اجتماعی.
خدمت به عنوان یک وسیله پیاده کردن سیاست‌های ملی به گونه‌ای که فرصت‌های مساوی، انتقال فرهنگ، و ارزش‌های مشترک مدنی تضمین شود.
آماده‌سازی افراد برای بر عهده‌گیری نقش‌های مدیریتی جامعه.
این رسالت‌ها با ایجاد سه نوع آگاهی انتقادی، سیاسی و ملی همراه است. آگاهی انتقادی باید عقلانی و اخلاقی باشد. آگاهی سیاسی باید واقع بینانه باشد و اگر هماهنگ با سیاست‌ها، نقش‌ها، و کارکردهای دانشگاه نباشد می‌تواند خسارت آور باشدو درآگاهی ملی مساله دفاع از ارزش‌های فرهنگی کشور مطرح میشود (محسنی، 1388).
علم و دانش در جامعه موقعی توسعه می‌یابد که دانشگاهیان و محیط‌های دانشگاهی عاری از مشکلات مختلف باشند و آرامش لازم در این محیط‌ها برقرار باشد. برای تأمین این هدف باید زمینه‌هایی که باعث بروز این مشکلات می‌گردند، شناسایی و اصلاح گردند. از آنجا که مشکلات دانشجویان غیربومی دانشگاه‌ها بیشتر است زیرا در محل تحصیل خود تنها و دور از خانواده هستند بنابراین، دانشگاه‌ها باید توجه خاصی به رفع مشکلات دانشجویان غیربومی داشته باشند.
نتایج حاصل از این پژوهش می‌تواند مورد استفاده مسئولین و دست‌اندرکاران وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار گیرد و از یافته‌های آن در جهت برنامه‌ریزی در مورد هر چه بهتر اداره کردن خوابگاه‌ها استفاده شود.
1 – 4 – اهداف تحقیق
هدف اصلی این تحقیق بررسی مشکلات فرهنگی زندگی خوابگاهی در بین دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد می‌باشد. در کنار هدف کلی فوق، اهداف فرعی زیر نیز پیگیری می‌شود:
شناخت کمبودها در زمینه امکانات فرهنگی به عنوان یکی از مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت اختلاف در ارزش‌های فرهنگی در بین دانشجویان به عنوان یکی از مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت اختلاف در هنجارهای فرهنگی در بین دانشجویان به عنوان یکی از مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت اختلافات فرهنگ خانوادگی دانشجویان به عنوان یکی از مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت فرهنگ بهداشت و نظافت خوابگاه به عنوان یکی از مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت رابطه ویژگی‌های جمعیت‌شناختی با میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت رابطه پایگاه اقتصادی اجتماعی با میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت رابطه میزان دینداری با میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت رابطه سرمایه اجتماعی با میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
شناخت رابطه کنترل اجتماعی با میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد
1 – 5 – فرضیات تحقیق
کمبود امکانات فرهنگی به عنوان یکی از مشکلات اصلی فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد می‌باشد.
اختلاف در ارزش‌های فرهنگی در بین دانشجویان به عنوان یکی از مشکلات اصلی فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد می‌باشد
اختلاف در هنجارهای فرهنگی در بین دانشجویان به عنوان یکی از مشکلات اصلی فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد می‌باشد.
اختلافات فرهنگ خانوادگی دانشجویان به عنوان یکی از مشکلات اصلی فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد می‌باشد.
فرهنگ بهداشت و نظافت خوابگاه به عنوان یکی از مشکلات اصلی فرهنگی دانشجویان پسر خوابگاه‌های دانشگاه یزد می‌باشد.
بین ویژگی‌های جمعیت شناختی و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان رابطه وجود دارد.
بین پایگاه اقتصادی اجتماعی خانواده و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان رابطه وجود دارد
بین میزان دینداری و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان رابطه وجود دارد.
بین میزان سرمایه اجتماعی و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان رابطه وجود دارد.
بین میزان کنترل اجتماعی و میزان مشکلات فرهنگی دانشجویان رابطه وجود دارد.
1- 6 – تعاریف نظری و عملیاتی
1 – 6 – 1 تعاریف نظری
ارزش
ارزش یک نوع درجه بندی ، طبقه بندی و امتیازبندی پدیده‌ها است از خوب تا بد یا از مثبت تا منفی (رفیع پور،179:1387)
پایگاه اقتصادی – اجتماعی
پایگاه اقتصادی – اجتماعی مقام فرد یا گروه است با توجه به توزیع شأن در یک نظام اجتماعی و در مواردی تلویحاً با در نظر گرفتن چگونگی توزیع حقوق، مسئولیتšها، قدرت و اقتدار در چارچوب همان نظام نظیر اصطلاحاتی چون پایگاه بالا، پایین و… (ساروخانی،204:1376).
خرده فرهنگ:
خرده‏فرهنگ را می‏توان نظام فرهنگی (زبان، هنجارها، ارزشها، وجدان جمعی، الگوها و سبک و شیوه زندگی، حرکات و اداهای رفتاری و…) گروهی دانست که به رغم برخورداری از عناصر مشترک، تا حدی در شکل و محتوا با نظام فرهنگی غالب یا مورد قبول اکثریت، متفاوت است. (افروغ،159:1375)
دینداری
دینداری عبارت است از پذیرش تمام یا بخشی از عقاید، اخلاقیات و احکام دینی به نحوی که شخص دیندار خود را ملزم به تبعیت و رعایت از این مجموعه بداند (افشانی، 1385).
سرمایه اجتماعی
حاصل انباشت منابع بالقوه و یا بالفعلی است که مربوط به مالکیت یک شبکه با دوام از روابط کم و بیش نهادینه شده در بین افرادی است که با عضویت در یک گروه ایجاد می‌شود» (بوردیو، 1986).
فرهنگ
فرهنگ در تعریف تایلور مجموعه پیچیده ای شامل دانش، معتقدات، باورها، هنرها، صنایع، فنون، اخلاق، حقوق و قوانین و آداب ورسوم و بالاخره تمام قابلیت‌ها و عادات ورفتاری است که انسان به عنوان عضو جامعه خود فرامی‌گیرد و در برابر آن جامعه وظایف و تعهداتی را در بردارد (قلی زاده، 4:1388).
کنترل اجتماعی
کنترل اجتماعی، در برگیرندهšی مجموعهšای از منابع مادی و نمادین و اصول و قوانین معین و دارای ضمانت اجرا است که یک جامعه در اختیار دارد و از آنها برای تضمین همنوایی رفتار اعضای خویش، در برابر کجروی استفاده میšکند (سلیمی و داوری، 185:1380).
هنجار
هنجار: هنجار یک نوع قاعده و یک نوع شیوه رفتار اجتماعی (در فعالیت‌های مشترک و کنشهای متقابل) و همچنین زندگی فردی است. ( رفیع پور، 269:1387)
1 – 6 – 2 تعاریف عملیاتی
پایگاه اقتصادی اجتماعی
از آنجا که پایگاه اقتصادی اجتماعی دانشجویان تفاوت چندانی با یکدیگر ندارد پایگاه اقتصادی اجتماعی خانواده آنها مورد سؤال قرار گرفته است. برای سنجش پایگاه اقتصادی اجتماعی خانواده سوالات8تا12 پرسشنامه سنجیده شده است و مجموع امتیاز وی از این سؤالات نشان دهنده پایگاه اقتصادی اجتماعی خانواده وی خواهد بود.
دینداری
دینداری دارای پنج بعد است: مناسکی، پیامدی، دانشی، اعتقادی و عاطفی. بر اساس این ابعاد 10 گویه یا سؤال در پرسشنامه گنجانده شد.
سوال شماره 14 گویه های 1 و 2
سوال شماره 15 گویه های شماره 11 تا 18
سوال شماره 16 گویه های 11 و 12.
سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی دارای سه بعد است: اعتماد اجتماعی، هنجار اجتماعی و شبکه اجتماعی. بر همین اساس برای سنجش سرمایه اجتماعی دانشجویان، چندین سؤال و گویه در پرسشنامه گنجانده شد:
سوال شماره 13
سوال شماره 15 گویه های شماره 1 تا 9 ، 10 ، 27و28.
سوال شماره 16 گویه های شماره 1 تا 10.
کنترل اجتماعی
کنترل اجتماعی ابعاد مختلفی دارد. با توجه به این ابعاد، جهت سنجش کنترل اجتماعی جمعاً 8 گویه طراحی شده است. که با گویه های شماره های 19 تا 26 از سوال شماره 15 سنجیده شده است. ( هردوگویه به ترتیب مربوط به مولفه های وابستگی، تعهد، درگیری وباورها می باشند)
این مؤلفهšها در یک طیف 5 قسمتی (از کاملاًموافق تا کاملاًمخالف) اندازهšگیری شده که بر حسب نوع گویه، از 5 تا 1 امتیاز به آن اختصاص داده شده است.
مشکلات فرهنگی
متغیر مشکلات فرهنگی با گویه‌های شماره 1 تا 41 از سوال شماره 17 سنجیده شده است.
فصل دوم
مروری بر تحقیقات انجام شده
2 – 1- مقدمه
دانشگاه، ضربان‌سنج حیات ملی جامعه است. در این نوار فعال یا راکد، می‏توان آیینه‏ی تمام‌نمای زندگی ملت را در فرادید نهاد و به تماشای آینده‏ی پربار و یا رقت‏آور آن پرداخت. دانشگاه امروز، شاخص‏حیات فردای کشور است و در جام جم آن، می‏توان به تماشای آینده‏ی نسل آتی پرداخت و پیشگویانه بر بام تاریخ ایستاد و با قوت و اطمینان، از فردا و فرداها خبر داد. دانشگاه، با نسل دانشجو پیوند می‏خورد و این مجموعه، عنصر اصلی کمی دانشگاه را شکل می‏دهد. همچنین دانشجویان، یکی از سه ضلع عناصر کیفی آن محیط به شمار می‏آیند و دانشگاه علاوه بر مدیریت و اساتید، به نسل دانشجو متکی می‏باشد. این ویژگی، چهره‏ای جوانانه به دانشگاه می‏دهد و توجه به ویژگی‌ها و خصوصیات نسل جوان را برمی‏طلبد. بسیاری از این جوانان دانشجو با توجه به شرایط جامعه مجبورند و یا علاقه‌مندند جهت کسب علم و دانش به نقاط مختلف کشور بار سفر بربندند و زندگی تحصیلی خودرا با دیگر دانشجویان که از جای جای کشور آمده‌اند در محیطی به نام خوابگاه دانشجویی سپری نمایند. بی‏توجهی به مشکلات دانشجویان در خوابگاه بویژه تغافل از مشکلات فرهنگی که از جمع شدن فرهنگها، گرایش‌ها، اعتقادات، ارزشها، هنجارها، انتظارات و تمایلات متفاوت جوانان زیر یک سقف بوجود خواهد آمد، برنامه‏ریزی‌ها را ناکام می‏سازد و راه ارتباطات همدلانه را برمی‏بندد و سدی پولادین در برابر ایده‏ها و آرمان‌های بلند برمی‏افرازد، و برخوردهای ناآشنا با این نهاد، می‏تواند آفت‏زا بوده و پیامدهای منفی بر جای نهد. از این‏رو، هرگونه حضور، برنامه‏ریزی، ارتباط و تعامل با این مکان فرهنگی، به درک صحیح و عینی از آن نیازمند است.
در این فصل به بررسی مبانی نظری مربوط به فرهنگ و انواع و اجزای آن، مسائل فرهنگی، تعاریف فرهنگ، ارزشها، هنجارها، خرده فرهنگ، ارتباط فرهنگ‌ها و تبادل فرهنگی، مشکلات دانشجویان مهاجر، و نیز رهیافت‌هایی در این زمینه ها پرداخته می‌شود.
2 – 2 – تعاریف فرهنگ
فرهنگ از جمله مقولاتی است که به انحای مختلف مورد اشاره قرار گرفته و از دیدگاه‌های مختلف تعریف شده است. در این‌جا به ذکر نمونه‌هایی از تعاریف مرتبط با فرهنگ پرداخته می‌شود:
شاید بتوان گفت ادوارد تارنت تایلور در سال1871 با انتشار کتاب خود با عنوان فرهنگ ابتدایی، نخستین و جامع‌ترین تعریف رسمی و علمی از فرهنگ را ارائه داد. وی فرهنگ را مجموعه‌ای پیچیده شامل دانش، معتقدات، باورها، هنرها، صنایع، فنون، اخلاق، حقوق، قوانین و آداب و رسوم و تمام قابلیت‌ها و عادات رفتار می‌داند که انسان به عنوان یک عضو جامعه آنها را فرا می‌گیرد و در برابر آن جامعه وظایف و تعهداتی دارد (صالحی امیری، 1386؛ قلی زاده، 1388).
فریدریش تنبورک: فرهنگ در نظر وی به معنای وسیع کلمه هر آنچه انسان می‌کند و هر آنچه عمل او به بار می‌آورد می‌باشد (قلی زاده، 1388).
گی روشه، فیلسوف ایتالیایی فرهنگ را این‌گونه تعریف می‌کند: فرهنگ مجموعه‌ی به‌هم‌پیوسته‌ای از شیوه‌های تفکر، احساس و عمل است که کم و بیش مشخص است، توسط تعداد زیادی از افراد فراگیر می‌‌شود و بین آن‌ها مشترک است و به دو شیوه‌ی عینی و نمادین به کار گرفته می‌‌شود تا این اشخاص را به یک جمع خاص و متمایز مبدل سازد (صالحی امیری، 1386).
«هرسکویتز» فرهنگ را «بخش انسان‌ساخته‌ی محیط می‌داند» ، که شامل دو بخش است: فرهنگ عینی (صندلی، ابزارها، هواپیما، رایانه) و فرهنگ ذهنی (مقوله‌سازی، هنجارها، نقش‌ها، ارزش‌ها) (ابوالقاسمی، 1385).
دو تعریف فرهنگ از «هافستد» : 1- «فرهنگ مانند یک برنامه‌ی کامپیوتری است که رفتار را کنترل می‌کند.» و 2- «فرهنگ نرم‌افزار ذهن» است (ابوالقاسمی، 1385).
جعفری: فرهنگ عبارت است از کیفیت یا شیوه‌ی بایسته و یا شایسته برای آن دسته از فعالیت‌های حیات مادی و معنوی انسان‌ها که مستند به طرز تعقل سلیم و احساسات تصعیدشده‌ی آنان در «حیات معقول» تکاملی باشد (ابوالقاسمی، 1385).
فرهنگ بر اساس تحقیقات یونسکو: «فرهنگ عنصری است شامل همه‌ی کنش‌ها و واکنش‌های فرد و محیط پیرامون او با بعد زیرین زندگی گروه‌های اجتماعی، یعنی مجموعه‌ی روش‌ها و شرایط زیست یک جامعه که بر اساس بنیاد مشترکی از سنت‌ها و دانش‌ها و نیز اشکال مختلف بیان و تحقق فرد در درون جامعه، به هم پیوند خورده است.» (ابوالقاسمی، 1385).
در تعریف یونسکو درباره فرهنگ می‌توان موارد زیر را تمیز داد: سنت‌ها، حقوق بنیادین انسانی، نظام‌های ارزشی، شیوه‌های زندگی، هنرها و ادبیات، عقاید، اندیشه و تفکر، احساس و چگونگی بروز آن و آثار تمدنی و مادی خلق شده در زندگی (اسماعیلی، 1387).
محورهای اصلی در تعاریف فرهنگ؛ شامل موارد ذیل میباشد:
الف) مجموعه آموخته‌های بشری؛ رونالد اینگلهارت معتقد است: «فرهنگ نظامی است از نگرش‌ها و ارزش‌ها و دانش که به طور گسترده در میان مردم، مشترک است و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌‌شود.»
ب) فضیلت‌های انسانی؛ شامل مفاهیمی چون تعلیم و تربیت، تزکیه می‌باشد؛ محمدتقی جعفری معتقد است که فرهنگ حاکم بر یک جامعه، عبارت از یک مقدار بایستگی‌ها و شایستگی‌هایی است که همه‌ی شئون حیات انسانی را پوشش می‌دهد. هردر، فرهنگ را پرورش رو به کمال استعدادها تعریف می‌کند و آدلونگ، ادب‌آموزی و پیرایش را فرهنگ می‌نامد.
ج) مجموعه دستاوردهای مادی و معنوی؛ ادوارد بانت تایلور مردم‌شناس انگلیسی، فرهنگ را مجموعه‌ای کامل، شامل دانش، عقاید، هنر، اخلاق، قانون، آداب و رسوم و توانایی‌هایی که بشر به‌عنوان عضوی از جامعه، آن‌ها را اخذ می‌کند معنا کرد.
د) مجموعه باورها، ارزش‌ها، آداب و رسوم؛ ارزش‌هایی که در چهره‌های گوناگون ادبیات، هنر، تاریخ، فلسفه، سیاست، اخلاق و گفتار و کردار، مدیریت و سازماندهی تجلی یافته است. فرهنگ مجموعه یا سیستم پویا و در حال تحول است که با ابعاد مختلف اقتصادی، تکنولوژیکی، اجتماعی و جغرافیایی زندگی انسان در کنش و واکنش متقابل است.(ابوالقاسمی،1385).
اما مناسب ترین تعریف برای این پژوهش و مبنای این کار تحقیقی ، تعریفی است که «ویلیام» از فرهنگ ارائه داده است وی در این تعریف که ریشه در انسان‌شناسی دارد فرهنگ را شیوه‌ی خاص زندگی که معانی و ارزش‌های خاصی را متجلی می‌سازد میداند. ویلیام فرهنگ را از سه منظر کلی تعریف کرده است:
1. فرهنگ به عنوان آرمان و کمال مطلوب که در آن ارزش‌های عام و مطلق تجلی می‌یابند و هدف از تحلیل فرهنگی از این منظر کشف چنان ارزش‌هایی در زندگی و آثار فرهنگی است.
2. فرهنگ به عنوان کردارها و آثار فرهنگی موجود که مظهر اندیشه و عمل انسان است و هدف از تحلیل فرهنگی بر اساس آن نقد و ارزیابی است با توجه به معیارهای آرمانی و مطلق فرهنگ.
3. فرهنگ شیوه‌ی خاصی از زندگی است (ابوالقاسمی، 1385).
2 – 3 – اجزا و اعتقادات فرهنگی
کروبر و پارسونز هسته اصلی فرهنگ را اندیشهها و ارزش‌ها میدانند و رونالد اینگلهارت نیز نگرش، دانش و ارزش را عناصر اصلی فرهنگ معرفی میکند و ماروین اولسن باور، ارزش، هنجار و تکنولوژی را عناصر اصلی فرهنگ معرفی نموده است (اسماعیلی، 1387).
در طبقه‌بندی لوبک درباره اجزای فرهنگ در لایه‌ی مرکزی فرهنگ جهان‌بینی قرار دارد که قلب تپنده‌ی فرهنگ تلقی می‌‌شود. در لایه‌ی دوم ارزش‌ها و باورها قرار دارند و در لایه‌های بعدی دین، فلسفه، تاریخ، محیط زیست، اقتصاد، ارتباطات، علوم اجتماعی، علوم، سیاست، تعلیم و تربیت، هنرها، اوقات فراغت، حرفه‌ها، بهداشت، خانواده و نظام حقوقی قرار میگیرد در این طبقه‌بندی هر چه از لایه‌های بیرونی به لایه‌های درونی آن حرکت کنیم فرهنگ معنوی‌تر و ذهنی‌تر می‌‌شود (ابوالقاسمی، 1385).
مجموعه سه حوزه ادراکی تمایلات و گرایش‌ها (ارزش‌ها)، افکار و ذهنیات و رفتار و عینیات را اعتقادات فرهنگی گویند. حوزه تمایلات به ارزش‌ها (اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، هنری، نظری، مذهبی)، حوزه افکار و ذهنیات به صفات هوشی، تفکر جامع، انطباق‌پذیری و حوزه رفتار نیز به صفاتی چون تواضع، اعتماد به نفس، سرعت عملی، نظم در کارها و… اشاره دارد.
اعتقادات و باورها به سه نوع تقسیم می‌شوند: توصیفی که می‌توان درست یا نادرست را به آن نسبت داد. ارزشی که موضوع باور بوده و به حسن و قبح توصیف می‌شود و در نهایت عامرانه و نهی‌آمیز که فرد به مقتضای آن بر برخی از ابزارها و یا هدف‌ها به صلاحیت و یا عدم صلاحیت میل و رغبت حکم می‌کند. روکیش معتقد است ارزش، باوری از نوع سوم است یعنی، عامرانه و نهی‌آمیز (فروتن، 1389).
2 – 4 – انواع فرهنگ
فرهنگ آرمانی و واقعی: فرهنگ آرمانی الگوهای رفتاری آشکار و رسماً تایید شده را در برمی‌گیرد یا اموری است که بنا بر ادعا باید محقق شود و فرهنگ واقعی یا موجود آن چیزی است که عملاً بر جامعه حاکم است.
فرهنگ پیشرفته و ابتدایی: فرهنگ پیشرفته همان تکامل فرهنگی است و یعنی فرهنگ بتواند به بهترین نحو نیازهای خود را در تمام زمینه‌ها ارضا نماید. چه در زمینه نیازهای جسمی (از سلامت، بهداشت، طب، ورزش تا معماری، مسکن‌سازی، کشاورزی، تغذیه و نیازهای جنسی) چه در زمینه ایمنی و دفاعی (تولید انواع سلاح‌های پیشرفته) و چه در زمینه روابط و ارتباطات (تلفن رسانه و هواپیما) آموزش، علم و تکنولوژی. ولی فرهنگ ابتدایی فرهنگی است که در آن بخش‌ها کمتر رشد یافته‌اند و قادر به پاسخگویی به نیازهای خود نیست. همچنین جامعه با فرهنگ پیشرفته برای کلیه شئون زندگی از نحوه و میزان خوابیدن تا نحوه ورزش کردن با رانندگی و تفریح و تربیت کودک در همه زمینه‌ها تاحد ممکن زمان خود به طور دقیق فکر و محاسبه کرده و بهترین روش عالمانه را یافته است. و نیز فرهنگ پیشرفته نسبت به فرهنگ ساده‌تر بخش‌های زندگی خود را تا مراحل ظریفتری تجزیه کرده‌اند و برای هر بخش قواعد و ابزار تهیه کرده‌اند و برای دستیابی به اهداف در همه بخش‌ها یک تقسیم کار در پیش گرفته شده است و نقش‌های مختلف به مانند چرخ دنده‌های کوچک در هم ادغام شده و چرخ‌های بزرگتر و بزرگتر رابه چرخش در می‌آورد (قلی‌زاده، 1388).
از منظر دیگر می‌توان فرهنگ‌ها را به چهار نوع عمده تقسیم کرد:
فرهنگ رسوبی: عبارت است از رنگ‌آمیزی و توجیه شؤون زندگی با تعدادی قوانین و سنن ثابته نژادی و روانی خاص و محیط جغرافیایی و رگه‌های ثابت تاریخی که در برابر هر گونه تغییرات، مقاومت می‌ورزند و همه دگرگونی‌ها را یا به سود خود تغییر می‌دهند و یا آنها را حذف می‌کنند و در صورتی که عامل رسوب یک فرهنگ، قوانین طبیعی و انسانی پایدار نباشد، پافشاری برای ابقای نمودها و فعالیت‌های «خود» یا به جبر عوامل محیطی و یا به ناتوانی افراد جامعه از تطبیق موقعیت خود با دگرگونی‌های مفید و سازنده مستند خواهد بود.
فرهنگ مایع و بی‌رنگ: این نوع فرهنگ عبارتست از آن رنگ‌آمیزی‌ها و توجیهاتی که به هیچ ریشه‌ی اساسی روانی و اصولی ثابته تکیه نمی‌کند و همواره در معرض تحولات قرار می‌گیرد. البته در جوامعی که دارای تاریخ هستند، این گونه فرهنگ به ندرت دیده می‌شود، زیرا چنان چه که می‌دانیم فرهنگ گرایی از یک عامل اساسی و فعال روانی سرچشمه می‌گیرد.
به طور طبیعی، هر جامعه‌ای در امتداد تاریخ می‌خواهد توجیهات و برداشتهای فرهنگی خود را از زندگی، به نسل‌های آینده خود منتقل سازد و مادامی که این پدیده یا بهتر بگوییم، ریشه روانی این تمایل نخشکیده است، فرهنگ از این عده نمودها و فعالیت‌های کم و بیش پایه‌دار برخوردار خواهد بود.
فرهنگ خودمحوری یا خودهدفی پیرو: در این نوع فرهنگ، نمودها و فعالیت‌هایی که توجیه و تفسیر کننده‌ی واقعیات فرهنگی است، مطلوب بالذّات بوده و اشباع آرمان‌های فرهنگی را به عهده می‌گیرد. این «خودهدفی» مختص فرهنگ علمی، تکنولوژی، و اقتصادی اکثر جوامع در دو قرن 19 و 20 بوده است.
این «خودهدفی» ، طبیعت اصلی فرهنگ را که خلاقیت و گسترش آرمان‌های زندگی در ابعاد «من انسانی» است، راکد نموده است. کار دیگری که «خودهدفی» فرهنگ انجام داده و خطرش از مختل ساختن طبیعت اساسی فرهنگ کمتر نیست، این است که به جای آن که بشر به وجود آورنده دانش و تکنولوژی، اداره و توجیه ‌کننده آن دو باشد، خود جزئی غیرمسئول از جریانات جبری آن دو پدیده شده است.
فرهنگ پویا و هدفدار و پیشرو: این نوع فرهنگ در محاصره آن نمودها و فعالیت‌هایی که تحت تأثیر عوامل سیال زندگی و شرایط زودگذر محیط و اجتماع قرار می‌گیرد نمی‌افتد، زیرا عامل محرک این فرهنگ، واقعیات مستمر طبیعت و ابعاد اصیل انسانی است، و هدف آن عبارت است از آرمان‌های نسبی که آدمی را در جاذبه هدف اعلای حیات به تکاپو در می‌آورد. با کمال اطمینان می‌توان گفت که این است آن فرهنگ انسانی که هیچ تمدن انسانی اصیل در گذرگاه تاریخ، بدون وجود چنین زمینه فرهنگی به وجود نمی‌آید (جعفری، 1388).
2 – 4 – 1 – فرهنگ دانشگاهی
فرهنگ دانشگاهی به نظام باورها، انتظارات و اعمال فرهنگی درباره این که چگونه باید به نحوه دانشگاهی عمل کرد گفته می‌شود. از تعریف «معناشناختی و تاویل‌گرایانه» گیرتز از فرهنگ، می‌توان فرهنگ دانشگاهی را الگوی معنایی نهفته در صور نمادین، از جمله کنشها، گفته‌ها و تمامی مقولات معناداری دانست که افراد دانشگاهی به کمک آن با هم ارتباط برقرار می‌کنند و در تجارب، دریافت‌ها و باورهای مشترک با یکدیگر سهیم می‌شوند. فرهنگ دانشگاهی به صورت زبان ویژه، فضای نمادین، آیین‌های دانشگاهی، عرف و مقررات و به طور کلی نمادهای خاص، عینیت و تبلور می‌یابد و مهم‌ترین کاربرد آن تعیین و ایجاد نوع خاص هویت برای انسان دانشگاهی است (فاضلی، 1387).
به تعبیر استعاری بچر ، فرهنگ دانشگاهی، قلمروها و مرزهای اجتماع علمی را مانند یک قبیله مشخص می‌سازد. بچر از آن جهت استعاره «قبیله» را به کار می‌برد که «در اجتماعات دانشگاهی نیز مانند یک قبیله، می‌توان الگوهای فرهنگی، زبان، قلمرو و سرحدات، باورها و ارزش های متمایز از دیگری را شناسایی کرد. همانطور که افراد عضو قبیله دارای هویت قبیلگی خاص هستند، اعضای اجتماعات علمی نیز دارای هویت قابل شناسایی ویژه اند» (بچر، 1993)
از این رو، مهم ترین وجه فرهنگ دانشگاهی کارکرد آن در هویت سازی است. «هویت دانشگاهی» اشاره به «فرد متمایز» ی دارد که دارای تاریخ منحصر به خود است و در درون چارچوب اخلاقی و مفهومی قرار گرفته است که او را در درون نهادها یا «اجتماعات معین و تعریف شده» ای قرار می‌دهد. در درون این موقعیت ها و اجتماعات است که فرد به جست و جوی احترام و اعتبار که برای فرد دانشگاهی اهمیت دارد می‌پردازد (هنکل،2000)
همان طور که تیلور می‌نویسد «هویت دانشگاهی» دارای سه سطح از یکدیگر متمایز است: یکی هویتی که دانشگاه و محل کار فرد به عضو دانشگاهی می‌دهد. وقتی فردی می‌گوید: «من استاد دانشگاه هاروارد یا دانشگاه تهران هستم» در اصل دانشگاه محل خدمتش به او اعتبار و پرستیژ می‌هد. دوم مجموعه عناصر مربوط به «هویت رشته ای» و ویژگی های حرفه ای خاص مربوط به رشته های مختلف. رشته های مختلف فرهنگ های متفاوتی دارند و هویت های متمایزی به وجود می‌آورند. بچر معتقد است هر یک از رشته های دانشگاهی متناسب با اهداف، روش ها، اصول و کاربردهای شان، نظامی از ارزش ها، باورها و هنجارها یا «فرهنگ رشته ای» دارند که میتوان آنها را به صورت ذیل تفکیک کرد:
علوم محض. از نظر علمی این علوم دارای ویژگی های انباشتی، اتمیک، مرتبط با مسائل کیهانی و هستی های جهان، منجر به کشفیات می‌شوند و تبیینی هستند. از نظر فرهنگی این علوم رقابتی، از نظر سیاسی به خوبی سازمان یافته، میزان انتشارات بالا، و وظیفه محور هستند.
علوم انسانی. از نظر علمی تکرار شونده، کل گرا، مرتبط با کیفیات خاص، و حاصل آنها فهمیدن/تفسیر است. از نظر فرهنگی این علوم فردگرا، تکثرگرا، دارای ساختار انعطاف پذیر، انتشارات محدود و شخص محور هستند.
علوم تکنولوژیک. از نظر علمی این رشته ها دارای هدف علمی معین، مرتبط با مهارت ای لازم برای محیط فیزیکی و حاصل آنها تولید محصول و فن است. از نظر فرهنگی این رشته ها کارفرمایانه، غلبه ارزش های حرفه ای، به جای نشر، امتیاز اختراع و نوآوری و نقش محورند.
علوم اجتماعی کاربردی: از نظر علمی این رشته ها کارکرد گرا، فایده گرا، مرتبط با ارتقای رفتارها، حاصل آنها تغییر در رویه ها و قراردادهاست؛ و از نظر فرهنگی ناظر به بیرون، از نظر موقعیت نامعین، روندهای روشنفکری در آنها غلبه دارد، میزان انتشارات آن محدود به مخاطبان آن است، و قدرت محور هستند. (بچر،1993)
سومین نوع هویت دانشگاهی، «هویت جهانی» دانشگاهیان است که بین تمام رشته ها، تخصص ها و گروه های دانشگاهی مشترک است. وقتی می‌گوییم: «من یک فرد دانشگاهی هستم»، اشاره به چنین هویت جهانی داریم . همچنین به اعتقاد پیتر تیلور «هویت جهانی» دانشگاهی دارای دو عنصر یا مولفه ی اصلی است: نخست «استقلال دانشگاهی» و دوم، «آزادی دانشگاهی» (تایلور،1999)
نیومن درکتاب کلاسیک ایده دانشگاه ، این دو مفهوم را از بدو شکل گیری «دانشگاه مدرن» به منرله «ارزش های پایه» معرفی کرد و «اجتماع جهانی علم» و جامعه مدرن نیز این ارزش ها را تا کنون به رسمیت شناخته است.
گالتونگ چهار نوع فرهنگ دانشگاهی و «سبک‌های فکری» را از هم متمایز می‌کند:
فرهنگ ساکسونیک: در این فرهنگ، افراد به بحث و گفتگو بیشتر در فضایی از نظر اجتماعی نسبتاً برابر تشویق می‌شوند و رهیافتی عمدتاً تجربی به پژوهش دارد.
فرهنگ تیوتونیک: این فرهنگ بر روابط «استاد – شاگردی» و رهیافت قیاسی تأکید بیشتر دارد. از این رو، توجه دانشجویان را بیشتر به ابعاد منطقی بحث هدایت می‌کند.
فرهنگ گالیک: در این فرهنگ روابط افقی برابر میان استاد و دانشجو برقرار است اما بر رهیافت غیرقیاسی تأکید بیشتر دارد.
فرهنگ نیپونیک: این فرهنگ بر روابط عمودی و سلسله مراتبی تأکید بیشتر دارد.
گالتونگ استدلال می‌کند که هر جامعه ای «فرهنگ دانشگاهی» خاص خود را ایجاد می‌کند، زیرا فرهنگ دانشگاهی ازدل ساختارها و روابط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن جامعه بیرون می‌آید. بنابراین، «جامعه»، الگوها و شیوه ها و استانداردهای ملازم آموزش و پژوهش و موثر در فرآیند یادگیری و انتقال علم را مشخص می‌کند. (فاضلی، 1387)
2 – 5 – ویژگی‌های فرهنگ
اکتسابی‌بودن فرهنگ: فرهنگ امری اکتسابی است، بدین معنا که نه از طریق وراثت و در قالب الگوهای ژنتیکی، بلکه از طریق یادگیری و تعلیم و تربیت فرا گرفته می‌‌شود و با استفاده از مکانیزم‌های مختلف یادگیری، از نسلی به نسل دیگر و حتی از جامعه‌ای به جامعه‌ی دیگر منتقل می‌‌شود. گذشته از آن، اکتسابی‌ بودن فرهنگ بدین معناست که انسان در پذیرش یا رد یک فرهنگ یا بخشی از آن آزاد است (صالحی امیری، 1386).
انسان به انتقال اندیشه‌ها از راه نشانه‌های قراردادی، نوشتاری یا گفتاری اقدام می‌کند و بدین ترتیب به داد و ستدی بی‌مانند با محیط پیرامون خویش دست می‌زند و بر پایه‌ی چنین داد و ستدی است که نسبت به ارزیابی و توسعه‌ی فرهنگی اقدام می‌کند. علاوه بر این انسان از نیروی تعقل و تفکر ذاتی خود برای ارزیابی و بازنگری آموخته‌ها بهره می‌گیرد. انسان به دلیل تعامل بی‌همتای خود با محیط به مدد نیروی اندیشه و زبان در طی قرون و اعصار، باورها، عادات و به طور کلی فرهنگ خود را در تقابل با محیط مورد ارزیابی قرار می‌دهد و تنها آن بخش از فرهنگ که توانایی برطرف‌‌کردن نیازهای او را دارد برمی‌گزیند و بقیه را به کنار می‌نهد. فرهنگانسان، محصول توانمندی‌های بشر و تعامل بی‌همتای او با محیط است که در سایه‌ی آموختن، منتقل‌کردن، ارزیابی کردن و توسعه‌ دادن بالنده می‌‌شود (ابوالقاسمی، 1385).
اجتماعی‌بودن فرهنگ؛ فرهنگ یک میراث و محصول اجتماعی است. به این معنی که فرهنگ محصول اندیشه ، فعالیت وکاراجتماعی انسان‌هاست و از صفات عمومی پدیده‌های اجتماعی برخوردار است یعنی تغییر و تحول می‌یابد، عمومیت دارد و مردم ازآن تبعیت می‌کنند و نسبت به افراد مستقل است.
عام و خاص‌بودن فرهنگ؛ در واقع، فرهنگ عام ولی خاص است. فرهنگ به عنوان دستاورد معرفتی وفنی انسان وجه تمایز زندگی اجتماعی انسان و حیوان در همه جوامع انسانی وجود دارد و عام است اما این اجزا و عناصر در همه اجتماعات بشری همانند نیست و هرجامعه وجوه خاص فرهنگی خود را دارد که محصول شرایط جغرافیایی، تاریخی، اقتصادی و اجتماعی خاص آن است (قلی زاده، 1387).
ثابت و متغیربودن فرهنگ: فرهنگ متغیر ولی ثابت است، طبعی سیال، انعطاف‌پذیر و قابل انتقال دارد. چون فرهنگ امری است که مخاطب آن انسان‌هایی‌اند که در یک نظام اجتماعی زندگی می‌کنند، هم به لحاظ روحیات و خلقیات و افکار تغییرپذیر آدمی و هم به لحاظ همجواری و تأثیر‌پذیری از دیگر مجموعه‌های انسانی ـ که آن‌ها نیز فرهنگ خاص خود را دارند ـ در معرض تغییر و تحول است. صالحی امیری(1386). ولی این تغییر و تحول در زمینه های فرهنگی بسیار کند وآزاد و بطیء هستند و در دراز مدت صورت می‌گیرند و در زمان کوتاه محسوس نیستند (قلی زاده، 1387).
فرهنگ، وسیله‌ای برای برطرف‌کردن نیازها: یکی دیگر از ویژگی‌های فرهنگ نقشی است که در برآورده کردن مجموعه‌ای از نیازهای اولیه و ثانوی بر عهده دارد. فرهنگ دربرگیرنده‌ی مجموعه‌ای از آداب، عادات و به طور کلی راه و روش زندگی است و تا زمانی که در این راستا، نیازهای انسان را برای زیستن مؤثر برطرف نماید، پایدار می‌ماند و در غیر اینصورت به تدریج رو به زوال می‌رود. شاید بتوان استدلال کرد که نیازها عامل محرک در فرهنگ‌سازی هستند، زیرا همزمان با تغییر نیازها، فرهنگ‌ها نیز باید به سوی تغییر و تحولات ویژه‌ای، به ویژه در جهت تکامل سوق یابند.
سازگاری یافتن فرهنگ: مراد از سازگاری یافتن فرهنگ، بازبودن و انطباق یافتن فرهنگ یک جامعه با فرهنگ و عناصر فرهنگی دیگر است و به اعتبار چنین فرآیندی است که الگوها و عناصر مشابه فرهنگی را در دو فرهنگ نامشابه ملاحظه می‌کنیم. این پدیده را می‌توان با توجه به اصل انتشار تبیین نمود که فرآیندی عمومی است که به موجب آن الگوها و خصوصیات نظیر الگوهای بیرونی رفتار، تغذیه، نحوه‌ی لباس پوشیدن و گذراندن اوقات فراغت و… جابه‌جا می‌شوند (ابوالقاسمی، 1385).
اجباری و اختیاری بودن فرهنگ: فرهنگ اجباری و در عین حال اختیاری است. فرهنگ تمام حیات اجتماعی ما را در برمی‌گیرد و هرفرد انسانی به صرف عضویت در جامعه ملزم به آموزش اجزای عناصر و پدیده های فرهنگی و اجتماعی است و در صورت بی‌اعتنایی و عدم اجرا مورد سرزنش و شماتت جامعه قرار می‌گیرد که این صورت اجبار فرهنگ است. و چون یادگیری فرهنگ به تدریج و مرور زمان انجام می‌گیرد اجرای آن برای فرد غیر قابل تحمل نیست و فشار آن‌را احساس نمی‌کند و به میل خود به آن تن می‌دهد و می‌پذیرد و اجرا می‌کند. لیکن انسان بنا بر خصوصیات فکری، روانی ، علمی و اجتماعی که به دست می‌آورد می‌تواند خود را از چارچوب اجبار فرهنگ بیرون کشد و آن‌را به میل خود تغییر دهد و دگرگون سازد و اگر جز این بود انسان در محدوده فرهنگ زمان خود باقی می‌ماند و این همه اختراعات و اکتشافات و توسعه و تحول فنی و زیستی و فکری بوجود نمی‌آمد (قلی زاده،1387).
فرهنگ مجموعه و سیستمی است که اجزاء و عناصر درونی آن (ارزش‌ها، هنجارها، ضوابط، باورها و هنر و…) با هم ارتباط متقابل دارد و بر هم تأثیر می‌گذارند (قلی زاده، 1388).
پذیرش اجتماعی فرهنگ: وقتی از فرهنگ سخن می‌گوییم، سر و کار ما با امری است که نوعی مقبولیت اجتماعی‌یافته و از سطح مقبولیت فردی فراتر رفته است. از این‌رو هر امری، هرچند بسیار مقدس و عالی باشد، تا زمانی که مورد قبول اعضای یک گروه یا یک جامعه قرار نگرفته باشد، امر فرهنگی محسوب نمی‌شود. برای این‌که امور رنگ و بوی فرهنگ به خود گیرند، باید کوشید تا مقبولیت اجتماعی پیدا کنند؛ در واقع میزان پذیرش اجتماعی امور است که قوت و ضعف آن‌ها را رقم می‌زند (صالحی امیری، 1386).
2 – 6 – کارکردهای فرهنگ
مهم‌ترین کارکردهای فرهنگ عبارتند از:
عامل ایجاد ارزش‌های اجتماعی و تداوم بخش آنها.
عامل یافتن هویت فرهنگی برای انسان
3. عامل کنترل نظام رفتاری.
4. عامل حفظ دست آوردهای پیشین
5. عامل وحدت و انسجام بخش نظام اجتماعی
6. عامل تعلیم و تربیت و اجتماعی کردن افراد به ویژه کودکان.
7. و بالاخره فرهنگ عامل تبیین رفتار انسانی و راهنمای همه فعالیت‌های انسان (قلی زاده، 1388).
2 – 7 – فرهنگ در مکتب اسلام
هر پدیده و فعالیت فرهنگی که با ارزش‌های متعالی انسانی مانند اخلاقیات و مذهب ناسازگار باشد، فرهنگ اسلامی آن را نمی‌پذیرد، زیرا هر پدیده و فعالیتی که به نام فرهنگ در جامعه بروز کند و مخالف حیثیت، شخصیت و شرافت کمال‌طلب انسانی باشد، اگر چه در جذاب‌ترین صورت عرضه شود، فرهنگ اسلامی با آن مخالفت نموده و از عرضه و ترویج آن جلوگیری می‌نماید. این است اساسی‌ترین وظیفه فرهنگ پویا که اسلام با صراحت و صدای بلند حامی آن است (جعفری، 1388).
فرهنگی را که اسلام بنا نهاد، حیات هدفداری است که ابعاد زیبایی‌جویی و علم‌جویی و منطق‌طلبی و آرمان‌خواهی انسان‌ها را به شدت به فعالیت رسانده و همه عناصر فرهنگی را متشکل می‌سازد؛ عنصر فرهنگ علمی را از عنصر اخلاق عالیه انسانی جدا نمی‌سازد؛ عنصر فرهنگ هنری را از عنصر فرهنگ ارشاد اقتصادی تفکیک نمی‌کند؛ وحدت فرهنگ را پیرو وحدت روح آدمی قرار داده و از تجزیه و متلاشی شدن آن جلوگیری می‌کند. عناصر فرهنگ اسلامی که در منابع معتبر، ادب، خصال، علم، اخلاق به مفهوم عمومی آن ومحاسن امور نامیده می‌شوند، همگی درون یک مفهوم عالی به نام حکمت جا دارند.
اولین بنیان‌گذار و حمایت‌‌کننده اصلی این فرهنگ، خدا است که آدمی را با قلم، بیان، قریحه، ذوق، کمال‌جویی و کشف اصول پایدار در رودخانه‌ای همیشه در جریان رویدادها مجهز ساخت و با دو بال، احساس و اندیشه او را به پرواز در آورد. ملاک هماهنگی فرهنگ، اشتراک آنها در امور مفید به زندگانی مادی و معنوی امور بشر بوده است. این هماهنگی و تعاون جدی فرهنگ ملی و دینی بود که موجب شد ایرانیان بزرگ‌ترین خدمات علمی، فلسفی، هنری، صنعتی، حقوقی و اخلاقی را در قالب فرهنگ اسلامی به جریان انداخته و ایران را به حد اعلای شکوفایی برساند (جعفری، 1388).
فرهنگ در مکتب اسلام دارای خصوصیاتی است:
1. چون همه عالم محضر خداست و کل شیء هالک الا وجهه یعنی تنها وجه اوست که وجود دارد و همه چیز فنا می‌شود براین مبنا فرهنگ بخشی از ساحت وجود است یعنی فرهنگ نیز از ابتدا بوده و تا انتها ادامه خواهد داشت.
2. بنابر منطق توحید در اسلام فرهنگ به نوبه خود پاره‌ای از هستی اجتماعی است که دلالت بر توحید و انسجام دارد از این رو فرهنگ جنبه کارکردی وحدت بخشی را دارد.
3. فرهنگ‌هایی که به حقیقت وجود یعنی نور حضرت حق نزدیک میشوند پایندگی و ثبات جاودانه مییابند و یک تمدن درخشان به وجود میآورند و فرهنگ‌هایی به عناصر فناپذیر و بی‌ثبات تکیه دارند از حقیقت دور شده و از بین میروند.
4. از نظر قرآن آنگاه که خالق هستی قوه تفکر را به انسان عطا میکند یعنی فرهنگ، آنگاه که خالق کریم توان نام‌گذاری تمام پدیده‌ها را به آدم میبخشد یعنی فرهنگ، وقتی نور علم را به بنده خویش میدهد یعنی فرهنگ، آنگاه که با توسل به نور علم دانایان را از نادان‌ها جدا میکند یعنی فرهنگ.
5. خداوند در قرآن میفرماید انسان را به زیباترین وجه آفریدم پس اگر انسان این زیبایی را در خویش نیابد به پست‌ترین مرتبه فرهنگ انسانی تنزل مییابد به عنوان مثال برخورد کاسب کارانه و مغرورانه با این ترویج فضایی از نفاق و ریا حقیقت دین را که همانا تربیت انسان و تجلی انسانیت است خدشهدار میکند و قشریگری، افراطیگری و آسیب و انحراف در فرهنگ را افزایش میدهد.

این نوشته در مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *