مقالات

*221

دانشگاه آزاد اسلامي- واحد تهران شرق
دانشكده علوم انسانی
گروه علوم ارتباطات اجتماعی
پايان نامه برای دریافت درجه كارشناسي ارشد
رشته : علوم ارتباطات اجتماعی
گرايش: علوم ارتباطات اجتماعی
عنوان:
بررسی رابطه استفاده از برنامه های تلویزیونی با گرایش به حفظ محیط زیست
(مورد مطالعه: شهروندان 18 سال به بالای شهر تهران)
استاد راهنما:
دکتر رحمت حاجی مینه
استاد مشاور:
دكتر ناهید کردی
نگارنده:
وحید اسماعیل پور گنجی
تابستان 1393
تقدیم به:
پدر و مادر بزرگوار
و همسر و فرزندان عزیزم
به خاطر صبوری و
حمایت بی دریغشان
فهرست مطالب
فصل اول : کلیات تحقیق……………………………………………………………………………….. 1
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 2
بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 2
1-2-1- میزان و نحوه تأثیر وسایل ارتباط جمعی – نظریه های موجود…………………………………………………… 4
اهمیت و ضرورت تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….. 8
اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………… 9
1-4-1- اهداف کلی………………………………………………………………………………………………………………………………………. 9
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………… 9
سؤالات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
فرضیه های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………….. 10
1-6-1- فرضیه اصلی……………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
1-6-2- فرضیه های فرعی……………………………………………………………………………………………………………………………. 10
تعریف واژه ها و اصطلاحات ( مفهومی- عملیاتی) ………………………………………………………………………. 11
1-7-1- مصرف رسانه ای …………………………………………………………………………………………………………………………….. 11
1-7-2- محیط زیست ( Environment) ………………………………………………………………………………………………. 11
1-7-2-1- محیط زیست طبیعی………………………………………………………………………………………………………………… 12
1-7-2-2- محیط زیست مصنوعی………………………………………………………………………………………………………………. 12
1-7-2-3- محیط زیست اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………….
13
فصل دوم : مروری بر ادبیات ، چهارچوب نظری و پیشینه تحقیق……………………… 15
2-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 16
2-2- مفهوم محیط زیست…………………………………………………………………………………………………………………………… 16
2-2-1- مفهوم آلودگی………………………………………………………………………………………………………………………………… 17
2-2-2- تهدیدات زیست محیطی……………………………………………………………………………………………………………….. 19
2-2-3- تعاریف محیط زیست……………………………………………………………………………………………………………………… 23
2-3- مفهوم رسانه جمعی ………………………………………………………………………………………………………………………….. 23
2-3-1- مفهوم استفاده از رسانه های جمعی………………………………………………………………………………………………. 25
2-3-2- رسانه تلویزیون – ویژگیها………………………………………………………………………………………………………………. 26
2-3-3- کارکردهای رسانه تلویزیون……………………………………………………………………………………………………………. 27
2-3-4- رسانه، اطلاع رسانی و آموزش………………………………………………………………………………………………………… 30
2-3-5- رسانه تلویزیون آموزشی………………………………………………………………………………………………………………….. 31
2-3-6- جایگاه رسانه در تنویر افکار عمومی……………………………………………………………………………………………….. 32
2-4- چهارچوب نظری تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………… 33
2-4-1- نظریات رسانه ها……………………………………………………………………………………………………………………………. 33
2-4-1-1- نظریه کاشت ( Cultivation Theory)………………………………………………………………………………. 34
2-4-1-2- نظریه برجسته سازی(Agenda-Setting Theory)………………………………………………………….. 35
2-4-1-3- نظریه استفاده و خوشنودی (Uses and Gratifications Theory )…………………………….. 39
2-4-1-4- تئوری مسئوليت اجتماعی رسانه‌ها…………………………………………………………………………………………. 41
2-4-2- مدل هاي ارتباطات جمعي – مدل هاي مخاطب محور………………………………………………………………. 42
2-5- پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………. 47
2-5-1- تحقیقات داخلی………………………………………………………………………………………………………………………………. 48
2-5-2- تحقیقات خارجی……………………………………………………………………………………………………………………………..
51
فصل سوم : روش شناسی تحقیق…………………………………………………………………… 53
3-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 54
3-2- روش پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………. 54
3-3- جامعه و نمونه آماری…………………………………………………………………………………………………………………………… 55
3-4- روش تعیین حجم نمونه……………………………………………………………………………………………………………………… 57
3-4-1- ابزار گردآوری داده ها……………………………………………………………………………………………………………………… 57
3-5- روش جمع آوری اطلاعات………………………………………………………………………………………………………………….. 58
3-6- روایی و پایایی ابزار اندازه گیری (Reliability & Validity)……………………………………………………
61
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها……………………………………………………………… 63
4-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 64
4-2- آمار توصیفی………………………………………………………………………………………………………………………………………… 64
4-2-1- آمار توصیفی متغیر ” جنسیت”…………………………………………………………………………………………………….. 65
4-2-2- آمار توصیفی متغیر ” سن”……………………………………………………………………………………………………………. 66
4-2-3- آمار توصیفی متغیر ” تحصیلات”…………………………………………………………………………………………………. 67
4-2-4- آمار توصیفی متغیر ” وضعیت اشتغال”……………………………………………………………………………………….. 68
4-2-5- آمار توصیفی متغیر ” مدت زمان استفاده از تلویزیون”………………………………………………………………. 70
4-2-6- آمار توصیفی متغیر ” نوع برنامه های تلویزیونی زیست محیطی”………………………………………………. 72
4-3- آمار استنباطی…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 73
4-3-1- فرضیه اصلی تحقیق – آمار استنباطی…………………………………………………………………………….. 75
4-3-2- فرضیه فرعی اول – آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………. 77
4-3-3- فرضیه فرعی دوم – آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………. 79
4-3-4- فرضیه فرعی سوم – آمار استنباطی……………………………………………………………………………………………… 81
4-4- تکنیک یا ماتریس سوات (SWOT) ………………………………………………………………………………………………. 82
4-4-1- مرحله نخست: ارزیابی عوامل داخلی (IFE) و خارجی (EFE) ……………………………………………….. 102
4-4-1- 1- ارزیابی “عوامل داخلی” موثر بر عملکرد برنامه های تلویزیون در حفاظت از محیط زیست ….. 102
4-4-1-2- ارزیابی “عوامل خارجی” مؤثر برعملکرد برنامه های تلویزیونی در حفظ محیط زیست ………. 102
4-4-2- مرحله دوم : ماتریس عوامل داخلی و خارجی…………………………………………………………………………….. 105
4-4-3- مرحله سوم: اولويت بندي نهايي عوامل داخلي و خارجي………………………………………………………….. 109
4-4-4- مرحله چهارم : تدوین راهبردها…………………………………………………………………………. 112
4-4-4-1- راهبردهای تهاجمی/رقابتی (SO) …………………………………………………………………………. 112
4-4-4-2- راهبردهای تنوع بخشی (ST) ……………………………………………………………………………….. 113
4-4-4-3- راهبردهای بازنگری (WO) ………………………………………………………………………………….. 113
4-4-4-4- راهبردهای تدافعی (WT) …………………………………………………………………………………….
114
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات………………………………………………………….. 116
5-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 117
5-2- خلاصه یافته های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………. 117
5-3- محدودیت های تحقیق…………………………………………………………………………………………………. 125
5-4- پیشنهادات نظری و کاربردی………………………………………………………………………………………………………………. 126
5-4-1- پیشنهادات نظری……………………………………………………………………………………………………………………………. 126
5-4-2- پیشنهادات کاربردی………………………………………………………………………………………………………………………. 127
5-4-3- پیشنهادات برای سایر تحقیقات…………………………………………………………………………………………………….. 128
منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………. 129
پیوست 1………………………………………………………………………………………………………………………….
136
فهرست جداول
جدول 3-1 : جمعیت شهروندان بالای 18 سال ساکن مناطق 22 گانه تهران در سال 1392………………….. 56
جدول 3- 2 : مقیاس پرسشنامه استفاده رسانه ای وحفاظت ازمحیط زیست…………………………………………… 59
جدول 3-3 : متغیرهای پژوهش و شاخص های آن در پرسشنامه………………………………………………………………. 60
جدول 3-4 : گویه ها و مؤلفه های پرسشنامه…………………………………………………………………………………………… 61
جدول 4-1 : آمار متغیر جنسیت در جامعه آماری تحقیق………………………………………………………………………….. 65
جدول 4-2 : آمار طیف سنی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………….. 66
جدول 4-3 : آمار میزان تحصیلات پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………. 67
جدول4-4: همبستگی میزان تحصیلات واستفاده ازبرنامه های تلویزیونی محیط زیستی………………………….. 68
جدول 4-5 : آمار وضعیت اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………… 69
جدول 4-6 : آمار نوع اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………………. 69
جدول 4-7: آمار میزان مصرف روزانه تلویزیون از سوی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………. 70
جدول 4-8: آمار میزان مصرف هفتگی تلویزیون از سوی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………. 71
جدول 4-9: آمار نوع و محتوای برنامه تلویزیونی انتخابی در جامعه آماری تحقیق…………………………………… 72
جدول 4-10 : تفسیر میزان همبستگی متغیرها با توجه به مقادیر ضریب همبستگی……………………………….. 74
جدول 4-11: همبستگی استفاده از برنامه های رسانه تلویزیونی و حفظ محیط زیست……………………………. 75
جدول4-12: نتایج تحلیل رگرسیون خطی تأثیر میزان استفاده از تلویزیون برحفظ محیط زیست……….. 75
جدول4-13: ضریب رگرسیونی استفاده از رسانه تلویزیون و تأثیرآن بر حفاظت از محیط زیست……………… 76
جدول 4-14: همبستگی پیرسون میزان برنامه های زیست محیطی تلویزیونی و حفظ محیط زیست………. 77
جدول 4-15: نتایج تحلیل رگرسیونی تأثیر میزان برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست………………. 77
جدول4-16: ضریب رگرسیونی میزان برنامه های تلویزیونی و تأثیرآن بر حفاظت از محیط زیست………….. 78
جدول 4-17: ضرایب همبستگی میان محتوای برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست…………………….. 79
جدول4-18: همبستگی پیرسون میان محتوای برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست…………………….. 79
جدول4-19: تحلیل رگرسیونی تأثیر برنامه های خبری زیست محیطی بر حفاظت از محیط زیست……… 80
جدول4-20: ضریب رگرسیونی استفاده از برنامه های”خبری” زیست محیطی رسانه تلویزیون…………….. 80
جدول4-21: شاخص تحلیل رگرسیونی تأثیر کیفیت برنامه های تلویزیونی برحفظ محیط زیست…………. 81
جدول4-22: ضریب رگرسیونی تأثیر” کیفیت”برنامه های تلویزیونی بر حفاظت از محیط زیست…………. 81
جدول 4-23: تجزیه و تحلیل ماتریس SWOT………………………………………………………………………………………. 83
جدول 4-24 : ضریب همبستگی پیرسون بین آیتم ها ( سؤالات پرسشنامه)…………………………………………….. 84
جدول 4-25: میانگین عوامل داخلی و خارجی رسانه تلویزیونی مؤثر بر حفظ محیط زیست…………………. 100
جدول 4-26: عوامل داخلی موثر بر تولید، پخش و مصرف برنامه های تلویزیونی محیط زیستی…………….. 103
جدول 4-27: عوامل خارجی موثر بر تولید، پخش ومصرف برنامه های تلویزیونی محیط زیستی……………… 104
جدول 4-28: میانگین گیری، رتبه و وزن دهی به” نقاط قوّت و ضعف” برنامه های تلویزیونی ……………….. 107
جدول 4-29: میانگین گیری، وزن دهی ورتبه به”فرصتها و تهدیدهای”برنامه های تلویزیونی………………… 108
جدول 4-30: اولویت بندی نهایی عوامل مؤثر بر عملکرد برنامه های تلویزیونی محیط زیستی……………….. 111
جدول 4-31: راهبردهای تحلیلی ماتریس سوات (SWOT)……………………………………………………………………. 115
فهرست نمودارها
نمودار 1-1: مدل مفهومی تحقیق- (حاجی مینه – کردی ، 1393)………………………………………………………… 14
نمودار 2-1 : مفهوم استفاده و تعیین کننده های آن…………………………………………………………………………………. 25
نمودار 2-2: مدل وابستگي بال راكيچ و دفلور، وابستگي جامعه، رسانه هاي جمعي، مخاطب و آثار…………. 43
نمودار 2-3: نمونه ساده شده مدل روان شناختي كامستاك از آثار تلويزيون بر رفتار فرد…………………………. 46
نمودار 4-1: نمودار های پای و ستونی، توزیع جنسیت در جامعه آماری تحقیق……………………………………… 65
نمودار 4-2: توزیع طیف سنی در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………………………….. 66
نمودار 4-3: وضعیت تحصیلات در جامعه آماری تحقیق………………………………………………………………………….. 67
نمودار 4-5: وضعیت اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………………. 69
نمودار 4-6: نوع اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………………… 70
نمودار4- 7: میانگین تماشای تلوزیون در طول روز بین شهروندان 18 سال به بالای تهران……………………… 71
نمودار 4-8 : میانگین زمان تماشای برنامه های محیط زیست در طول هفته…………………………………………….. 71
نمودار4-9: درصد فراوانی نوع برنامه های تلویزیونی مورد علاقه شهروندان 18 سال به بالا در تهران……….. 73
فهرست شکل ها
شکل 2-1 : فرمول لاسول با عناصر معادل در فرآیند ارتباط……………………………………………………………………… 44
شکل 3-1 : نقشه مناطق 22 گانه شهرداری تهران…………………………………………………………………………………….. 56
چکیده
در کشورهای در حال توسعه، مانند ایران، مسائل زیست محیطی بیش از آنکه جنبه ی فنی داشته باشد دارای جنبه های اجتماعی – فرهنگی می باشد. بنابراین هدف اصلی حفاظت محیط زیست در رابطه با محیط اجتماعی، افزایش آگاهی های زیست محیطی در سطح جامعه و تغییر در بینش اجتماعی و تقویت فرهنگ زیست محیطی می باشد.در این میان، رسانه ها نقش به سزایی در ایجاد تغییرات در سطح جامعه ایفا می کنند و رسانه ی دیداری مانند تلویزیون به دلیل تنوع برنامه ها نقش قابل توجهی دارد. بنابراین هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی رابطه استفاده از برنامههای تلویزیون با گرایش به حفظ محیط زیست بین شهرواندان 18 سال به بالای شهر تهران می باشد تا بتوان راهکارهایی جهت ارتقای کمّی و کیفی برنامههای تلویزیون به عنوان یک رسانهی ارتباط جمعی برای افزایش آگاهی و علاقهی شهروندان در جهت بهینه عمل کردن و حفاظت از محیط زیست ارائه نمود.
برای اجرای تحقیق، از فن “پیمایش” استفاده شد. جامعه آماری پژوهش شهروندان 18 سال به بالای مناطق 22 گانه شهر تهران بود. حجم نمونه ها بر حسب فرمول کوکران 384 نفر شد. که طی آن در هر منطقه تعدادی پرسشنامه به صورت تصادفی بین شهروندان توزیع گردید سپس از تکنیک سوات (SWOT) و همین طور از نرم افزار SPSS برای تجزیه و تحلیل داده ها استفاده شد. پایایی پرسشنامه با استفاده از «ضریب آلفای کرونباخ» بررسی و برابر 8/0 تعیین شد. ضريب همبستگي پيرسون براي بررسي رابطة بين متغيرها، رگرسيون خطي نیز براي بررسي فرضيات تحقیق بکار رفت.
نتایج تحلیلی پژوهش نشان داد: برنامه های تلویزیونی با محتوای زیست محیطی بخوبی می توانند درارتقاء آگاهی افراد بالغ شهر تهران برای حفظ محیط زیست مؤثر واقع شوند و تلویزیون به عنوان رسانه ملی می تواند تأثیر معناداری بر حفاظت از محیط زیست از سوی شهروندان داشته باشد.
« اولویت انتخاب» برنامه های زیست محیطی تلویزیونی،درمیان شهروندان تهرانی، برنامه های زیست محیطی” خبری – مستند – و برنامه های شاد ” بود. برنامه های تلویزیونی با محتوای” هنری- سرگرمی – و مناسبتهای زیست محیطی” کمترین مخاطب را درجامعه آماری تحقیق داشتند.
بر حسب نتایج ماتریس سوات تحقیق، عمده ترین «نقاط ضعف»رسانه تلویزیونی در رابطه با حفظ محیط زیست شامل : الف- کم بودن میزان برنامه ها ، ب- ضعیف بودن محتوای برنامه ها ، ج – عدم کیفیت برنامه های محیط زیستی تلویزیون محسوب شدند. مهمترین «نقاط قوت» تلویزیون شامل : الف- توانایی افزودن نگرش مثبت مخاطبین نسبت به حفظ محیط زیست، ب- قدرت بالابردن احساس مسئولیت جامعه برای حفاظت از محیط زیست ، ج- توان برانگیختن اعتراض تماشاگر علیه آسیب رسانان به محیط زیست بود.
ازطرفی، تلویزیون ملی کشور به فرصت هاو تهدیدهای موجود توجهی نداشته، “برنامه های زیست محیطی شاد” در جذب گروه های مختلف سنی برای حفظ محیط زیست مهم ترین «فرصت درونی» تلویزیون بود، در حالیکه ناتوانی در” افزایش آگاهی زیست محیطی جامعه” اصلی ترین «تهدید بیرونی» برای رسانه تلویزیونی کشور(صدا و سیما) محسوب شده است.
کلمات کلیدی: محیط زیست، رسانه تصویری، تلویزیون، آگاهی، تکنیک سوات (SWOT).
فصل اولکلیات تحقیق
مقدمه بررسی رابطه برنامه هاي تلويزيونی در حفاظت از محيط زيست توسط شهروندان تهرانی و تأثير این رسانه بر رفتار مردم جامعه از منظر شكل گيري فرهنگ حفاظت از محیط زیست، منظور اساسي اين تحقیق است . بر همین اساس، در طول این تحقیق، عملکرد، میزان پخش، نوع و کیفیت برنامه های تلویزیونی زیست محیطی را محور توجه قرار خواهيم داد.
در این تحقیق سعی ما آن است که بررسی نماییم؛ اساساً ارتباطی میان برنامه تلویزیونی و حفظ محیط زیست از سوی جامعه وجود دارد؟ پخش برنامه های تلویزیونی، تا چه حد به حمایت از محیط زیست اختصاص می یابد؛ به عبارت دیگر، می خواهیم تعیین نماییم که چند درصد از برنامه های تلویزیونی کشور به آگاه سازی جامعه در مورد حفاظت از محیط زیست تعلق دارد و به طور کلی آیا میزان و نوع برنامه های تلویزیونی، در تنویر نگرش مردم نسبت به حفظ محیط زیست تأثیر دارد یا خیر! اگر پاسخ مثبت است ، اثر آن چه میزان است؟ در ادامه این فصل ابتدا به بیان مسئله پژوهش می پردازیم و ضمن اشاره به نگرش های متفاوتی که در مورد میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی مطرح شده است، به بررسی اهمیت و ضرورت اجرای تحقیق پرداخته ، سپس سؤالات و فرضیه های پژوهش را مطرح نموده ، پس از ارائه تعاریف مفهومی و کاربردی، متغیرهای تحقیق را مشخص کرده و رابطه میان آنها را مطرح خواهیم کرد.
بیان مسئله بی شک، رسانه ها تأثیر عمیقی بر جامعه اعمال می کنند به طوری که قادرند با شیوه های پذیرفتنی وعوام پسند، هر نوع تغییری را در فرهنگ جامعه ایجاد کنند. شکی نیست که رسانه در معرفی و شناخت محیط زیست، ممانعت از تخریب آن و بهتر شدن وضعیت زندگی افراد جامعه تاثیر غیر قابل انکاری دارد. در واقع می توان گفت که رسانه های جمعی مخصوصاً تلویزیون، قسمتی از فر هنـگ آموزی افراد جامعه بوده و با داشتن امکانات وسـیع، در ارائه جذاب تر و بهتر ایده ها می تواند به عنوان یک کانال ممتاز ارتباطی عمل کند که هیچ ابزاری، توانایی رقابت با آن را ندارد. از دیدگاه اجتماعی، مشکلات زیست محیطی بیشتر رفتاری و فرهنگی است تا حاصل رشد تکنولوژی و صنعتی شدن جوامع. نقش های گوناگون وگاه متضاد رسانه های جمعی در رابطه با حفظ محیط زیست برای توليد سمبل ها و نماد های زیست محیطی و خلق ارزش ها و باورها در جامعه ، ويژگي است که ما را ملزم به شناخت عملکرد رسانه ها در رابطه با حفاظت از حوزه های گوناگون محیط زیست می سازد. در زمینهی ترویج اخلاق محیط زیستی و فرهنگ سازي، روشهاي اتخاذ شده باید جنبه عملی و پوشش وسیع داشته باشند(کریمی، 1382).
از آنجا که سلامت محیط زیست هر نقطه از جهان متأثر از سلامت محیط زیست سایر بخش های کُره خاکی است، در رابطه با حفاظت از محیط زیست و بقای منابع خدادادی، شرط اصلي بهره‏وري از اطلاعات و مشاركت مردم در ارتباطات و نیز توزيع اطلاعات زیست محیطی در جوامع ، تقويت برنامه های رسانه‏هاي ارتباط جمعي به ویژه تلویزیون در ارتباط با محیط زیست می باشد. در واقع شناخت دقیق ماهیت رسانهها و بررسی توانمندیها و کارکردهای مثبت آنها، سهم فزایندهای در توسعه دانش، فرهنگ، مهارتها و نگرشهای فردی و اجتماعی بشر دارند. توجه به این رسالت مهم، برای دولتمردان، برنامهریزان و عاملان رسانههای جمعی ضرورتی انکارناپذیر است(رشیدی و رشیدی، 1390) و ضرورت توجه به این امر را دوچندان میکند.
امروزه به غیر از سازمانها و نهادهایی مانند مدارس، دانشگاهها، مساجد، کتابخانهها، موزهها و تالارهای هنری، که هدف و عملکردشان متاثر کردن رفتار و شکلدهی شخصیت افراد میباشد، نهادهای دیگری هم وجود دارد که اصولا برای اهداف معین دیگری به وجود آمدهاند. اما به طور غیر مستقیم تأثیر تربیتی مهمی روی رفتار و شخصیت افراد دارند. آنها فرهنگ، دانش و اطلاعات را به صورت غیر رسمی از نسلی به نسل دیگر منتقل میکنند. رسانههای ارتباطی جمعی از این نوعند. رادیو، تلویزیون، سینما، مطبوعات، مجلات، تلفن همراه، کامپیوتر، ….. هر چند برای برخی اهداف دیگر به وجود آمدهاند، اما تآثیر تربیتی مهمی در الگوهای رفتاری افراد دارند و در رشد و توسعه فرهنگ عمومی تا حد زیادی سهیماند(رشیدی و رشیدی، 1390).
در این راستا، و با انجام این تحقیق قصد داریم بررسی نماییم؛ آیا رابطه معناداری میان عملکرد رسانه های ارتباط جمعی ( تلویزیون) و میزان حفاظت از محیط زیست از سوی مردم جامعه وجود دارد؟ آیا برنامه های تلویزیونی کارآمدی توسط صدا و سیما در کشورمان تولید می شود تا سبب پیشبرد فرهنگ عمومی جامعه و ارتقاء نگرش زیست محیطی مردم گشته و حمایت از محیط زیست را ممکن سازد؟ و آیا زمان پخش برنامه های موجود با نیاز فرهنگ زیست محیطی و آگاهی جامعه در این رابطه تناسب دارد؟
به نظر مي رسد رسانه های جمعی آن گونه كه شايسته است، به مسئله محيط زيست نمي پردازند! مدت زمان پخش برنامه های زیست محیطی از شبکه های مختلف تلویزیونی، همچنین کمیّت و کیفیت گزارشات زیست محیطی که ازطریق تلویزیون ارائه می شود، گواه این موضوع است.
1-2-1- میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی – نظریه های موجود
در مورد میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی نگرش های متفاوت و متضادی، بیان شده است. در این اینجا فقط سه دسته از نظریه های ارتباطات را به اختصار مورد بررسی قرار می دهیم:۱- نظریه های تاثیر ارتباطات جمعی
۲- نظریه های هنجاری
۳- نظریه های انتقادی
در یک دسته بندی کلی می توان گفت: در مورد رابطه استفاده از رسانه های ارتباطی (که در تحقیق حاضر می توان آن را به رسانه تلویزیونی و میزان حفاظت از محیط زیست تعمیم داد ) نظریه ها و دیدگاه های متفاوت در میان صاحب نظران مشهود گشته است که در برخی موازین با یکدیگر مشترک می باشند و برخی از مهمترین دیدگاه ها در ادامه به اختصار ارائه می شود:
نظریه های تاثیر ارتباطات جمعی
نظریه کاشت – برنامه های تلویزیونی همانند بذری که کاشته می شود و سپس رشد می کند آثاری بر روی مخاطبان باقی می‌گذارد (جرج گربنر).
نظریۀ کاشت برآثار تدریجی و دراز مدت رسانه ها به ویژه تلویزیون بر شکل گیری تصویر ذهنی مخاطبان از دنیای اطراف و مفهوم سازی آنان از واقعیت اجتماعی تأکید می کند. جرج گربنر واضع نظریۀ کاشت، در دهۀ ۱۹۶۰ تحقیقاتی را با عنوان شاخص های فرهنگی شروع کرد تا تأثیر تماشای تلویزیون بر باورها و دیدگاه های بینندگان دربارة جهان واقعی را بررسی کند. جرج گربنر معتقد است برنامه های خشونت آمیز و سرگرم کننده تلویزیون تاثیرات عمیق و مداوم بر مخاطبان می گذارد و عموماً این برنامه ها در جهت خاص طبقه حاکم است. او می گوید: برنامه های تلویزیونی همانند بذری که کاشته می شود و سپس رشد می کند آثاری بر روی مخاطبان باقی می‌گذارد و این برنامه ها آثاری دارد که عموما منفی است.
گربنر معتقد است که تلویزیون به صورت بازوی فرهنگی اصلی جامعه امریکا درآمده است.گربنر و همکاران وی نوشته اند: دستگاه تلویزیون یک عضو اصلی خانواده شده است،کسی که بیشتر اوقات بیشتر داستان ها را میگوید. گربنر در مطالعات خود بین مخاطبان پر مصرف و کم مصرف تفاوت قائل می شود. به اعتقاد او تماشاگران پر مصرف تلویزیون اغلب تصویری از دنیا دارند که به دنیای تلویزیون نزدیک تر است.
پل هیرش به این دلیل که گربنر سایر متغیرها را به خوبی کنترل نکرده است ، پژوهش او را مورد انتقاد قرار می دهد را به نظریه خود اضافه میکند. تشدید و «متداول سازی » دهد.گربنر هم در واکنش به این انتقاد دو مفهوم متداول‌سازی هنگامی روی می‌دهد که تماشای بیش از حد منجر به تقارن دیدگاه‌ها در گروه‌ها می‌شود و تشدید زمانی روی می‌دهد که اثر کاشت در گروه خاصی از جمعیت بیشتر می‌شود.
نظریه « مک کوئیل» – تاثیرات محدود، اثرهای متعادل، قدرت مطلق رسانه ها
با توجه به دیدگاه « مک کوئیل» تأثیر وسایل ارتباط جمعی یا مطبوعات را می توان به سه دوره تقسیم کرد :
دوره اول : دوره نظریه تزریقی یا گلوله ای (تبلیغات سیاسی در آلمان به رهبری گوبلز)
دوره دوم : دوره تاثیرات محدود رسانه ها – نظریه دو مرحله‌ای ارتباطات یا نظریه استحکام-موضوع را در همین راستا « انتخاب مردم» مفهوم رهبران فکری در این دوره مطرح می شود .
دوره سوم : دوره اثرهای متعادل رسانه ها ، در اواسط دهه ۸۰ پژوهشگران از کارکرد دوره اثرهای محدود رسانه ها نا امید شدند و به اثرهای متعادل رسانه ها روی آورند . نظریه استفاده و خشنودی و نظریه برجسته سازی در این دوره حاکم است .
نظریه برجسته سازی-رسانه هادرانتقال پیامها نوعی اولویت یا برجسته سازی به وجود می آورند (شاو و مک کامبز).
نظریه برجسته سازی باز هم تاثیرات رسانه ها را در حوزه رفتار محدود میکند. اما رسانه ها با برجسته ساختن برخی از موضوعات می توانند بر اطلاعات مردم تاثیر بگذارند. به عبارتی ، رسانه ها گرچه نمی توانند تعیین کنند که مخاطبان چطور بیندیشند اما می توانند تعیین کنند که درباره چه بیندیشند . شاو و مک کامبز شعارهایی را که توسط کاندیداهای ریاست جمهوری آمریکا مطرح شده بود ، همچنین نتایج نظر سنجی از مردم را تحلیل محتوا کردند و نتیجه گرفتند که رسانه ها با یزرگ کردن و اولویت دادن به برخی موضوعات بر اولویت های مردم تاثیر می گذارند. مخاطب در این نظریه پویا است اما مسئولیت جهت دهی به افکار مردم با رسانه هاست.
نظریه مارپیچ سکوت- اثرات رسانه ها بر افکار عمومی را قوی و قدرتمند می داند(الیزابت نوئل نئومان).
الیزابت نوئل نئومان نظریه ای تاثیرگذار در مورد نقش ارتباطات جمعی در شکل گیری افکار عمومی وضع کرد. برای نئومان، افکار عمومی از تعامل بین افراد و محیط اجتماعی شان نشات می گیرد. وی اثرات رسانه ها بر افکار عمومی را قوی و قدرتمند می داند، چرا که سه ویژگی ارتباطات جمعی یعنی تراکم، همه جایی بودن و هم صدایی، در ایجاد اثرهای قوی بر افکار عمومی با هم ترکیب می شوند. هم صدایی باعث شکل گیری تصویری همسان از موضوعات و رویدادها می شود و بر مواجهه گزینشیِ مخاطبان غلبه می کند.
ویندال، سینگنایزر و اولسون معتقدند که نظریه مارپیچ سکوت بر فرضیات زیر استوار است:
اگر مردم احساس کنند دارای عقاید مشترک با دیگران هستند، دربارة آن ها با یکدیگر صحبت می کنند؛ اما اگر احساس کنند فقط خودشان صاحب عقیدة خاصی هستند، آن عقیده را آشکارا ابراز نمی کنند.
افراد ممکن است از رسانه های جمعی به عنوان منبع توزیع عقاید استفاده کنند. اگر عقیدة خاص آن ها در رسانه مطرح نشده باشد، آن ها نتیجه می گیرند که آن عقیده مورد پذیرش عمومی نیست.
همۀ رسانه ها به شیوه ای تقریباً انحصاری، عقاید مشابهی را بیان می کنند (هم صدایی) و موجب می شوند که مردم، اغلب از جو فکری جامعه تصویر نادرستی داشته باشند.
بسیاری از افراد که عقیدة خاصی دارند، از ترس انزوا از آن دفاع نمی کنند. لذا هر چه بیشتر، افراد ساکت بمانند، دیگران احساس می کنند که عقیده مخالف وجود ندارد و بنابراین مارپیچ سکوت در جامعه شکل می گیرد .
نظریۀ وابستگی مخاطبان- روابط بین رسانه ها، جامعه و مخاطبان ( بال روکیچ و دی فلور سال ۱۹۷۶)
نظریۀ وابستگی مخاطبان، روابط بین رسانه ها، جامعه و مخاطبان را مورد توجه قرار می دهد و با اشاره به نیازهای مخاطب از جمله داشتن اطلاعات از رویدادهای پیرامون از یک سو و نیز ندانستن و گریز از واقعیات از سوی دیگر، او را عنصری منفعل و وابسته به رسانه ها فرض می کند. مک کوییل و سون ویندال، مهمترین و اصلی ترین ایده نظریه وابستگی مخاطبان را وابسته بودن مخاطبان به منابع اطلاعاتی رسانه های جمعی برای دانستن و جهت گیری نسبت به رویدادهای اجتماعی ذکر میکنند.
نظریه شکاف آگاهی- به موازات افزایش انتشار اطلاعات مردم جامعه به دو گروه تقسیم می شوند (تیکنور، دونوهو و اولین)
تیکنور، دونوهو و اولین به عنوان واضع نظریه شکاف آگاهی، مفهوم شکاف را چنین تعریف کرده اند:به موازات افزایش انتشار اطلاعات در جامعه توسط رسانه های جمعی، آن بخش هایی از جامعه که دارای پایگاه »اقتصادی اجتماعی بالاتر هستند، در مقایسه با بخش های دارای پایگاه اقتصادی اجتماعی پایین تر، تمایل بیشتری « به دریافت اطلاعات در کوتاه ترین زمان دارند. لذا، شکاف آگاهی بین این دو بخش افزایش می یابد پس مردم جامعه به دو گروه تقسیم می شوند:
گروه اول ، گروهی هستند که اعضاء آن را افراد تحصیل کرده جامعه تشکیل می دهند ، آنها اطلاعات زیادی دارند و در مورد هر چیز می توانند اظهار نظر کنند.
گروه دوم ، گروهی هستند که دانش و سواد کمتری دارند و آگاهی آنها در مورد مسائل پیرامونشان اندک است.
نظریه های هنجاری
نظریه هایی که بر اساس شرایط ارزشی و ایدئولوژیک، با قاطعیت بیان می کند که ارتباط چگونه باید شکل گیرد و به انجام برسد، نظریه های هنجاری خوانده می شوند.
در سال ۱۹۵۹ سه دانشمند شهیر ارتباطات «شرام، سیبرت و پترسون» در کتاب ” چهار نظریه در مطبوعات ” برای سیستم های مطبوعاتی جهان دسته بندی قائل شدند. در این کتاب ، ” از چهار دسته عمده نام بردند؛ که به نظریات هنجاری در رسانه ها مشهور شدند. این چهار نظریه عبارتند از:
۱- نظریه اقتدارگرا و خودکامه
۲- نظریه لیبرالی یا آزادی گرا
۳- نظریه مسئولیت اجتماعی رسانه ها
۴- نظریه رسانه های شوروی
“مک کوایل”، دو نوع جدید را به طبقه بندی وی افزودند و طبقه های شش گانه را تشکیل دادند.
۵- نظریه رسانه های توسعه بخش
۶- نظریه مشارکت دموکراتیک رسانه ها
نظریه های انتقادی
به طور کلی اساس نظریات انتقادی بر نقد جایگاه و آثاراجتماعی وسایل ارتباط جمعی و پیامد های ارتباطی استوار است . مجموع نظریه های انتقادی را می توان چنین برشمرد :
مارکسیسم کلاسیک ، مکتب فرانکفورت ، مکتب مطالعات فرهنگی ، مکتب ساختارگرایی ، مکتب اقتصاد سیاسی رسانه ها .
در خصوص موضوع مورد مطالعه این تحقیق که ارتباط میان استفاده از رسانه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست را در میان شهروندان تهرانی بررسی می کند، ابتدا باید بدانیم چه برنامه های تلویزیونی در حال حاضر به مسئله محیط زیست و حفظ آن اختصاص یافته و تولید و پخش می شودو سپس بررسی نمایم که چه نوع برنامه تلویزیونی در این خصوص بیشتر مورد توجه جوانان و جامعه بیننده قرار دارد و همچنین چند ساعت از اوقات روزانه خود را صرف تماشای این قبیل برنامه ها می کنند ( اولویتها- میزان استفاده از برنامه تلویزیونی) این مطلب را با بیان یک پرسش آغاز کردیم : کدامیک از برنامه ها در رابطه با محیط زیست و حفظ آن را دیده اید و به آن علاقه مند می باشید؟ فرض ما بر این بوده است که میان استفاده از تلویزیون و نیز بین زمان پخش برنامه های تلویزیونی مربوط به محیط زیست و حفظ محیط زیست توسط مردم رابطه وجود دارد و البته فرض شده است که نوع برنامه های تلویزیونی مربوط به محیط زیست (سريال- فيلم – مستند و…) ، کیفیت و محتوای برنامه های تلویزیونی می تواند بر حفظ محيط زیست توسط شهروندان تهرانی اثر مستقیم بگذارد.
3- اهمیت و ضرورت تحقيق
تأثیر انکارناپذیر رسانه هاي تلویزیونی برجامعه ، بالاخص جنبه ارتباطی آن که به تمامی ابعاد زندگی بشرتسري یافته است ازدیدگاه جامعه شناسی ماهیتی اجتماعی دارد و به همین منظور بررسی این پدیده ازدیدگاه جامعه شناسان داراي اهمیتی خاص است. تردیدی نیست که از بدیهی‌ترین تأثیرگذاران بر بیان مشکلات زیست محیطی و تنویر افکار عمومی برای نگهداری از محیط زیست، رسانه ها (تلویزیون) هستند.
از آنجا که بیشتر رسانه‌های جمعی مورد توجه عموم هستند و مردم، پاره‌ای از اوقات شبانه‌روز خود را به مطالعه، دیدن و یا شنیدن اطلاعات و اخبار منعکس شده در آنها اختصاص می‌دهند؛ سریعترین، مطمئن ترین، قابل دسترس‌ترین و تاثیرگذارترین ابزار در جهت اشاعه فرهنگ حفاظت از محیط زیست و آموزش و تنویر افکار عمومی، رسانه‌های ارتباط جمعی (به ویژه تلویزیون به عنوان یک رسانه دیداری و شنیداری) هستند. در بستر ارتباطات زیست محیطی، کار خبر نگاری رسانه ای زیست محیطی جمع‌آوری، اثبات، پخش و نمایاندن اطلاعات راجع به رویدادها، گرایش ها، موضوعات و مردمانی است که به دنیایِ غیر انسانی که انسان‌ها ضرورتاً در حال تعامل با آن هستند، مربوط است.
رسانه زیست محیطی، طیفی از معانی گسترده را در خود دارد و اغلب به چند معنا به کار می رود. امروزه، پوشش رسانه ای محیط زیست را می توان تحت عنوان گزارش خطر و یا روزنامه نگاری علم و یا به عنوان بخشی از حوزه وسیع تر ارتباطات زیست محیطی طبقه بندی نمود.
موضوع فعالیت رسانه های زیست محیطی، در مورد ارائه موضوعاتی است که به آنها توجه نشده و یا نمی شود. خبر نگاری زیست محیطی، امری ایمن و یا غیر مؤثر نیست، بلکه استانداردها و معیارهای خود را دارد که زمانی که ابعاد مختلف نگارش زیست محیطی از جمله ابعاد اجتماعی، اقتصادی، علمی، اخلاقی، احساسی و معنوی آن باز و گسترده می شود، این استانداردها مشخص می کنند که سؤال اصلی که رسانه های زیست محیطی می بایست در اخبار خود بپرسند آن است که آیا سیاستگذاران، قانون گذاران، صاحبان صنایع، شهروندان و غیره، در حفاظت و بقا محیط زیست جدی هستند؟ اگر بنای قضاوت را بر شمار فزاینده موضوعات زیست محیطی بگذاریم که به نقطه اوج و بحرانی خود رسیده اند، مشخص می شود که این افراد وظیفه خود را به خوبی انجام نداده اند. از این روست که رسانه ها در مبارزات زیست محیطی خود به جای آنکه پیشگیرانه عمل کنند واکنشی عمل می‌کنند. در نتیجه پیشگیری از تخریب محیط زیست و حفاظت از آن که از رسالت های اصلی رسانه های گروهی است محقق نشده و در این حوزه ضعف رسانه ها مشهود و ملموس است.
از طرفی طبق پیشینه نگاشتهها و آمار منتشر شده، تهران نيز همانند شهرهاي ساير كشورهاي در حال توسعه، از مشكلات متعدد زيست محيطي و آلودگيهاي آب، هوا، خاك و صوتي رنج ميبرد و طبق آمارهاي ارائه شده، تهران در فهرست آلودهترين شهرهاي جهان قرار گرفته است (Jim, 2002, Marcoux, 2006a). بنابراین با توجه به اهمیت فرهنگ محیط زیستی در جامعه و تأثیري که رسانهها میتوانند در این زمینه داشته باشند(بهروزی راد و همکاران، 1390) و همچنین آلودگی فزایندهی شهر تهران، ضرورت تحقیق در مورد نقش رسانه تلویزیون در فرهنگ سازي محیط زیستی، میزان ارتباط و میزان اثرگذاری برنامههای تلویزیونی بر آگاهی و علاقهی افراد در گرایش بر حفاظت از محیط زیست احساس میشود که در این پژوهش سعی شده به آن پرداخته شود .
اهداف تحقیق1-4-1- اهداف کلی
بررسی رابطه استفاده از رسانه های تصویری ( برنامههای تلویزیونی) و حفاظت از محیط زیست در میان شهروندان 18 سال به بالای شهر تهران .
شناخت میزان و نوع پخش برنامه های تلویزیونی در خصوص “حفظ محیط زیست ” .
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق
تعیین “میزان برنامه هاي تلويزيوني” در مورد حفظ محيط زيست .
شناخت مؤثرترين “محتوای ” برنامه هاي تلويز يوني در رابطه با حفظ محيط زيست.
شناسایی تأثیر ” کیفیت برنامه های تلویزیونی” در جلب بیشترین مخاطب برای حفاظت از محیط زیست.
بررسی “نقاط قوّت و ضعف” برنامه های تلویزیونی در رابطه با حفاظت از محیط زیست .
بررسی “فرصت ها و تهدیدهای” موجود برای رسانه تلویزیونی کشور(صدا و سیما) در تهیهی برنامه های تلویزیونی محیط زیستی.
سؤالات تحقیق
آیا رابطه ای میان استفاده از رسانه تصویری (تلویزیون) و حفظ محیط زیست ازسوی شهروندان تهرانی وجود دارد؟
آیا بین ” میزان پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط ساکنین 18 سال به بالای شهر تهران رابطه وجود دارد ؟
آيا میان ” نوع ومحتوای برنامه های محیط زیستی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد ؟
آیا بین “کیفیت پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد ؟
چه راهکار/ هايی براي بهبود برنامه هاي تلويزيونی در رابطه با حفظ محيط زيست وجود دارد؟
فرضيه‏هاي تحقیق
1-6-1- فرضیه اصلی :
به نظر می رسد میان مصرف برنامه های تلویزیون توسط شهروندان تهرانی بالای 18 سال و حفاظت از محیط زیست توسط آنها رابطه وجود دارد.
1-6-2- فرضیه های فرعی :
به نظر می رسد بین ” میزان پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط ساکنین 18 سال به بالای تهران رابطه وجود دارد.
به نظر می رسد ، بین ” نوع ومحتوای برنامه های محیط زیستی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد.
به نظر می رسد بین “کیفیت پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد.
تعریف واژه ها و اصطلاحات ( مفهومی- کاربردی)
1-7-1- مصرف رسانه ای
تعریف مفهومی: وضعیتی که فرد یا گروه به مدتی خاص ، درمعرض رسانه های جمعی مانند تلویزیون، ماهواره، اینترنت، نشریات و مجلات قرار می گیرند و از آنها حسب نیازمندی و علاقمندی خود استفاده می کنند را مصرف رسانه ای می گوییم( دکاندرا، 1391 به نقل از Escard Bell & Dittmar.2012 ).
تعریف عملیاتی: برای کاربرد مفهوم مصرف رسانه ای ، دو بعد از ابعاد گوناگون استفاده از رسانه ارتباط جمعی ( تلویزیون) بررسی می گردد:
الف- نوع و محتوای برنامه های زیست محیطی شامل:
برنامه های مستند ( حیات وحش – راز بقا – آموزش حفاظت از محیط زیست و…)
فیلم و سریال ( سینمایی- سریالهای تلویزیونی- انیمیشن ها- میان برنامه ها )
گفتگوهای تلویزیونی( میز گرد- مناظره – مصاحبه )
ب- میزان استفاده از رسانه تلویزیونی شامل :
اصلاً استفاده نمی کنم –کم مصرف – پر مصرف.
1-7-2- محیط زیست ( Environment)
 تعريف مفهومی : محيط زيست عبارت است از آن چه كه فرآيند زيستن را احاطه كرده، آن را در خود فرو گرفته و با آن در كنش متقابل قرار دارد. محيط يك موجود زنده عبارت است از فضايي كه موجود زنده را احاطه كرده و از طريق روابط متقابل گوناگون با آن در تماس قرار دارد. به بيان ديگر، محيط را مي توان مجموعه عوامل جاندار و بي جاني دانست كه، در يك فضاي مشخص و در زماني معين موجود زنده را تحت تاثير خود قرار مي دهند( www.doe.ir).
تعریف عملیاتی: محيط زيست از تمام جنبه ها بررسی می شود( هم انسان و هم طبيعت و هم رابطه اين دو ). با توجه به سيماي متنوع سطح كره خاكي و نيز طيف وسيع مسائل زيست محيطي، بايستي سعي گردد، تا تعاريف كاربردي براي محيط زيست ارائه شود.
بدين منظور مي توان، آن چه كه ما را احاطه كرده، بر ما تاثير مي گذارد و از ما تاثير مي پذيرد را، به سه بخش كلي تقسيم نمود:
۱- محيط طبيعي
۲- محيط اجتماعي
۳- محيط مصنوعی
اگرچه در تقسيم بندي هاي تئوريك مانند آن چه در بالا آمده سعي در تفكيك محيط زيست در بخش هاي مختلف (ولي همگن و متجانس) مي شود، در عمل تفكيك اين محيط ها از يكديگر غير ممكن است.
1-7-2-1- محيط زيست طبيعي
تعریف مفهومی: محيط زيست طبيعي قسمتي از فضاي کره زمين است که به دست بشر ساخته نشده است . مانند کوه،جنگل،دريا…
تعریف عملیاتی: شاخص تعیین محيط زيست طبيعي به دو بخش تقسيم شده و بر همین اساس سنجیده خواهد شد :
الف- طبيعت بي جان: مانند آب ، هوا،خاک و …
ب- طبيعت جاندار: مانند گياهان ، حيات وحش و …
1-7-2-2- محيط زيست مصنوعي
تعریف مفهومی: بخشي از محيط زيست که به دست بشر ساخته شده است را محیط زیست مصنوعی گویند . بطور کلي شهرهاي ما با تمام محتوايشان محيط زيست مصنوعي ما را تشکيل مي دهند. خانه ها، خيابان ها، مدارس، فرودگاه ها، کارخانه ها و … همگي از اجزاي محيط زيست مصنوعي مي باشند .
تعریف عملیاتی: فرم و شکل محيط زيست مصنوعي حاصل نيروي فکر جامعه مي باشد و از آن مي توان به عنوان شاخصي براي شناخت طرز تفکر و فرهنگ هر جامعه بهره جست ، بر پايه همين استدلال ميتوان از طريق بررسي تميزي يا آلودگي يک شهر به کيفيت فرهنگي مردم آن شهر و ميزان اهميتي که براي بهبود کيفيت شرايط زندگي خود قايل هستند پي برد. عواملي نظير آلودگي هوا و آب و زبالهاي کنار خيابان ها و … نيز جزء اين بخش از محيط زيست محسوب مي شوند چون حاصل فعاليت هاي انسان مي باشند .
1-7-2-3- محيط زيست اجتماعي
تعریف مفهومی : همه انسان هاي اطراف ما اعم از خانواده ، همسايه ، همکار و … محيط زيست اجتماعي ما را تشکيل ميدهند (پورتال سازمان حفاظت محيط زيست ايران/ دانش محيط زيست).
تعریف عملیاتی : با توجه شاخص محيط زيست اجتماعی، که زندگي انسان را (به عنوان يک موجود اجتماعي ) در سايه ارتباط با ديگران با مفهوم مي داند، به بررسی میزان تولید برنامه های محیط زیست اجتماعی از سوی رسانه تلویزیونی و نمودار استفاده این برنامه ها از سوی جامعه پرداخته می شود.
مدل مفهومی تحقیق
استفاده از رسانه تلویزیونی
حفاظت از
محیط زیست

متغیر وابسته
متغیر مستقل

نمودار 1-1: مدل مفهومی تحقیق- بررسی رابطه استفاده ازبرنامه های تلویزیونی وحفاظت ازمحیط زیست
فصل دوممروری بر ادبیات،
چهارچوب نظری و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه:
فصل دوم این تحقیق، مشتمل بر سه بخش بوده، در بخش اول، ضمن مروری بر ادبیات تئوری تحقیق، به بیان تعاریف و مفاهیم اساسی، ابعاد محیط زیست و تهدیدات زیست محیطی، رسانه جمعی، تلویزیون، آگاهی وآموزش رسانه ای، شاخص ها و…. می پردازیم. در قسمت دوم ، چهارچوب نظری تحقیق ارائه می گردد. در این راستا، با مطرح کردن نظریات و دیدگاههای متفاوت صاحب نظران و اندیشمندان در رابطه با استفاده از رسانه تلویزیونی و اثرات و نقش آن در حفاظت از محیط زیست، از نظریات “برجسته سازی” و “کاشت ” بهره برداری شده است به علاوه به شرح مختصری در خصوص “مدل هاي ارتباطات جمعي” مرتبط با رسانه ها می پردازیم. در قسمت آخر این فصل به بیان پیشینه تحقیقات انجام شده در کشور و خارج از کشور پرداخته و به مقالات یا رساله هایی که به نوعی با موضوع این تحقیق همخوانی و ارتباط دارند، اشاره خواهیم کرد.
2-2- مفهوم « محیط زیست »
محیط زیست (Environment): محیطی شامل هو ا، آب، زمین، منابع طبیعی ، گیاهان، جانوران، انسان و روابط متقابل بین آنهاست ، که سازمان در آن فعالیت می نماید. (استاندارد ISO 14000 / سازمان حفاظت محیط زیست/www.doe.org )
محیط زیست به همه محیط‌هایی که در آن‌ها زندگی جریان دارد گفته می‌شود. مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی خارجی و موجودات زنده که با هم در کنش هستند محیط زیست را تشکیل می‌دهند و بر رشد و نمو و رفتار موجودات تأثیر می‌گذارند. حفاظت محیط زیست در قرن بیست و یکم به عنوان یکی از هشت هدف توسعه هزاره و یکی از سه پایه توسعه پایدار شناخته می‌شود.سطح کره زمین به طور کلی به چهار بخش تقسیم می‌شود که عبارتند از:
سنگ‌کره (لیتوسفر)، آب‌کره (هیدروسفر)، هواکره (اتمسفر)و بیوسفر.
بعضی از دانشمندان یخ‌کره را نیز جزء این تقسیم‌بندی می‌دانند. هر کدام از این بخش‌ها شامل اکوسیستم هایی گوناگون هستند که به طور کلی محیط زیست را تشکیل می‌دهند.
محیط زیست طبیعی عبارت ترکیبی از دانش های متفاوت در علم است از مجموعه عوامل زیستی و محیطی در غالب محیط زیست و غیر زیستی (فیزیکی، شیمیایی) که بر زندگی یک فرد یا گونه تأثیر می‌گذارند و از آن تأثیر می‌بینند. امروزه این تعریف غالباً به انسان و فعایت‌های او مرتبط می‌شود و می‌توان محیط زیست را مجموعه‌ای از عوامل طبیعی کره زمین، همچون هوا، آب، اتمسفر، صخره، گیاهان و غیره، که انسان را احاطه می‌کنند خلاصه کرد.
تفاوت محیط زیست با طبیعت در این است که تعریف طبیعت شامل مجموعه عوامل طبیعی، زیستی و غیر زیستی می‌شود که منحصراً در نظر گرفته می‌شوند، در حالی که عبارت محیط زیست با توجه به برهم‌کنش‌های میان انسان و طبیعت و از دیدگاه وی توصیف شده‌است.
شاخصی كه در اين جا مهم قلمداد مي شود اين است كه بدانيم، منظور ما از محيط زيست، در رابطه با كدام موجود است زیرا آنچه وضعيت يك محل را براي زيست يك نوع موجود زنده بهبود مي بخشد مي تواند محيط زيست يك موجود ديگر را تباه كند.
براي اين واژه دو نگرش ايجاد شده است : يك نگرش اين است كه عنوان محيط زيست از دو كلمه «محيط» و «زيست» تركيب يافته است كه در فارسي به معناي جايگاه و محل زندگي است. اين عنوان از نظر لغت مواردي هم چون آلودگي هوا، راه هاي جلوگيري از تخريب طبيعت و… را شامل نمي شود، اما امروزه مفاهيم گوناگون را از آن ارايه مي نمايند مثل آب و هوا، جنگل، كوه، حقوق حيوانات و پرندگان، راه هاي جلوگيري از آلودگي هوا، راه هاي مبارزه با عوامل مخرب طبيعت و … محيط زيست در اصطلاح به كليه عوامل تهديد كننده يا بهبود بخش محيط زندگي اتلاق مي شود.
اما نگرش بعدي بيانگر اين است كه چيزي به نام «محيط » وجود ندارد و اين واژه يك معناي نسبي به مفهوم پيرامون دارد، همان طور كه از مشتقات واژه با مراجعه به كتاب لغت پيدا است، اين واژه يك معناي نسبي به مفهوم پيرامون دارد يعني چيزي كه توسط پيرامون خود محاط شده است.
2-2-1- مفهوم « آلودگی »
پخش يا آميختن هرگونه ماده خارجي به آب ، هوا ، خاك و زمين به ميزاني كه كيفيت فيزيكي، شيميايي يا بيولوژيكي آن را به گونه اي تغيير دهد كه به حال انسان يا ساير موجودات زنده يا گياهان يا آثار و ابنيه مضر باشد. اين آلودگي ممكن است در هريك از قسمتهاي محيط زيست بوجود آيد.( سازمان محیط زیست. / ماده ٩ قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست مصوب ١٣٥٣)
آلودگي هاي زيست محيطي، انواعي دارند كه مهمترينِ آنها عبارتند از: آلودگي هاي هوا، آب، خاك، صوت، شيميايي و هسته اي (. قوام، مير عظيم، 1391).
ماده آلاينده :
ماده آلاینده به ماده اي گفته مي شود كه داراي غلظتي بيش از غلظت مجاز يا طبيعي بوده و برروي موجودات زنده اثر نا مطلوب داشته باشد. به دلیل وسعت مطالب مرتبط با آلودگی ها ، در این مبحث نمی توان به شرح تمامی مواد آلاینده و منشأ آنها یا اثرات مخرب زیست محیطی آنها بپردازیم به همین دلیل ، به ارائه فهرست آنها اکتفا می شود تا خواننده با انواع آلودگی آشنا گردد.
آلوده كننده ها عبارتند از :
آلودگي هاي حاصل از احتراق- ضايعات صنعتي- مواد راديواكتيو- زباله شهري- صوت يا سروصدا – حرارت- مواد شيميايي- آلوده كننده هاي طبيعي ( آتشفشان ها ، آتش سوزي جنگلها ، مردابها و….) . این مواد در هوا، آب و خاک زیست بوم سبب ایجاد مخاطرات و تهدیدات زیست محیطی می شوند که در ذیل به مهمترین آنها اشاره می شود. (فیروزی، مهدی – 1384).
انواع آلاينده هاي هوا
گازها از جمله گاز CO2,CO,Nox,SOx:
اکسيدکننده هاي فتوشيميايي
هيدروکربنها و ترکيبات آلي فرار
ترکيبات هالوژنه
مواد جامد معلق
Dust يا ذرات گرد وغبار
Smog يا دوده
مايعات معلق در هوا
بخار آب
انواع آلاينده هاي آب
پسابهاي صنعتي : حاصل از فرآيند صنايع
فاضلابهاي انساني : مناطق اداري و مسکوني
آبروهاي آبهاي سطحي : روان آبهاي ناشي از بارندگي
انواع آلاينده هاي خاك
دور ريز ضايعات به خاك
زباله هاي صنعتي ، خانگي يا بهداشتي
ضايعات فلزي
مواد جامد خطرناك مثل آزبست ، سرب ، روي ، نيكل و…
مايعات شامل
پساب صنعتي
مواد شيميايي مانند اسيدها و بازها ، انواع مواد شوينده
مواد خطرناك مثل انواع سموم شيميايي ، حشره كش ها ، و…
مواد سوختي و نفتي (گازوئيل ، مازوت و…)
شيرابه زباله ها و زنگاب فلزات
ساير آلودگي ها
آلودگي صوتي
آلودگي تصويري
آلودگي راديو اكتيو
آلودگي نفتي
آلودگي حرارتي
ارتعاشات و… (شریعت، س. م.، و منوري، س. م. 1375)
2-2-2- تهديدات زيست محيطي
تعيين هر گونه روند حفاظت از محیط زیست براساس نشانه هاي تهديد شكل مي گيرد. اگر نيروها و يا عناصر تهديدكننده تغيير يابد، در آن شرايط روندهاي جديدي براي مقابله با تهديد ايجاد مي شود. در واقع تهدیدات یا مشکلات عمده زیست محیطی را می توان در موارد زیرخلاصه کرد:
مشكلات عمده زيست محيطي جهان
گرم شدن زمين
سوراخ شدن لايه ازن
باران هاي اسيدي
وارونگي هوا
از بين رفتن زيستگاهها
بسياري از نظريه پردازان مكتب انتقادي همانند « ديكسون» و « كن بوث» به ضرورت هاي زيست محيطي براي مقابله با تهديدات جهاني و همچنين منازعات منطقه اي اشاره نموده اند .. (Homer .Dixon, 1994; Booth, 1991)
البته طبيعت، صورت حساب خود را به شكل هاي بسيار مختلفي عرضه مي دارد. هزينه كودهايي كه بايد خريداري شود، براي بارور ساختن دوباره زمين هايي به كار مي رود كه زماني به طور طبيعي حاصلخيز بودند؛ هزينه لايروبي رودخانه هايي كه به دليل فرسايش خاك در صدها كيلومتر بالاتر، كرانه هاي خود را غرقاب مي سازند؛ آفت محصول در نتيجه كاربرد كوركورانه آفت كش هايي كه ناخواسته حشرات گرده افشان را نيز از بين مي برند؛ ياهزينه افزايش آلودگي هوا كه زماني گياهان آن را تصفيه مي كردند. قطع نظر از اينكه كدام دليل بلافصل موجب نگراني شده باشد، سرانجام، ارزشمندي و ضرورت مطلق فعاليت اكوسيستم براي حيات بشر آشكار شده است.
اولين نشانة تهديد و خطرات زیست محیطی را مي توان در محدوديت هاي استفاده از منابع دانست. زماني كه مصرف گرايي افزايش مي يابد و يا اينكه نظام سرمايه داري براي نيل به سود بيشتر درصدد ارتقاء توان توليد ومصرفي جامعه باشد، تهديدات زيست محيطي ايجاد مي شود.
از اين گذشته، براي نخستين بار در تاريخ، بشر به سرعت و از روي بي توجهي در حال دگرگون ساختن فيزيولوژي اساسي كرة خاك است. در حال حاضر، در سطح جهان تغييراتي در تركيب شيميايي جو، تنوع ژنتيك گونه هاي ساكن در كرة زمين، و چرخة مواد شيميايي حياتي در اقيانوس ها، جو، زيست سپهر(biosphere) در حال وقوع است كه هم از نظر ابعاد و هم از نظر آهنگ، سابقه اي براي آن نمي توان يافت.
بشر با افزودن ۲۵ % بر تراكم طبيعي دي اكسيد كربن در جو، هم چرخة كربن و هم چرخة نيتروژن را بر هم زده است. اين پديده عمدتاً طي سه دهة گذشته در نتيجة مصرف سوخت هاي فسيلي و از بين رفتن جنگل ها بروز كرده است. توليد كودهاي شيميايي، حجم نيتروژن طبيعي موجود را در محيط گونه هاي زنده دو برابر كرده است( .( Williams, K. G. & Cary, J. 2002
هم اكنون شركت هاي نفتي بيشترين مازاد اقتصادي را به دست مي آورند. طبعا شركت هاي حمل و نقل كالاهاي نفتي و همچنين مجموعه هاي خدماتي و استراتژيك مرتبط با آن درچنين شرايط و وضعيتي قرار خواهند داشت. اين امر تغييرات زيست محيطي را ايجاد مي نمايد. مصرف كلروفلوروكربن ها كه تنها دسته كوچكي از مواد ، شيميايي را تشكيل مي دهند «حفره اي » به بزرگي يك قاره در لاية اوزون بالاي « پوشش سپهر » يا « استراتوسفر » در منطقة بالاي قطب جنوب ايجاد كرده است و در سراسر كرة زمين نيز صدمات كمتر، ولي رو به رشدي به اين لايه وارد ساخته است.
اثر گلخانه اي نتيجه اين واقعيت است كه جو كرة ما در برابرپرتوهاي خورشيد تا حد زيادي شفاف است؛ ولي بخش اعظم پرتوهاي ضعيف تر انرژي را كه از زمين بازتابنده مي شود، جذب مي كند. اين پديدة طبيعي، زمين را براي بقاي حيات به حد كافي گرم مي كند، ولي با افزايش انتشار گازهاي گلخانه اي، اين كره به طرز غيرطبيعي گرم شده است. هرگاه تغييرات جوي ايجاد شود، در آن شرايط زمينه براي ايجاد شكل هاي ديگري از تهديد اقتصادي حاصل مي شود.
دي اكسيد كربن حاصل از سوزاندن سوخت هاي فسيلي و از بين رفتن جنگل ها تقريبا نيمي از اين اثر گلخانه اي را باعث مي شود. بعضي گازهاي ديگر، به ويژه متان (گاز طبيعي)، اكسيدنيتروژن، ازون (موجود در لايه هاي پايين تر جو، و نه لاية اوزون محافظي كه در استراتوسفر وجود دارد) و گاز تركيبي كلروفلروكربن (يا سي اف سي) نيز نيم ديگر را باعث مي شوند. اگر چرخة محيط زيست توانايي خود براي حداكثرسازي توان توليدي را از دست بدهد، در آن شرايط مي توان نشانه هايي ازحركت هاي ترميمي را ملاحظه نمود. از جمله اين موارد بايد اقدامات انجام گرفته در مناطق جغرافيايي خاصي را ملاحظه نمود كه از توليدصنعتي و جايگاه اقتصادي بيشتري برخوردارند. افزايش دما تنها يكي از نتايج گرمايشي مستمر گلخانه اي خواهدبود. در مرحله اي كه شايد به همين زودي ها فرا رسد، احتمالا الگوهاي بارندگي دستخوش تغيير خواهد شد و كمربند سبز غلات ايالات متحده را توفان شن خواهد گرفت. انتظار مي رود كه همين بلا بر سر جريان هاي اقيانوسي نيز بيايد و در نتيجه، آب و هواي بسياري از مناطق به شكل بارزي دگرگون شود.
تغييرات ژئوپلتيكي مي تواند تهديدات زیست محیطی را بازسازي نمايد. شرايط آب و هوايي در برخي از دوران هاي خاص مي تواند فاجعه آفرين باشد « طوفان كاترينا» را مي توان در زمره نشانه هاي تهديد دانست. هم اكنون بحران ها با فجايع انساني پيوند يافته اند. براي نمونه، انحراف جريان گلف استريم، آب و هواي اروپاي غربي را دستخوش تغيير خواهد ساخت و دماي آن را به مراتب، پايين تر از امروز خواهد رساند. با گرم تر شدن هوا و آب شدن يخ هاي قطبي، سطح آب درياها بالاتر خواهد رفت. در حال حاضر، سطح آب اقيانوس ها هر ده سال به اندازه يك اينچ بالا مي آيد كه همين هم براي فرسايش جدي خاك در امتداد بخش اعظم سواحل ايالات متحده كافي است. طبق برآوردها تا سال ۲۰۵۰ سطح آب هاي آزاد، يك تا چهار فوت بالاتر خواهد رفت.
كنوانسيون هاي بين المللي محيط زيست نشان مي دهد كه «گازهاي گلخانه اي » اصلي ترين شاخص تهديدزیست محیطی فراگير جامعه جهاني را شامل مي شود. اين مجموعه ها در شرايطي قرار دارند كه قادر خواهندبود تا بر روند زندگي و شاخص هاي زيستي تمامي شهروندان تأثير برجاي گذارند. مطالعات انجام شده نشان مي دهد كه اثر گلخانه اي پيوندتفكيكي با حفرة فاجعه آفريني دارد كه در لايه اوزون پديد آمده و خودمعلول استفاده از گاز هاي كلروفلوروكربن است. افزايش پرتوهاي فرابنفش در نتيجه لطمه ديدن اين لايه محافظ، موجب افزايش مواردابتلا به سرطان پوست و صدمه رسيدن به چشم ها خواهد شد. جداي از اين، ممكن است تأثيرات ناشناخته اي بر زندگي گياهي و حيواني داشته باشد و سيستم هاي ايمني بسياري از اين گونه ها را تحت فشارقرار دهد .
افرادي همانند« كوهن» ، بر اين اعتقادند كه وقتي تخريب محيط زيست، زندگي مردم را به مخاطره اندازد يا به كيفيت زندگي آنها لطمه اي جدي زند، مردم منطقه خود راترك مي كنند و در نتيجه وارد محيط جديدي مي شوند كه با نشانه ها وشاخص هاي آن بيگانه هستند. اين امر نوع مشاركت آنان را تغييرخواهد داد. موج هاي جديد اجتماعي به گونه اي است كه افراد را ناچاربه مهاجرت و عبور از محيط اجتماعي خود مي نمايند.
این امرتضادهاي فرهنگ را با محيط جديد افزايش مي دهد. انسان هاي ازخودبيگانه با محيط اجتماعي و فضاي حاكم بر آن نيز بيگانه اند. اين پناهندگان زيست محيطي ممكن است در داخل كشور خود جابه جا شوند يا اصلا كشور خود را ترك كنند. اسكان اين پناهندگان درمناطق جديد يا تشديد رقابت محلي بر سر منابع طبيعی (كه مي تواندواكنش مردم بومي را در پي داشته باشد) از يك سو فشار شديدي رابر آن كشور وارد مي سازد (به ويژه وقتي كه پيوسته با ابراز خشونت همراه باشد) و از سوي ديگر مي تواند به منازعه بين دولت ها دامن بزند.(Suhrke, 1993)
بنابراين رسانه های ارتباط جمعی باید اين موضوع را مورد پرسش قرار دهند كه اگر حفاظت از محیط زیست داراي اولويت هاي مختلفي است؛ بنابراين رسالت رسانه های ارتباط جمعی(از جمله تلویزیون) در خصوصحفظ محیط زیست، سلامت بشر و بقاء جامعه انساني چه جايگاهي دارد؟ مهمترين سؤال اين است كه رسانه ها چگونه مي توانند فعاليت هاي تهدیدآمیز برای محیط زیست را كنترل نمايند ؟
2-2-3- تعاریف محیط زیست
آموزش محیط زیست یعنی شناخت هم پیوستگی انسان و محیط و سراسر زندگی و مسئولیت او برای حفظ محیط به شیوهای که برای زندگی و زیستن متناسب باشد (رشیدی و رشیدی، 1390).
آموزش محیط زیست، به دنبال تربیت شهروندي است که از محیط بیوفیزیکی و مسایل مربوط به آن مطلع بوده و میتواند به حل آنها کمک کرده و مشتاق کارکردن براي اجراي راه حلهاست (عظیمی و همکاران، 1391).
مهمترین شاخص براي ارزشیابی آموزش محیط زیست، میزان و کیفیت کنش و تغییر عملی در بین مخاطبان است (عظیمی و همکاران، 1391).
به طور کلی آموزش محیط زیست یک فرایند سیستماتیک است که در آن فراگیران قادر میشوند از طریق تجربه مستقیم و فرایند ارتباطات، مسایل زیست محیطی را نقد کنند. همچنین آنها تشویق میشوند تا به فعالیتهاي عملی به سود محیط زیست ملحق شوند. در چنین سیستمی حداقل سه برونداد انتظار میرود (عظیمی و همکاران، 1391) :
فراگیران باید رابطه خودشان را با زنجیرههاي مرتبط دیگر نظام طبیعت و فرایندهاي اجتماعی –اکولوژیکی درك کنند.
فراگیران باید بتوانند شرایط را مطابق با چارچوبهاي ذهنی خود تفسیر کنند.
فراگیران باید قادر شوند تا شرایط را نقد کرده و زوایاي پنهان را آشکار کنند. آنچه که یاد گرفته میشود بایستی فراگیران را به سوي تغییر سوق دهد. دانش زیست محیطی باید به کنش و تغییر عملی منجر شود.
نقشهای آموزشی و آگاه سازی از جمله نقشها و کارکردهایی است که برای رسانههای جمعی تبیین شده و در حقیقت این دو نقش از زمینههای اصلی فعالیت رسانههای جمعی تلقی میشوند که با فرهنگ عمومی ارتباط عمیق تری دارند(فروتن کیا و همکاران، 1390).
2-3- مفهوم « رسانه جمعى »
رسانه هاى جمعى، در مقام عمل همواره در قالب سازمان ها و موجوديت هاى نهادى شده با مختصات ويژه، ظهور يافته و ايفاى نقش مى كنند. روشن است كه اتخاذ هر نوع رويكرد توصيفى، تحليلى، توجيهى و انتقادى نسبت به عملكرد موجود يك رسانه، پيشنهاد هرگونه راهكار در جهت تغيير و اصلاح اين عملكرد و به طور كلى، هر نوع مواجهه نظرى و عملى با رسانه، به عنوان يك واقعيت، الزاما بايد با ملاحظه هويت نهادى و سازمانى آن صورت پذيرد ( نمودار 2-1 ). لازم به ذكر است كه رسانه، به ويژه در حوزه هاى متنوع ارتباطى، به اعتبارات و ملاحظات مختلفى همچون رسانه به عنوان يك تكنولوژى، يك نهاد و سازمان اجتماعى، يك كنشكر فرهنگى اجتماعى، يك زبان، يك متن، يك كانون صنعت فرهنگ و…؛ مورد توجه قرار مى گيرد. در اين تحقیق، عمدتاً به عنوان يك سازمان ارتباطى فعال در عرصه فرهنگ سازى و ارائه كننده اقلام و محصولات نمادين تأثيرگذار ملاحظه شده است.     مك كوايل، در توصيف ويژگى هاى نهاد رسانه مى نويسد:
1. به توليد و توزيع «معرفت» به شكل اطلاعات، عقايد و فرهنگ مى پردازد و اين واكنشى است به نيازهاى دسته جمعى و تقاضاهاى فردى؛
2. مجراهايى براى ارتباط ميان مردم، فرستنده ها و دريافت كننده ها، ميان مخاطبان گوناگون و بين همه اينها و جامعه و نهادهاى تشكيل دهنده آن به وجود مى آورد؛
3. رسانه تقريبا منحصراً در فضاى عمومى يا گستره همگانى فعاليت مى كند. نهادى است باز، كه همه مى توانند در آن مشاركت كنند، چه در نقش دريافت كننده و تحت شرايط معينى، همچنين به عنوان فرستنده… رسانه ها به مطالبى مى پردازند كه در مورد آنها افكار عمومى وجود دارد و يا اينكه مى تواند شكل بگيرد.
4. مشاركت به عنوان مخاطب در اين نهاد اساسا داوطلبانه است و اجبار و تكليفى در كار نيست. اين آزادى در رسانه ها از ديگر نهادهايى كه وظيفه توزيع معرفت را برعهده دارند، مانند آموزش، دين يا سياست به مراتب بيشتر است؛
5. استفاده از رسانه همچنين با اوقات فراغت و تفريح همبسته بوده و از كار و تكليف جداست. علاوه بر اين، هيچ تشكيلاتى براى ايجاد پيوند ميان مشاركت كنندگان بالا (توليدكنندگان پيام) و مشاركت كنندگان پايين (مخاطبان) نيز در اختيار ندارد؛
6. اين نهاد همچنين با صنعت و بازار، از طريق وابستگى آن به كار دستمزدى، تكنولوژى و نياز به اعتبار در پيوند است؛
7. اگرچه رسانه خود فاقد قدرت است، اما مستمرا از طريق برخى كاربردهاى مرسوم و سازوكارهاى قانونى و انديشه هاى مشروعيت بخش با قدرت دولتى متصل مى شود. (مك كوايل، 1935)
2-3-1- مفهوم « استفاده از رسانه های جمعی»
مفهوم « استفاده» قلب مدل های ارتباط جمعی مرتبط می باشد. آگاه بودن از كاربرد رسانه و ريشه هاي آن، كليدهايي براي فهم و پيش بيني نتايج فرايند ارتباطات جمعي فراهم مي سازد.
« استفاده از رسانه های جمعی» شايد معاني گوناگوني داشته باشد . ممكن است مانند « در معرض دید قرار دادن» باشد كه صرفا عمل درك را نشان مي دهد. در بافتي ديگر ممكن است به معناي فرايندي پيچيده تر باشد، كه درآن، محتوايي خاص تحت شرايط معيني مصرف مي شود و كاركردهاي معيني را تحقق مي بخشد؛ وانتظاراتي براي خشنودي خاص به آن گره خورده است.
عمل ” استفاده” ممكن است براساس ميزان محتواي به كاررفته، نوع محتواي به كاررفته، رابطه با رسانه هاي استفاده شده، و شيوه استفاده از آن( براي مثال به اين معنا كه آيا مصرف يك فعاليت اوليه است يا ثانويه باشد.
در مدل استفاده و خشنودي، اساساً نيازهاي پايه فرد، استفاده از رسانه ها را تعيين مي كنند. در اين مدل( نمودار 2-1)، ” نياز” تنها عاملي است كه منجر به استفاده از رسانه مي شود.
ويژگي هاي فردي، انتظارات او ، درك رسانه ها و ميزان دسترسي به رسانه ها، منجر به اخذ تصميماتي از سوي فرد درباره استفاده كردن يا استفاده نکردن از محتواي رسانه هاي جمعي مي شود. براي اكثر فعاليت هاي رسانه اي، گزينه هاي كاركردي بديل ازقبيل تعامل واقعي به جاي شبه تعامل (Pseudo Interaction ) از طريق تلويزيون، وجود دارد.

نمودار 2-1 : مفهوم استفاده و تعیین کننده های آن
(منبع :کتاب مدل های ارتباطات جمعی، نوشته: دنیس مک کوایل وسون ویندال، مترجم: گودرز میرانی. 1388)
)McQuail, Denis ، 193 (5
2-3 -2- رسانه تلويزيون – ویژگی ها
تلويزيون به عنوان يك رسانه و يك سازمان ارتباطى داراى موقعيت و مأموريت فرهنگى اجتماعى، ابعاد و ويژگى هاى مختلفى دارد كه خود تا حدى وجه جاذبيت توده اى آن را توجيه مى كند. اهمّ اين ويژگى ها عبارتند از:
1. به عنوان يك رسانه جمعى منبع پيام آن يك سازمان رسمى، متمركز، داراى مأموريت نهادى و عملكرد حرفه اى با مختصات ويژه است؛
2. انتشار پيام آن سريع، مداوم، پرگستره و تأثيرگذار است؛
3. پيام آن به عنوان يك محصول كار جمعى، امرى ساخته و پرداخته، كالايى شده و داراى ارزش مبادله و مصرف است؛
4. از گيرندگان انبوه، پراكنده، نامتجانس، داراى تجربه هاى نسبتا مشترك و نيازها و واكنش هاى قابل پيش بينى برخوردار است؛
5. رابطه ميان فرستنده و گيرنده غالبا يك سويه و به ندرت دو طرفه است. معمولاً فرستنده، مسئوليت تأثيرات خاص پيام خود بر روى مخاطب را عهده دار نيست. او فقط پيام را در مقابل پول يا توجه مبادله مى كند.
6. نامتقارن بودن رابطه ميان فرستنده و گيرنده. فرستنده، هرچند به طور رسمى از هيچ قدرت و اختيارى در مورد گيرنده برخوردار نيست، اما معمولاً از جايگاه، قدرت، اقتدار، نفوذ و تأثير بيشتر و برترى برخوردار است. HYPERLINK “http://marifat.nashriyat.ir/node/2577” l “_edn22” o “” (دادگران، سيدمحمد، 1383 )
    تلويزيون همچنين علاوه بر ويژگى هاى سازمانى فوق، از جاذبه هاى ديگرى نيز برخوردار است. چرايى استقبال توده اى از اين رسانه و ارتقا روزافزون جايگاه و موقعيت آن به رغم ظهور رسانه هاى رقيب و بديل بيش از هر چيز ريشه در همين جاذبه هاى تكنولوژيكى، فنى، هنرى، محتوايى، ساختارى و زبانى دارد.
     برخى از اين ويژگى ها عبارتند از: تصويرسازى و نمايشى كردن پديده ها و رويدادها، ساختن شبه واقعيت ها و شبه رويدادها يا خلق جهان هاى مجازى مشابه جهان هاى واقعى، برداشت هاى گزينشى از واقعيت و بازتأليف هنرمندانه آن در قالب هاى جديد، دست كارى زمان و مكان يا تداخل زمان و مكان حقيقى و خيالى، اسطوره سازى، ايجاد يك ميدان ديد نسبتا گسترده، بهره گيرى توأمان از عناصر بيانى مختلف؛ تراكم شناختى؛ تقويت معرفت شناسى حس گرا، قابليت هاى تكنولوژيكى فراوان، جاذبه هاى هنرى و زيباشناختى متنوع، تنوع قالب هاى برنامه اى، همگونى و پيوستگى نسبى محتوا، انتخاب و پردازش سوژه هاى عامه پسند، ساخته و پرداخته بودن محتوا به تناسب ذائقه مخاطبان، فعال ساختن همزمان قواى حسى متعدد، معافيت نسبى از ضرورت بذل فكر، ماهيت غالبا غيرانتخابى تماشا، تحقق تدريجى «كاشت فرهنگ» و ايجاد انس و عادت قهرى، كم هزينه بودن نسبى، حضور دائم و همه جايى، دسترسى آسان، كنترل پذيرى فيزيكى، امكان استفاده همزمان با اشتغال به ساير فعاليت هاى معمول، حضور در محيط صميمى.
     همچنين تلويزيون از قابليت خلق واقع نمايانه ايده ها و آرمان ها، مشروع سازى اروتيك (افراد در تلويزيون خود را مجاز به ديدن تصاوير و صحنه هايى مى بينند كه ملاحظات فرهنگى و اخلاقى، امكان عينى آن را محدود ساخته است. كامجويى هايى ضمنى اروتيك و شبه اروتيك ناشى از اين سنخ ارتباطات، معمولاً انگيزه افراد براى همراهى و مؤانست رسانه اى را افزايش مى دهد)، تبديل جهان عمومى به جهان خصوصى، تقويت فردگرايى، شكل گيرى و تقويت فرهنگ پوپوليستى، افزايش تمايل به خانه نشينى و حتى گذراندن اوقات فراغت در اتاق شخصى و… برخوردار است (دادگران، سيدمحمد، 1383: ص 59).
2-3-3- كاركردهاى رسانه تلويزيون
براى رسانه هاى جمعى از جمله تلويزيون، نقش ها و كاركردهاى متعددى بيان شده است. از جمله:

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *