متن کامل پایان نامه را در سایت منبع fuka.ir می توانید ببینید متن کامل پایان نامه را در سایت منبع 2 fuka.ir می توانید ببینید

*250

متن کامل پایان نامه را در سایت منبع fuka.ir می توانید ببینید

1965325111061500
2377440-19113500 دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران مرکزی
دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه زبان و ادبیات فارسی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.A )
گرایش زبان و ادبیات فارسی
عنوان :
تحلیل و بررسی دیدگاه‌های جامعه شناسی در کشف المحجوب از (دیدگاه کنش اجتماعی)
استاد راهنما :
دکتر ویدا وفایی
استاد مشاور :
دکتر دره دادجو
پژوهشگر :
زهرا بیات
233426086042500زمستان 1393
تقدیم به :
ستارگان فروزان آسمان زندگیم:
پدرم به استواری کوه
ماردم به زلالی چشمه
همسرم به صمیمیت باران
203390585725000
تشکر و قدردانی :
پروردگارا مرا به علم توانگر و به تقوا عزیزکن و به حلم زینت بخش.
سپاس تنها واژه ای است بر زبان و آنچه بر دل می رود، چه وسیله ی ظهوری دارد؟
این مختصر خوشه را مدیون صاحبنظران و صاحبدلانی می دانم که با اندیشه های والای خویش، یاریم کردند تا نقش هر چند کوچک، بر پیکره ی عظیم علم و دانش زده باشم و این مهم را مدیون تلاش استاد راهنمای ارجمندم، خانم دکتر ویدا وفایی، می دانم و به خود میبالم که افتخار شاگردی در محضر ایشان را داشته ام. انسان بزرگی که می توان آراستگی علم را به زیور اخلق و تواضع در ایشان سراغ گرفت.
و نیز نهایت تواضع و فروتنیم را بر قدوم استاد مشاور ارجمندم خانم دکتر درّه دادجو، عرضه می دارم که با وجود مشغله ی فراوان در انجام این و ظیفه صبورانه یاریم کردند.
و از جناب آقای دکتر محمد علی گذشتی بر مقام استاد داور صمیمانه سپاسگزارم
1187450161734500تعهد نامه اصالت پایان نامه کارشناسی ارشد
اینجانب زهرا بیات دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته به شماره دانشجویی 89093914000 در رشته زبان و ادبیات فارسی که در تاریخ 30/11/93 از پایان نامه خود تحت عنوان: تحلیل و بررسی دیدگاه‌های جامعه‌شناسی در کشف‌المحجوب (از دیدگاه کنش اجتماعی) با کسب نمره 17و درجه بسیار خوب دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه ،کتاب ،مقاله و…) استفاده نموده ام ، مطابق ضوابط و رویه های موجود ، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح ،پایین تر یا بالاتر )در سایر دانشگاهها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت ازتحصیل ، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب،
ثبت اختراع و …. از این پایان نامه داشته باشم ، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود ، عواقب ناشی از آن را بپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی :
تاریخ و امضاء
177482526479500
بسمه تعالی
در تاریخ : 30/11/1393
دانشجوی کارشناسی ارشد خانم زهرا بیات از پایان نامه خود دفاع نموده و با نمره 17 بحروف هفده و با درجه بسیار خوب مورد تصویب قرار گرفت.
امضا استاد راهنما

165163531877000
بسمه تعالی
دانشکده ادبیات و علو م انسانی
(این چکیده به منظور چاپ در پژوهش‌نامه دانشگاه تهیه شده است»
نام واحد دانشگاهی: تهران مرکزی کد واحد: 101 کد شناسایی پایان‌نامه: 10120101912025
عنوان پایان‌نامه: تحلیل و بررسی دیدگاه‌های جامعه شناسی در کشف المحجوب از (دیدگاه کنش اجتماعی)
نام و نام خانوادگی دانشجو: زهرا بیات
شماره دانشجوئی: 89093914000
رشته تحصیلی: زبان و ادبیات فارسی تاریخ شروع پایان‌نامه: 20/12/1391
تاریخ اتمام پایان‌نامه: 30/11/93
استاد / استادان راهنما: خانم دکتر ویدا وفایی استاد/استادان مشاور: خانم دکتر درّه دادجو
چکیده پایان نامه (شامل خلاصه، اهداف، روش های اجرا و نتایج به دست آمده):
اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری، ایران بویژه خراسان در نابسامانی و تشویش اوضاع سیاسی، جنگ‌های داخلی، تعدد روزافزون فرقه های مذهبی و نزاع بر سر حقانیت هر یک، به سر برده است. آشفتگی‌های سیاسی و مذهبی منجر به رواج ناامنی، فقر و غارت و دیگر نابسامانی های اجتماعی شده بود.
میان ائمه و مشایخ متعصب و ریاکار، که هر یک در پی کسب قدرت و محبوبیت‌اند، هجویری، عارف پاک باخته ظهور می کند که با رفتار و گفتار محبت‌آمیز خود توام با تساهل و مردمداری و با تکیه بر علم و آگاهی خویش و با صبر و بردباری تاثیر شگرف بر مردمان آن عصر داشته و با کنش و رفتار و شیوه های تربیتی خاص خود بدور از هر گونه خصومت و خشونتی، با مردم جامعه رفتار کرده و ضد ارزشهای بسیاری را به ارزش مبدل کرده است. هجویری با طی مسافت‌های زیاد و سفرهای طولانی به سرزمین های اسلامی از محضر عارفان و صوفیان بزرگی بهره برده و با توجه به اهمیت تصوف و عرفان به عنوان یکی از نهادهای مذهبی جامعه، تاثیر شگرفی بر مردم به ویژه در جو حاکم آن عصر داشته است.
این پژوهش کوشیده است تا با بهره‌گیری از روش اسنادی و بر اساس تحلیل گفتمان و محتوایی به تبیین رابطه علّی بین متن کتاب کشف‌المحجوب و سیاست، اجتماع، دین و … پرداخته و با توجه به محتوای کتاب کشف المحجوب که بازتاب دهنده اوضاع سیاسی و اجتماعی جامعه اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری است، آن را بر اساس دیدگاه کنش اجتماعی جامعه شناختی بر مبنای ساختار اجتماع، فرهنگ، شخصیت هجویری مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.
واژگان کلیدی: کنش اجتماعی ( ساختار اجتماع، شخصیت، فرهنگ)، ابوالحسن علی بن عثمان هجویری، کشف‌المحجوب
نظر استاد راهنما برای چاپ در پژوهش‌نامه دانشگاه مناسب است تاریخ و امضاء:
مناسب نیست
1992630215074500
فهرست
عنوانصفحه
TOC o “1-6” h z u فصل اول:کلیات طرح1-1 بیان مسئله تحقیق PAGEREF _Toc422395603 h 21-2- هدف‌های تحقیق PAGEREF _Toc422395604 h 41-2-1 هدف کلی PAGEREF _Toc422395605 h 41-2-2 اهداف جزئی PAGEREF _Toc422395606 h 41-3 اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه انتخاب آن PAGEREF _Toc422395607 h 41-4 سئوالات و فرضیه‌های تحقیق (بیان روابط بین متغیرهای مورد مطالعه) PAGEREF _Toc422395608 h 51-4-1 سوال اصلی PAGEREF _Toc422395609 h 51-4-2 سوال فرعی PAGEREF _Toc422395610 h 51-5-فرضیه‌های تحقیق PAGEREF _Toc422395611 h 51-6- مدل تحقیق PAGEREF _Toc422395612 h 61-7- تعاریف عملیاتی متغیرها و واژه‌های کلیدی PAGEREF _Toc422395613 h 61-8- روش تحقیق PAGEREF _Toc422395614 h 71-9- قلمرو تحقیق PAGEREF _Toc422395615 h 81-10 جامعه‌آماری و حجم نمونه PAGEREF _Toc422395616 h 81-11 محدودیت و مشکلات پژوهش PAGEREF _Toc422395617 h 8فصل دوم:مطالعات نظریمقدمه PAGEREF _Toc422395620 h 112-1 جامعه‌شناسی PAGEREF _Toc422395621 h 122-1-1 هدف جامعه‌شناسی PAGEREF _Toc422395622 h 142-1-2 موضوع جامعه‌شناسی PAGEREF _Toc422395623 h 152-1-3- دیدگاه‌های جامعه‌شناسی PAGEREF _Toc422395624 h 152-2 نظریه کارکردگرائی PAGEREF _Toc422395625 h 162-2-1 نظریه تضاد PAGEREF _Toc422395626 h 182-2-2 نظریه کنش اجتماعی PAGEREF _Toc422395627 h 192-3 ساختار اجتماعی PAGEREF _Toc422395628 h 302-3-1نهاد اجتماعی PAGEREF _Toc422395629 h 322-3-2انواع نهادهای اجتماعی PAGEREF _Toc422395630 h 332-3-3گروه‌های اجتماعی PAGEREF _Toc422395631 h 332-3-4پایگاه اجتماعی PAGEREF _Toc422395632 h 352-3-5 نقش‌ها PAGEREF _Toc422395633 h 362-3-6 انواع نقش ‌های اجتماعی PAGEREF _Toc422395634 h 372-4 فرهنگ PAGEREF _Toc422395635 h 382-4-1خرده فرهنگ‌ها PAGEREF _Toc422395636 h 412-4-2 انواع فرهنگ PAGEREF _Toc422395637 h 422-4-3 باورها PAGEREF _Toc422395638 h 452-4-4ارزش‌ها PAGEREF _Toc422395639 h 462-4-5 شخصیت PAGEREF _Toc422395640 h 472-5 ادبیات PAGEREF _Toc422395641 h 502-5-1 زبان و ادبیات PAGEREF _Toc422395642 h 522-5 -1-1 زبان PAGEREF _Toc422395643 h 522-5-1-2 رسالت ادبیات PAGEREF _Toc422395644 h 552-5-1-3 جامعه‌شناسی ادبیات: PAGEREF _Toc422395645 h 572-5-1-4 زمینه‌های مورد مطالعه جامعه‌شناسی ادبیات PAGEREF _Toc422395646 h 592-5-1-5نظریه‌های جامعه‌شناسی ادبیات PAGEREF _Toc422395647 h 592-5-1-6 جامعه شناسی ادبیات و تقسیمات کلی آن PAGEREF _Toc422395648 h 712-5-1-7 جامعه شناسی پدیده ادبی PAGEREF _Toc422395649 h 712-5-1-8جامعه‌شناسی ادبی یا جامعه شناسی آفرینش ادبی PAGEREF _Toc422395650 h 732-5-1-9جامعه‌شناسی محتوای اثر ادبی PAGEREF _Toc422395651 h 752-5-1-10 اجتماعات در ادبیات فارسی PAGEREF _Toc422395652 h 772-6زندگی هجویری PAGEREF _Toc422395653 h 782-6-1مقدمه کتاب کشف المحجوب PAGEREF _Toc422395654 h 802-6-2کتاب کشف المحجوب PAGEREF _Toc422395655 h 832-6-3 ارزش اجتماعی کتاب PAGEREF _Toc422395656 h 862-6-4ارزش تاریخی کتاب PAGEREF _Toc422395657 h 862-6-5 ارزش ادبی کتاب PAGEREF _Toc422395658 h 872-6-6 اوضاع سیاسی ایران مخصوصا خراسان PAGEREF _Toc422395659 h 912-7 نهاد دین PAGEREF _Toc422395660 h 952-7-1 تصوف در قرن پنجم PAGEREF _Toc422395661 h 992-7-2سیر تصوف در ایران پس از جنید PAGEREF _Toc422395662 h 1002-7-3تصوف در سده چهارم هجری/ دهم میلادی: PAGEREF _Toc422395663 h 1012-7-3-1 خرقه افکنی و جامه درانی: PAGEREF _Toc422395664 h 1042-7-3-2 سماع PAGEREF _Toc422395665 h 1072-7-3-3 خرقه PAGEREF _Toc422395666 h 112فصل سوم:روش‌شناسی تحقیق (متدولوژی) پژوهشروش شناسی (متدولوژی) پژوهش PAGEREF _Toc422395669 h 117مقدمه PAGEREF _Toc422395670 h 1173-1 روش تحقیق PAGEREF _Toc422395671 h 1173-2 جامعه آماری PAGEREF _Toc422395672 h 1173-3 حجم نمونه و روش اندازه‌گیری PAGEREF _Toc422395673 h 1183-4 ابزار جمع آوری اطلاعات PAGEREF _Toc422395674 h 1183-5 روش تجزیه و تحلیل داده‌ها PAGEREF _Toc422395675 h 118فصل چهارم:تجزیه وتحلیل داده‌هامقدمه PAGEREF _Toc422395678 h 1224-1-ساختار اجتماع PAGEREF _Toc422395679 h 1234-1-1 نهاد اجتماع PAGEREF _Toc422395680 h 1244-1-1-1- اوضاع اجتماع PAGEREF _Toc422395681 h 1244-1-1-2زنان در جامعه آن روزگار PAGEREF _Toc422395682 h 1254-1-1-3مشاغل PAGEREF _Toc422395683 h 1274-1-2نهاد سیاست PAGEREF _Toc422395684 h 1294-1-2-1رابطه هجویری با دربار غزنوی و سلجوقی PAGEREF _Toc422395685 h 1314-2-2-1رابطه هجویری با مشایخ PAGEREF _Toc422395686 h 1334-1-2-3 شخصیت های متصوفه PAGEREF _Toc422395687 h 1344-1-2-3-1 ابوالقاسم کرکانی PAGEREF _Toc422395688 h 1364-1-2-3-2 ابوالقاسم قشیری PAGEREF _Toc422395689 h 1374-1-2-3 -3از دیگر نام‌های درخشان در زندگی عارفانه هجویری ابوالعباس شقانی است: PAGEREF _Toc422395690 h 1394-1-2-3-4 مظفر حمدان PAGEREF _Toc422395691 h 1404-1-2-3-5 ابوعلی الحسن بن ابی الحسن البصری PAGEREF _Toc422395693 h 1414-1-2-3-6 ابوالقاسم الجنید بن محمد بن الجنید القواریری PAGEREF _Toc422395694 h 1424-1-2-3-7 مالکم بن دینار PAGEREF _Toc422395695 h 1434-1-2-3-8 ابوالسحاق ابراهیم بن ادهم بن منصور PAGEREF _Toc422395696 h 1434-1-2-3-9ابوسعید فضل الله بن محمد المیهنی PAGEREF _Toc422395697 h 1444-2 فرهنگ PAGEREF _Toc422395698 h 1464-2-1 باورها PAGEREF _Toc422395699 h 1484-2-2 ارزش‌ها PAGEREF _Toc422395700 h 1504-2-3 هنجارهای اجتماعی PAGEREF _Toc422395701 h 1524-2-3-1رسوم اجتماعی PAGEREF _Toc422395702 h 1524-2-3-2 رسوم اخلاقی PAGEREF _Toc422395703 h 1534-2-3-3-کنترل اجتماعی PAGEREF _Toc422395704 h 1554-3شخصیت هجویری PAGEREF _Toc422395705 h 1574-3-1 صورت هجویری PAGEREF _Toc422395706 h 1584-3-2 سیرت هجویری PAGEREF _Toc422395707 h 1604-3-2-1دیدگاه هجویری در باب تصوف PAGEREF _Toc422395708 h 1614-4 تصوف PAGEREF _Toc422395709 h 1644-4-1 ارتباط فقر و تصوف از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395710 h 1644-4-2دیدگاه هجویری در باب تصوف PAGEREF _Toc422395711 h 1654-3-2-1 صفات و ویژگی های اخلاقی هجویری PAGEREF _Toc422395712 h 1654-3-2-1-1 تساهل و مردم داری از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395713 h 1654-3-2-1-2- مدارا و عدم خصومت و بخشندگی PAGEREF _Toc422395714 h 1674-3-2-2-طنز از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395715 h 1674-3-2-3-شعر در نزد هجویری PAGEREF _Toc422395716 h 1704-4-2-1 اعقاید PAGEREF _Toc422395717 h 1724-4-2-1-1 اعتقاد به خواب از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395718 h 1724-4-2-1-2 رضا از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395720 h 1744-4-2-1-3- دیدگاه هجویری در مورد صحو سکر PAGEREF _Toc422395721 h 1754-4-2-1-4 نماز از دیدگاه هجویری و بیان نظرات مشایخ PAGEREF _Toc422395722 h 1754-4-2-1-5 محبّت از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395723 h 1764-4-2-1-6 دوستی از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395724 h 1774-4-2-1-7 دیدگاه هجویری راجع به سماع PAGEREF _Toc422395725 h 1784-4-2-1-8 تفسیر و تعبیر آیات و عبارات از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395726 h 1804-4-2-1-9 دیدگاه هجویری راجع به خرقه PAGEREF _Toc422395727 h 1824-4-2-1-10 خرق از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395728 h 1834-4-2-1-11شرط مقعه پوشیدن از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395729 h 1854-4-2-1-12 شرط پوشیدن مرقعات از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395730 h 1854-4-2-1- 13 آداب و رسوم و سنت: از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395731 h 1864-4-2-1-14 خرقه افکنی و جامه درانی: از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395732 h 1874-4-2-1-15 آداب سفر و اقامت کردن در جایی از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395733 h 1914-4-2-1-16 علم از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395734 h 1934-4-2-1-17 ملامت از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395735 h 1944-4-2-1-17-1 صورتِ ملامت راست رفتن PAGEREF _Toc422395736 h 1954-4-2-1-17-2 صورتِ ملامت قصد کردن PAGEREF _Toc422395737 h 1964-4-2-1-18 اعتقاد به حل مشکلات از طریق ملامت از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395738 h 1984-4-2-1-19 رسم ملامت از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395739 h 1994-4-2-1-20 حج از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395740 h 1994-4-2-1-20-1 بیان خاطرات حج از زبان دیگران PAGEREF _Toc422395741 h 2004-4-2-1-21 رحمت‌الهی از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395742 h 2014-4-2-1-22 قبض و بسط – وقت از دیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395743 h 2024-4-2-1-23 وقت PAGEREF _Toc422395744 h 2034-4-2-1-24 ریاضت ازدیدگاه هجویری PAGEREF _Toc422395745 h 203فصل پنجم:نتیجه‌گیری5-1 نتیجه‌گیری PAGEREF _Toc422395748 h 2075-2 پیشنهادات پژوهشی PAGEREF _Toc422395749 h 209فهرست منابع PAGEREF _Toc422395750 h 210
فصل اول:کلیات طرح
1-1 بیان مسئله تحقیق:جامعه شناسی علمی است که زندگی اجتماعی مردمان جوامع گوناگون را با توجه به نهادهای اجتماعی موجود و روابط اجتماعی حاکم بر آن مورد مطالعه و تحقیق قرار می‌دهد.
ادبیات هر دوره، نماینده روحیات و فراز و نشیب‌های اجتماعی است که در زمان‌های مختلف تغییر می‌یابد و در هر عصر معنی و مفهوم خاص خود را پیدا می کند بطوری که اوضاع اجتماعی هر دوره را می‌توان از ادبیات آن دوره شناخت و انعکاس آن را دریافت؛ چه ادبیات هر عصری رنگ اجتماعی خاص خود را دارد.
جامعه‌شناسی ادبیات شاخه‌ای از جامعه شناسی است که ساخت و کارکرد اجتماعی ادبیات و روابط میان جامعه و ادبیات و قوانین حاکم بر آن را بررسی می کند
این علم به بررسی ساختار و محتوای اثر ادبی و ارتباط آن با ساختار و تحولات اجتماع می‌پردازد و به محیط که در واقع در بردارنده عناصر اقلیمی،‌اوضاع سیاسی و اجتماعی حاکم بر ملت است توجه دارد. پیوند بین ساخت جامعه و اثر ادبی مقوله «جامعه شناختی ادبیات» را مطرح می‌سازد و محققان را بر آن می‌دارد تا به رابطه اثر ادبی و جامعه پرداخته و از مجرای آثار ادبی به گذشته بنگرند
جامعه‌شناسان با سه نظریه 1- کارکرد گرایی(functionalism)، (fonctinnelism) ، تضاد (opposer)،(opposition)، و کنش اجتماعی(socialaction)، به مطالعه جامعه می‌پردازد.
کارکردگرایان به بررسی رابطه بخش های جامعه با یکدیگر و با کل جامعه می‌پردازند. مثلا عقاید دینی و آداب و رسوم یک جامعه را با نشان دادن چگونگی ارتباط آن با سایر نهادهای جامعه تحلیل می‌کنند. در نظریه تضاد توجه آن ها بیشتر بر مباحث قدرت، نابرابری، کشمکش و ستیزه است و جامعه را متشکل از گروه های جداگانه ای می دانند که هر یک به دنبال منافع خاص خویش است. دو نظربه فوق بر ساختارهایی تاکید می کنند که سنگ زیرین جامعه هستند و بر رفتار انسان مؤثرند. نظریه کنش اجتماعی توجه بیشتری بر کنش و کنش متقابل اعضای جامعه در شکل دادن به این ساختارها می کند. نظریه کنش اجتماعی متوجه تحلیل چگونگی رفتار کنش‌گران فردی و جهت گیری آنان در مقابل یکدیگر و جامعه است. کنش اجتماعی همه رفتارهای انسانی است که انگیزه و راهنمای آن معانی است که توجه کنشگر را جلب می کند و او آنها را در دنیای خارج کشف و به آنها پاسخ می دهد. این کنش با ذهنیت کنش گر تفسیر می شود. یعنی بر مبنای ادراکی که از محیطش دارد، احساساتی که او را برمی انگیزد، افکاری که در سر دارد، انگیزه‌هایی که او را به عمل وامی‌دارد (منظور از کنشگر، می‌تواند فرد، گروه، سازمان، یک منطقه، یک جامعه یا تمدن باشد).
و از آنجایی که کنش‌ها خصلت‌های اجتماعی دارند و ارزش‌ها در آن‌ها موثرند، کنش اجتماعی را با توجه به نظام اجتماعی که مرکب از نظام فرهنگی و شخصیتی است مورد مطالعه قرار می دهند.
کتاب کشف المحجوب طبق هر سه نظریه فوق قابل بررسی است چنانچه تحلیل عقاید دینی و آداب و رسوم طبق نظریه کارکردگرائی و یا تحلیل طبقات جامعه و نابرابری های اجتماعی و بررسی آنها طبق نظریه تضاد. در این پژوهش سعی ما بر آن است که با ذکر مطالبی در باب مسائل ذکر شده، به تحلیل و بررسی دیدگاه هجویری از نظر کنش اجتماعی او در برابر ارزش‌ها، هنجارها و … موجود در جامعه آن عصر بپردازیم و به این سئوال پاسخ گوییم که آیا هجویری تحت تأثیر فرهنگ و ارزشهای عصر خویش قرار گرفته و دیدگاه او از نظر کنش اجتماعی مطابق با هنجارهای جامعه بوده است؟!
1-2- هدف‌های تحقیق:1-2-1 هدف کلی:تبیین و تشریح کنش و رفتار هجویری در برابر ارزش‌ها و هنجارهای جامعه با استناد بر نظریه کنش‌اجتماعی
1-2-2 اهداف جزئی:
تبیین اهمیت و نقش هجویری در اجتماع صوفیانه قرن پنجم
1-3 اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه انتخاب آن:
جامعه‌شناسی ادبیات مطالعه علمی محتوی اثر ادبی و ماهیت آن در پیوند یا دیگر جنبه‌های زندگی اجتماعی است که سرچشمه بسیاری از حوادث و جریانات سیاسی، تاریخی، دینی، اخلاقی و … نتیجه تحولات اجتماعی و فرهنگی می باشد. ما همواره در طول تاریخ شاهد ظهور افرادی بوده‌ایم که مخالف و متفاوت با جریان‌های حاکم بر جامعه حرکت کرده و گام نهاده‌. این امر موجب محبوببیت آنها نزد مردم شده است و در جامعه بسیار تاثیرگذار بوده‌اند. معتقدم که در میان متصوفه قرن پنجم هجری فردی چون هجویری علاوه بر شناخت مردم و جامعه بر جامعه خود بسیار تاثیر گذار بوده است. حال بر آنیم که کتاب کشف المحجوب را از بعد جامعه‌شناختی مورد بررسی قرار دهیم تا منش و علل وعوامل بسیاری از رفتارها و کردارهای وی با توجه به جامعه آن روزگار بر ما آشکار گردد.
1-4 سئوالات و فرضیه‌های تحقیق (بیان روابط بین متغیرهای مورد مطالعه):
1-4-1 سوال اصلی:
هجویری (ابوالحسن علی بن عثمان) در تحول ارزش‌های عصر خویش تا چه حد موثر بوده است ؟
1-4-2 سوال فرعیعلل موفقیت هجویری درجامعه تصوف چه بوده است؟
1-5-فرضیه‌های تحقیق:
فرضیه اول: با توجه به اوضاع نابسامان قرن پنجم هجری و عدم ثبات سلاطین و امیران، رواج هرج و مرج و بی عدالتی، فقر و تنگدستی پریشانی و ناامنی، تعصبات خشک مذهبی، اختلاف فرقها و رواج فرقه ای مختلف، بهره‌برداری غیر معقول (Piracy) از آثار دیگران و تعصب و جانبداری از یک صوفی نسبت به صوفی دیگر، جمع شدن مریدان به دور یک صوفی و دور شدن از صوفی دیگر، رواج خرافات و فرقه پرستی از ویژگی‌های آشکار خراسان، نیشابور، غزنه و … بسیاری از شهرهای ایران قرن پنجم هجری است. همچنانکه پایه و اساس فرهنگ ها در جامعه را عواملی مثل تفکر و اندیشه های سالم و ناسالم، تصورات درست و نادرست، هنجارها و ناهنجاری ها مشخص می کند که چه چیزی مطلوب و ارزشمند و پسندیده است و چه چیزی نیست. این تصورات و افکار انتزاعی است که به آدمیان در تعامل با اجتماع و جامعه معنا می‌بخشد و باعث ارزش های فرهنگی و انعکاس آن در جامعه می شود این عوامل در کنار یکدیگر به رفتار وکردار آدمیان شکل می دهد و باعث شکل گرفتن فرهنگ جامعه می شود.
از جامعه قرن پنجم ایران بر می‌آید که رواج ضد ارزش‌هایی چون، حیله و نیرنگ، دروغ و ریاکاری و تعصب و فرقه‌گرایی و … ارزش تلقی می‌شده است با رواج ضد ارزش‌ها، هجویری به عنوان صوفی و درویش آزاد اندیش به پرهیز از این مسائل و با تکیه بر رفتار و گفتار بزرگان و ائمه به مقابله برخواسته و تاثیر شگرفی بر جامعه و فرهنگ آن عصر گذارده.
و با در پیش گرفتن رویه تساهل و مردم داری به مقابله پرداخته زیرا که هنجارهای جامعه متناسب با ارزش‌ها نبوده است.
فرضیه دوم:
تصوف و عرفان هجویری تا حدود زیادی مثبت است چرا که با سفرهای زیاد و دیدن مردم و جامعه‌های مختلف به تجربه‌های زیاد دست یافته گاهی در میان مردم بوده و مثل مردم عادی زندگی کرده و گاهی از مردم فاصله گرفته و در کنار بزرگان و مشایخ و صوفیان قرار گرفته و یا نشست و برخاست داشته به همین دلیل از زهد و ریاضت‌های بیمارگونه که در آن عصر رواج داشته دوری گزیده. ا و با تحمل سختی‌ها و آزارها و نامرادی و شکست‌های مختلف که از طرف مردم به او وارد می‌شد به دنبال راه، سلامت و صحت انسان کامل بوده. بردباری و صبر و تحمل زیاد سبب موفقیت او در جامعه شده است.
1-6- مدل تحقیق:مدل تحقیق بر مبنای هدف، همبستگی می‌باشد.
که به کشف ارتباط بین جامعه و اثر ادبی مورد بحث می‌پردازد
1-7- تعاریف عملیاتی متغیرها و واژه‌های کلیدی:
متغیرها: کنش اجتماعی: جامعه، مجموعه‌ای از کنش های متقابل بین افراد و گروههاست
کنش‌های متقابل اجتماعی: فرایندی است که از طریق آن مردم نسبت به یکدیگر کنش و واکنش نشان می دهند.
ساختار اجتماع: مجموعه یا کل اجتماعی متشکل از اجزاء که همستگی متقابل اجزاء آن را به صورت یک کل درآورده و بقا و دوام آن را تامین می کند،
فرهنگ: مجموعه پیچیده‌ای است که شامل مجموعه علوم و دانش‌ها، اعتقادات، هنرها، عادات، مقررات، افکار و اندیشه و عقاید، آداب و رسوم و رفتار و کردار انسان به عنوان عضوی از جامعه در مقابل تعهداتی و نقش‌هایی دارد که می‌پذیرد.
شخصیت: مظهرهیئتی کم و بیش به هم پیوسته از عادات، افکار و خصوصیات یک فرد است که در جامعه به صورت نقش ها و مزیت‌های اجتماعی خاص و عام و در شخص به صورت خودآگاهی مفهوم پیدا می کند .کتاب کشف المحجوب هجویری از جهات گوناگون یکی از با ارزشترین متون کهن صوفیانه فارسی است و از نخستین آثاری است که در تصوف اسلامی پدید آمده این کتاب سالها پیش به زبانهای دیگر از جمله انگلیسی عربی و اردو ترجمه شده که بیان گر ارجمندی آن است.
واژه های کلیدی:
ابوالحسن علی بن عثمان هجویری، کنش اجتماعی( ساختار اجتماعی، شخصیت، فرهنگ) عرفان و تصوف، کتاب کشف المحجوب
1-8- روش تحقیق:روش تحقیق در این پژوهش اسنادی – کتابخانه‌ای است مراحل انجام پژوهش بدین ترتیب می باشد:
1- گردآوری داده‌ها
2- مطالعه منابع و ماخذ اعم از کتاب و مقاله و…
3- فیش‌برداری از داده‌ها
4- توصیف داده‌های متن
5- تبیین و بررسی داده‌ها
6- تحلیل یافته‌ها
7- نتیجه‌گیری
1-9- قلمرو تحقیق:
کتاب کشف المحجوب قرن چهارم و پنجم هجری می‌باشد.
1-10 جامعه‌آماری و حجم نمونه:در پژوهش حاضر، کتاب کشف المحجوب تالیف ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی هجویری (1154صفحه) به مقدمه، متن، تعلیقات و توضیحات به تصحیح دکتر محمود عابدی تحلیل و بررسی خواهد شد.

1-11 محدودیت و مشکلات پژوهش :
با توجه به منابع متعدد جامعه‌شناسی ادبیات و دسترسی به کتابخانه‌ها و مراکز علمی معتبر مشکل خاصی نداشتم.
-603250-288925نهاد دین
خرقه
سماع
تصوف در قرن پنجم
00نهاد دین
خرقه
سماع
تصوف در قرن پنجم
3278505-683260مطالعات نظری
00مطالعات نظری
381063546355جامعه‌شناسی
ادبیات
جامعه‌شناسی ادبیات
رسالت ادبیات
00جامعه‌شناسی
ادبیات
جامعه‌شناسی ادبیات
رسالت ادبیات

997585236220‌کتاب کشف المحجوب
00‌کتاب کشف المحجوب
2346960217170 هجویری غزنوی
00 هجویری غزنوی

1640205276225اجتماعیات در ادبیات فارسی
پیشینه و نظریات
انوع
ارزش عرفانی
ارزش ادبی
ارزش اجتماعی
00اجتماعیات در ادبیات فارسی
پیشینه و نظریات
انوع
ارزش عرفانی
ارزش ادبی
ارزش اجتماعی
7095490316230کارکرد گرایی
تضاد
کنش اجتماعی
00کارکرد گرایی
تضاد
کنش اجتماعی

223964523622000
4001135297180آفرینش ادبی
00آفرینش ادبی
1151890297180محتوای ادبی
00محتوای ادبی
2593975324485پدیده ادبی
00پدیده ادبی
76282558636000
601154583820فرهنگ
شخصیت
ساختار اجتماعی
00فرهنگ
شخصیت
ساختار اجتماعی

فصل دوم:مطالعات نظریمقدمهجامعه‌شناسی عبارت است از مطالعه رفتار و کردار آدمی از یک طرف و چگونگی تاثیر مناسبات متقابل افراد بشر از طرف دیگر، یکی از ابزارهای برقراری این مناسبات زبان است، که خود یک نهاد اجتماعی است و کار کردهای متفاوتی دارد، یکی از مهمترین آنها نگارش و ثبت وقایع است … و به طور کلی جنبه نوشتاری زبان است که ادبیات هر جامعه‌ای را شکل می دهد. ادبیات به واقع خود منعکس کننده شکل ویژه زندگانی و فر هنگ هر جامعه است. علم مطالعه فرهنگ و جامعه و … در ادبیات، جامعه شناسی ادبیات است که شاخه‌ای از جامعه‌شناسی است و سعی دارد تا پیوندهای این نهاد اجتماعی را با روش علمی با دیگر جنبه‌های زندگی اجتماعی مورد بررسی و تبیین قرار دهد.
و به بررسی انواع مختلف نمود ادبیات در جامعه و جامعه در ادبیات هر دوره بپردازد.
کتاب کشف المحجوب به تألیف: ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی هجویری غزنوی، جلابی در قرن پنجم نگارش یافته که به شرح حال خود و صوفیان و دراویش نامدار قرن چهارم و پنجم هجری پرداخته است و در خلال بحث‌های متعدد کتاب نمود قرن چهارم و پنجم از جمله سیاست، اوضاع دین، اوضاع اجتماعی و … به خوبی مشهود است. همچنین هجویری جامعه عصر خود را با آوردن حکایت‌ها و داستانها به تصویر کشیده است.
در این فصل ابتدا به بیان علم جامعه‌شناسی و نظریه های مطرح شده در آن، توصیف ادبیات و رسالت آن همچنین به تعریف علم جامعه‌شناسی ادبیات و بیان نظریه‌های موجود و توصیف انواع آن خواهیم پرداخت. گفتاری در باب شرح حال و معرفی هجویری خواهیم داشت پس به معرفی کتاب کشف المحجوب ازجنبه‌های عرفانی، ادبی و دینی… و همچنین معرفی مؤلف کتاب هجویری غزنوی جلابی خواهیم پرداخت.
2-1 جامعه‌شناسیجامعه‌شناسی را می‌توان مطالعه علمی زندگی گروههای انسانی تعریف کرد. از آنجا که انسانیت انسان از طریق زندگی اجتماعی به دست می‌آید، شخصیت و رفتار آدمی در درون جامعه انسانی رشد و توسعه می‌یابد، تمام زندگی ما از خوشی‌ها و ناخوشی‌ها، خنده‌ها، گریه ها، افتادن ها و خاستن‌ها عشق‌ها، افسردگی‌ها، جنگ‌ها و صلح‌ها و همه و همه در جامعه است که شکل می‌گیرد و همه شرح حال زندگی ما انسانهاست و بالاخره جامعه است که به زندگی ما محتوا، جهت و معنا می‌بخشد. جامعه محصول گردآمدن انسانها و کنش‌های متقابل میان آنها است که با هم زندگی می‌کنند و در رسیدن به هدف معینی با یکدیگر همکاری دارند به علاوه معیارها و مقرراتی ساده یا پیچیده بر روابط عادی آنها حاکم است و نهادها و سازمانهایی، تداوم و پایداری اجتماعی آنان را تأمین می کند. در واقع جامعه گروه بسیار وسیع و پردوامی است مرکب از تعداد زیادی زن و مرد که وجوه اشتراک فراوانی دارند و برای بقا و تداوم خود همکاری می کنند و سازمان‌های متعددی به وجود می آورند. (ستوده،1381: 21)
در این صورت موضوع جامعه سازمان‌های اجتماعی است. جامعه‌شناس وظیفه دارد که جریان فراهم آمدن و دگرگون شدن و در شکستن سازمان‌های متفاوت جامعه را دنبال کند و علل تحول و تطور آن‌ها را دریابد و قوانین را که بر آنها حاکم‌اند کشف نماید: (همان:12)
واژه جامعه شناسی از ابداعات (آگوست کنت) فیلسوف فرانسوی نیمه اول قرن نوزدهم است، اما به خوبی می‌دانیم که جامعه‌شناسی یک مرتبه به وجود نیامده بلکه به تدریج شکل گرفته است و از سالها و قرن‌ها قبل بنیان آن توسط کسانی چون: سوفسطائیان، سقراط، افلاطون، ارسطو، سنت اگوستین، فارابی، ابن‌ خلدون و … به وجود آمده بود و اینان بودند که افکار را به سوی مطالعه زندگی اجتماعی هدایت کردند. در ایران نیز دکتر صدیق در واقع بنیان گذار جامعه‌شناسی در دانشگاه تهران بودند و به قول آقای دکتر امیرحسین آریان‌پور مفهوم و کلمه جامعه شناسی به وسیله آن استاد زنده یاد به ایران آورده شد و نخستین کتاب منظم جامعه‌شناسی به زبان فارسی و یا به قول آقای دکتر یحیی مهدوی (علم الاجتماع) توسط ایشان انتشار یافت(سلیم، 1377:11) گروهی از جامعه شناسان جامعه را بر مبنای کلیت آن و نحوه آن در تاریخ مورد مطالعه قرار می‌دهند از جمله اگوست کنت جامعه شناسی را این طور تعریف می کند: «جامعه شناسی علم قوانین کلی پدیده‌های اجتماعی می‌باشد که خود حاصل عمل تاریخی و واقعیات اجتماعی پیچیده‌ای است» که به صورت کلی اخذ شده و به صورت یک سیستم کلی از قوانین درآمده است. (قرائی،1389:13)
گروهی دیگر بیشتر به واقعیت روابط موجود میان افراد وگروه توجه دارند و به حرکت تاریخی و قوانین کلی حاکم بر آن کمتر توجه می‌کنند آنها جامعه‌شناسی را علم بررسی مناسبات و روابط اجتماعی می‌دانند. چنانچه ساموئل کنیگ در تعریف جامعه‌شناسی می‌گوید: «جامعه‌شناسی عبارت است از مطالعه رفتار و کردار آدمی از یک طرف و چگونگی مناسبات متقابل افراد بشر از طرف دیگر» «و یا آلبیون اسمال می‌گوید: «جامعه‌شناسی کنش‌های متقابل اجتماعی را بررسی می کند» یا «جامعه شناسی یعنی علم روابط اجماعی، هم رفتار در گروه و هم در جامعه. (همان: 14)
گروهی بر مطالعه، نظام اجتماعی و نهادهای جامعه تاکید می‌ورزند و در حقیقت برای امور اجتماعی نوعی اصالت قائل هستند. دورکیم جامعه‌شناسی را «علم نهادهای اجتماعی و چگونگی تکوین و عمل آنها تعریف می‌کند به نظر دورکیم «نهادهای اجتماعی مجموعه اعمال و افکاری هستند که فرد آنها را ساخته و پرداخته و در برابر خود می‌یابد و آنها خود را کم و بیش بر افراد تحمیل می کنند». به نظر او واقعه اجتماعی (پدیده‌های اجتماعی) هر گونه شیوه عملی ثابت شده یا ثابت نشده است که قادر است از خارج فرد را مجبور سازد او می‌گوید «جامعه‌شناسی ضمیمه هیچ علم دیگری نیست بلکه مستقل است او «واقعیت اجتماعی» را مانند شی تلقی کرده و معتقد است که (واقعیت اجتماعی ) (پدیده های اجتماعی) را نمی‌توان جز با واقعیت اجتماعی دیگری تبیین کرد.» (همان:15)
ماکس وبر می‌گوید: « جامعه‌شناسی علمی است که کوشش می‌نماید تا به درک، تفهیم و تفسیر عمل اجتماعی انسان نائل شود تا بدین ترتیب به تبیین علمی سیر عمل اجتماعی ونتایج آن موفق آید. ارکان اصلی جامعه‌شناسی وبر عبارتند از «عمل اجتماعی، درک و تفهیم آن، و سرانجام تبیین علمی آن.» به نظر ماکس وبر «تفهیم عبارت است از شناخت حالات درونی افراد و معانی که افراد به رفتار خویش می‌دهند و از آنجا که «تفهیم» تنها برای وجدانهای فردی میسر است. بدین جهت لازم است معانی و ارزش‌هایی را که محرک رفتارشان بوده است. تفسیر کند. بنابراین ماکس وبر «تفهم» و «تفسیر» را در یک عبارت ترکیب نموده و اصطلاح «تفهم تفسیری» را با یک معانی ذهنی در برابر «معنای عینی» به دست می‌دهد.
تالکت پارسنز معتقد است: جامعه‌شناسی بررسی نظام‌های اجتماعی مبتنی بر کنش‌های متقابل رفتارها و نقش‌های اجتماعی می‌باشد. پارسنز، نظام‌های اجتماعی را مجموعه‌ای مرکب از افراد یا گروه‌هایی که نسبت به یکدیگر کنش های متقابل دارند می‌داند. به نظر «گورویچ» جامعه شناس فرانسوی، موضوع جامعه‌شناسی تنها طبقات، گروه، روابط اجتماعی، نهادهای جامعه، مقررات، فرهنگ و روحیه جمعی نیست. بلکه در عین حال منظومه‌های بزرگ یا نظام‌های عمده اجتماعی و همچنین روابط اجتماعی فرد با دیگری و نیز صور مختلف به هم بستگی اجتماعی را در بر می‌‌گیرد.
او در تعریف جامعه‌شناسی می گوید «جامعه شناسی » علمی است که پدیده‌های تام اجتماعی را در مجموع جنبه‌ها و حرکت‌های آنها، با در نظر گرفتن آنها در مقوله‌های دیالیکتیکی اجتماعی خرد، گروهی و کلی، در سیر تکوینی و تجربی‌شان مورد مطالعه قرار می‌دهد. (وحیدا، 9:1388)
2-1-1 هدف جامعه‌شناسی
جامعه‌شناسی را از لحاظ هدف به دو قسمت تقسیم نموده اند:
1- اهداف نظری: که جویای کشف قوانین سازمان‌ها ونهادهای اجتماعی است و هدف این رشته شناسایی «پدیده‌های اجتماعی» و کشف علل، آثار و نتایج آن است.
2- جامعه‌شناسی عملی: که تاکید آن بر نتیجه عینی و عملی نقطه نظرهای جامعه‌شناسی نظری است و در جنبه «ایده آلی» و «کاربردی» آن در عصر جدید مورد توجه قرار می‌گیرد.
ایده‌آلی: بیشتر شامل فلاسفه و متفکرین اجتماعی می‌شود. سعی بر این بوده است، که باتوجه به مسائل و مشکلات اجتماعی آن زمان نوعی جامعه «ایده‌آلی» و «تخیلی» تحت عنوان «اوتوپیا»، «مدینه فاضله» «ناکجاآباد»، (آرمان شهر) و … ترسیم گردد و در آن کلیه مسائل مشکلات مدنیه و یا جامعه مورد نظر با تد بیر و راه‌حل‌هایی که آنان ارائه می دادند به نحو احسن حل شود. از متفکرین این دسته می‌توان از افلاطون، فارابی، توماس مورو و … نام برد. کاربردی: در این زمینه جامعه‌شناسان سعی دارند با استفاده از معرفت و شناخت علمی حاصل از جامعه‌شناسی نظری، راه‌حل‌های عملی در جهت حل مسائل و مشکلات اجتماعی ارائه دهند و هر روز بر اهمیت آن افزوده می گردد و در فعالیت‌های عملی مانند: اصلاح اجتماعی، انقلاب اجتماعی، مهندسی اجتماعی، جامعه شناسی پزشکی و پرستاری، خدمات اجتماعی و برنامه‌ریزی اجتماعی …قرار می گیرد. (قرائی،1389: 21و22)
2-1-2 موضوع جامعه‌شناسیاز لحاظ تقسیمات جامعه‌شناسی به شاخه‌های بسیار متنوع تقسیم شده است که عبارتند از: جامعه‌شناسی اقتصادی، جامعه شناسی سیاسی، جامعه‌شناسی حقوقی، جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، جامعه‌شناسی صنعتی، جامعه‌شناسی اداری، جامعه شناسی هنری، جامعه شناسی معرفتی، جامعه‌شناسی شهری، جامعه‌شناسی روستایی، جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی ادبیات و اخیراً در امریکا جامعه‌شناسی جنگ نیز به وجود آمده است و نیز می‌توان جامعه‌شناسی را از لحاظ حدود، موضوع به:
1- جامعه‌شناسی بزرگ(Macro, sociology) که جویای قوانین و مقررات عمومی جوامع است.
2- جامعه‌شناسی خرد( Micro, sociology) که موضوع آن شناخت و راه و رسم بعضی از گروه‌های جامعه است، تقسیم کرد. (سلیم، 12:1377)
2-1-3- دیدگاه‌های جامعه‌شناسی
دیدگاه‌ها و نظریه ها، چگونه نگریستن به مسائل اجتماعی را برای ما فراهم می‌کنند. دیدگاه روش ساده نگریستن به دنیای اطراف است و نظریه، مجموعه‌ای از مفاهیم منطقی وابسته به هم است و می‌کوشد تا رویدادهای اجتماعی را توصیف، تبیین و احتمالاً پیش بینی کند. دیدگاه‌های جامعه‌شناختی، رفتارهای انسان را فراتر از یک سلسله رفتارهای فردی غیر مربوط به هم می‌دانند و تاکید بسیاری بر نقش مهم گروهها و نیروهای اجتماعی در شکل دهی رفتارها دارند و برای روابط و کنش‌های متقابل اهمیت بیشتری از رفتارهای فردی قائل‌اند. زیرا دیدگاههای جامعه شناسی اغلب نوعی شناخت به مردم می‌دهند تا آنها بتوانند با بینش و درون نگری، شیوه مناسب زندگی خود را بیابند (ستوده، 13:1384) هر نظریه با روش خاص و فراهم کردن چهار چوبی که در آن مشاهدات به گونه ای منطقی نظم می‌یابند، به تفسیر واقعیت می‌پردازد، جامعه‌شناسان این چهارچوب نظری را دیدگاه می‌نامند. در جامعه‌شناسی سه دیدگاه نظری عمده- کارکرد گرایی،‌تضاد، کنشی متقابل گرایی- وجود دارد. (ستوده و کمالی، 50:1381)
که جامعه شناسان به وسیله این سه نظریه به تحلیل و تبیین مسائل اجتماعی می‌پردازند.
2-2 نظریه کارکردگرائیدیدگاه کارکردی بر اساس شباهت‌هایی که جامعه‌شناسان نخستین بین جامعه و ارگانیسم (موجود زنده) یافتند تحت عنوان “ارگانیسم” پدید آمد. برای مثال بدن انسان از بخش‌های مختلفی مانند قلب، چشم، کلیه و … تشکیل شده است. که هر یک کارکرد مشخصی دارد این اندام‌ها به تنهایی کارکردی نخواهند داشت، بلکه کارکردشان با سایر اندام‌‌ها می‌باشد اگر یکی از آنها کارکرد خویش را از دست بدهد، کارکرد کلی بدن تحت تاثیر قرار می‌گیرد و حتی ممکن است زندگی آدمی را به خطر بیاندازد. کارکرد گرایان معتقدند که جامعه مانند بدن انسان کار می‌کند از این رو جامعه نظامی است که از تعدادی عناصر مرتبط به هم تشکیل شده که هر کدام از آنها دارای کارکردی در جهت تأمین هدف کلی نظام هستند. (ستوده، 45:1384)
آنان معتقدند که جامعه نظانم پیچیده‌ای است که بخش‌های گوناگون آن همراه با هم در جهت ایجاد ثبات و انسجام عمل می کنند طبق این رهیافت، جامعه‌شناس باید رابطه بخش‌های جامعه با یکدیگر و با کل جامعه را مورد کند و کاو قرار دهد، برای مثال ما می توانیم عقاید دینی و آداب و رسوم یک جامعه را با نشان دادن چگونگی ارتباط آن‌ها با سایر نهادهای جامعه تحلیل کنیم، زیرا بخش‌های مختلف یک جامعه در ارتباط نزدیک با یکدیگر رشد و توسعه پیدا می کنند (گیدنز، 26:1389) جامعه شامل نهادهایی مانند: خانواده، آموزش و پرورش، اقتصاد و … است جامعه علاوه بر نهادها، دارای برخی نقش‌ها و گروه‌های اجتماعی و خرده فرهنگ هاست که همه این بخش‌ها به صورت مجموعه‌ای مکمل یکدیگرند در واقع، از نظر کارکرد از نظر کارکرد گرایان، هر کل مرکب از اجزائی است که به نحو خاص با هم ترکیب شده که حتی اگر دو بخش یعنی اجزاء و کل دچار تغییر و دگرگونی هم بشود، باز هم به حفظ و ثبات جامعه کل کمک می‌کند در مجموعه‌ای که عناصر آن تا این حد به هم وابسته‌اند، تغییر در یکی از آنها، احتمالاً تغییراتی را در مجموعه ایجاد خواهد کرد. تغییراتی جزئی با اندکی اشکال برطرف می‌شود، ولی تغییرات بزرگ یا ناگهانی باعث گسست اجتماعی و در نهایت بروز مسائل خواهد شد. به همین دلیل کارکرد گرایان استدلال می‌کنند که نظام‌های اجتماعی به وسیله ثبات و تمایل به تعادل شکل می‌یابد. منظور از تعادل این است که روابط متقابل موجود بین بخش های مختلف جامعه به یک شکل و روش صورت می‌پذیرد. (ستوده، 45:1384)
دیدگاه‌های کارکرد گرایی به این فرضیه توجه دارند که جامعه دارای نظامی پایدار و ثابت است. این نظام پایدار به وسیله وفاق اجتماعی که به موجب آن اکثریت اعضای جامعه دارای مجموعه ای از ارزش‌ها و باورها و انتظارات رفتاری مشترکی هستند، مشخص می شود. بر طبق این دیدگاه‌، یک جامعه دارای قسمت‌های مرتبط با هم است. که هر کدام کارکردی می باشند و نقشی در تثبیت جامعه بر عمده دارند. (ستوده و کمالی، 50:1381)
مرتن دو نوع مختلف از کارکردها را قابل بررسی می داند:
1- کارکرد آشکار
2- کارکرد پنهان
کارکرد آشکار: کارکردهای آشکار به کارکردها و پیامدهای پیش‌بینی شده یک عمل یا فرایند اجتماعی اطلاق می‌شود. در واقع به انتظارات مردم از این فرایند مربوط می‌گردد زیرا با قصد قبلی انجام گرفته است.
کارکرد پنهان: کارکرد پنهان یا منفی به نتایج پیش بینی نشده فرایندهای اجتماعی می‌گویند که بدون قصد قبلی انجام گرفته‌اند (ستوده، 46:1384)
کارکردگرایان، اصطلاحات کارکردهای مناسب و نامناسب را نیز برای توصیف تأثیرات مؤلفه‌های اجتماعی به جامعه به کار می‌برند. کارکردهای مناسب در ثبات اجتماعی مؤثرند و کارکردهای نامناسب ثبات اجتماعی را مختل می‌سازند. برخی از جنبه‌های جامعه ممکن است هم دارای کارکرد مناسب (مثبت) و هم دارای کارکرد نامناسب (منفی) باشد. مثل صنعت از این جهت که کالاهای مورد نیاز جامعه را تأمین می‌کند دارای کارکرد مثبت است ولی از جهت آلوده ساختن محیط زیست دارای کارکرد منفی است. (همان:47)
2-2-1 نظریه تضادجامعه‌شناسانی که نظریه تضاد را به کار می‌برند، همچون کارکرد گرایان بر اهمیت ساختارها در جامعه تاکید می‌کنند.‌آن‌ها بر اهمیت تقسیم بندی‌ها و تفکیک‌های موجود در جامعه انگشت می گذارند. بدین ترتیب، آنها هم توجه خود را معطوف به مباحث قدرت، نابرابری و کشمکش و ستیز می‌کنند. آنها جامعه را مرکب از گروههای جداگانه ای می‌بینند که هر کس به دنبال منافع خاص خویشتن است. وجود منافع جداگانه بدین معنا است که ظرفیت و امکان تضاد همیشه در میان است و نیز این که گروههای معین بیش از بقیه نفع خواهند برد. نظریه پردازان تضاد تنش‌های میان گروه‌های مسلط و فاقد امتیاز جامعه را بررسی می‌کنند و در پی فهم چگونگی استقرار و استمرار روابط نظارتی هستند.‌(گیدنز،27:1389)
دیدگاه تضاد جامعه را شامل گروهها و علایق مختلفی می‌داند که برای دستیابی به قدرت و منابع کمیاب با هم رقابت می‌کنند. دیدگاه تضاد، جنبه‌های گوناگون دنیای اجتماعی را با نگاهی به گروههایی که قدرت و ثروت دارند و از یک سلسله مراتب اجتماعی خاصی بهره می‌برند تبیین می‌کند. (ستوده، 48:1384) نظریه های تضاد مسائل اجتماعی دو نوعند:
1- مارسیستی: نظرهای مارسیستی «تضاد اجتماعی» ناشی از نابرابریهای اقتصادی می دانند
2- غیر مارسیستی: نظریه‌های غیر مارکسیستی بر تضاد اجتماعی که از رقابت بین ارزش‌ها و منافع گروه‌های مختلف اجتماعی ناشی می‌شوند، تاکید می‌کنند (همان: 49)
2-2-2 نظریه کنش اجتماعیاگر نظریه‌های کارکرد گرائی و تضاد بر ساختارهایی تاکید می‌کنند که سنگ زیرین جامعه هستند و بر رفتار انسان موثرند، نظریه های کنش اجتماعی توجه بیشتری بر کنش و کنش متقابل اعضای جامعه در شکل دادن به این ساختارها می کند. اگر کارکرد گرائی و نظریه تضاد مدل هایی از چگونگی عملکرد جامعه به عنوان یک کلیت فراهم می‌کند. نظریه های کنش اجتماعی متوجه تحلیل چگونگی رفتار کنشگران فردی و جهت‌گیری آنان در قبال یکدیگر و جامعه است. (گیدنز،28:1389) کنش اسم مصدر و معنی آن عمل، یا کردار است و مترادف آن در انگلیسی Doingیا action است که در بحث ما دومی مورد نظر است. معنی کنش متقابل «interolction» می‌باشد. مقصود از کنش‌های متقابل درگروه‌های اجتماعی‌، اعمال با افعالی هستند که بین دو یا عده بیشتری از انسان‌ها در می‌گیرد و در آن‌ها نوعی هماهنگی به وجود می‌آورند. کنش متقابل اجتماعی نتیجه ارتباط متقابل اجتماعی است و ارتباط متقابل مستلزم این است که دو تن یا عده بیشتری منشاء تأثیر شوند که به صورت گوناگون از جمله ارتباط کلامی و غیر کلامی بین افراد گروه‌های اجتماعی برقرار می‌شود. بروس کوئن،2032:1380) بر طبق دیدگاه کنش متقابل گرایان جامعه، مجموعه ای از کنش‌های متقابل بین افراد و گروههاست، کنش‌های متقابل اجتماعی فرایندی است که از طریق آن مردم نسبت به یک دیگر واکنش نشان می‌دهند. کنش و واکنش وقتی ظاهر می شود که دو یا چند انسان همدیگر را از طریق کلامی، جسمانی یا عاطفی تحت تأثیر قرار دهند. انسان‌ها همواره با یکدیگر زندگی می‌کنند. زیرا اجتماعی بودن بخشی از ماهیت انسانی آن‌هاست. انسان‌ها به یکدیگر نیازمندند، همدیگر را دوست می دارند و عمیقاً از یکدیگر تأثیر می‌پذیرند. جامعه‌شناسان این جذابیت ها، نیازها و تأثیرات را تحت عنوان «کنش متقابل اجتماعی» مطالعه می‌کنند در واقع این دیدگاه به چگونگی کنش‌های مردم در ارتباط با یکدیگر و نیز چگونه این کنش‌ها و واکنش‌ها را معنی می کنند توجه دارد. (ستوده و کمالی 1387: 57-56) بنابراین، اولین و ابتدایی‌ترین و در عین حال، اساسی‌ترین مفهوم که در کنش های متقابل گروههای اجتماعی مطرح می‌شود، رابطه‌ای است که آن را به نام «کمربند انتقال بین انسان نامیده اند ارتباط متقابل اجتماعی، از سه طریق متمایز از یکدیگر، صورت می‌گیرند که عبارتند از طریق عواطف، از طریق احساسات و افکار (قرائی، 1389: 187) کنش‌های متقابل گروهی، جهت یکسانی ندارند و ممکن است به صورت همکاری و سازگاری و «مانند گردی» یا فرهنگی شدن» و «اجتماعی شدن» که اصطلاحاً آن ها را کنش‌های متقابل پیوسته نامیده‌اند باشند. بر عکس ممکن است که جهت یگانه‌ای نداشته باشند و افرادی،‌ گروههایی برای رسیدن به هدف های خود با یکدیگر سبقت جوئی، رقابت و ستیزه بپردازند که اصطلاحاً آن ها را کنش های متقابل گسسته می نامند کنش‌های متقابل پیوسته جهت یگانه‌ای داشته و با هم هم سو و هم صحبت هستند. مانند: همکاری، تعاون و مانند گردی. تلاش و فعالیتی که در جهت رفع اختلاف ما بین کنش‌های متقابل پیوسته و گسسته انجام می‌گیرد. همسازی گروهی نام می‌گیرد و همکاری آگاهانه را «سازگاری گروهی» می‌نامند که نتیجه و ثمره آن تعادل گروهی خواهد بود. و در نهایت می‌توان گفت که سازگاری گروهی موجب رفتار گروهی است و اگر همین رفتار گروهی منسجم و منظم و با الگوهای ثابت توام باشد. در صورت استمرار (سازمان اجتماعی) را پدید می‌آورد. (همان: 188) از نگره پارسنز و همکارانش «نظریه کنش» چهارچوبی مفهومی برای تحلیل رفتار ارگانیسم‌های زنده به شماره می‌آید. این نظریه بر جهت‌گیری رفتار برای تحقق اهداف در وضعیت ها به وسیله مقررات هنجاری کاربردی انرژی دلالت دارد. لذا اگر رفتار حاوی این عناصر باشد،‌کنش خوانده می‌شود. از این منظر «هر کنشی کنش کنشگر است و در وضعیتی مرکب از اهداف،‌مکان دارد. اهداف می تواند شامل دیگر کنشگران باشد یا اهداف فیزیکی و فرهنگی را در بر بگیرد. هر کنشگر، نظامی از رابطه با اهداف دارد که «نظام جهت گیری» خوانده می شود اهداف می تواند شامل آماج، منابع، وسایل، شرایط، موانع یا نمادها باشند.» میزان دلبستگی و اهمیت اهداف بر سازمان‌دهی جهت‌گیری کنش‌گر مؤثر است جهت‌گیری به شناخت کنش‌گر از وضعیت و خواست و هدف،‌ارزش و اهمیت آنها و ارزیابی چگونگی تحقق‌شان بر می‌گردد. انگیزش انرژی کنش به سمت مقررات هنجاری در رابطه با دیگر کنشگران و وضعیت است. (محمدی اصل، 1390: 52) عناصر چهارچوب داوری کنش شامل کنشگران، وضعیت کنش و جهت‌گیری کنشگر نسبت به وضعیت است. در زمینه کنشگران می‌توان گفت «هر کنشگر مبین نظام تجربی کنش است» به علاوه کنشگری می تواند فرد یا جمع باشد که شیوه جهت گیری و فرایند کنش او نسبت به اهداف فرق می کند. وضعیت کنش نیز بخشی جهان بیرونی و اهداف می‌نماید که جهت کنش را مشخص می‌سازد. و لذا وضعیت متضمن اهداف جهت‌گیری است. منظور از جهت‌گیری کنشگر نسبت به وضعیت نیز مجموعه شناخت‌ها، عواطف، طرح‌ها و ملاک‌های وابسته‌ای است که کنشگر را با وضعیت مرتبط می کنند (گیدنز، 42:1389) از آنجا که کنش نظام دارد. لذا محققان مزبور تصریح می کنند «ما با سه نظام یا سه شیوه سازماندهی عناصر کنش یعنی عناصر سازمان یافته به عنوان نظام‌ اجتماعی، شخصیتی و نظام فرهنگی سر و کار داریم نظام‌های اجتماعی و شخصیتی به منزله شیوه‌های سازماندهی انگیزش کنشی دریافت می‌شوند نظام‌های اجتماعی عبارتند از نظام‌های سازماندهی انگیزشی کنشی در روابط کنشگران با یکدیگر و شخصیت‌ها، نظام‌های سازماندهی انگیزشی کنشی ارگانیسم زنده به شمار می‌آیند. از طرفی نظام فرهنگی، نظام الگوهای نمادین هستند که این الگوها توسط کنشگران فردی خلق و بیان می شوند و نظام‌های اجتماعی با اشاعه در شخصیت‌ها به وسیله یادگیری انتقال می‌یابند. نظام‌های اجتماعی و نظام‌های شخصیتی و نظام‌های فرهنگی، موضوعات قطعی نظریه کنش هستند. (گیدنز، 43:1389)
تعریف و تقسیم‌بندی کنش متقابل اجتماعی: خلاصه: 1- جنبه‌های ظاهری اهمیت رفتار روزانه مان را اگر از نزدیک بررسی کنیم خواهیم دید که جنبه های مهم و پیچیده ی کنش متقابل اجتماعی هستند یک نمونه ی آن خیره شدن – نگریستن به دیگران است. در بیشتر کنش های متقابل اجتماعی، برخورد نگاهها نسبتاً زودگذر است. خیره شدن به فرد دیگری ممکن است نشانه‌ای از خصوصمت – یا، در بعضی مواقع، عشق- تلقی شود. مطالعه‌ی کنش متقابل اجتماعی یکی از حوزه‌های اساسی مطالعه در جامعه شناسی است که بسیاری از جنبه‌های زندگی اجتماعی را روشن می کند. (گیدنز، 1389: 44)
2- حالتهای گوناگون توسط چهره‌ی انسان انتقال داده می شود. بسیاری معتقدند که جنبه‌های اساسی بیان احساس در چهره ذاتی است. مطالعات تطبیقی فرهنگ‌ها شباهت‌های کاملا نزدیک میان اعضای فرهنگ‌های گوناگون را هم از نظر حالت چهره و هم تغیر احساساتی که بر چهره انسان نقش می بندند ، اثبات می کنند.
3- در مفهومی وسیعتر می‌توان تصور کرد که چهره به احترامی که دیگران برای فرد قائل هستند اشاره می کند. عموماً در کنش متقابل دیگران، ما به حفظ آبرو- حفظ عزت نفس خودمان – توجه داریم.(همان: 4)
4- مطالعه‌ی صحبت و گفتگوی معمولی روش شناسی مردمی نامیده شده است، اصطلاحی که نخستین بار توسط هارولد گارفینگل وضع گردید. روش شناسی مردمی تحلیل شیوه‌هایی است که به وسیله‌ی آنها ما فعالانه اگر چه معمولا به گونه ای مسلم فرض شده- به منظور دیگران بر پایه آنچه می‌گویند و انجام می دهند، پی می‌بریم.
5- با مطالعه‌ی فریادهای واکنش (ندا) و لغزشهای زبان (آنچه وقتی مردم کلمات و عبارات را غلط تلفظ می‌کنند یا نا به جا به کار می‌برند، اتفاق می‌افتد). می‌توانیم چیزهای زیادی درباره‌ی ماهیت صحبت بیاموزیم. لغزش‌های زبان اغلب مضحک بوده و در واقع از نظر روانی با شوخی و بذله گویی ارتباط نزدیک دارند.(همان: 45)
6- کنش متقابل متمرکز، که می تواند به برخوردهای متمایز – یا مراحل ویژه کنش متقابل – تقسیم شود، در جایی رخ می‌دهد که دو یا چند نفر مستقیماً به آنچه دیگران می‌گویند و انجام می‌دهند. توجه نشان می دهند.
7- کنش متقابل اجتماعی را اغلب می‌توان به شیوه‌ای روشنگرانه بااستفاده از مدل نمایش مطالعه کرد – یعنی مطالعه‌ی کنش متقابل اجتماعی چنان که گویی افرادی که در آن درگیرند بازیگران روی صحنه با تمام وسایل و لوازم صحنه‌ی واقعی تئاتر هستند. درست همانند تئاتر، در زمینه‌های گوناگون زندگی اجتماعی معمولاً تمایزات آشکاری بین مناطق جلو (خود صحنه) و مناطق پشت صحنه، جایی که بازیگران خود را برای اجرای نمایش آماده می کنند و بعداً به استراحت می‌پردازند، وجود دارند.
8- همه کنش‌های متقابل اجتماعی در زمان و مکان واقع می‌شوند. با بررسی اینکه چگونه فعالیت‌ها در طی دوره‌های زمانی معین رخ می دهند و در عین حال متضمن حرکت مکانی‌اند، می توانیم چگونگی طبقه‌بندی زندگی روزانه‌مان بر حسب زمان و مکان را تحلیل کنیم. جغرافیای زمانی یکی از وسایل بررسی مستند این امر است.
9- مطالعه‌ی کنش متقابل رو در رو معمولاً جامعه شناسی خرد نامیده می شود – در مقابل جامعه‌شناسی کلان، که گروه‌های بزرگتر، نهادها و نظام‌های اجتماعی را مطالعه می‌کند – تحلیل خرد و کلان در واقع رابطه، بسیار نزدیک با یکدیگر دارند و هر یک مکمل دیگری است. (گیدنز، 1389: 145-144)
اما فعالیت انسان ها با فعالیت موجودات دیگر تفاوت دارد. به فعالیتی که انسان انجام می دهد، کنش انسانی می گویند کنش انسانی با، اراده و آگاهی انسان انجام می شود. یک نویسنده‌ی یا هنرمند با آگاهی و اراده می نویسید یا اثر هنری خلق می کند. از این تعریف مشخص می شود، بسیاری از (فعالیت‌هایی) که در بدن انسان نیز انجام می‌گیرد، کنش انسانی نیستند. مانند ضربان قلب آدمی یا رشد سلول‌های بدن؛ زیرا این گونه فعالیت‌ها با اراده و آگاهی انسان انجام نمی شود. از انواع کنش انسانی می توان به:
ویژگی‌های کنش انسانی: با فعالیت ‌های طبیعی تفاوت‌هایی دارد از این تفاوت‌ها می توان به عنوان ویژگی‌های کنش انسانی یاد کرد برخی از مهمترین ویژگی‌های کنش انسانی عبارتند از:
الف: آگاهانه بودن: آگاهانه بودن کنشی انسان به این معناست که فعالیت به آگاهی آدمی وابسته است، به گونه‌ای که هر گاه آن آگاهی از بین برود، کنش نیز ادامه نخواهد یافت، مانند سخن گفتن که یکی از کنش‌های روزمره‌ی انسان‌هاست. اگر ما آگاهی خود را نسبت به کلمات و معانی آن‌ها از دست بدهیم، از گفتار باز می‌مانیم. از این رو بچه‌ها به علت عدم آگاهی از کلمات،نمی توانند حرف بزنند.
ب: ارادی بودن: کنش انسانی تنها با آگاهی انسان پدید می‌آید. انسان علاوه بر آگاهی، باید انجام فعالیتی را اراده و انتخاب کند. کارهایی که بدون اراده از انسان سر می‌زنند، کنش انسانی خوانده نمی شوند ممکن است فردی به صحیح بودن کاری آگاه باشد ولی تصمیم به انجام آن نگیرد یا بر عکس به غلط بودن کاری آگاه باشد ولی تصمیم بگیرد آن را انجام دهد.
ج: هدفدار بودن: هر فعالیت انسان با قصد و هدف خاص انجام می شود؛ هر چند این فعالیت‌ها در برخی موارد به مقصود نمی رسد.
فردی که به رودخانه‌ای قدم می گذارد قصد ماهی‌گیری دارد یا می‌خواهد سردی و گرمی آب را متوجه شود یا می‌خواهد یا نمی‌خواهد از رودخانه عبور کند…
و: معنادار بودن: کنش انسانی با توجه به آگاهی‌ای که بر اساس آن شکل می‌گیرد و هدفی که دنبال می‌کند، دارای معنای خاصی است، به همین دلیل، کنش‌های انسانی را بدون توجه به معنای آن ما نمی توانیم بشناسیم، برای نمونه سخن گفتن فقط صداهایی نیست که با اراده و آگاهی از دهان خارج می‌شود، بلکه مجموعه معناهایی است که به وسیله‌ی صداها به دیگری منتقل می شود.
ه: تناسب داشتن موقعیت‌های زمانی، مکانی و اجتماعی:
کنش انسانی در موقعیت‌های مختلف تفاوت دارد برای مثال، کنش یک فرد در دروان کودکی با کنش او در دوران بزرگ‌سالی فرق دارد، یا چگونگی برخورد آدمی با آشنایان، یا برخورد او با افراد ناآشنا تفاوت می کند.
کنش انسانی دو نوع پیامد دارد:
اول پیامدهای ارادی؛ این پیامدها به اراده افراد انسانی یعنی خود کنشگر یا افراد دیگر وابسته است.
چرا؟ باید افراد به جنبه‌های به ظاهر بی اهمیت رفتار اجتماعی علاقمند باشند. گذشتن از کنار کسی در خیابان. یا رد و بدل کردن چند کلمه با دوستی، فعالیت‌های کوچک و کم اهمیت به نظر می‌رسد، کارهای که ما هر روز به دفعات بی‌شمار انجام می دهیم بی آنکه نیازی به اندیشیدن درباره‌ی آنها داشته باشیم. در واقع، مطالعه‌ی این گونه شکلهای به ظاهر بی‌اهمیت. کنش متقابل اجتمای دارای اهمیت زیادی در جامعه‌شناسی است، و نه تنها به هیچ‌وجه کم اهمیت نیست که یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های پژوهشی جامعه شناسی است.
مطالعه‌ی کنش متقابل اجتماعی روزانه به دو دلیل بسیار مهم است.
1- کارهای عادی زندگی روزانه، که ما را در کنش متقابل چهره و کم و بیش دائمی با دیگران می‌کنند، قسمت اعظم فعالیت‌های اجتماعی ما را شکل می‌دهند.
2- مطالعه‌ی کنش متقابل اجتماعی در زندگی هر روزه به روشن کردن نهادها و نظام‌های اجتماعی بزرگتر کمک می کند. در واقع، همه‌ی نظام‌های بزرگ اجتماعی به الگوهای کنش متقابل اجتماعی که در جریان زندگی روزانه مان انجام می دهیم بستگی دارد.
نشان دادن این موضوع دشوار نیست یعنی زود گذرترین نوع کنش متقابل اجتماعی که می توان تصور کرد. هنگامی که چنین رخدادی را مستقلاً در نظر بگیریم شاید چندان ارتباط مستقیمی با شکلهای بزرگ و دایمی‌تر سازمان اجتماعی نداشته باشد. اما وقتی بسیاری از این گونه کنش های متقابل اجتماعی را در نظر بگیریم، دیگر چنین نیست. ویژگی‌های بسیار فراگیر زندگی اجتماعی از طریق بی توجهی مدنی و سایر شیوه‌های کنش متقابل که ما به کمک آنها با بیگانه‌ها رابطه برقرار می‌کنیم، حفظ می شوند. در جوامع امروزی بیشتر مردم در شهرهای کوچک و بزرگ زندگی می‌کنند ودایماً با دیگران، بی آنکه آنها را بر پایه‌ی روابط شخصی بشناسند، کنش متقابل دارند. بی‌توجهی مدنی یک از وسائلی است که به زندگی بشری با جمعیتهای پر جنبش و شتابانش، و بسیاری تماس‌های زودگذر و غیر شخصی،‌خاصیت ویژه‌اش را می دهد (گیدنز، 1389: 229-118)
تعریف کنش انسانی
اگر به اطراف خود بنگریم، متوجه می‌شویم که هر کس و هر چیز در حال انجام کاری است. خود ما نیز در همه حال به فعالیتی مشغولیم، حتی در خلوت درباره‌ی امور مختلف فکر می کنیم در جهان، تمامی موجودات کاری انجام می دهند، ابر در آسمان حرکت می‌کند. آب در جویبار روان است، درخت برگ و بار می‌دهد، خون در رگ‌های آدمی می‌چرخد، کشاورزی به کشت و زرع می‌پردازد و ما نیز به کار و کوشش و فعالیت های روزانه‌ی خود می‌پردازیم.
زمینه‌ی لازم برای نقش‌های اجتماعی به وجود می‌آورند و نظام اجتماعی خرد و کلان و نیز به وسیله‌ی کنش‌های اجتماعی متقابل شکل می‌گیرد.
هر یک از پدیده‌های اجتماعی در تناسب با دیگر پدیده های اجتماعی شکل می گیرد. مثلاً هر کنش یا هنجارهای خاص سازگار است. در جامعه ای که نوعی از هنجارهای اجتماعی استقرار یافته است. کنش هایی که ناسازگار با آن هنجارها باشد. نابهنجار شمرده می‌شوند هر کنش بر اساس نیت، هدف و معنای خاصی شکل می‌گیرد. نیت و هدف کنشگر باارزش‌های مورد نظر او مناسبت دارد. ارزش‌های اجتماعی – که همان ارزش‌های مورد قبول جامعه است – نیز کنش‌هایی متناسب با خود را می‌طلبند. ارزش‌های اجتماعی از کنش‌هایی حمایت می کنند که متناسب با آن‌ها باشند و کنش‌هایی را که متناسب با ارزش‌هایی ناشناخته و مغایر باشند، کنترل می کنند؛ یعنی. کنترل اجتماعی و جامعه پذیری نیز، متناسب با باورها، ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی است. نظام اجتماعی برآیند سایر پدیده‌های اجتماعی است. در این نظام، پدیده‌های مختلف اجتماعی دارای تاثیر متقابل هستند. اگر پدیده‌های خرد اجتماعی از نسبتی هماهنگ برخوردار باشند، نظام اجتماعی کلان از انسجام برخوردار است و اگر پدیده‌های خرد، از جمله خرده نظام‌ها، مثل نظام تعلیم و تربیت و نظام اقتصادی و سیاسی، ناسازگار عمل کنند، نظام اجتماعی کلان، متناسب با آن ناسازگاری‌ها دستخوش تغییراتی خواهند شد (بروس کوئن، 102:1380)
کنش متقابل زیستی و فرهنگی:
فرایند اجتماعی شدن، در آغاز تولد و با مراقبت‌های اولیه از نوزاد آغاز می‌شود. چنانکه می دانیم، کودک انسان کاملا بی حفاظ و وابسته به افراد پیرامون خویش است. غذا، لباس و سرپناه او را باید دیگران آماده کنند- نیاز به محبت و توجه و تماس کودک با دیگران نیز به همان اندازه مهم است. آزمایش‌های علمی نشان داده است که اگر بچه میمون‌ها را از مادرشان جدا کنیم و در تنهایی نگه داریم، به صورت بهنجار رشد نخواهد کرد. اگر چه آزمایش‌های مشابهی در مورد کودک انسان صورت نگرفته است، اما انتظار می‌رود که در وضع مشابه، کودک انسان نیز واکنش مشابه داشته باشد و از رشد طبیعی بازماند.
مثال: یکی از روانشناسان، به نام ماری مارلو، در آزمایش‌هایی که به عمل آورد، دریافت که نوزاد میمون‌ها نیاز شدید و آشکاری به تماس بدنی با مادر خود دارد. بچه میمون‌ها در تنهایی و دور از مادرشان نگهداری می شوند، دو «مادر» عروسکی در دسترسشان قرار گرفت. یکی از آنها به یک باطری بسته شده و دیگری با پارچه نرم پوشیده شده بود.
دانشمندان از اینکه می دیدند بچه میمون‌ها به آن «مادر» عروسکی که با پارچه نرم پوشیده شده بود بشدت دلبستگی پیدا کرده‌اند، شگفت زده شدند، چون نسبت به عروسک دیگر کمتر علاقه نشان می‌دادند. احساس نیاز آنها به عروسک پارچه‌ای نرم بیش از نیازشان به غذا بود. هیچکدام میمون‌هایی که به این ترتیب نگهداری می شدند نتوانستند به طور طبیعی رشد کنند. (بروس کوئن، 105:1380)شاید برخی از مکانیسم های کنش متقابل اجتماعی که توسط گافمن، گارفینکل و دیگران تحلیل شده‌اند عمومیت داشته باشد، اما بسیاری از آنها چنین نیستند. برای مثال، فراهم آوردن نشانه‌گذارها، برای دادن علامت آغاز و پایان برخورد ما، بدون در نظر گرفتن ویژگی کنش متقابل انسانی در همه جاست وسایل گوناگونی که برای سازماندهی برخورد ما به کار می روند نیز در همه‌ی اجتماعات انسانها یافت می شوند – مانند بدن را به حالت روی گردانده از دیگران نگاه داشتن به هنگام تشکیل یک جمع مشغول گفتگو. با وجود این، از بسیاری از لحاظ زندگی هر روزه ما در جوامع امروزی غربی با زندگی مردم در فرهنگ‌های دیگر بسیار متفاوت است. برای مثال، بعضی جنبه‌های بی توجهی مدنی با رفتار اعضای جوامع بسیار کوچک اساساً ارتباط است که در آنها بیگانه‌ای وجود ندارد و محیط‌هایی نیز که در آن بیش از تنی چند ممکن است در یک زمان با همدیگر باشند، اگر وجود داشته باشند، بسیار معدود است. بسیاری از موضوعات بحث بی‌توجهی مدنی گافمن و جنبه‌های دیگر کنش متقابل اجتماعی، اساساً مربوط به جامعه‌هایی است که در آنها تماس با بیگانه‌ها امری عادی است. زندگی روزانه‌ی ما به طور اساسی به وسیله‌ی تغییرات مربوط به صنعت گرایی، شهرگرایی و ظهور و توسعه‌ی دولت‌های امروزی شکل گرفته است. یک مثال به نشان دادن برخی تفاوت‌های میان کنش متقابل اجتماعی در جوامع امروزی و سنتی کمک خواهد کرد. یکی از کم توسعه یافته‌ترین فرهنگ‌ها از نظر تکنولوژی که در جهان باقی مانده فرهنگ کونگ، «Kung» است. ( که گاه بوشمن نیز خوانده شده‌اند)، که در ناحیه‌ی صحرای کالاهاری و بوتسوانا و نامبیا، در آفریقای جنوبی زندگی می کنند. شیوه‌ی زندگی آنها، به علت تأثیرات خارجی در حال دگرگونی است. اما ما الگوهای سنتی آنها را مورد بحث قرار خواهیم داد.
کونگ ها به صورت گروه‌های سی یا چهل نفره در سکونتگاه‌های موقتی نزدیک گودال‌های آب زندگی می‌کنند. غذا در محیط آنها کم است و آنها باید مسافت زیادی را برای یافتن آن بپیمانید. این گونه راهپیمایی به طور متوسط بیشترین زمان را در روز اشغال می کند. زنان و کودکان اغلب در اردوگاه می مانند، اما بسیاری از اوقات تمام گروه ممکن است همه‌ی روز را به راهپیمایی بگذرانند. اعضای جامعه گاهی در طول یک روز در منطقه‌ای به وسعت 100 مایل مربع پراکنده می شوند، و شب برای خوردن و خوابیدن به اردوگاه بر می‌گردند. مردان به ویژه ممکن است در بیشتر طول روز تنها یا در گروه‌های دو سه نفره باشند. اما هر سال در فصل معین این جریان عادی فعالیت‌های روزانه‌ی آنها تغییر می‌کند: یعنی فصل بارانی زمستان که آب فراوان است و غذا آسانتر به دست می‌آید. زندگی روزانه کونگ‌ها در این مدت پیرامون شرکت در شعایر و مراسم، که تدارک و اجرای آنها بسیار وقت گیر است، متمرکز می‌شوند. (گیدنز: 1389: 142-141)
جنیره و فرهنگ در زندگی اجتماعی روزانه، معمولاً توجه زیادی به نگهداری و حفظ کردن آبروی یکدیگر نشان می دهیم.
بیشتر آنچه را که معمولاً «ادب» یا «نزاکت» در گردهم آیی‌های اجتماعی می نامیم شامل خودداری از صحبت درباره‌ی جنبه‌هایی از رفتار است که ممکن است در غیر این صورت منجر به از دست رفتن آبرو شود. آداب دانی نوعی تدبیر حفاظتی است که هر یک از دو طرف با این انتظار به کار می‌برند که، در مقابل ضعفهای خودشان تعملاً در معرض دید عموم قرار نخواهد گرفت، همه‌ی ما بی آنکه بدانیم. در کنش متقابل که با دیگران داریم حالت چهره وضع و حرکات بدن را به دقت و به طور مداوم کنترل می‌کنیم بعضی از افراد در کنترل حالت چهره و سازماندهی ماهرانه‌ی کنش متقابل با دیگر متخصص هستند. مهارتهای دیپلماتها، به عنوان مثال،‌عیناً شامل این گونه ویژه‌کاری است. یک دیپلمات خوب باید بتواند در حالی که کاملاً آسوده و آرام به نظر می رسد – بادیگران که ممکن است با عقایدشان موافقت نداشته یا حتی به نظرش نفرت انگیز برسد- کنش متقابل داشته باشد. میزان موفقیت در این امر می‌تواند در سرنوشت تمامی ملتها موثر باشد. به عنوان مثال دیپلماسی ماهرانه می تواند تیرگی روابط میان ملتها را بر طرف کرده و ازجنگ جلوگیری کند. (گیدنز: 1389: 122-121)

متن کامل و مطالب مشابه در سایت هماتز

« (Previous Post)
(Next Post) »

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *