متن کامل پایان نامه را در سایت منبع fuka.ir می توانید ببینید متن کامل پایان نامه را در سایت منبع 2 fuka.ir می توانید ببینید

*231

متن کامل پایان نامه را در سایت منبع fuka.ir می توانید ببینید

به نام خدا
وزارت علوم، تحقیقات وفناوری

دانشگاه سوره
دانشکده فرهنگ و ارتباطات
پایان نامه تحصیلی درمقطع کارشناسی ارشد
رشته:
تبلیغ و ارتباطات فرهنگی
عنوان:
بررسی ظرفیت های موسیقی پاپ در تبلیغات دینی
استاد راهنما: جناب آقای دکتر مسعودکوثری
استاد مشاور: جناب آقای دکتر حسن خجسته
استاد داور: جناب آقای دکتر عبدا… گیویان
دانشجو: احمد کهربائی
شهریورماه 1393
چکیده
موسیقی مردم پسند به عنوان هنری روزآمد و محل تلاقی ابزارهای نوین موسیقایی، رسانه های مختلف و بازارهای فرهنگی مدرن با مخاطبانی گسترده، محملی را برای مطالعات میان رشته ای فراهم آورده است، که از خلال آن می توان به شناختی درباره جامعه، به ویژه گروه های جوان آن نائل آمد.
در این رساله، محقق سعی نمود با استفاده از روش نظریه داده بنیاد، ابعاد مذهبی و تبلیغی موسیقی مردم پسند و فرایند بهره برداری دینی از آن را، در رسانه های مختلف مورد مطالعه قرار دهد. بدین منظور، ابتدا با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، ادبیات پژوهش مورد بررسی و کدگذاری و سپس در مصاحبه با متخصصان و مخاطبان به دادهایی نظری دست یافتیم، تا در نهایت با مراجعه به یادداشت های نظری حین انجام پژوهش، از میان آنها کدهایی محوری را برای مفهوم پردازی های بعدی انتخاب نماییم.
در مرحله آخر، بعد از اشباع نظری داده ها، مقوله های انتزاع شده از داده ها، حول یک مفهوم مرکزی که قدرت توضیح دهندگی دارد، یعنی ماهیت یا بُعد غیر موسیقایی موسیقی مردم پسند، مدل مفهومی بهره برداری دینی از موسیقی مردم پسند را شکل داد. به عبارت دیگر، برخلاف پنداشت های عامیانه که ظرفیت های موسیقایی موسیقی مردم پسند را موجب بهره برداری گسترده از موسیقی مردم پسند در تبلیغات رسانه ای دینی می دانند، این ویژگی های غیر موسیقایی موسیقی مردم پسند هستند، که موجد بهره برداری های روز افزون مذهبی از این هنر-رسانه در جامعه و رسانه ها جمعی می گردند.
کلید واژه:
موسیقی مردم پسند، رسانه های جمعی، بهره برداری دینی، بُعد غیر موسیقایی، تبلیغات دینی
چکیده
فهرست
فصل اول: کلیات
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………… 10
طرح مسئله………………………………………………………………………………………………………………………………….. 11
بیان ضرورت تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………. 13
پرسش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………… 14
روش شناسی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………… 15
چارچوب نظری …………………………………………………………………………………………………………………………… 17
مفاهیم…………………………………………………………………………………………………………………………………………. 18
دین………………………………………………………………………………………………………………………………. 18
1-7-1-2. دین در اسلام……………………………………………………………………………………………… 19
1-7-2. تبلیغات……………………………………………………………………………………………………………………….. 20
تبلیغات دینی……………………………………………………………………………………………. 21
تبلیغات رسانه ای دین……………………………………………………………………………… 22
1-7-3. فرهنگ مردم پسند…………………………………………………………………………………………………… 23
موسیقی مردم پسند…………………………………………………………………………………………………. 24
1-7-4-1. موسیقی مردم پسند ایرانی…………………………………………………………………….. 26
1-7-4-2. موسیقی دورگه………………………………………………………………………………………… 27
1-7-4-3. موسیقی مردم پسند در تبلیغات دینی……………………………………………………. 28
1-8. پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………… 29
فصل دوم: ادبیات پژوهش
2-1. مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………… 34
2-2. دین و موسیقی……………………………………………………………………………………………………………………………… 34
2-2-1. موسیقی در اسلام……………………………………………………………………………………………………………. 36
2-2-1-1. غنا و موسیقی در اسلام………………………………………………………………………………………….. 37
2-2-2. موسیقی در کلیسا…………………………………………………………………………………………………………………….. 40
2-2-3. موسیقی در یهودیت…………………………………………………………………………………………………………………. 40
2-2-4. تفاوت موسیقی در اسلام و مسیحیت……………………………………………………………………………………… 41
2-2-5. تاریخچه و گفتمان موسیقی جهان………………………………………………………………………………………….. 42
2-3. دین و رسانه………………………………………………………………………………………………………………………………….. 43
2-3-1. تبشیرگرایان……………………………………………………………………………………………………………………… 44
2-3-2. رسانه های الکترونیک………………………………………………………………………………………………………. 44
2-3-3. تبلیغات رسانه ای دین یا رسانه شدن دین……………………………………………………………………… 45
2-4. معنا در موسیقی………………………………………………………………………………………………………………………….. 46
2-4-1. مولفه های معنا ساز……………………………………………………………………………………………………………….. 47
2-5. موسیقی مردم پسند……………………………………………………………………………………………………………………. 48
2-5-1. تاریخچه موسیقی مردم پسند…………………………………………………………………………………………. 48
2-5-2. فناوری و موسیقی مردم پسند……………………………………………………………………………………. 50
2-5-3. کارکردهای موسیقی ……………………………………………………………………………………………………… 51
2-5-4. موسیقی مرم پسند و رسانه ها………………………………………………………………………………………. 54
2-5-4-1. رادیو و موسیقی مردم پسند…………………………………………………………………………. 54
2-5-4-2. تلویزیون و موسیقی مردم پسند…………………………………………………………………… 55
2-5-4-3. اینترنت و موسیقی مردم پسند…………………………………………………………………….. 57
2-5-5. سازهای موسیقی پاپ ………………………………………………………………………………………………… 58
2-5-6. اهمیت و نقش ترانه در موسیقی مردم پسند……………………………………………………………… 59
2-5-7. سیاست گذاری در موسیقی مردم پسند…………………………………………………………………….. 61
2-6. ادبیات و رویکردهای نظری………………………………………………………………………………………………………. 62
2-6-1. مطالعات فرهنگی………………………………………………………………………………………………………… 63
2-6-1-1. مطالعات موسیقی مردم پسند……………………………………………………………………………….. 64
2-6-1-1-1. فرهنگ فرهیخته و موسیقی مردم پسند…………………………………………………….. 65
2-6-1-1-2. موسیقی مردم پسند و جامعه توده ای………………………………………………………… 66
2-6-1-1-3. رویکرد اقتصاد سیاسی…………………………………………………………………………………. 66
2-6-1-1-4. ساختارگرایی و موسیقی شناسی…………………………………………………………………. 68
2-6-1-1-5. فرهنگ باوری و موسیقی مردم پسند………………………………………………………….. 69
2-6-1-1-6. راک پسا مدرن……………………………………………………………………………………………… 70
2-6-1-2. نظریه انتقادی آدورنو به موسیقی مردم پسند……………………………………………………… 71
2-6-1-3. تولید فرهنگ یا فرهنگ تولید……………………………………………………………………………… 72
2-6-1-4. شرکت های تولید موسیقی مستقل………………………………………………………………………. 73
2-6-1-5. تقاضا برای خلاقیت……………………………………………………………………………………………… 73
2-6-1-6. فرهنگ تولید……………………………………………………………………………………………………….. 74
2-7. مخاطب در موسیقی مردم پسند……………………………………………………………………………………………. 77
فصل سوم: روش شناسی پژوهش
3-1. مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………… 84
3-2. روش تحقیق کیفی………………………………………………………………………………………………………………… 85
3-3. روش داده بنیاد……………………………………………………………………………………………………………………… 86
3-4. گردآوری داده ها……………………………………………………………………………………………………………………. 87
3-4-1. مصاحبه نیمه استاندارد………………………………………………………………………………………………. 88
3-4-2. مصاحبه با متخصصان…………………………………………………………………………………………………. 89
3-5. روش نمونه گیری پژوهش……………………………………………………………………………………………………… 90
3-6. تحلیل داده ها………………………………………………………………………………………………………………………….. 91
3-6-1. کدگذاری نظری…………………………………………………………………………………………………………. 91
3-6-2. کدگذاری…………………………………………………………………………………………………………………… 91
3-7. تحلیل محتوای کیفی…………………………………………………………………………………………………………….. 93
3-8. روش انجام پژوهش……………………………………………………………………………………………………………….. 94
3-8-1. داده ها بدست آمده از مصاحبه ها……………………………………………………………………………………. 94
3-8-2. تحلیل محتوای کیفی ادبیات پژوهش………………………………………………………………………………. 95
3-9. یاداشت های نظری پژوهشگر………………………………………………………………………………………………… 96
فصل چهارم: یافته های پژوهش
4-1. مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………….. 98
4-2. کدهای محوری…………………………………………………………………………………………………………………… 99
4-2-1. کدهای محوری ادبیات پژوهش……………………………………………………………………………… 99
4-2-2. کدهای محوری مصاحبه با متخصصان و گروه های مخاطب………………………………… 103
4-2-3. کدهای محوری یادداشت های نظری……………………………………………………………………. 109
4-3. مفاهیم اکتشافی……………………………………………………………………………………………………………….. 143
4-3-1. رسانه بودگی…………………………………………………………………………………………………………… 143
4-3-2. مخاطب فعال…………………………………………………………………………………………………………. 144
4-3-3. شرایط بازار…………………………………………………………………………………………………………….. 144
4-3-4. تولید سازمانی………………………………………………………………………………………………………… 145
4-3-5. نظام غیرموسیقایی( نظام چند نشانه ای)……………………………………………………………… 146
4-3-6. زبان قابل ترجمه و ارتباطی ترانه…………………………………………………………………………… 148
4-4. مقوله های اکتشافی…………………………………………………………………………………………………………… 149
4-4-1. ساختار انعطاف پذیر…………………………………………………………………………………………….. 149
4-4-2. ساختار تغییر پذیر……………………………………………………………………………………………….. 149
4-4-3. ساختار ارتباطی………………………………………………………………………………………………….. 150
4-4-4. ساختار ساده……………………………………………………………………………………………………….. 152
فصل پنجم: نتیجه گیری
5-1. مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………. 155
5-2. نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………… 157
5-3. نظریه نهایی……………………………………………………………………………………………………………………….. 168
5-4. محدودیت های پژوهش…………………………………………………………………………………………………….. 169
5-5. پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………. 170
فهرست جداول:
جدول(4-1) کدهای محوری تحلیل محتوای کیفی…………………………………………………………………… 131
جدول(4-2) کدهای محوری مصاحبه ها…………………………………………………………………………………….. 132
جدول(4-3) کدهای محوری یادداشت های نظری……………………………………………………………………… 133
جدول(4-4) مفاهیم اکتشافی……………………………………………………………………………………………………… 135
جدول(4-5) مقوله های اکتشافی…………………………………………………………………………………………………. 135
جدول(4-6) مقوله های قطبی……………………………………………………………………………………………………… 136
جدول(4-7) کدهای انتخابی……………………………………………………………………………………………………….. 136
جدول(4-8) مقوله مرکزی………………………………………………………………………………………………………….. 137
جدول(4-9) شرایط علّی……………………………………………………………………………………………………………… 138
جدول(4-10) زمینه…………………………………………………………………………………………………………………….. 140
جدول(4-11) عوامل مداخله گر………………………………………………………………………………………………….. 141
جدول(4-12) کنش ها/واکنش ها……………………………………………………………………………………………….. 142
جدول(4-13) نتایج و پیامدها……………………………………………………………………………………………………… 143
جدول(5-1) مدل مفهومی………………………………………………………………………………………………………….. 156
فهرست منابع
منابع فارسی………………………………………………………………………………………………………………………………… 172
منابع انگلیسی……………………………………………………………………………………………………………………………… 174
ضمیمه.
پرسش های نیمه استاندارد مصاحبه ها……………………………………………………………………………………… 176
متن تعدادی از مصاحبه ها…………………………………………………………………………………………………………. 179
فصل اول: کلیات پژوهش
1-1 مقدمه
تبلیغ از گذشته تاکنون همواره امری حیاتی برای گسترش هر اندیشه ای بوده است. در هر دوره ای، با توجه به اقتضائات زمان، تبلیغات با ابزارهای مختلف و به شیوه های گوناگون مورد بهره برداری افرادی قرار می گرفت که قصد گسترش طرز تفکر و سبک زندگی و در مجموع انتقال دیدگاه های خود به دیگران را داشته اند. با پیچیده شدن این شیوه ها در دوران مدرن و پسامدرن شیوه های مختلفی در تبلیغات به وجود آمده است و هم زمان از ابزار های گوناگون و متنوعی در این زمینه استفاده می شود. چه در بعد نرم افزاری و چه سخت افزاری. استفاده از رسانه های گوناگون و مدرن و بهره گیری از هنر های جدید یکی از چندین روش جدید تبلیغات در این دوران است. تبلیغات که در گذشته اصطلاحی محدود به فعالیت نهاد های دینی بود خود را ازکلیسا در غرب و نهاد های مذهبی درسراسر جهان جدا کرده است و رسانه های متنوع با شیوه های گوناگون و اهداف مختلف عهده دار فعالیت های تبلیغی شده اند.. به طوری که در جهان امروز گسترش هر اندیشه و مکتبی تنها با کمک گرفتن از رسانه های جمعی امکان پذیر است.
یکی از هنر هایی که در ابتدای قرن بیستم شکل اساسی خود را یافت و در نیمه های قرن بیستم در بازارهای جهانی استیلا پیدا کرد و توانست خود محور ایجاد بعضی از تغییرات در مورد تحلیل موضوعات فرهنگی شود موسیقی مردم پسند است. موسیقی مردم پسند با توجه به ظرفیت هایی که در شکل داشت، امکاناتی را در اختیار افراد و نهاد ها قرار داد تا در زمینه های مختلف از آن بهره برداری کنند. یکی از این زمینه ها تبلیغات است. موسیقی به طور عام و موسیقی مردم پسند به صورت خاص به دلیل آنچه در معناشناسی موسیقی از آن به تداعی یاد می شود و نیز به دلیل سایر ظرفیت های نهفته توانست در امر تبلیغ کالاهای تجاری بسیار موفق عمل نماید. زیبایی های همراه با این گونه از موسیقی و جلوه های بصری، مخاطبان موسیقی مردم پسند و اقبال جوانان به این گونه از موسیقی سبب شد تا بسیاری از صاحبان شرکت های تبلیغاتی موسیقی مردم پسند را ابزار خوبی برای استفاده در تبلیغات بدانند و از آن استفاده روز افزونی در تبلیغ کالاهای خود داشته باشند.
اما، دایره قدرت و بهره برداری از موسیقی مردم پسند در تبلیغات به حوزه تجارت محدود نشد و در سایر امور تبلیغاتی نیز بسیار مورد توجه قرار گرفت. محقق در این رساله با استفاده از روش داده بنیاد بر مبنای مطالعات زمینه ای و نیز مصاحبه با متخصصان و مخاطبان این موسیقی، در پی درک عمیق تری از این ظرفیت ها و نحوه ی تعامل این دو حوزه است .
1-2 طرح مسئله
در جهان کنونی به فراخور تغییرات فرهنگی و فناورانه، عرصه تبلیغات به شکلی اساسی دچار تحول شده است. به تبع این تحولات یکی از شاخه های مهم آن یعنی تبلیغات دینی نیز ابعاد متفاوتی پیدا نموده و همواره در حال بهره گیری از رسانه های جدید است. از طرفی هنر به صورت عام و موسیقی پاپ به شکلی که در این رساله مورد نظر است هر روز بیشتر از گذشته محل مراجعه متخصصانِ تبلیغات دینی قرار می گیرد و دلالت های متفاوت این نوع بهره برداری، محملی را برای مطالعات میان رشته ای فراهم می آورد. به نظر استوری(1389) اهمیت تردید ناپذیر فرهنگی و اقتصادی موسیقی مردم پسند باعث شده است تا این نوع موسیقی به نحو مرکزی تری در کانون توجه مطالعات فرهنگی قرار گیرد.
حضور این نوع از موسیقی در زندگی روزمره و مصرف روز مره ی آن باعث شده است که خواسته یا نا خواسته در امر تبلیغ دین نیز جایگاهی مهم پیدا نماید و با تغییر در رویکرد های تبلیغ دین، موسیقی مردم پسند نیز تا حدودی جایگاه خود را در این حوزه تثبیت نموده و به یکی از ابزار هایی تبدیل شده است، که هر روزه در گستره ی امر تبلیغات دینی مانند سایر عرصه های تبلیغات مورد بهره برداری قرار می گیرد.
مسئله محقق در این رساله کشف ظرفیت های نهفته ای است که منجر به چنین بهره برداری هایی شده است تا با شناخت آنها، به درکی از ارتباط بین موسیقی مردم پسند و تبلیغ دین دست یابد. در واقع اینکه این نوع از موسیقی در امر تبلیغ دینی چه کارکردی پیدا می کند و آیا می تواند اساساً در شمار یکی از ابزار های امر تبلیغ درآید یا خیر، از پرسش های مورد نظر در تحقیق است.
از دیگر مسائل مطرح در این تحقیق در حوزه مخاطب و رسانه است؛ این که مخاطب چه دریافتی از موسیقی مردم پسند در تبلیغات دینی دارد و آیا مخاطب از موسیقی مردم پسند با زمینه های دینی برداشتی مذهبی دارد؟ و آیا این نوع موسیقی به مخاطب کمک می کند تا با مفاهیم دینی ارتباط عمیق تری برقرار کند یا خیر؟
در آخر محقق به بحث سیاست گذاری موسیقی مردم پسند در رسانه خواهد پرداخت و در پی یافتن پاسخ این سوال است که چگونه و در چه رسانه ای می توان از ظرفیت های موسیقی مردم پسند در امر تبلیغ دینی استفاده نمود.
1-3 بیان ضرورت تحقیق
یکی از مسائل مهم در جامعه کنونی لزوم پرداختن به موضوعات مطرح در علوم اجتماعی از منظر بین رشته ای است. مطالعه بین رشته ای به محقق کمک خواهد کرد تا با دیدی وسیع تر پدیده ی مورد نظر را مورد ارزیابی قرار دهد و به افق های تازه تری درباره موضوع تحقیق دست یابد. مطالعه بین رشته ای در علوم اجتماعی زمینه ای است که امروزه در رشته ی مطالعات فرهنگی جای خود را باز کرده است و بسیاری از تحقیقات در حوزه رسانه ها و ارتباط آن با سایر زمینه های علوم اجتماعی در بستر این رویکرد مطالعاتی انجام می گیرد.
موسیقی پدیده ای است که از دیر باز همراه انسان بوده است و به انحاء مختلف و در گونه های متنوع و دوره های مختلف در زندگی انسان ظهور و بروز داشته و همواره ابزاری مناسب برای بیان عقاید و اندیشه های انسان بوده است. از این رو همواره برای اندیشمندان و فلاسفه در اعصار و قرون مختلف مورد نظر بوده است و می توان گفت هیچ اندیشمند بزرگی از کنار این پدیده به سادگی عبور نکرده است. دنورا(2003):
موسیقی قدرت دارد یا بسیاری بر این باورند. درگذر زمان و فرهنگ ها موسیقی به اعتقادات، شفا بخشی، فساد و بسیاری دیگر از موضوعات متغیر ربط داده شده است. اندیشه ای که در پس این ربط دادن ها نهفته ،این است که موسیقی بر روی آگاهی، بدن و احساسات کنش دارد. در مقابل این نظر دیدگاهی است که می گوید موسیقی به دلیل آنچه می تواند انجام دهد باید در معرض کنترل و تعدیل باشد.
از میان ژانرهای مختلف موسیقی، موسیقی مردم پسند به دلیل اهمیتی که در چند دهه اخیر در جامعه جهانی و نیز جامعه ی ایران پیدا کرده است، موضوع خوبی برای این نوع از تحقیق است. به گونه ای که با پرداختن به زوایای مختلف این ژانر جدید موسیقایی، بسیاری از واقعیت های پنهان در فرهنگ و اجتماعات جدید برای محققین روشن شده است. می توان گفت موسیقی مردم پسند یکی از مولفه های هر فرهنگی است که با بررسی آن محقق به شناخت عناصری ناپیدا در حوزه ی فرهنگ رهنمون می شود.
از این رو محقق در این رساله با استفاده از تحقیقات گسترده ای که تاکنون در مورد این کارکرد ها و ظرفیت ها صورت گرفته است سعی دارد تا از منظر مطالعات فرهنگی به بررسی ظرفیت ها ی یک از انواع رایج موسیقی در تبلیغ دین بپردازد. موسیقی مردم پسند با ظرفیت ها ی شناخته شده و بعضا ناشناخته ی خود امکاناتی را در اختیار افراد قرار می دهد تا با استفاده از این ظرفیت ها و شناخت این گونه از موسیقی در امر تبلیغ با ابزار های اثر بخش و روزآمدی روبرو باشند.
1-4 پرسش تحقیق
اولین و یکی از مهمترین مراحل تحقیق کیفی، که تضمین کننده ی موفقیت آن است اما غالباً در اجرای روش های مختلف نادیده گرفته می شود نحوه صورت بندی پرسش های تحقیق است. پرسش های تحقیق حکم دری را دارند که به روی حوزه تحت مطالعه گشوده می شود. این که جد و جهد های تجربی پاسخی به همراه داشته باشد یا خیر به نحوه صورت بندی چنین سوال هایی باز می گردد. همچنین به تصمیم گیری درباره ی این که کدام یک از روش های برای مطالعه ی خاص مناسب اند(فلیک، 1391).
شیوه طرح پرسش پژوهش بسیار اهمیت دارد؛ زیرا همین پرسش، روش هایی را که باید برای رسیدن به پاسخ دنبال شود، تا حد زیادی تعیین می کند. پرسش پژوهش در مطالعه کیفی جمله ای است که پدیده را که باید مطالعه شود، مشخص می کند. پرسش در پژوهش کیفی می گوید پژوهشگر مشخصاً چه چیزی را می خواهد در مورد موضوع بداند (استراوس و کربین،1390).
باید پرسش های تحقیق را به صورت عینی صورت بندی کنید تا بدین ترتیب مشخص شود که تماس ها و ملاقات های میدانی قرار است چه چیزی را را روشن کنند(فلیک،1391).
معیار اساسی ارزیابی پرسش تحقیق عبارت است از منطقی بودن و وضوح آن و نیز این که آیا می توان در چار چوب محدود منابع موجود به آن پاسخ داد یا خیر.(فلیک،1391)
پرسش اصلی در این رساله این است که موسیقی مردم پسند چه ظرفیت هایی برای انتقال مفاهیم و ارزشهای دینی به مخاطب دارد؟
پرسش دیگر به دریافت این نوع موسیقی از سوی مخاطب نظر دارد؛ اینکه مخاطب در برابر این نوع از موسیقی چه عکس العملی دارد؟ و این موسیقی چه معنایی را برای مخاطب ایجاد می کند؟
پرسش سوم تحقیق درباره چگونگی استفاده از موسیقی مردم پسند دینی در رسانه هاست. این نوع از موسیقی به دلیل ویژگی هایی که دارد در رسانه های مختلف، اثر بخشی های متفاوتی دارد. محقق برای شناخت رسانه ای که بیشترین اثر بخشی را دارد سوال دیگری با رویکرد سیاست گذارانه مطرح می کند که نهایتا به شناخت رسانه ای بهتر در مورد موضوع تحقیق منجر خواهد شد.
1-5 روش شناسی تحقیق
روش تحیقی این رساله روش کیفی خواهد بود و محقق با استفاده از تکنیک هایی که برای گردآوری و تحلیل داده ها در روش تحقیق کیفی وجود دارد پژوهش خود را انجام خواهد داد. تحقیق کیفی با منطق خطی سنتی تناسب ناچیزی دارد. در عوض، مراحل تجربی به هم پیوسته و دورانی این روش همان گونه که در مدل مطالعه گلیرز و اشتراوس به چشم می خورد، خصلت اکتشافی آن را به تمامی به نمایش می گذارد.(فلیک،1391)
روشی که در این مطالعه برای تدوین نظریه نهایی تحقیق استفاده خواهد شد روش داده بنیاد است. در واقع به دلیل اینکه مطالعه ی قبلی ای در این زمینه ی خاص وجود ندارد محقق از روش داده بنیاد استفاده می کند تا بتواند نظریه ی خود را که از مجموعه مطالعات و داده های اسنادی و استخراج شده از مصاحبه با متخصصان به دست می آید را شکل دهد. همانطور که استراوس و کربین(1390) بیان می دارند:
منظور از پژوهش کیفی در این روش، ساختن نظریه است. برای این منظور لازم است پرسش پژوهش به شیوه ای شکل داده شود که انعطاف و آزادی لازم را برای شناخت عمیق پدیده فراهم آورد. همچنین در این رویکرد به پژوهش کیفی این فرض وجو دارد که تمام مفهوم های مرتبط به یک پدیده، دست کم در جمعیت و محل مورد بررسی ما، هنوز شناسایی نشده اند؛ یا اگر هم شده اند، روابط میان پدیده ها درک نشده یا بسط نیافته اند.یا شاید این فرض وجود دارد که هیچ کس تا کنون پرسش پژوهش ما را دقیقاً به این شکل مطرح نکرده است؛ و بنابراین غیر ممکن است که تعیین کنیم کدام متغیر ها به این عرصه مرتبط اند و کدام نیستند. این استدلال نیاز به پرسیدن یک سوال را در ما به وجود می آورد تا پژوهشگر را قادر سازد به مسئله ای پاسخ دهد که اهمیت دارد ولی بی پاسخ مانده است. اگرچه پرسش اولیه کلی باقی می ماند، اما به تدریج در جریان پژوهش با کشف مفهوم ها و روابط شان با یکدیگر محدودتر متمرکز تر می شود. بنابراین پرسش پژوهش به صورت باز و گسترده آغاز می شود؛ البته نه آنقدر باز که همه ی حالت های ممکن را در گیرد؛ و آن قدر هم محدود و متمرکز نیست که امکان کشف را منتفی کند. پژوهش کیفی متضمن از پیش بیان کردنِ رابطه میان یک متغیر وابسته با یک متغیر مستقل نیست( امری که در پژوهش های کمی رایج است). زیرا غرض از آن آزمون فرضیه نیست.
باید اضافه نمود که به فراخور نیاز پژوهشگر به استفاده از سایر روش های کیفی، که مکمل روش اصلی تحقیق باشند، از روش تحلیل محتوای کیفی نیز استفاده شده است.
1-6 چارچوب نظری
در روش تحقیق کیفی با رویکرد داده بنیاد محقق در پی تدوین نظریه در مورد موضوع پژوهش است و این رویکرد در مورد تحقیقاتی اتخاذ می شود که هدف محقق در آن پیش از آنکه تعمیم یک نظریه و آزمون یک فرضیه باشد ساختن نظریه است. از آنجایی که تحقیق قبلی و یا دقیقاً مشابه درباره آن وجود ندارد، محقق رویکرد ساختن نظریه را در روش پژوهش خود به کار می گیرد. بنابراین می توان گفت این پژوهش بدون در نظر گرفتن چارچوب نظری پیش می رود و محقق در حین گردآوری داده ها نظریه خود را استخراج می کند، بنابراین، فرض یک چارچوب نظری برای آن صحیح نیست و مفاهیم و مبانی نظری بیشتر به عنوان عواملی حساسیت زا در این نوع پژوهش کاربرد دارند. از آنجایی که گردآوری برخی از داده های تحقیق با به کار بستن بعضی از نظریه ها امکان پذیر می شود، می توان از برخی نظریه ها استفاده نمود که به جمع آوری برخی از داده های تحقیق و دست یافتن به شناختی نسبی از موضوع تحقیق کمک خواهد نمود.
درباره موسیقی مردم پسند تقریباً همه ی صاحب نظران بر این باورند که تاکنون چارچوب نظری مشخصی برای مطالعات موسیقی مردم پسند شکل نگرفته است(نگوس وهسموندحق، 2002) و محققان هر کدام با دیدگاهی خاص و با روش هایی میان رشته ای به مطالعه ی ابعادی از این پدیده پرداخته اند.
در این رساله در بخشی که می خواهیم ظرفیت های موسیقی مردم پسند در تبلیغ دین را بشناسیم با استفاده از رویکرد داده بنیاد بر تعاریف موسیقی مردم پسند، دین و رسانه تمرکز می کنیم و با استفاده از مصاحبه هایی که بر مبنای این تعاریف و تعامل این حوزه ها با یکدیگر، ساخت می یابند به پرسش تحقیق در این بخش پاسخ می دهیم.
اما در جایی که دریافت مخاطبان از موسیقی مردم پسند دینی را مد نظر داریم بر مبنای پارادیم دریافت، دریافت مخاطبان از این نوع موسیقی را مطالعه خواهیم کرد.
در بررسی ارتباط تبلیغ دین، موسیقی مردم پسند و رسانه نیز با مطالعه ی پژوهش های صورت گرفته و بررسی دیدگاه های مختلف در ضمن مصاحبه با متخصصان و مخاطبان سعی خواهیم کرد دیدگاهی درباره تعامل این سه حوزه نظری پیدا نماییم. پرسش این بخش با تحلیل داده های استخراج شده از مجموعه ی مصاحبه با متخصصان و مصاحبه با مخاطبان پاسخ داده خواهد شد.
بنابراین، بررسی دریافت مخاطبان و مطالعه ی تعامل موسیقی مردم پسند، دین و رسانه بخشی از گردآوری داده ها را شامل می شود،که به همراه اطلاعاتی که از مصاحبه با متخصصان استخراج می شود، مجموعه داده های پژوهش را شکل می دهند؛ در نهایت نظریه ی کلی ما درباره استفاده از موسیقی مردم پسند در تبلیغ دین با تحلیل مجموعه ی این داده ها به روش داده بنیاد تدوین می شود.
1-7 مفاهیم
1-7-1 دین
از آنجایی که از واژه دین و امر دینی تلقی های متفاوتی در فرهنگ های گوناگون وجود دارد، ابتدا اصطلاح دین به معنای عام آن تعریف می شود و سپس دین در اسلام را تعریف خواهیم کرد.
در این تحقیق واژه های دین و مذهب به یک معنا مورد استفاده قرار می گیرند.
هیلنز(302:1386) دین را اینگونه تعریف می کند:
اصطلاحی کلی که در بیش تر زبان های جدید اروپایی برای مشخص کردن همه ی مفهوم های مربوط به اعتقاد به خدا(یان) و بانوخدا(یان) و نیز سایر موجوات معنوی یا دلبستگی های فرجامین فرارونده به کار برده می شود. اصطلاح همچنین مخرج مشترکی است برای نهاد ها یا هیات های نماینده ی این مفهوم ها و یا مرتبط با تبلیغات آن ها، از جمله نحوه های خاص رفتار آدمی به منزله تجربه یا پیامدی از این اعتقاد. به همین سبب است که بر مسیحیت در این مفهوم جدید برچسب دین زده می شود و اصطلاح توسعاً به سایر سنت های دینی انسان ها از قبیل اسلام، هندوییسم، و آیین بودا نیز اطلاق می شود. پیش فرض نهفته در این برچسب ها آن است که در همه ی سنت های فرهنگی همه ی دوران ها امر مشترکی وجود دارد که سخن گفتن از آن ها را به عنوان دین(ها) موجه جلوه می دهد. این پیش فرض در حقیقت سه لایه دارد: بر این فکر استوار است که این اصطلاح فقط به دوران جدید محدود نمی شود بلکه می توان آن را برای دوران های پیشین تاریخ دینی اروپا هم به کار برد؛ بر این نکته اشاره دارد که «دین» قابل اطلاق به سنت های غیر اروپایی نیز است؛ و نظام ارجاع مشترکی را در مورد همه ی آن ها به ذهن القا می کند.
1-7-1-2 دین در اسلام
اصطلاح دین در اسلام بر «دین» religion به طور کلی هم اطلاق می شود،[نه آنکه فقط بر دین اسلام اطلاق شود.] به طوری که شخص می تواند دین اسلام را دارا باشد یا یکی از دین های کهن تر پیش از وحی اسلام [مثلاً دین یهودیت یا دین مسیحیت] را.(هیلنز،304:1386)
1-7-2 تبلیغات
تبلیغات امروزه از حالت گذشته ی خود بیرون آمده و به جریانی رسانه ای در همه جای جهان تبدیل شده است. تعریف تبلیغات در منابع موجود چنین آمده است:
«تبلیغات» تلاش آگاهانه جهت اعمال سلطه یا ایجاد تغییر در نگرش ها و رفتار یک گروه از طریق کاربرد ابزارهای ارتباطی( یا در حوزه اطلاعات یا در حوزه تصویر) است. کوالتر(1985؛1962) چندین ویژگی تبلیغات را مشخص می کند: تبلیغات آگاهانه و حساب شده است، و هدف آن تاثیر گذاری بر مخاطب است؛ تبلیغات می کوشد به جای اعمال خشونت یا تهدید یا تطمیع، با تغییر نگرش افراد بر رفتار آن ها تاثیر بگذارد؛ تبلیغات اساساً نخبه گراست و به واسطه ی گروهی کوچک می خواهد بر رفتار گروهی پر شمار تاثیر بگذارد؛ تبلیغات از تمامی اشکال نمادین، از جمله زبان گفتاری، موسیقی و تصاویر دیداری، بهره می برد.(ادگاروسیج،1387: 93).
زورق تعریف تبلیغ را در تبادل با آموزش می داند:
هر تبلیغ در سالم ترین و طبیعی ترین و اصولی ترین شکل آن نوعی فعالیت آموزشی است که به منظور نشر دانش و آگاهی های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و نشر ارزشها و سجایای اخلاقی صورت می گیرد.(زورق،39:1368)
تبلیغ در غرب را نیز اینگونه تعریف می کند:
تبلیغ در غرب عبارت است از ایجاد تغییرات مطلوب در افکار عمومی به منظور رسیدن به اهداف مشخص. این تغییرات به هر وسیله که صورت پذیرد، یک اقدام تبلیغی- از دیدگاه غرب – به شمار می رود.(زورق،44:1368)
1-7-2-1 تبلیغات دینی
تبلیغات دینی با پیدایش هر دینی آغاز می گردد. در واقع آنچه به گسترش یک دین در بدو پیدایش کمک می کند و دین بدون آن امری معنوی با ابعاد شخصی خواهد بود، تبلیغات دینی است. در گذشته با توجه به ابزار های ارتباطی محدود تبلیغات دینی غالباً به صورت شفاهی و در شکل ارتباطات سنتی و انسانی صورت می پذیرفت. باید این نکته را در نظر داشت که تبلیغات دینی همواره با پشتوانه های عمیق فکری و با الزاماتی حساب شده صورت می گرفت که دستورالعمل های آن در هر یک از ادیان متفاوت و اختصاصی بود. تبلیغات دینی در مسیحیت دارای تاریخچه مفصلی است. این تبلیغات توسط افرادی خاصی که منتسب به کلیسا بودند صورت می گرفت که تحت عنوان ایوانجلیست فعالیت می کردند. در اسلام هم تبلیغ دین از اهیت بالایی برخوردار است به گونه ای که تبلیغ دین وظیفه ی هر مسلمان مکلفی است و مسلمان وظیفه دارد تا در هر زمان و مکان با استفاده از ابزار های مادی و معنوی دین اسلام را به نحوی شایسته معرفی کند. بنابراین چرخه ی تبلیغات دینی در اسلام از فرد مسلمان آغاز و به نهاد های دینی و دستگاه های حاکمیتی بسط پیدا می کند.
1-7-1-2 تبلیغات رسانه ای دین
شیوه های تبلیغات در جوامع کنونی متحول شده است و مقصود محققان از واژه ی تبلیغات بیشتر بر بررسی ابعاد رسانه ای تبلیغات دلالت دارد تا به شکل های ابتدایی و انسانی آن مانند تبلیغات شفاهی و رو در رو. با گسترش حضور و استفاده از رسانه های جمعی حوزه دین نیز از تاثیرات رسانه مصون نمانده است. استفاده دوسویه صاحبان رسانه از محتوای دینی و نهاد های دینی از رسانه به چالشی جدی در عرصه ی رسانه ها در آمده و در برخی موارد تا آنجا پیش می رود که از «دین جانشین» یاد می شود.(کوثری، 1386). ﺷﺒﺎﻫﺖ ﻫﺎﻳﻲ ﻣﻴﺎن دﻳﻦ و رﺳﺎﻧﻪ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺮﺧﻲ اﻧﺪﻳـﺸﻤﻨﺪان ﻣﻄـﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ. اﻳﻦ ﺷﺒﺎﻫﺖ ﻫﺎ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻣﻴﺎن دﻳﻦ و رﺳـﺎﻧﻪ ، ﻣﺎﻫﻴـﺖ وﻳـﮋه ای داشته باشد(راودراد، 208:1386). از طرفی با گسترش ظهور ارزش های مردم پسند در رسانه ها که بر گرفته از ارزش های موجود در فرهنگ مردم پسند بوده است مثلثی سه ضلعی از رسانه، دین و فرهنگ مردم پسند به وجود آمده است،که تاثیر و تاثرات این سه حوزه به تازگی مورد تامل اندیشمندانی مانند استوارت هوور و ﭘﻴﺘﺮ ﻫﻮرﺳﻔﻴﻠﺪ قرار گرفته است. ﻫﻮور و ﻫﻤﻜﺎران(1382) در کتاب مشهورشان به خوبی به این نکته پرداخته اند ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ رابطه ی ﺳﻪ گانه ی دﻳﻦ، رﺳﺎﻧﻪ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ ﭘﺮداﺧﺖ. ﺑﻪ زﻋﻢ آﻧﺎن، ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ و ﻧﻘﺸﻲ ﻛﻪ رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎ در ﭘﺨﺶ و ﮔﺴﺘﺮش آن دارﻧﺪ، درک درﺳﺘﻲ از راﺑﻄﺔ رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎ و دﻳﻦ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﻤﻲ آﻳﺪ. رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎ اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﭘﺎﻳﮕﺎﻫﻲ ﻣﻬﻢ ﺑﺮای ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ درآﻣﺪه اﻧﺪ و از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺮ دﻳﻦ و دﻳﻨﺪاران در وﺟﻮه ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺛﺮ ﻣﻲ ﮔﺬارﻧﺪ. ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺘﻌﺪد در ﺑﺎره رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﺑﻪ وﻳﮋه ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮن، ﺳﻴﻨﻤﺎ و ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﻧﺸﺎن داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻣﻴﺎن دﻳﻦ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ در اﻳﻦ رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ .دان ﺑﺎر(2002) نشان ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ، ﺑﻪ وﻳﮋه در دوران اوﻟﻴﺔ ﺗﺤﻮﻟﺶ، ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺟﺪﻳﺪ دﻳﻨﻲ در ﺟﺎﻣﻌﺔ آﻣﺮﻳﻜﺎ ﻣﻲ ﭘﺮداﺧﺖ. ﺣﺮﻛﺎت ﻛﻴﺶ ﮔﻮﻧﻪ راک اﻧﺪ رول در واﻗﻊ ﻧﻮﻋﻲ ﻣﻨﺎﺳﻚ دﻳﻨﻲ ﺑﺮای ﺟﻮاﻧﺎن ﻫﻮادار راک اﻧﺪ رول ﺑﻮد. ﻛﺎﺗﺎﻟﺪو(2005) به انتقاد از برخی ﻧﺤﻠﻪ ﻫﺎی ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﭘﺎپ از ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ ﻣﻲ ﭘﺮدازد و ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﺷﻌﺎر اﻳﻦ آﺛﺎر ﻣﺸﺤﻮن از ﻧﻘﺪ ﻣﺴﻴﺤﻴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد را از ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﺪا ﻧﮕﻪ ﻣﻲ دارد و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺪ درس ﻋﺸﻖ و ﭘﺬﻳﺮش دﻳﮕﺮی را ﺑﺪﻫﺪ. در اﻳﻦ آﺛﺎر ﻧﻮﻋﻲ ﭘﻴﺎم ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺮای ﻋﺸﻖ ورزی ﺑﻴﺎن ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺟﺎی ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ را ﺑﮕﻴﺮد. ﺑﻮﻣﺎ(2006) ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ژاﻧﺮ ﺟﺪﻳﺪ ﻛﺎﻧﺘﺮی ﺑﻪ ﻧﺎم آﻟﺘﺮﻧﻴﺘﻴﻮ ﻛﺎﻧﺘﺮی ﻫﻤﭽﻮن ﻛﺎﻧﺘﺮی ﺳﻨﺘﻲ آﻣﺮﻳﻜﺎﻳﻲ ﺣﺎوی ﻧﻮﻋﻲ (اﻟﻬﻴﺎت رﻫﺎﻳﻲ ﺑﺨﺶ ﻣﺘﻌﺼﺐ ها) است .ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﻮﻣﺎ اﺷﻌﺎر آﻟﺘﺮﻧﻴﺘﻴﻮ راک ﺣﺎوی ﻣﻔﺎﻫﻴﻤﻲ در ﺑﺎره زﻧﺪﮔﻲ(اینجا واکنون) اﺳﺖ و رﻫﺎﻳﻲ اﻧﺴﺎن را از درد ﻛﺸﻴﺪن در دﻧﻴﺎی ﻛﻨﻮﻧﻲ ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ، ﺗﺎ آن را ﺑﻪ وﻋﺪه ﻫﺎی ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻮﻋﻮد و دور از دﺳﺘﺮس واﮔﺬار ﻛﻨﺪ. ﺑﺮای ﻣﺜﺎل، اﺷﻌﺎر ﮔﺮوه دراﻳﻮ ﺑﺎی ﺗﺮاﻛﺮزﺣﺎﻛﻲ از آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﻛﻠﻴﺴﺎی ﺳﺎزﻣﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻧﺎﺗﻮان از ﺳﺎﻣﺎن دادن ﺑﻪ وﺿﻊ ﺑﺸﺮﻧﺪ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﺔ یک «دین جانشین» پاسخ های معنوی لازم را، اگرچه به صورت بداهه، فراهم سازد(کوثری6:1386).
1-7-3 فرهنگ مردم پسند
از مطالعه اندیشه های نظریه پردازان بر می آید قبل از هر تعریفی در حوزه مطالعات فرهنگی باید به تعریف فرهنگ مردم پسند پرداخت. فرهنگ مردم پسند یا عامه پسند عموماً در برابر آنچه فرهنگ نخبه یا فرهنگ مورد نظر نخبگان و روشنفکران تعریف می شود قرار می گیرد و در واقع از راه تقابل با نگاه نخبگان به فرهنگ تعریف می شود. در بیان دیگر فرهنگ مردم پسند آن فرهنگی است که عامه به آن اقبال دارند و در تولید و مصرف آن عموم مردم بیشترین نقش را ایفا می کنند. مطالعه موسیقی مردم پسند و ابعاد آن ارتباط نزدیکی با مطالعه ی فرهنگ مردم پسند دارد، چنانکه روی شوکر(1998) می گوید:
مطالعه ی موسیقی مردم پسند، مطالعه فرهنگ مردم پسند است. در حالی که ممکن است که این یک ادعای بدیهی به نظر برسد، اما بسیاری از پژوهش ها درباره موسیقی مردم پسند سعی دارند از دریچه ای جدا از ادبیات عمومی ای که در آن جای گرفته نگاه کنند. اولین مسئله در اینجا در مورد طبیعت عمومی و نقش فرهنگ مردم پسند به عنوان پدیده ای اجتماعی است ، ابتداً در جامعه معاصر و همچنین در دوره پیشرفت تاریخی آن. در این مرز بندی سوال ما از طبیعت و تولید فرهنگ مردم پسند است ، دریافت اجتماعی آن و مصرف آن. ارزش مطالعه فرهنگ مردم پسند و روش های که این مطالعات در آن انجام می گیرد.
لوزلی(2003) که به بررسی تاریخچه موسیقی مردم پسند در فرانسه پرداخته است معتقد است، تاریخچه ی موسیقی مردم پسند از 1958 در فرانسه، از تاریخ فرهنگ مردم پسند و فرهنگ جوانان جدا نشدنی است.
1-7-4 موسیقی مردم پسند
تعریف موسیقی مردم پسند همواره دشوار بوده است. برخی از محققان تلاش کرده اند تا آن را با توجه به چیزی که موسیقی مردم پسند برای آن به کار می رود تعریف کنند، برای مثال :”موسیقی برای مردم عوام”( میدلتون،1990:3)؛ “هنر جمعی”(دنیسف و لوین، 1972:25)؛ “استاندارد شده” (آدورنو، 1941:25)؛ و تعاریفی بر مبنای آن چیزی که موسیقی مردم پسند برای آن مقصود به کار نمی رود، مانند: “نه هنر و نه فولکلور” (تگ، 1982:41). عده ای سعی کرده اند آنرا سیاسی تعریف کنند (آتالی، 1985) و عده ای تاریخی (زیمل، 1986). بسیاری از نظریه پردازان فرهنگی، موسیقی مردم پسند را تعریف گریز می دانند. شوکر (1994:50) پیشنهاد می کند که کلمه مردم پسند به معنای “مردم کوچه و خیابان” است و اولین بار که همراه موسیقی به کار گرفته شد در سال 1855، درعنوان کتاب ویلیام چاپل ” موسیقی مردم پسند موسیقی گذشته ها” بود. شوکر نتیجه می گیرد که موسیقی مردم پسند شامل هر دو جنبه موسیقایی و ویژگی های اقتصادی-اجتماعی می شود، زیرا ” تشکیل شده از آمیخته ای از سنت های موسیقایی، سبک ها و تاثیرات آن و محصولی اقتصادی است چون با ایدئولوژی هایی معنا دار روی آن سرمایه گذاری شده و البته مصرف کنندگان بسیار آن درنظر گرفته شده است “(آلِن،7:2006).میدلتون (1990) تمرکز خود را برآنچه موسیقی مردم پسند بوده است قرار می دهد، اما همچنان تعریف آن را دشوار می داند. وی اظهار می کند، چیزی که موسیقی مردم پسند است بسیار با پیچیده گی ها گره خورده است. یکی از آنها این است که عده ای علاقه دارند از تعریف های اسطوره ای که از موسیقی فولکلور وجود دارد پیروی کنند – همه ی آهنگ ها فولکلور هستند: “من هرگز نشنیده ام که اسب ها آواز بخوانند”. همچنین اضافه می کند که همه ی موسیقی ها مردم پسند هستند: مورد پسند گروهی. میدلتون یاد آور می شود که در دوره های مختلف تاریخی، موسیقی مردم پسند به صورت کیفی تعریف شده است (میزان علاقمندی) یا به شکل کمی (میزان جلب توجه) و نسبت به تعریف هایی که بیش از حد یک جانبه اند و نمی توانند این دو جنبه را در خود بگنجانند هشدار می دهد (همان).آدورنو (17:1941) موسیقی مردم پسند را تجویزی و غیر جدی تعریف می کند. تگ (1979) موسیقی مردم پسند را به ضد تعریف می کند و مبنای تعریفش را بر آن چیزی می گذارد که موسیقی مردم پسند نیست. او بحث می کند که موسیقی مردم پسند نه تنها هنر نیست (مرکب، دشوار و وابسته) بلکه موسیقی فولکلور (سنتی ) هم نیست. تگ(1982) می گوید “موسیقی مردم پسند برخلاف هنر موسیقی، برای پخش عمومی برای جمعی بزرگ در نظر گرفته شده است و زمانی نیز برای بعضی گروه های نامتجانس اجتماعی -فرهنگی. دنیسف و لوین (1972) با این تعریف مخالف هستند و موسیقی مردم پسند را اینگونه توصیف می کنند ” تولید هنری جمعی برای شنوندگانی یکسان”(همان:239). زیمل حتی پیش تر می رود و از آن به عنوان پیشرفتی در فرهنگ موسیقایی که به آهنگ ساز اجازه می دهد دست به خلق موسیقی ای بزند که قابلیت هم ذات پنداری با حس وطن پرستی را دارد تعبیر می کند(آلِن، 7:2006). نهایتاً، کالتر (1983) موسیقی مردم پسند را فناورانه تعریف می کند و نظرش بر این است که موسیقی مردم پسند بر می گردد “به همه ی انواع موسیقی– انواع مختلف موسیقی که به راحتی وابسته به ابزارها و ارتباط های ویژه تولید، چرخه و مصرف آن می شوند؛ با تحول الکترونیکی و فناوری الکترونیکی انواع موسیقی، با تسلیم به رادیو و ضبط با دستگاه گرامافون؛ تحول به چیزی که ممکن است ما آن را استفاده ای عوامانه از موسیقی و زبان بدانیم”.
سایمون فریث تعریفی نسبتاً شفاف برای مطالعات موسیقی مردم پسند ارائه می دهد، وی موسیقی مردم پسند را به صورت زیر تعریف می کند:
موسیقی که به صورت تجاری به صورت یک سیستم قانونی (کپی رایت) و اقتصادی (بازار) تهیه می شود.
موسیقی که با استفاده از تکنولوژی که دائم در حال تغییر است و با ارجاع خاص به شکل هایی از ذخیره ضبط یا صدا تهیه می شود.
موسیقی که به طور چشمگیری به شکل واسطه تجربه می شود و با رسانه های جمعی سینما، رادیو و تلویزیون در قرن بیستم گره خورده است.
موسیقی که در درجه نخست برای لذت تهیه شده است و اهمیت خاصی برای لذایذ اجتماعی و جسمانی رقص و سرگرمی عمومی دارد.
موسیقی که رسما دورگه است و عناصر موسیقایی را جمع آوری می کند که مرزهای اجتماعی، فرهنگی و جغرافیایی را درمی نوردد.(به نقل از دیواین،13:2007)
در این رساله موسیقی پاپ، موسیقی مردم پسند و موسیقی عامه پسند به یک معنا به کار رفته و در ارجاعات اصطلاح به کار گرفته شده ویرایش نشده است.
1-7-4-1 موسیقی مردم پسند ایرانی
ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ در اﻳﺮان ﺳﺎﺑﻘﻪ ی ﺑﺴﯿﺎر ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻧﺪارد و اوﻟﯿﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ های آن را ﻣﻲ ﺗﻮان در دوره ی نهضت ﻣﺸﺮوﻃﻪ و در ﺗﺼﻨﯿﻒ ها و رنگ های ﻋﺎرف ﻗﺰوﻳﻨﻲ، ﺷﺎﻋﺮ و ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ دان ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ مشاهده ﮐﺮد. ﺗﺼﻨﯿﻒ های ﺷﺎﻋﺮاﻧﻪ و ﻟﻄﯿﻒ ﻋﻠﻲ اﮐﺒﺮ ﺷﯿﺪا، ﭘﯿﺶ درآﻣﺪها و رﻧﮓ های ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ هستند ﮐﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ردﻳﻒ دﺳﺘﮕاهی ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ اﻳﺮان ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﻧﺪ و ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﭘﺨﺘﮕﻲ، رواﻧﻲ، زﻳﺒﺎﻳﻲ و اﺻﺎﻟﺖ آن ها، ھﻤﭽﻨﺎن ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﺎ ﺟﺰء ﻣﺤﺒﻮب ﺗﺮﻳﻦ ﻗﻄﻌﺎت ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲ روﻧﺪ( بشیر و سروی زرگر،1390). “ﺑﺎ ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮی ﮔﺮوه های ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ ﺳﻨﺘﻲ و آﻏﺎز ﮔﺮوه ﻧﻮازی، ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر ﻗﻄﻌﺎت ﺗﺎزه ای ﺑﺮای اﺟﺮا ﺗﻮﺳﻂ ﮔﺮوه ﻧﻮازﻧﺪﮔﺎن ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ ﺳﻨﺘﻲ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان ازﭘﯿﺶ درآﻣﺪ، رﻧﮓ و ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻧﺎم ﺑﺮد .در ﻣﯿﺎن اﻳﻦ ﻗﻄﻌﺎت، ﭘﯿﺶ درآﻣﺪ و رﻧﮓ ﺟﻨﺒﻪ ﺳﺎزی دارﻧﺪ و ﻓﻘﻂ ﺗﻮﺳﻂ ﮔﺮوه ﻧﻮازﻧﺪﮔﺎن اﺟﺮا ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ و ﺗﺼﻨﯿﻒ ﺷﮑﻞ آوازی و ﻣﻀﻤﻮن ﻋﺎﺷﻘﺎﻧﻪ، ﺷﺎﻋﺮاﻧﻪ و ﮔﺎه اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ دارد و از ﻣﺤﺒﻮﺑﯿﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮی ﺑﺮﺧﻮرداراﺳﺖ . ﺑﺎ ﺗﺸﮑﯿﻞ ارﮐﺴﺘﺮهای ﻣﺮﮐﺐ از ﺳﺎزهای ﻏﺮﺑﻲ، ﺗﺼﻨﯿﻒ ها و رﻧﮓ های ﻣﻮرد ﭘﺴﻨﺪ ﻣﺮدم، ﺑﺮای اﺟﺮا ﺗﻮﺳﻂ ارﮐﺴﺘﺮ ﺗﻨﻈﯿﻢ شدند.. ﺑﺎ ﺗﺎﺳﯿﺲ رادﻳﻮ اﻳﺮان در ١٣١٨ ﺷﻤﺴﻲ و ﭘﺨﺶ وﺳﯿﻊ ﺗﺮانه های روز و اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻌﺪاد ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن و آهنگ سازان، روز ﺑﻪ روز ﺑﺮ ﻣﺤﺒﻮﺑﯿﺖ ﺗﺼﻨﯿﻒ های ملایم از ﻣﻮﺳﯿﻘﻲ ﺳﻨﺘﻲ و ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن اﻳﻦ ﻧﻮع ﺗﺼﻨﯿﻒ ها اﻓﺰوده ﺷﺪ “.( روﺷﻦ روان١۶٣:١٣٧٩،به نقل از بشیر و سروی زرگر،1390)
طبق تعریفی که کوثری (1387) از موسیقی مردم پسند ایرانی ارائه می دهد این نوع از موسیقی قرابت زیادی از نظر محتوایی با موسیقی پاپ دارد و در واقع تا مدت زمان زیادی برداشتی یکسان از این دو واژه وجود داشته است. و به دلیل توجه به سبک های جدیدتر از پاپ مانند راک یا راک اند رول به تازگی تفکیکی بین این دو قائل می شوند( موسیقی پاپ و موسیقی مردم پسند). در این تحقیق منظور از موسیقی پاپ همان موسیقی مردم پسند است نه فقط یکی از ژانرهای موسیقی مردم پسند. البته در تعریف موسیقی مردم پسند ژانرهایی مورد نظر هستند که به تازگی ظهور پیدا کرده اند مانند ژانرهای پاپ و راک.
1-7-4-2 موسیقی دورگه
با تلفیق انواع مختلف موسیقی با سازبندی های مرسوم در موسیقی مردم پسند، شکل جدیدی از موسیقی پدید خواهد آمد که موسیقی دورگه خوانده می شود. نمونه هایی از این نوع موسیقی را می توان در آثار ناصر عبدالهی و آثاری که توسط آریا عظیمی نژاد تولید شده اند ملاحظه کرد. در این آثار ما با ترانه های محلی یا فلکلور و یا با ترانه هایی با گویش های محلی مواجه هایم، اما سازبندی و تنظیم این آثار به شکلی است که در حوزه موسیقی پاپ می گنجد.
فریث نیز در تعریف موسیقی مردم پسند خود به مفهوم دورگه اشاره دارد:
… موسیقی که رسما دورگه است و عناصر موسیقایی را جمع آوری می کند که مرزهای اجتماعی، فرهنگی و جغرافیایی را درمی نوردد (به نقل از دیواین،13:2007).
1-7-4-3 موسیقی مردم پسند در تبلیغ دین
باید اذعان کرد که به تحقیق نمی توان تعریفی جامع از این نوع موسیقی، که در این رساله مورد نظر است، ارائه کرد و دلیل آن نیز مربوط است به تعریف دشوار مفاهیم مردم پسند، موسیقی مردم پسند و دین. ترکیب این سه عنصر و حوزه های جدیدی که از معنا ایجاد می کنند تعریف این نوع موسیقی را سخت می نماید. اما از آنجا که در مطالعات فرهنگی این توان برای تعریف مفاهیم و نظریه های فرهنگی به صورت “خود اندیش” وجود دارد ما تعریفی از این نوع موسیقی ارائه می دهیم که از مجموعه مطالعات محقق در این حوزه بر می آید که به این قرار است:
موسیقی مردم پسند مورد استفاده در تبلیغ دین، موسیقی است که شکل آن از موسیقی مردم پسند و ژانر های متداول در آن با تعاریف ذکر شده تبعیت می کند اما در محتوا سعی دارد که مفاهیم دینی را به صورت پیام هایی در ترانه های این گونه از موسیقی بگنجاند. همچنین در بخش هایی از این نوع موسیقی با الهام گرفتن از سبک هایی که در مراسم مذهبی مورد استفاده قرار می گیرد با نوعی موسیقی تلفیقی یا دورگه مواجهه ایم. به طوریکه از مقام های موسیقایی که در خواندن قرآن و ادعیه ی مراسم عبادی کاربرد دارند در این نوع از موسیقی استفاده می شود و موسیقی تولید شده تلفیقی از موسیقی پاپ و موسیقی سنتی با ریشه های مذهبی است.
1-8 پیشینه تحقیق
به دلیل اینکه مطالعات مربوط به موسیقی مردم پسند تاکنون در ایران بسیار محدود صورت گرفته است، تهیه ادبیاتی از تحقیقات پیشین کار دشواری است. اغلب تحقیقات در حوزه موسیقی معطوف به مصرف موسیقایی بوده و یا آموزش موسیقی را مورد بررسی قرار داده اند. اما از میان تحقیقاتی که در حوزه موسیقی مردم پسند وجود دارد می توان به مقاله ی کوثری(1386) با عنوان« نشانه های موسیقی مردم پسند» اشاره کرد. وی در این مقاله ضمن مطرح کردن بحث هایی درباره ی موسیقی مردم پسند مدلی مبتنی بر مدل تاگ برای نشانه شناسی موسیقی مردم پسند ارائه می دهد. کوثری(1387) همچنین در کتابی پژوهشی با عنوان «درآمدی بر موسیقی مردم پسند» که اولین مجموعه گردآوری شده در این زمینه است به ابعاد و تاریخچه موسیقی مردم پسند و بحث های پیرامونی آن و نیز به موسیقی مردم پسند ایرانی می پردازد.
در بحث مصرف و دریافت موسیقی می توان از پژوهش محمد فاضلی(1386) با عنوان «جامعه شناسی مصرف موسیقی» یاد کرد. وی مصرف موسیقی در جامعه ایران را به صورت کمی مورد پژوهش قرار داده است. از نتایج مهمی که بررسی وی در اختیار ما قرار می دهد و به موضوع این تحقیق مربوط می شود این است که گرایش جوانان زیر 30 سال به موسیقی پاپ در سالهای اخیر رو به افزایش است.
تحقیق دیگر در حوزه ی مصرف و دریافت موسیقی پایان نامه کارشناسی ارشد زهرا اسدی است که با عنوان «مطالعه کیفی تحلیل مصرف و دریافت موسیقی توسط جوانان ایرانی ساکن در شهر کرج» انجام پذیرفته است. این تحقیق با رویکرد کیفی انجام گرفته است و محقق در آن با استفاده از نظریه دریافت استوارت هال درباره رمز گذاری و رمزگشایی از کالای فرهنگی و نیز نظریه ریچارد پیترسون درباره مصرف فرهنگی و نظریات بوردیو درباره ی مصرف کالا های فرهنگی به بررسی نحوه ی مصرف و دریافت جوانان از موسیقی های رایج در کشور ایران پرداخته است و نحوه هویت سازی جوانان از طریق مصرف موسیقی را مورد پژوهش قرار داده است. مهمترین نتایج تحقیق وی مربوط است به هویت سازی جوانان از طریق موسیقی و خوانش متکثر مخاطبان مختلف موسیقی بر مبنای شرایط زندگی. از دیگر نتایج این تحقیق درباره مصرف موسیقی که به موضوع این رساله مربوط می شود این است که نه تنها در مصرف موسیقی تنوع ژانریک و چند خوارگی وجود دارد بلکه گرایش به موسیقی غربی در میان جوانان در حال افزایش است. از نتایج تحلیل دریافت جوانان از مصرف موسیقی این است که نوعی دو قطبی بودن در معناسازی وجود دارد. از یک سو این معانی با فرهنگ جهانی جوانان سازگار است و از طرفی گرایش به حفظ هویت و سنت های موسیقیای و فرهنگی در بین جوانان مشاهده می شود.
اما از آنجایی که در این رساله به ابعاد دینی موسیقی مردم پسند پرداخته می شود می توان گفت که این تحقیق پیشینه ی مربوطی در این زمینه ی خاص در داخل کشور ندارد؛ و باید به اندک مطالعاتی که در سایر کشور ها در این حوزه صورت گرفته است، اشاره نمود.
از آن جمله می توان به مقاله ی پژوهشی کیل دیواین(2011) اشاره کرد با عنوان «محبوبیت موسیقی مذهبی و ابعاد مذهبی موسیقی مردم پسند» که در آن با استفاده از روش های تلفیقی به بررسی ابعاد مذهبی موسیقی مردم پسند در یک گروه موسیقی اسکاتلندی می پردازد.
در این مقاله به یک رخداد تاریخی اشاره می شود- یعنی شکلی مذهبی از موسیقی جهانی که در کنار این موسیقی به عنوان یک ژانر تجاری به وجود آمد و در حوزه ی مطالعات موسیقی مردم پسند قرار داشت. بررسی موردی این مقاله درباره “گروه منبع قُوی وحشی” اسکاتلند، که یک نهاد مشهور است صورت گرفته است، که از زمان آغاز به کار در سال 1986، بر روی اصلاح و احیاء سنت های مراسم عبادی و به ویژه موسیقیِ کلیسای مسیحی غربی فعالیت کرده است. یکی از موثرترین فعالیت های آن ایجاد بدنه موسیقایی و مجموعه ای از باورها است که بر روی مناسب سازی موسیقی غیر غربی متمرکز است. محقق با استفاده از پژوهش اسنادی، مصاحبه ها و مشاهده ی مشارکتی، نهایتاً پیشنهاد می کند که موسیقی این گروه می تواند به عنوان یک نمونه منحصر به فرد از موسیقی جهانی در نظر گرفته شود، که طبقه بندی معمول موسیقی جهانی را پیچیده می سازد و برخی فرضیه ها در تحلیل موسیقی جهان را به چالش می کشد. این نکات منجر به در نظر گرفتن وسیع تر رابطه میان مطالعات موسیقی مردم پسند و موسیقی مذهبی می گردد.
در مطالعه ای دیگر با عنوان «ﻇﻬﻮر ﺑﺮﭼﺴﺐ ﺷﻴﻮه زﻧﺪﮔﻲ دﻳﻨﻲ؛ ﻣﺠﻼت ﻣﺪ، ﻣﻬﻤﺎﻧﻲ ﻫﺎی ﺑﺎﻧﮕﺮه، ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﻣﺮدم ﭘﺴﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن» که توسط ﻟﻴﻦ اﺳﻜﺎﻓﻴﻠﺪ(1384) انجام گرفته است، به موسیقی پاپ و رپ اسلامی مسلمانان در امریکا اشاره شده است. وی در تلاش برای پاسخ گفتن به سوال هایی از این دست است که : ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﭘﻮل ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ، ﻧﻈﻴﺮ ﻛﺎﻻﻫﺎی ﻣﺼﺮﻓﻲ، ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫـﺎی ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ، و ﺻﻨﺎﻳﻊ دﺳﺘﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻋﺎﻣـﻪ، در ﻣـﺘﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻫﺎی دﻳﻨﻲ آﻛﻨـﺪه از ﻣﻌﻨـﺎ و ﻣﻔﻬـﻮم ﻣـﻲ ﺷـﻮﻧﺪ؟ در اﻳـﻦ دادوﺳﺘﺪﻫﺎ ﭼﻪ ﭼﻴﺰ ﺑﺮآورده ﻣﻲﺷﻮد و ﻧﺘﺎﻳﺞ و آﺛﺎر آﻧﻬﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺗﻼش و ﭘﻴﻜـﺎر ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﺗـﺎ ﻣﺮزﻫـﺎی ﻣﻴـﺎ ن دﻳـﻦ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺣﻔﻆ ﺷﻮد، و ﻧﻘﺶ رﺳﺎﻧﻪ در ﭼﻨـﻴﻦ ﺗـﻼشﻫـﺎﻳﻲ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺗﻨﺎﻗﺾﻫﺎی اﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ از اﻳﻦ ﭘﻴﻮﻧـﺪ دﻳـﻦ رﺳﺎﻧﻪ و ﺑﺎزار ﻛﺪام اﻧﺪ و اﮔﺮ اﻳﻦ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﺑﺮﻃﺮف ﺷﺪﻧﻲ ﻫـﺴﺘﻨﺪ، ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ؟ وی در پی آن است تا با بهره گرفتن از مفهوم “برچسب زنی ” این مفهوم سنتی را در عرصه تبلیغات رسانه های بزرگ مطالعه کند و همچنین نحوه ی تعامل عناصر دینی موجود در فرهنگ مردم پسند با رسانه ها را مورد بررسی قرار دهد. وی در جایی از این مقاله به یک نمونه ی موسیقایی اشاره می کند:
اوﻟﻴﻦ ﻣﺜﺎل درﺑﺎره ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﭘﺎپ و رپ اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ، ﭼﻴﺰی ﻛﻪ اﻋﻀﺎی ﮔﺮوه ﻧﻴﺘﻴـﻮ دﻳﻦ ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ. اﻳـﻦ ﮔـﺮوه ﺧﻮدﺧﻮاﻧـﺪه ﺑـﺮای ﺟـﺬب واﻟـﺪﻳﻦ و ﺧﻮدِ ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن و ﺑﺮای ﺳﺎﺧﺘﻦ آوازﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﭙﺮدﻧﺸﺎن آﺳـﺎن اﺳﺖ و ﻣﺮدم ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ را ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ. آﻧﻬﺎ اﺑﺰار ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﺧـﻮد را ﻃﺒـﻖ ﺧـﺮده ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آﻣﺮﻳﻜﺎ ﻣﻲ ﺳﺎزﻧﺪ. ﻣﺮدان ﺟﻮاﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻴﺘﻴﻮدﻳﻦ ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪﻧﺪ از ﺑﺎرﻫﺎ و ﻛﻠﻮپ ﻫﺎ دوری ﻣﻲﮔﺰﻳﻨﻨﺪ زﻳـﺮا ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻜﺎن ﻫﺎ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎﻳﻲ را ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﺬﻫﺐ آﻧﻬﺎﺳـﺖ. آﻧﻬﺎ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از ﮔﺮاﻣﺎﻓﻮن و اﺑﺰار ﺳﻨﺘﻲ ﺗﺠﺎرت ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﻫﻴﭗ ﻫﺎپ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤـﻲ ﻛﻨﻨـﺪ. آﻧﻬﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﻃﺒﻞ ﻫﺎی ﺳﻨﺘﻲ ﺧﻮد را ﺑﻪﻛﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺷﺎﺧﻪﻫﺎی ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎر اﺳـﻼﻣﻲ ﻛـﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ(ص) اﺳﺘﻔﺎده از ﺳﺎزﻫﺎی ﺑﺎدی و دﻳﮕﺮ ﺳـﺎزﻫﺎ را ﻣﻤﻨـﻮع ﻛـﺮده اﺳﺖ، ﺳﺎزﮔﺎر ﺑﻮده و ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل آﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ. اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﺑـﺮای ﺟﻤﺎﻋـﺖ ﻣـﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آﻣﺮﻳﻜـﺎ ﺑـﻪ وﻳـﮋه ﺑﻌـﺪ از ﺣﻤﻠـﻪ ﺗﺮورﻳﺴﺘﻲ 11ﺳﭙﺘﺎﻣﺒﺮ 2001 قطعاً اﻫﻤﻴﺖ دارد و ﻛﻨﺴﺮتﻫﺎی ﻧﻴﺘﻴﻮدﻳﻦ ﺑﻪﻃﻮر ﻓﺰاﻳﻨـﺪه ای ﻧـﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آﻣﺮﻳﻜﺎﻳﻲ آﻓﺮﻳﻘﺎﻳﻲ، ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻋﺮبﺗﺒﺎر آﻣﺮﻳﻜـﺎ و ﻛـﻞ ﺟﻬـﺎن را ﺑـﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﺟﺬب ﺧﻮد ﻛﺮده اﺳﺖ. ﻧﻴﺘﻴﻮدﻳﻦ ﻋﺎﻣﺪاﻧﻪ اﻗﺪام ﺑﻪ زدن ﺑﺮﭼـﺴﺐ ﺧـﺮدهﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﻴﺎهﭘﻮﺳﺖ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ، اﮔﺮﭼﻪ ﺑﺮﺧﻲ اﻋﻀﺎی اﻳﻦ ﺧﺮده ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺧﻮد را ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﻫﻮﻳﺖﻳﺎﺑﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. ﺑﺎ ﭼﻴﺰی ﻛﻪ ﺑﻪ زﻋﻢ آﻧﻬﺎ از ﺗﺠﺮﺑﻴﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺑﺨـﺸﻲ از زﻧﺪﮔﻴﺸﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ. لین اﺳﻜﺎﻓﻴﻠﺪ می افزاید: “ﺟﺎﻟﺐ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﻣﻦ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ آﻧﻬﺎ ﻃﻨﻴﻦ اﺣﺴﺎس ﻧﻴﺎز و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از رواﻳﺎت و ﻧﻤﺎدﻫﺎی ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣـﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آﻣﺮﻳﻜـﺎ اﺳﺖ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻧﻴﺘﻴﻮدﻳﻦ و ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ اش در راﺳـﺘﺎی ﺗـﻼش ﻫـﺎی ﺑﺮﭼـﺴﺐ زﻧـﻲ دﻳﮕﺮان ﻗﺮار ﮔﻴﺮد، ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻼش ﻫﺎی وزارت ﺧﺎرﺟﻪ آﻣﺮﻳﻜﺎ.”
فصل دوم: ادبیات پژوهش
2-1 مقدمه
هنر یکی از ابزار های کارآمد برای انتقال پیام در همه اعصار زندگی بشر بوده است. و بسیاری از اعتقادات و ارزشهای هر قوم و قبیله ای در قالب های مختلف هنری بیان شده است. احساس، اندیشه و ادراک انسان از جهان پیرامون خود در مقاطع زمانی و مکانی متفاوت به اشکال مختلف هنری به منصه ظهور رسیده است.
هنر همواره با مناسک دینی ملت ها و اقوام آمیخته بوده و در انواع آن بازتاب داشته است. در این میان موسیقی یکی از هنر هایی است که با روح آدمی عجین بوده و در هر منطقه ای به انواع و شکل های مختلف مورد بهره بر داری قرار گرفته است.موسیقی یکی از هنرهایی است که به عنوان ابزاری برای بیان احساسات و اندیشه های بشری همواره مورد استفاده قرار گرفته است.
در جامعه کنونی با نوع جدیدی از موسیقی به عنوان موسیقی مردم پسند مواجه ایم که می تواند همان کارکرد های گذشته ی موسیقی را دارا باشد و علاوه بر آن به دلیل ماهیت خود توانسته است بسیاری از عناصر فرهنگی دیگر را نیز در درون خود جای دهد.
بنابراین آشنایی با موضوعات مطرح در این حوزه مطالعاتی و پژوهش های صورت گرفته، ضرورتی برای دستیابی به دیدگاهی نسبتاً کامل و اشراف به ابعاد مختلف این بحث است.
2-2 دین و موسیقی
برای افرادی که در حوزه تبلیغ یک اندیشه ی دینی یا سیاسی فعالیت می کرده اند موسیقی به خودی خود مورد نظر نبوده است، بلکه همواره کارکرد های چند گانه موسیقی مورد نظر این افراد بوده است. این کارکردها چندگانه و متنوع مورد دقت و مطالعه بوده است و دسته بندی هایی از این کارکردها توسط اندیشمندان مختلف بیان شده است. کار کردهایی که از استفاده موسیقی در رستوران ها تا بهره گرفتن از موسیقی در اعمال عبادی متنوع است. این وسعت بهره گیری خود باعث وسعت دایره اثر بخشی موسیقی شده است، که در این رساله تمرکز بر رابطه ی موسیقی مردم پسند و دین است.
بعضی از ادیان دیدگاه های مختلفی در قبال این موضوع داشته اند و سعی کرده اند با نگاهی فرا انسانی ابعادی از این پدیده را برای آدمی روشن سازند و حتی آن را در جهت مورد نظر خود مهار یا هدایت کنند. سیاست مداران در دوره های مختلف نیز از این امر غافل نبوده اند و همواره با شناخت ابعاد گوناگون آن سعی کرده اند که آن را محکوم کنند یا به نفع اهداف خود از آن بهره بگیرند. از اینجاست که می توان به موسیقی به عنوان ابزاری برای ترغیب و اقناع مردم در جهت اهداف سیاسی یا دینی استفاده کرد. دنورا(2007:3):
“تاریخ موسیقی در غرب با تلاش هایی برای به خدمت گرفتن موسیقی و از طرفی محکوم کردن قدرت های آن پیوند خورده است. جالب ترین این توجهات، خصوصیات ذاتی موسیقی است که از متن یک اپرا تا یک ترانه متفاوت است. حوزه موسیقی مذهبی شامل بسیاری از مثال هاست. باز آفرینی نغمات مذهبی، فراخوان پاپ گرگوری هشتم برای باز اندیشی و تصحیح موسیقی کلیسا و اظهار نظر رسمی سباستین باخ درباره موسیقی مذهبی، که مقصود موسیقی کلیسا را سامان دادن به عبادت کنندگان می دانست، بعضی از مثال های آشنا در این حوزه هستند.”
در عرصه سیاسی، موسیقی به دلیل تاثیرات خود یا محکوم شده است و یا مورد بهره برداری قرار گرفته است. فراخوان برای نوشتن سمفونی در سالگرد انقلاب روسیه و بعدتر حکم محکومیت آهنگساز آن، برای نوشتن موسیقی فاسد (منحط). محو موسیقی تونال در دوران نازی ها و در سالهای اخیر، سخت گیری در برابر اجرای سرود ملی(خدا پادشاه را نگه دارد)، همه تصدیق کننده این ایده است که موسیقی می تواند عقیده همگان را بر انگیزد یا در جهت براندازی تحریک کند.(همان:3)
2-2-1 موسیقی در اسلام
موسیقی اسلامی ثمره ی برخورد خجسته فرهنگ های موسیقایی متفاوتی بود. می توان گفت از ثمره ی این برخورد، موسیقی جدیدی ایجاد شد، که حاوی خصوصیات و مفاهیمی از همه ی آن ها بود، البته عنصر عربی نیز کمکی به ایجاد این ترکیب کرد، اگرچه این برخورد صرفاً در سطح موسیقی هنری صورت گرفت.(شیلوا، 11:1390)
موسیقی به آن اندازه که در آیین های عبادی برخی دین ها به کار می رود در اسلام مورد استفاده قرار نگرفته است، گرچه از آن بی بهره نیست. متألهان اسلامی( بالاخص فقیهان ) در خصوص شرعی و روا بودن گوش کردن به موسیقی (سماع) هم عقیده نیستند، طرفین هر کدام احادیثی را در تایید سخن خود ذکر می کنند ؛حقیقت این است که بسیاری از گروه های متدین بدبینانه به موسیقی نگاه کرده آن را امری بیهوده و عبث می دانستند. اما تلاوت موزون و آهنگین قرآن (تجوید) از همان ابتدا رایج بود، و در مسجد ها نیز با صوت موسیقایی اذان می گفتند. رقص، موسیقی سازی، و نغمه خوانی اشعار و سرود ها به زبان های بومی، بیش از همه از ویژگی های جلسات ذکر و دعای صوفیان بود، و آن را وسیله ی ایجاد وجد و تقرب به خدا می دانستند.(هیلنز،1390)
موسیقی دینی در اسلام و در تاریخ اسلام بیشتر بر کلام استوار است و در بدو امر کمتر از موسیقی سازی استفاده می شده است. چنان که شیلوا(شیلوا،35:1390) اظهار می کند، در استفاده از موسیقی سه کاربرد بسیار مهم وجود داشت: ترتیل قرآن، اذان و معدودی سرود های روحانی برای مناسبت های خاص و اعیاد. نیز با اشاره به کتاب الاغانی ابوالفرج اصفهانی (284-357) که گنجینه ی اطلاعاتی راجع به موسیقی، مغنیان و حیات موسیقی طی چندین قرن ارائه می کند، می افزاید:
از این منابع و اقران آنها می توان به این استنباط رسید که «موسیقی نو» نتیجه ی امتزاج موفق عناصر گوناگون، هر چند دارای برخی صفات مشترک، بود. با وجود این به نظر می رسد عامل مسلطی که علت وجودی «موسیقی نو» را بدان ارزانی داشت سهم اعراب، یعنی زبان و شعر آنان بود. بنابراین تعجبی ندارد که موسیقی آوازی بر انواع دیگر ترجیح داده شد.(همان:12)
[در این نوع موسیقی] شخص اتحادی صمیمانه میان متن و موسیقی می یابد و موسیقی برای تاکید بر معنای متن به کار گرفته می شود. غالباً انحنای کلام و قواعد عروض، ساختار ضربی و ملودیک (نغمگی) را معین می کنند(همان:13)
2-2-1-1 غنا و موسیقی در اسلام
غنا و موسیقی در اسلام از دیر باز محل بحث فقهای دینی بوده است و نظریات متفاوتی در این زمینه وجود دارد. مسئله جواز موسیقی در همان قرن اول اسلام محل بحث قرار گرفت و دامنه ی آن تا امروز نیز کشانده شده و هزاران صفحه مطلب را پر کرده است. صرف نظر از مباحثات دینی به نظر می رسد مخالفت برخی مراجع دینی قدیم با موسیقی به سبب تاثیری است که بر جامعه نهاده بود. «موسیقی نو» بیش از پیش ملازم زندگی لذت طلبانه و تجمل خواهانه بود. موسیقی، مرادف شهوت رانی و لهو و لعب به حساب می آمد و آنچه موجب تشدید این وضعیت می شد مشارکت زنان در رقص و آواز بود که اغلب ناشایست شمرده می شد، و نیز باده پیمایی ملازم آن بود. حتی دو شهر مقدس مکه و مدینه مصون از این وسوسه ها نمانده و در واقع به سرعت مبدل به مراکز واقعی تفریح شده بودند.(شیلوا،34:1390).
با وجود اینکه تاکنون تحقیقات مفصلی به منظور تهیه ادبیاتی در این زمینه صورت گرفته است، تفاوت دیدگاه ها سبب می شود که جمع بندی آنها و ارائه راهکاری برای انجام تحقیقات با استفاده از آنها بسیار دشوار باشد. البته صاحب نظرانی مانند دکتر محمد حسین بهشتی دیدگاه های کاربردی و نوینی به موسیقی دارند که می توان به آن تکیه کرد. وی در بحثی پیرامون تفریح و موسیقی در اسلام ضمن بحث از موسیقی های مناسب با مجالس لهو و لعب، همه نوع تفریحاتی را که شامل خصلتی بی خود کننده باشند را در زمره لهو و لعب می آورد که از جمله ی آنها موضوع غنا است. وی غنا را آن نوع موسیقی ای می داند که دارای ویژگی ها و کاربرد های خاصی است و بیان می دارد که اسلام آن چیزی که را از لوازم زندگی اشرافی مردم هوس‌باز بوده است را تحریم کرده است:
“آن نوع موسیقی که از این سری باشد یعنی از سری عواملی که انسان‌ها را از میدان هدف‌های جدی دور می‌کند و به میدان هوس‌بازی و سرگرمی‌طلبی و کامجویی خودپرستانه سوق می‌دهد، این در اسلام منع شده یا تحریم شده است. اما اگر نوعی موسیقی وجود داشته باشد که از این قبیل نباشد، اگر آواز خواندنی که از این قبیل نباشد آیا آن هم حرام است؟ دلیلی تا این لحظه در تحریم آن در اسلام سراغ ندارم و می‌توان گفت که آنچه درباره تحریم در مجموع کلمات فقها و دانشمندان و در روایات آمده ناظر به همان قسم اول است. یعنی آن نوع موسیقی، آن نوع ترانه‌خوانی، آن نوع آوازه‌خوانی که باب مجالس عیش و طرب، باب مجالس میگساری و شاهدبازی، باب مجالس بی‌خبری و به دنبال غفلت و بی‌خبری رفتن است. آن در اسلام تحریم شده است و می‌توان گفت که در این روایات درباره موسیقی‌های دیگر – گفتم، اگر چنین موسیقی وجود داشته باشد – بحثی نمی‌کند. این بحث‌های فنی مربوط به اهل فن باشد، آنچه درباره‌اش بحث می‌کنم همان نظر اسلام است و می‌گویم وقتی در اسلام از تحریم آواز خواندن، ترانه‌ خواندن، غنا و یا موسیقی صحبت می‌شود، انسان از روایات و از دلایل فقهی و حتی از عبارات فقها در این زمینه می‌فهمد که منظور، آن موسیقی اغواگر، آن موسیقی بی‌خبری‌آور، آن موسیقی است که روح جدّ را در بشر ضعیف می‌کند و بشر را از تعقیب هدف‌های جدی دور می‌کند، یعنی بشر را به مرحله‌ای می‌آورد که برای او هدف‌های جدی دیگر هدف نیست، بلکه وسیله است. حتی صبح تا شب ممکن است خیلی هم جدی کار بکند اما هدفش از این کار جدی، باز این است که نتیجه کارش را که به صورت پول است، صرف آن ساعات بی‌خبری ‌بکند.این نوع موسیقی، این نوع غنا، این نوع آواز، این نوع هنر، حرام است.
همچنین با توجه به موضوع این رساله که بررسی ابعاد معنوی موسیقی است به نظر می رسد که تعریف خجسته از موسیقی و غنا برای انجام تحقیق کاربردی تر است. تمایزی که خجسته(1389) در ابتدای مقاله خود با عنوان « کنش جمعی موسیقی در رادیو» بین موسیقی و غنا قائل می شود می تواند مسیر انجام تحقیق را روشن نماید. وی موسیقی ای که انسان را از یاد خدا غافل کند را غنا و غیر آن را موسیقی می نامد.
بنابراین، این پژوهش، تحقیقی در حوزه موسیقی است نه آنچه در فقه غنا خواند می شود و با توجه به تعریفی که از آن شد دور کننده انسان از خدا و معنویت است.
در این باره علامه محمد تقی جعفری می افزاید:
هیچ صاحب نظری و متفکری که خود را در این زندگانی مسئول می داند، نباید بدون تامل و دقت و با مقداری دلایل توجیهی، تکلیف «نفس» یا « روح» انسانی را با پدیده ی موسیقی یکسره نماید. حتی اگر بر فرض، معلومات و تحقیقات ما درباره ی موسیقی به حدی رسید که اثبات کردیم موسیقی بر دو نوع تقسیم می گردد: مفید و مشروع و غیر مفید، و منظور از غیر مفید همان پدیده ی ناسالم است و لهو و لعب و ممنوع می باشد، با این حال، حرکت انسان ها را در مرز سهم این دو نوع با احتیاط تلقی کنیم؛ زیرا جاذبیت خود موسیقی مقتضی تعدی و تجاوز از مرز به داخل منطقه ی ممنوعه در ذات خود می باشد.(152:1389)

متن کامل و مطالب مشابه در سایت هماتز

« (Previous Post)
(Next Post) »

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *