*221

دانشگاه آزاد اسلامی- واحد تهران شرق
دانشکده علوم انسانی
گروه علوم ارتباطات اجتماعی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
رشته : علوم ارتباطات اجتماعی
گرایش: علوم ارتباطات اجتماعی
عنوان:
بررسی رابطه استفاده از برنامه های تلویزیونی با گرایش به حفظ محیط زیست
(مورد مطالعه: شهروندان 18 سال به بالای شهر تهران)
استاد راهنما:
دکتر رحمت حاجی مینه
استاد مشاور:
دکتر ناهید کردی
نگارنده:
وحید اسماعیل پور گنجی
تابستان 1393
تقدیم به:
پدر و مادر بزرگوار
و همسر و فرزندان عزیزم
به خاطر صبوری و
حمایت بی دریغشان
فهرست مطالب
فصل اول : کلیات تحقیق……………………………………………………………………………….. 1
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 2
بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 2
1-2-1- میزان و نحوه تأثیر وسایل ارتباط جمعی – نظریه های موجود…………………………………………………… 4
اهمیت و ضرورت تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….. 8
اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………… 9
1-4-1- اهداف کلی………………………………………………………………………………………………………………………………………. 9
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………… 9
سؤالات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
فرضیه های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………….. 10
1-6-1- فرضیه اصلی……………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
1-6-2- فرضیه های فرعی……………………………………………………………………………………………………………………………. 10
تعریف واژه ها و اصطلاحات ( مفهومی- عملیاتی) ………………………………………………………………………. 11
1-7-1- مصرف رسانه ای …………………………………………………………………………………………………………………………….. 11
1-7-2- محیط زیست ( Environment) ………………………………………………………………………………………………. 11
1-7-2-1- محیط زیست طبیعی………………………………………………………………………………………………………………… 12
1-7-2-2- محیط زیست مصنوعی………………………………………………………………………………………………………………. 12
1-7-2-3- محیط زیست اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………….
13
فصل دوم : مروری بر ادبیات ، چهارچوب نظری و پیشینه تحقیق……………………… 15
2-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 16
2-2- مفهوم محیط زیست…………………………………………………………………………………………………………………………… 16
2-2-1- مفهوم آلودگی………………………………………………………………………………………………………………………………… 17
2-2-2- تهدیدات زیست محیطی……………………………………………………………………………………………………………….. 19
2-2-3- تعاریف محیط زیست……………………………………………………………………………………………………………………… 23
2-3- مفهوم رسانه جمعی ………………………………………………………………………………………………………………………….. 23
2-3-1- مفهوم استفاده از رسانه های جمعی………………………………………………………………………………………………. 25
2-3-2- رسانه تلویزیون – ویژگیها………………………………………………………………………………………………………………. 26
2-3-3- کارکردهای رسانه تلویزیون……………………………………………………………………………………………………………. 27
2-3-4- رسانه، اطلاع رسانی و آموزش………………………………………………………………………………………………………… 30
2-3-5- رسانه تلویزیون آموزشی………………………………………………………………………………………………………………….. 31
2-3-6- جایگاه رسانه در تنویر افکار عمومی……………………………………………………………………………………………….. 32
2-4- چهارچوب نظری تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………… 33
2-4-1- نظریات رسانه ها……………………………………………………………………………………………………………………………. 33
2-4-1-1- نظریه کاشت ( Cultivation Theory)………………………………………………………………………………. 34
2-4-1-2- نظریه برجسته سازی(Agenda-Setting Theory)………………………………………………………….. 35
2-4-1-3- نظریه استفاده و خوشنودی (Uses and Gratifications Theory )…………………………….. 39
2-4-1-4- تئوری مسئولیت اجتماعی رسانه‌ها…………………………………………………………………………………………. 41
2-4-2- مدل های ارتباطات جمعی – مدل های مخاطب محور………………………………………………………………. 42
2-5- پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………. 47
2-5-1- تحقیقات داخلی………………………………………………………………………………………………………………………………. 48
2-5-2- تحقیقات خارجی……………………………………………………………………………………………………………………………..
51
فصل سوم : روش شناسی تحقیق…………………………………………………………………… 53
3-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 54
3-2- روش پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………. 54
3-3- جامعه و نمونه آماری…………………………………………………………………………………………………………………………… 55
3-4- روش تعیین حجم نمونه……………………………………………………………………………………………………………………… 57
3-4-1- ابزار گردآوری داده ها……………………………………………………………………………………………………………………… 57
3-5- روش جمع آوری اطلاعات………………………………………………………………………………………………………………….. 58
3-6- روایی و پایایی ابزار اندازه گیری (Reliability & Validity)……………………………………………………
61
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها……………………………………………………………… 63
4-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 64
4-2- آمار توصیفی………………………………………………………………………………………………………………………………………… 64
4-2-1- آمار توصیفی متغیر ” جنسیت”…………………………………………………………………………………………………….. 65
4-2-2- آمار توصیفی متغیر ” سن”……………………………………………………………………………………………………………. 66
4-2-3- آمار توصیفی متغیر ” تحصیلات”…………………………………………………………………………………………………. 67
4-2-4- آمار توصیفی متغیر ” وضعیت اشتغال”……………………………………………………………………………………….. 68
4-2-5- آمار توصیفی متغیر ” مدت زمان استفاده از تلویزیون”………………………………………………………………. 70
4-2-6- آمار توصیفی متغیر ” نوع برنامه های تلویزیونی زیست محیطی”………………………………………………. 72
4-3- آمار استنباطی…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 73
4-3-1- فرضیه اصلی تحقیق – آمار استنباطی…………………………………………………………………………….. 75
4-3-2- فرضیه فرعی اول – آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………. 77
4-3-3- فرضیه فرعی دوم – آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………. 79
4-3-4- فرضیه فرعی سوم – آمار استنباطی……………………………………………………………………………………………… 81
4-4- تکنیک یا ماتریس سوات (SWOT) ………………………………………………………………………………………………. 82
4-4-1- مرحله نخست: ارزیابی عوامل داخلی (IFE) و خارجی (EFE) ……………………………………………….. 102
4-4-1- 1- ارزیابی “عوامل داخلی” موثر بر عملکرد برنامه های تلویزیون در حفاظت از محیط زیست ….. 102
4-4-1-2- ارزیابی “عوامل خارجی” مؤثر برعملکرد برنامه های تلویزیونی در حفظ محیط زیست ………. 102
4-4-2- مرحله دوم : ماتریس عوامل داخلی و خارجی…………………………………………………………………………….. 105
4-4-3- مرحله سوم: اولویت بندی نهایی عوامل داخلی و خارجی………………………………………………………….. 109
4-4-4- مرحله چهارم : تدوین راهبردها…………………………………………………………………………. 112
4-4-4-1- راهبردهای تهاجمی/رقابتی (SO) …………………………………………………………………………. 112
4-4-4-2- راهبردهای تنوع بخشی (ST) ……………………………………………………………………………….. 113
4-4-4-3- راهبردهای بازنگری (WO) ………………………………………………………………………………….. 113
4-4-4-4- راهبردهای تدافعی (WT) …………………………………………………………………………………….
114
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات………………………………………………………….. 116
5-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 117
5-2- خلاصه یافته های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………. 117
5-3- محدودیت های تحقیق…………………………………………………………………………………………………. 125
5-4- پیشنهادات نظری و کاربردی………………………………………………………………………………………………………………. 126
5-4-1- پیشنهادات نظری……………………………………………………………………………………………………………………………. 126
5-4-2- پیشنهادات کاربردی………………………………………………………………………………………………………………………. 127
5-4-3- پیشنهادات برای سایر تحقیقات…………………………………………………………………………………………………….. 128
منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………. 129
پیوست 1………………………………………………………………………………………………………………………….
136
فهرست جداول
جدول 3-1 : جمعیت شهروندان بالای 18 سال ساکن مناطق 22 گانه تهران در سال 1392………………….. 56
جدول 3- 2 : مقیاس پرسشنامه استفاده رسانه ای وحفاظت ازمحیط زیست…………………………………………… 59
جدول 3-3 : متغیرهای پژوهش و شاخص های آن در پرسشنامه………………………………………………………………. 60
جدول 3-4 : گویه ها و مؤلفه های پرسشنامه…………………………………………………………………………………………… 61
جدول 4-1 : آمار متغیر جنسیت در جامعه آماری تحقیق………………………………………………………………………….. 65
جدول 4-2 : آمار طیف سنی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………….. 66
جدول 4-3 : آمار میزان تحصیلات پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………. 67
جدول4-4: همبستگی میزان تحصیلات واستفاده ازبرنامه های تلویزیونی محیط زیستی………………………….. 68
جدول 4-5 : آمار وضعیت اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………… 69
جدول 4-6 : آمار نوع اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………………. 69
جدول 4-7: آمار میزان مصرف روزانه تلویزیون از سوی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………. 70
جدول 4-8: آمار میزان مصرف هفتگی تلویزیون از سوی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………. 71
جدول 4-9: آمار نوع و محتوای برنامه تلویزیونی انتخابی در جامعه آماری تحقیق…………………………………… 72
جدول 4-10 : تفسیر میزان همبستگی متغیرها با توجه به مقادیر ضریب همبستگی……………………………….. 74
جدول 4-11: همبستگی استفاده از برنامه های رسانه تلویزیونی و حفظ محیط زیست……………………………. 75
جدول4-12: نتایج تحلیل رگرسیون خطی تأثیر میزان استفاده از تلویزیون برحفظ محیط زیست……….. 75
جدول4-13: ضریب رگرسیونی استفاده از رسانه تلویزیون و تأثیرآن بر حفاظت از محیط زیست……………… 76
جدول 4-14: همبستگی پیرسون میزان برنامه های زیست محیطی تلویزیونی و حفظ محیط زیست………. 77
جدول 4-15: نتایج تحلیل رگرسیونی تأثیر میزان برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست………………. 77
جدول4-16: ضریب رگرسیونی میزان برنامه های تلویزیونی و تأثیرآن بر حفاظت از محیط زیست………….. 78
جدول 4-17: ضرایب همبستگی میان محتوای برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست…………………….. 79
جدول4-18: همبستگی پیرسون میان محتوای برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست…………………….. 79
جدول4-19: تحلیل رگرسیونی تأثیر برنامه های خبری زیست محیطی بر حفاظت از محیط زیست……… 80
جدول4-20: ضریب رگرسیونی استفاده از برنامه های”خبری” زیست محیطی رسانه تلویزیون…………….. 80
جدول4-21: شاخص تحلیل رگرسیونی تأثیر کیفیت برنامه های تلویزیونی برحفظ محیط زیست…………. 81
جدول4-22: ضریب رگرسیونی تأثیر” کیفیت”برنامه های تلویزیونی بر حفاظت از محیط زیست…………. 81
جدول 4-23: تجزیه و تحلیل ماتریس SWOT………………………………………………………………………………………. 83
جدول 4-24 : ضریب همبستگی پیرسون بین آیتم ها ( سؤالات پرسشنامه)…………………………………………….. 84
جدول 4-25: میانگین عوامل داخلی و خارجی رسانه تلویزیونی مؤثر بر حفظ محیط زیست…………………. 100
جدول 4-26: عوامل داخلی موثر بر تولید، پخش و مصرف برنامه های تلویزیونی محیط زیستی…………….. 103
جدول 4-27: عوامل خارجی موثر بر تولید، پخش ومصرف برنامه های تلویزیونی محیط زیستی……………… 104
جدول 4-28: میانگین گیری، رتبه و وزن دهی به” نقاط قوّت و ضعف” برنامه های تلویزیونی ……………….. 107
جدول 4-29: میانگین گیری، وزن دهی ورتبه به”فرصتها و تهدیدهای”برنامه های تلویزیونی………………… 108
جدول 4-30: اولویت بندی نهایی عوامل مؤثر بر عملکرد برنامه های تلویزیونی محیط زیستی……………….. 111
جدول 4-31: راهبردهای تحلیلی ماتریس سوات (SWOT)……………………………………………………………………. 115
فهرست نمودارها
نمودار 1-1: مدل مفهومی تحقیق- (حاجی مینه – کردی ، 1393)………………………………………………………… 14
نمودار 2-1 : مفهوم استفاده و تعیین کننده های آن…………………………………………………………………………………. 25
نمودار 2-2: مدل وابستگی بال راکیچ و دفلور، وابستگی جامعه، رسانه های جمعی، مخاطب و آثار…………. 43
نمودار 2-3: نمونه ساده شده مدل روان شناختی کامستاک از آثار تلویزیون بر رفتار فرد…………………………. 46
نمودار 4-1: نمودار های پای و ستونی، توزیع جنسیت در جامعه آماری تحقیق……………………………………… 65
نمودار 4-2: توزیع طیف سنی در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………………………….. 66
نمودار 4-3: وضعیت تحصیلات در جامعه آماری تحقیق………………………………………………………………………….. 67
نمودار 4-5: وضعیت اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………………. 69
نمودار 4-6: نوع اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………………… 70
نمودار4- 7: میانگین تماشای تلوزیون در طول روز بین شهروندان 18 سال به بالای تهران……………………… 71
نمودار 4-8 : میانگین زمان تماشای برنامه های محیط زیست در طول هفته…………………………………………….. 71
نمودار4-9: درصد فراوانی نوع برنامه های تلویزیونی مورد علاقه شهروندان 18 سال به بالا در تهران……….. 73
فهرست شکل ها
شکل 2-1 : فرمول لاسول با عناصر معادل در فرآیند ارتباط……………………………………………………………………… 44
شکل 3-1 : نقشه مناطق 22 گانه شهرداری تهران…………………………………………………………………………………….. 56
چکیده
در کشورهای در حال توسعه، مانند ایران، مسائل زیست محیطی بیش از آنکه جنبه ی فنی داشته باشد دارای جنبه های اجتماعی – فرهنگی می باشد. بنابراین هدف اصلی حفاظت محیط زیست در رابطه با محیط اجتماعی، افزایش آگاهی های زیست محیطی در سطح جامعه و تغییر در بینش اجتماعی و تقویت فرهنگ زیست محیطی می باشد.در این میان، رسانه ها نقش به سزایی در ایجاد تغییرات در سطح جامعه ایفا می کنند و رسانه ی دیداری مانند تلویزیون به دلیل تنوع برنامه ها نقش قابل توجهی دارد. بنابراین هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی رابطه استفاده از برنامههای تلویزیون با گرایش به حفظ محیط زیست بین شهرواندان 18 سال به بالای شهر تهران می باشد تا بتوان راهکارهایی جهت ارتقای کمّی و کیفی برنامههای تلویزیون به عنوان یک رسانهی ارتباط جمعی برای افزایش آگاهی و علاقهی شهروندان در جهت بهینه عمل کردن و حفاظت از محیط زیست ارائه نمود.
برای اجرای تحقیق، از فن “پیمایش” استفاده شد. جامعه آماری پژوهش شهروندان 18 سال به بالای مناطق 22 گانه شهر تهران بود. حجم نمونه ها بر حسب فرمول کوکران 384 نفر شد. که طی آن در هر منطقه تعدادی پرسشنامه به صورت تصادفی بین شهروندان توزیع گردید سپس از تکنیک سوات (SWOT) و همین طور از نرم افزار SPSS برای تجزیه و تحلیل داده ها استفاده شد. پایایی پرسشنامه با استفاده از «ضریب آلفای کرونباخ» بررسی و برابر 8/0 تعیین شد. ضریب همبستگی پیرسون برای بررسی رابطه بین متغیرها، رگرسیون خطی نیز برای بررسی فرضیات تحقیق بکار رفت.
نتایج تحلیلی پژوهش نشان داد: برنامه های تلویزیونی با محتوای زیست محیطی بخوبی می توانند درارتقاء آگاهی افراد بالغ شهر تهران برای حفظ محیط زیست مؤثر واقع شوند و تلویزیون به عنوان رسانه ملی می تواند تأثیر معناداری بر حفاظت از محیط زیست از سوی شهروندان داشته باشد.
« اولویت انتخاب» برنامه های زیست محیطی تلویزیونی،درمیان شهروندان تهرانی، برنامه های زیست محیطی” خبری – مستند – و برنامه های شاد ” بود. برنامه های تلویزیونی با محتوای” هنری- سرگرمی – و مناسبتهای زیست محیطی” کمترین مخاطب را درجامعه آماری تحقیق داشتند.
بر حسب نتایج ماتریس سوات تحقیق، عمده ترین «نقاط ضعف»رسانه تلویزیونی در رابطه با حفظ محیط زیست شامل : الف- کم بودن میزان برنامه ها ، ب- ضعیف بودن محتوای برنامه ها ، ج – عدم کیفیت برنامه های محیط زیستی تلویزیون محسوب شدند. مهمترین «نقاط قوت» تلویزیون شامل : الف- توانایی افزودن نگرش مثبت مخاطبین نسبت به حفظ محیط زیست، ب- قدرت بالابردن احساس مسئولیت جامعه برای حفاظت از محیط زیست ، ج- توان برانگیختن اعتراض تماشاگر علیه آسیب رسانان به محیط زیست بود.
ازطرفی، تلویزیون ملی کشور به فرصت هاو تهدیدهای موجود توجهی نداشته، “برنامه های زیست محیطی شاد” در جذب گروه های مختلف سنی برای حفظ محیط زیست مهم ترین «فرصت درونی» تلویزیون بود، در حالیکه ناتوانی در” افزایش آگاهی زیست محیطی جامعه” اصلی ترین «تهدید بیرونی» برای رسانه تلویزیونی کشور(صدا و سیما) محسوب شده است.
کلمات کلیدی: محیط زیست، رسانه تصویری، تلویزیون، آگاهی، تکنیک سوات (SWOT).
فصل اولکلیات تحقیق
مقدمه بررسی رابطه برنامه های تلویزیونی در حفاظت از محیط زیست توسط شهروندان تهرانی و تأثیر این رسانه بر رفتار مردم جامعه از منظر شکل گیری فرهنگ حفاظت از محیط زیست، منظور اساسی این تحقیق است . بر همین اساس، در طول این تحقیق، عملکرد، میزان پخش، نوع و کیفیت برنامه های تلویزیونی زیست محیطی را محور توجه قرار خواهیم داد.
در این تحقیق سعی ما آن است که بررسی نماییم؛ اساساً ارتباطی میان برنامه تلویزیونی و حفظ محیط زیست از سوی جامعه وجود دارد؟ پخش برنامه های تلویزیونی، تا چه حد به حمایت از محیط زیست اختصاص می یابد؛ به عبارت دیگر، می خواهیم تعیین نماییم که چند درصد از برنامه های تلویزیونی کشور به آگاه سازی جامعه در مورد حفاظت از محیط زیست تعلق دارد و به طور کلی آیا میزان و نوع برنامه های تلویزیونی، در تنویر نگرش مردم نسبت به حفظ محیط زیست تأثیر دارد یا خیر! اگر پاسخ مثبت است ، اثر آن چه میزان است؟ در ادامه این فصل ابتدا به بیان مسئله پژوهش می پردازیم و ضمن اشاره به نگرش های متفاوتی که در مورد میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی مطرح شده است، به بررسی اهمیت و ضرورت اجرای تحقیق پرداخته ، سپس سؤالات و فرضیه های پژوهش را مطرح نموده ، پس از ارائه تعاریف مفهومی و کاربردی، متغیرهای تحقیق را مشخص کرده و رابطه میان آنها را مطرح خواهیم کرد.
بیان مسئله بی شک، رسانه ها تأثیر عمیقی بر جامعه اعمال می کنند به طوری که قادرند با شیوه های پذیرفتنی وعوام پسند، هر نوع تغییری را در فرهنگ جامعه ایجاد کنند. شکی نیست که رسانه در معرفی و شناخت محیط زیست، ممانعت از تخریب آن و بهتر شدن وضعیت زندگی افراد جامعه تاثیر غیر قابل انکاری دارد. در واقع می توان گفت که رسانه های جمعی مخصوصاً تلویزیون، قسمتی از فر هنـگ آموزی افراد جامعه بوده و با داشتن امکانات وسـیع، در ارائه جذاب تر و بهتر ایده ها می تواند به عنوان یک کانال ممتاز ارتباطی عمل کند که هیچ ابزاری، توانایی رقابت با آن را ندارد. از دیدگاه اجتماعی، مشکلات زیست محیطی بیشتر رفتاری و فرهنگی است تا حاصل رشد تکنولوژی و صنعتی شدن جوامع. نقش های گوناگون وگاه متضاد رسانه های جمعی در رابطه با حفظ محیط زیست برای تولید سمبل ها و نماد های زیست محیطی و خلق ارزش ها و باورها در جامعه ، ویژگی است که ما را ملزم به شناخت عملکرد رسانه ها در رابطه با حفاظت از حوزه های گوناگون محیط زیست می سازد. در زمینهی ترویج اخلاق محیط زیستی و فرهنگ سازی، روشهای اتخاذ شده باید جنبه عملی و پوشش وسیع داشته باشند(کریمی، 1382).
از آنجا که سلامت محیط زیست هر نقطه از جهان متأثر از سلامت محیط زیست سایر بخش های کُره خاکی است، در رابطه با حفاظت از محیط زیست و بقای منابع خدادادی، شرط اصلی بهره‏وری از اطلاعات و مشارکت مردم در ارتباطات و نیز توزیع اطلاعات زیست محیطی در جوامع ، تقویت برنامه های رسانه‏های ارتباط جمعی به ویژه تلویزیون در ارتباط با محیط زیست می باشد. در واقع شناخت دقیق ماهیت رسانهها و بررسی توانمندیها و کارکردهای مثبت آنها، سهم فزایندهای در توسعه دانش، فرهنگ، مهارتها و نگرشهای فردی و اجتماعی بشر دارند. توجه به این رسالت مهم، برای دولتمردان، برنامهریزان و عاملان رسانههای جمعی ضرورتی انکارناپذیر است(رشیدی و رشیدی، 1390) و ضرورت توجه به این امر را دوچندان میکند.
امروزه به غیر از سازمانها و نهادهایی مانند مدارس، دانشگاهها، مساجد، کتابخانهها، موزهها و تالارهای هنری، که هدف و عملکردشان متاثر کردن رفتار و شکلدهی شخصیت افراد میباشد، نهادهای دیگری هم وجود دارد که اصولا برای اهداف معین دیگری به وجود آمدهاند. اما به طور غیر مستقیم تأثیر تربیتی مهمی روی رفتار و شخصیت افراد دارند. آنها فرهنگ، دانش و اطلاعات را به صورت غیر رسمی از نسلی به نسل دیگر منتقل میکنند. رسانههای ارتباطی جمعی از این نوعند. رادیو، تلویزیون، سینما، مطبوعات، مجلات، تلفن همراه، کامپیوتر، ….. هر چند برای برخی اهداف دیگر به وجود آمدهاند، اما تآثیر تربیتی مهمی در الگوهای رفتاری افراد دارند و در رشد و توسعه فرهنگ عمومی تا حد زیادی سهیماند(رشیدی و رشیدی، 1390).
در این راستا، و با انجام این تحقیق قصد داریم بررسی نماییم؛ آیا رابطه معناداری میان عملکرد رسانه های ارتباط جمعی ( تلویزیون) و میزان حفاظت از محیط زیست از سوی مردم جامعه وجود دارد؟ آیا برنامه های تلویزیونی کارآمدی توسط صدا و سیما در کشورمان تولید می شود تا سبب پیشبرد فرهنگ عمومی جامعه و ارتقاء نگرش زیست محیطی مردم گشته و حمایت از محیط زیست را ممکن سازد؟ و آیا زمان پخش برنامه های موجود با نیاز فرهنگ زیست محیطی و آگاهی جامعه در این رابطه تناسب دارد؟
به نظر می رسد رسانه های جمعی آن گونه که شایسته است، به مسئله محیط زیست نمی پردازند! مدت زمان پخش برنامه های زیست محیطی از شبکه های مختلف تلویزیونی، همچنین کمیّت و کیفیت گزارشات زیست محیطی که ازطریق تلویزیون ارائه می شود، گواه این موضوع است.
1-2-1- میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی – نظریه های موجود
در مورد میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی نگرش های متفاوت و متضادی، بیان شده است. در این اینجا فقط سه دسته از نظریه های ارتباطات را به اختصار مورد بررسی قرار می دهیم:۱- نظریه های تاثیر ارتباطات جمعی
۲- نظریه های هنجاری
۳- نظریه های انتقادی
در یک دسته بندی کلی می توان گفت: در مورد رابطه استفاده از رسانه های ارتباطی (که در تحقیق حاضر می توان آن را به رسانه تلویزیونی و میزان حفاظت از محیط زیست تعمیم داد ) نظریه ها و دیدگاه های متفاوت در میان صاحب نظران مشهود گشته است که در برخی موازین با یکدیگر مشترک می باشند و برخی از مهمترین دیدگاه ها در ادامه به اختصار ارائه می شود:
نظریه های تاثیر ارتباطات جمعی
نظریه کاشت – برنامه های تلویزیونی همانند بذری که کاشته می شود و سپس رشد می کند آثاری بر روی مخاطبان باقی می‌گذارد (جرج گربنر).
نظریۀ کاشت برآثار تدریجی و دراز مدت رسانه ها به ویژه تلویزیون بر شکل گیری تصویر ذهنی مخاطبان از دنیای اطراف و مفهوم سازی آنان از واقعیت اجتماعی تأکید می کند. جرج گربنر واضع نظریۀ کاشت، در دهۀ ۱۹۶۰ تحقیقاتی را با عنوان شاخص های فرهنگی شروع کرد تا تأثیر تماشای تلویزیون بر باورها و دیدگاه های بینندگان درباره جهان واقعی را بررسی کند. جرج گربنر معتقد است برنامه های خشونت آمیز و سرگرم کننده تلویزیون تاثیرات عمیق و مداوم بر مخاطبان می گذارد و عموماً این برنامه ها در جهت خاص طبقه حاکم است. او می گوید: برنامه های تلویزیونی همانند بذری که کاشته می شود و سپس رشد می کند آثاری بر روی مخاطبان باقی می‌گذارد و این برنامه ها آثاری دارد که عموما منفی است.
گربنر معتقد است که تلویزیون به صورت بازوی فرهنگی اصلی جامعه امریکا درآمده است.گربنر و همکاران وی نوشته اند: دستگاه تلویزیون یک عضو اصلی خانواده شده است،کسی که بیشتر اوقات بیشتر داستان ها را میگوید. گربنر در مطالعات خود بین مخاطبان پر مصرف و کم مصرف تفاوت قائل می شود. به اعتقاد او تماشاگران پر مصرف تلویزیون اغلب تصویری از دنیا دارند که به دنیای تلویزیون نزدیک تر است.
پل هیرش به این دلیل که گربنر سایر متغیرها را به خوبی کنترل نکرده است ، پژوهش او را مورد انتقاد قرار می دهد را به نظریه خود اضافه میکند. تشدید و «متداول سازی » دهد.گربنر هم در واکنش به این انتقاد دو مفهوم متداول‌سازی هنگامی روی می‌دهد که تماشای بیش از حد منجر به تقارن دیدگاه‌ها در گروه‌ها می‌شود و تشدید زمانی روی می‌دهد که اثر کاشت در گروه خاصی از جمعیت بیشتر می‌شود.
نظریه « مک کوئیل» – تاثیرات محدود، اثرهای متعادل، قدرت مطلق رسانه ها
با توجه به دیدگاه « مک کوئیل» تأثیر وسایل ارتباط جمعی یا مطبوعات را می توان به سه دوره تقسیم کرد :
دوره اول : دوره نظریه تزریقی یا گلوله ای (تبلیغات سیاسی در آلمان به رهبری گوبلز)
دوره دوم : دوره تاثیرات محدود رسانه ها – نظریه دو مرحله‌ای ارتباطات یا نظریه استحکام-موضوع را در همین راستا « انتخاب مردم» مفهوم رهبران فکری در این دوره مطرح می شود .
دوره سوم : دوره اثرهای متعادل رسانه ها ، در اواسط دهه ۸۰ پژوهشگران از کارکرد دوره اثرهای محدود رسانه ها نا امید شدند و به اثرهای متعادل رسانه ها روی آورند . نظریه استفاده و خشنودی و نظریه برجسته سازی در این دوره حاکم است .
نظریه برجسته سازی-رسانه هادرانتقال پیامها نوعی اولویت یا برجسته سازی به وجود می آورند (شاو و مک کامبز).
نظریه برجسته سازی باز هم تاثیرات رسانه ها را در حوزه رفتار محدود میکند. اما رسانه ها با برجسته ساختن برخی از موضوعات می توانند بر اطلاعات مردم تاثیر بگذارند. به عبارتی ، رسانه ها گرچه نمی توانند تعیین کنند که مخاطبان چطور بیندیشند اما می توانند تعیین کنند که درباره چه بیندیشند . شاو و مک کامبز شعارهایی را که توسط کاندیداهای ریاست جمهوری آمریکا مطرح شده بود ، همچنین نتایج نظر سنجی از مردم را تحلیل محتوا کردند و نتیجه گرفتند که رسانه ها با یزرگ کردن و اولویت دادن به برخی موضوعات بر اولویت های مردم تاثیر می گذارند. مخاطب در این نظریه پویا است اما مسئولیت جهت دهی به افکار مردم با رسانه هاست.
نظریه مارپیچ سکوت- اثرات رسانه ها بر افکار عمومی را قوی و قدرتمند می داند(الیزابت نوئل نئومان).
الیزابت نوئل نئومان نظریه ای تاثیرگذار در مورد نقش ارتباطات جمعی در شکل گیری افکار عمومی وضع کرد. برای نئومان، افکار عمومی از تعامل بین افراد و محیط اجتماعی شان نشات می گیرد. وی اثرات رسانه ها بر افکار عمومی را قوی و قدرتمند می داند، چرا که سه ویژگی ارتباطات جمعی یعنی تراکم، همه جایی بودن و هم صدایی، در ایجاد اثرهای قوی بر افکار عمومی با هم ترکیب می شوند. هم صدایی باعث شکل گیری تصویری همسان از موضوعات و رویدادها می شود و بر مواجهه گزینشیِ مخاطبان غلبه می کند.
ویندال، سینگنایزر و اولسون معتقدند که نظریه مارپیچ سکوت بر فرضیات زیر استوار است:
اگر مردم احساس کنند دارای عقاید مشترک با دیگران هستند، درباره آن ها با یکدیگر صحبت می کنند؛ اما اگر احساس کنند فقط خودشان صاحب عقیده خاصی هستند، آن عقیده را آشکارا ابراز نمی کنند.
افراد ممکن است از رسانه های جمعی به عنوان منبع توزیع عقاید استفاده کنند. اگر عقیده خاص آن ها در رسانه مطرح نشده باشد، آن ها نتیجه می گیرند که آن عقیده مورد پذیرش عمومی نیست.
همۀ رسانه ها به شیوه ای تقریباً انحصاری، عقاید مشابهی را بیان می کنند (هم صدایی) و موجب می شوند که مردم، اغلب از جو فکری جامعه تصویر نادرستی داشته باشند.
بسیاری از افراد که عقیده خاصی دارند، از ترس انزوا از آن دفاع نمی کنند. لذا هر چه بیشتر، افراد ساکت بمانند، دیگران احساس می کنند که عقیده مخالف وجود ندارد و بنابراین مارپیچ سکوت در جامعه شکل می گیرد .
نظریۀ وابستگی مخاطبان- روابط بین رسانه ها، جامعه و مخاطبان ( بال روکیچ و دی فلور سال ۱۹۷۶)
نظریۀ وابستگی مخاطبان، روابط بین رسانه ها، جامعه و مخاطبان را مورد توجه قرار می دهد و با اشاره به نیازهای مخاطب از جمله داشتن اطلاعات از رویدادهای پیرامون از یک سو و نیز ندانستن و گریز از واقعیات از سوی دیگر، او را عنصری منفعل و وابسته به رسانه ها فرض می کند. مک کوییل و سون ویندال، مهمترین و اصلی ترین ایده نظریه وابستگی مخاطبان را وابسته بودن مخاطبان به منابع اطلاعاتی رسانه های جمعی برای دانستن و جهت گیری نسبت به رویدادهای اجتماعی ذکر میکنند.
نظریه شکاف آگاهی- به موازات افزایش انتشار اطلاعات مردم جامعه به دو گروه تقسیم می شوند (تیکنور، دونوهو و اولین)
تیکنور، دونوهو و اولین به عنوان واضع نظریه شکاف آگاهی، مفهوم شکاف را چنین تعریف کرده اند:به موازات افزایش انتشار اطلاعات در جامعه توسط رسانه های جمعی، آن بخش هایی از جامعه که دارای پایگاه »اقتصادی اجتماعی بالاتر هستند، در مقایسه با بخش های دارای پایگاه اقتصادی اجتماعی پایین تر، تمایل بیشتری « به دریافت اطلاعات در کوتاه ترین زمان دارند. لذا، شکاف آگاهی بین این دو بخش افزایش می یابد پس مردم جامعه به دو گروه تقسیم می شوند:
گروه اول ، گروهی هستند که اعضاء آن را افراد تحصیل کرده جامعه تشکیل می دهند ، آنها اطلاعات زیادی دارند و در مورد هر چیز می توانند اظهار نظر کنند.
گروه دوم ، گروهی هستند که دانش و سواد کمتری دارند و آگاهی آنها در مورد مسائل پیرامونشان اندک است.
نظریه های هنجاری
نظریه هایی که بر اساس شرایط ارزشی و ایدئولوژیک، با قاطعیت بیان می کند که ارتباط چگونه باید شکل گیرد و به انجام برسد، نظریه های هنجاری خوانده می شوند.
در سال ۱۹۵۹ سه دانشمند شهیر ارتباطات «شرام، سیبرت و پترسون» در کتاب ” چهار نظریه در مطبوعات ” برای سیستم های مطبوعاتی جهان دسته بندی قائل شدند. در این کتاب ، ” از چهار دسته عمده نام بردند؛ که به نظریات هنجاری در رسانه ها مشهور شدند. این چهار نظریه عبارتند از:
۱- نظریه اقتدارگرا و خودکامه
۲- نظریه لیبرالی یا آزادی گرا
۳- نظریه مسئولیت اجتماعی رسانه ها
۴- نظریه رسانه های شوروی
“مک کوایل”، دو نوع جدید را به طبقه بندی وی افزودند و طبقه های شش گانه را تشکیل دادند.
۵- نظریه رسانه های توسعه بخش
۶- نظریه مشارکت دموکراتیک رسانه ها
نظریه های انتقادی
به طور کلی اساس نظریات انتقادی بر نقد جایگاه و آثاراجتماعی وسایل ارتباط جمعی و پیامد های ارتباطی استوار است . مجموع نظریه های انتقادی را می توان چنین برشمرد :
مارکسیسم کلاسیک ، مکتب فرانکفورت ، مکتب مطالعات فرهنگی ، مکتب ساختارگرایی ، مکتب اقتصاد سیاسی رسانه ها .
در خصوص موضوع مورد مطالعه این تحقیق که ارتباط میان استفاده از رسانه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست را در میان شهروندان تهرانی بررسی می کند، ابتدا باید بدانیم چه برنامه های تلویزیونی در حال حاضر به مسئله محیط زیست و حفظ آن اختصاص یافته و تولید و پخش می شودو سپس بررسی نمایم که چه نوع برنامه تلویزیونی در این خصوص بیشتر مورد توجه جوانان و جامعه بیننده قرار دارد و همچنین چند ساعت از اوقات روزانه خود را صرف تماشای این قبیل برنامه ها می کنند ( اولویتها- میزان استفاده از برنامه تلویزیونی) این مطلب را با بیان یک پرسش آغاز کردیم : کدامیک از برنامه ها در رابطه با محیط زیست و حفظ آن را دیده اید و به آن علاقه مند می باشید؟ فرض ما بر این بوده است که میان استفاده از تلویزیون و نیز بین زمان پخش برنامه های تلویزیونی مربوط به محیط زیست و حفظ محیط زیست توسط مردم رابطه وجود دارد و البته فرض شده است که نوع برنامه های تلویزیونی مربوط به محیط زیست (سریال- فیلم – مستند و…) ، کیفیت و محتوای برنامه های تلویزیونی می تواند بر حفظ محیط زیست توسط شهروندان تهرانی اثر مستقیم بگذارد.
3- اهمیت و ضرورت تحقیق
تأثیر انکارناپذیر رسانه های تلویزیونی برجامعه ، بالاخص جنبه ارتباطی آن که به تمامی ابعاد زندگی بشرتسری یافته است ازدیدگاه جامعه شناسی ماهیتی اجتماعی دارد و به همین منظور بررسی این پدیده ازدیدگاه جامعه شناسان دارای اهمیتی خاص است. تردیدی نیست که از بدیهی‌ترین تأثیرگذاران بر بیان مشکلات زیست محیطی و تنویر افکار عمومی برای نگهداری از محیط زیست، رسانه ها (تلویزیون) هستند.
از آنجا که بیشتر رسانه‌های جمعی مورد توجه عموم هستند و مردم، پاره‌ای از اوقات شبانه‌روز خود را به مطالعه، دیدن و یا شنیدن اطلاعات و اخبار منعکس شده در آنها اختصاص می‌دهند؛ سریعترین، مطمئن ترین، قابل دسترس‌ترین و تاثیرگذارترین ابزار در جهت اشاعه فرهنگ حفاظت از محیط زیست و آموزش و تنویر افکار عمومی، رسانه‌های ارتباط جمعی (به ویژه تلویزیون به عنوان یک رسانه دیداری و شنیداری) هستند. در بستر ارتباطات زیست محیطی، کار خبر نگاری رسانه ای زیست محیطی جمع‌آوری، اثبات، پخش و نمایاندن اطلاعات راجع به رویدادها، گرایش ها، موضوعات و مردمانی است که به دنیایِ غیر انسانی که انسان‌ها ضرورتاً در حال تعامل با آن هستند، مربوط است.
رسانه زیست محیطی، طیفی از معانی گسترده را در خود دارد و اغلب به چند معنا به کار می رود. امروزه، پوشش رسانه ای محیط زیست را می توان تحت عنوان گزارش خطر و یا روزنامه نگاری علم و یا به عنوان بخشی از حوزه وسیع تر ارتباطات زیست محیطی طبقه بندی نمود.
موضوع فعالیت رسانه های زیست محیطی، در مورد ارائه موضوعاتی است که به آنها توجه نشده و یا نمی شود. خبر نگاری زیست محیطی، امری ایمن و یا غیر مؤثر نیست، بلکه استانداردها و معیارهای خود را دارد که زمانی که ابعاد مختلف نگارش زیست محیطی از جمله ابعاد اجتماعی، اقتصادی، علمی، اخلاقی، احساسی و معنوی آن باز و گسترده می شود، این استانداردها مشخص می کنند که سؤال اصلی که رسانه های زیست محیطی می بایست در اخبار خود بپرسند آن است که آیا سیاستگذاران، قانون گذاران، صاحبان صنایع، شهروندان و غیره، در حفاظت و بقا محیط زیست جدی هستند؟ اگر بنای قضاوت را بر شمار فزاینده موضوعات زیست محیطی بگذاریم که به نقطه اوج و بحرانی خود رسیده اند، مشخص می شود که این افراد وظیفه خود را به خوبی انجام نداده اند. از این روست که رسانه ها در مبارزات زیست محیطی خود به جای آنکه پیشگیرانه عمل کنند واکنشی عمل می‌کنند. در نتیجه پیشگیری از تخریب محیط زیست و حفاظت از آن که از رسالت های اصلی رسانه های گروهی است محقق نشده و در این حوزه ضعف رسانه ها مشهود و ملموس است.
از طرفی طبق پیشینه نگاشتهها و آمار منتشر شده، تهران نیز همانند شهرهای سایر کشورهای در حال توسعه، از مشکلات متعدد زیست محیطی و آلودگیهای آب، هوا، خاک و صوتی رنج میبرد و طبق آمارهای ارائه شده، تهران در فهرست آلودهترین شهرهای جهان قرار گرفته است (Jim, 2002, Marcoux, 2006a). بنابراین با توجه به اهمیت فرهنگ محیط زیستی در جامعه و تأثیری که رسانهها میتوانند در این زمینه داشته باشند(بهروزی راد و همکاران، 1390) و همچنین آلودگی فزایندهی شهر تهران، ضرورت تحقیق در مورد نقش رسانه تلویزیون در فرهنگ سازی محیط زیستی، میزان ارتباط و میزان اثرگذاری برنامههای تلویزیونی بر آگاهی و علاقهی افراد در گرایش بر حفاظت از محیط زیست احساس میشود که در این پژوهش سعی شده به آن پرداخته شود .
اهداف تحقیق1-4-1- اهداف کلی
بررسی رابطه استفاده از رسانه های تصویری ( برنامههای تلویزیونی) و حفاظت از محیط زیست در میان شهروندان 18 سال به بالای شهر تهران .
شناخت میزان و نوع پخش برنامه های تلویزیونی در خصوص “حفظ محیط زیست ” .
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق
تعیین “میزان برنامه های تلویزیونی” در مورد حفظ محیط زیست .
شناخت مؤثرترین “محتوای ” برنامه های تلویز یونی در رابطه با حفظ محیط زیست.
شناسایی تأثیر ” کیفیت برنامه های تلویزیونی” در جلب بیشترین مخاطب برای حفاظت از محیط زیست.
بررسی “نقاط قوّت و ضعف” برنامه های تلویزیونی در رابطه با حفاظت از محیط زیست .
بررسی “فرصت ها و تهدیدهای” موجود برای رسانه تلویزیونی کشور(صدا و سیما) در تهیهی برنامه های تلویزیونی محیط زیستی.
سؤالات تحقیق
آیا رابطه ای میان استفاده از رسانه تصویری (تلویزیون) و حفظ محیط زیست ازسوی شهروندان تهرانی وجود دارد؟
آیا بین ” میزان پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط ساکنین 18 سال به بالای شهر تهران رابطه وجود دارد ؟
آیا میان ” نوع ومحتوای برنامه های محیط زیستی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد ؟
آیا بین “کیفیت پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد ؟
چه راهکار/ هایی برای بهبود برنامه های تلویزیونی در رابطه با حفظ محیط زیست وجود دارد؟
فرضیه‏های تحقیق
1-6-1- فرضیه اصلی :
به نظر می رسد میان مصرف برنامه های تلویزیون توسط شهروندان تهرانی بالای 18 سال و حفاظت از محیط زیست توسط آنها رابطه وجود دارد.
1-6-2- فرضیه های فرعی :
به نظر می رسد بین ” میزان پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط ساکنین 18 سال به بالای تهران رابطه وجود دارد.
به نظر می رسد ، بین ” نوع ومحتوای برنامه های محیط زیستی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد.
به نظر می رسد بین “کیفیت پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد.
تعریف واژه ها و اصطلاحات ( مفهومی- کاربردی)
1-7-1- مصرف رسانه ای
تعریف مفهومی: وضعیتی که فرد یا گروه به مدتی خاص ، درمعرض رسانه های جمعی مانند تلویزیون، ماهواره، اینترنت، نشریات و مجلات قرار می گیرند و از آنها حسب نیازمندی و علاقمندی خود استفاده می کنند را مصرف رسانه ای می گوییم( دکاندرا، 1391 به نقل از Escard Bell & Dittmar.2012 ).
تعریف عملیاتی: برای کاربرد مفهوم مصرف رسانه ای ، دو بعد از ابعاد گوناگون استفاده از رسانه ارتباط جمعی ( تلویزیون) بررسی می گردد:
الف- نوع و محتوای برنامه های زیست محیطی شامل:
برنامه های مستند ( حیات وحش – راز بقا – آموزش حفاظت از محیط زیست و…)
فیلم و سریال ( سینمایی- سریالهای تلویزیونی- انیمیشن ها- میان برنامه ها )
گفتگوهای تلویزیونی( میز گرد- مناظره – مصاحبه )
ب- میزان استفاده از رسانه تلویزیونی شامل :
اصلاً استفاده نمی کنم –کم مصرف – پر مصرف.
1-7-2- محیط زیست ( Environment)
 تعریف مفهومی : محیط زیست عبارت است از آن چه که فرآیند زیستن را احاطه کرده، آن را در خود فرو گرفته و با آن در کنش متقابل قرار دارد. محیط یک موجود زنده عبارت است از فضایی که موجود زنده را احاطه کرده و از طریق روابط متقابل گوناگون با آن در تماس قرار دارد. به بیان دیگر، محیط را می توان مجموعه عوامل جاندار و بی جانی دانست که، در یک فضای مشخص و در زمانی معین موجود زنده را تحت تاثیر خود قرار می دهند( www.doe.ir).
تعریف عملیاتی: محیط زیست از تمام جنبه ها بررسی می شود( هم انسان و هم طبیعت و هم رابطه این دو ). با توجه به سیمای متنوع سطح کره خاکی و نیز طیف وسیع مسائل زیست محیطی، بایستی سعی گردد، تا تعاریف کاربردی برای محیط زیست ارائه شود.
بدین منظور می توان، آن چه که ما را احاطه کرده، بر ما تاثیر می گذارد و از ما تاثیر می پذیرد را، به سه بخش کلی تقسیم نمود:
۱- محیط طبیعی
۲- محیط اجتماعی
۳- محیط مصنوعی
اگرچه در تقسیم بندی های تئوریک مانند آن چه در بالا آمده سعی در تفکیک محیط زیست در بخش های مختلف (ولی همگن و متجانس) می شود، در عمل تفکیک این محیط ها از یکدیگر غیر ممکن است.
1-7-2-1- محیط زیست طبیعی
تعریف مفهومی: محیط زیست طبیعی قسمتی از فضای کره زمین است که به دست بشر ساخته نشده است . مانند کوه،جنگل،دریا…
تعریف عملیاتی: شاخص تعیین محیط زیست طبیعی به دو بخش تقسیم شده و بر همین اساس سنجیده خواهد شد :
الف- طبیعت بی جان: مانند آب ، هوا،خاک و …
ب- طبیعت جاندار: مانند گیاهان ، حیات وحش و …
1-7-2-2- محیط زیست مصنوعی
تعریف مفهومی: بخشی از محیط زیست که به دست بشر ساخته شده است را محیط زیست مصنوعی گویند . بطور کلی شهرهای ما با تمام محتوایشان محیط زیست مصنوعی ما را تشکیل می دهند. خانه ها، خیابان ها، مدارس، فرودگاه ها، کارخانه ها و … همگی از اجزای محیط زیست مصنوعی می باشند .
تعریف عملیاتی: فرم و شکل محیط زیست مصنوعی حاصل نیروی فکر جامعه می باشد و از آن می توان به عنوان شاخصی برای شناخت طرز تفکر و فرهنگ هر جامعه بهره جست ، بر پایه همین استدلال میتوان از طریق بررسی تمیزی یا آلودگی یک شهر به کیفیت فرهنگی مردم آن شهر و میزان اهمیتی که برای بهبود کیفیت شرایط زندگی خود قایل هستند پی برد. عواملی نظیر آلودگی هوا و آب و زبالهای کنار خیابان ها و … نیز جزء این بخش از محیط زیست محسوب می شوند چون حاصل فعالیت های انسان می باشند .
1-7-2-3- محیط زیست اجتماعی
تعریف مفهومی : همه انسان های اطراف ما اعم از خانواده ، همسایه ، همکار و … محیط زیست اجتماعی ما را تشکیل میدهند (پورتال سازمان حفاظت محیط زیست ایران/ دانش محیط زیست).
تعریف عملیاتی : با توجه شاخص محیط زیست اجتماعی، که زندگی انسان را (به عنوان یک موجود اجتماعی ) در سایه ارتباط با دیگران با مفهوم می داند، به بررسی میزان تولید برنامه های محیط زیست اجتماعی از سوی رسانه تلویزیونی و نمودار استفاده این برنامه ها از سوی جامعه پرداخته می شود.
مدل مفهومی تحقیق
استفاده از رسانه تلویزیونی
حفاظت از
محیط زیست

متغیر وابسته
متغیر مستقل

نمودار 1-1: مدل مفهومی تحقیق- بررسی رابطه استفاده ازبرنامه های تلویزیونی وحفاظت ازمحیط زیست
فصل دوممروری بر ادبیات،
چهارچوب نظری و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه:
فصل دوم این تحقیق، مشتمل بر سه بخش بوده، در بخش اول، ضمن مروری بر ادبیات تئوری تحقیق، به بیان تعاریف و مفاهیم اساسی، ابعاد محیط زیست و تهدیدات زیست محیطی، رسانه جمعی، تلویزیون، آگاهی وآموزش رسانه ای، شاخص ها و…. می پردازیم. در قسمت دوم ، چهارچوب نظری تحقیق ارائه می گردد. در این راستا، با مطرح کردن نظریات و دیدگاههای متفاوت صاحب نظران و اندیشمندان در رابطه با استفاده از رسانه تلویزیونی و اثرات و نقش آن در حفاظت از محیط زیست، از نظریات “برجسته سازی” و “کاشت ” بهره برداری شده است به علاوه به شرح مختصری در خصوص “مدل های ارتباطات جمعی” مرتبط با رسانه ها می پردازیم. در قسمت آخر این فصل به بیان پیشینه تحقیقات انجام شده در کشور و خارج از کشور پرداخته و به مقالات یا رساله هایی که به نوعی با موضوع این تحقیق همخوانی و ارتباط دارند، اشاره خواهیم کرد.
2-2- مفهوم « محیط زیست »
محیط زیست (Environment): محیطی شامل هو ا، آب، زمین، منابع طبیعی ، گیاهان، جانوران، انسان و روابط متقابل بین آنهاست ، که سازمان در آن فعالیت می نماید. (استاندارد ISO 14000 / سازمان حفاظت محیط زیست/www.doe.org )
محیط زیست به همه محیط‌هایی که در آن‌ها زندگی جریان دارد گفته می‌شود. مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی خارجی و موجودات زنده که با هم در کنش هستند محیط زیست را تشکیل می‌دهند و بر رشد و نمو و رفتار موجودات تأثیر می‌گذارند. حفاظت محیط زیست در قرن بیست و یکم به عنوان یکی از هشت هدف توسعه هزاره و یکی از سه پایه توسعه پایدار شناخته می‌شود.سطح کره زمین به طور کلی به چهار بخش تقسیم می‌شود که عبارتند از:
سنگ‌کره (لیتوسفر)، آب‌کره (هیدروسفر)، هواکره (اتمسفر)و بیوسفر.
بعضی از دانشمندان یخ‌کره را نیز جزء این تقسیم‌بندی می‌دانند. هر کدام از این بخش‌ها شامل اکوسیستم هایی گوناگون هستند که به طور کلی محیط زیست را تشکیل می‌دهند.
محیط زیست طبیعی عبارت ترکیبی از دانش های متفاوت در علم است از مجموعه عوامل زیستی و محیطی در غالب محیط زیست و غیر زیستی (فیزیکی، شیمیایی) که بر زندگی یک فرد یا گونه تأثیر می‌گذارند و از آن تأثیر می‌بینند. امروزه این تعریف غالباً به انسان و فعایت‌های او مرتبط می‌شود و می‌توان محیط زیست را مجموعه‌ای از عوامل طبیعی کره زمین، همچون هوا، آب، اتمسفر، صخره، گیاهان و غیره، که انسان را احاطه می‌کنند خلاصه کرد.
تفاوت محیط زیست با طبیعت در این است که تعریف طبیعت شامل مجموعه عوامل طبیعی، زیستی و غیر زیستی می‌شود که منحصراً در نظر گرفته می‌شوند، در حالی که عبارت محیط زیست با توجه به برهم‌کنش‌های میان انسان و طبیعت و از دیدگاه وی توصیف شده‌است.
شاخصی که در این جا مهم قلمداد می شود این است که بدانیم، منظور ما از محیط زیست، در رابطه با کدام موجود است زیرا آنچه وضعیت یک محل را برای زیست یک نوع موجود زنده بهبود می بخشد می تواند محیط زیست یک موجود دیگر را تباه کند.
برای این واژه دو نگرش ایجاد شده است : یک نگرش این است که عنوان محیط زیست از دو کلمه «محیط» و «زیست» ترکیب یافته است که در فارسی به معنای جایگاه و محل زندگی است. این عنوان از نظر لغت مواردی هم چون آلودگی هوا، راه های جلوگیری از تخریب طبیعت و… را شامل نمی شود، اما امروزه مفاهیم گوناگون را از آن ارایه می نمایند مثل آب و هوا، جنگل، کوه، حقوق حیوانات و پرندگان، راه های جلوگیری از آلودگی هوا، راه های مبارزه با عوامل مخرب طبیعت و … محیط زیست در اصطلاح به کلیه عوامل تهدید کننده یا بهبود بخش محیط زندگی اتلاق می شود.
اما نگرش بعدی بیانگر این است که چیزی به نام «محیط » وجود ندارد و این واژه یک معنای نسبی به مفهوم پیرامون دارد، همان طور که از مشتقات واژه با مراجعه به کتاب لغت پیدا است، این واژه یک معنای نسبی به مفهوم پیرامون دارد یعنی چیزی که توسط پیرامون خود محاط شده است.
2-2-1- مفهوم « آلودگی »
پخش یا آمیختن هرگونه ماده خارجی به آب ، هوا ، خاک و زمین به میزانی که کیفیت فیزیکی، شیمیایی یا بیولوژیکی آن را به گونه ای تغییر دهد که به حال انسان یا سایر موجودات زنده یا گیاهان یا آثار و ابنیه مضر باشد. این آلودگی ممکن است در هریک از قسمتهای محیط زیست بوجود آید.( سازمان محیط زیست. / ماده ٩ قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب ١٣۵٣)
آلودگی های زیست محیطی، انواعی دارند که مهمترینِ آنها عبارتند از: آلودگی های هوا، آب، خاک، صوت، شیمیایی و هسته ای (. قوام، میر عظیم، 1391).
ماده آلاینده :
ماده آلاینده به ماده ای گفته می شود که دارای غلظتی بیش از غلظت مجاز یا طبیعی بوده و برروی موجودات زنده اثر نا مطلوب داشته باشد. به دلیل وسعت مطالب مرتبط با آلودگی ها ، در این مبحث نمی توان به شرح تمامی مواد آلاینده و منشأ آنها یا اثرات مخرب زیست محیطی آنها بپردازیم به همین دلیل ، به ارائه فهرست آنها اکتفا می شود تا خواننده با انواع آلودگی آشنا گردد.
آلوده کننده ها عبارتند از :
آلودگی های حاصل از احتراق- ضایعات صنعتی- مواد رادیواکتیو- زباله شهری- صوت یا سروصدا – حرارت- مواد شیمیایی- آلوده کننده های طبیعی ( آتشفشان ها ، آتش سوزی جنگلها ، مردابها و….) . این مواد در هوا، آب و خاک زیست بوم سبب ایجاد مخاطرات و تهدیدات زیست محیطی می شوند که در ذیل به مهمترین آنها اشاره می شود. (فیروزی، مهدی – 1384).
انواع آلاینده های هوا
گازها از جمله گاز CO2,CO,Nox,SOx:
اکسیدکننده های فتوشیمیایی
هیدروکربنها و ترکیبات آلی فرار
ترکیبات هالوژنه
مواد جامد معلق
Dust یا ذرات گرد وغبار
Smog یا دوده
مایعات معلق در هوا
بخار آب
انواع آلاینده های آب
پسابهای صنعتی : حاصل از فرآیند صنایع
فاضلابهای انسانی : مناطق اداری و مسکونی
آبروهای آبهای سطحی : روان آبهای ناشی از بارندگی
انواع آلاینده های خاک
دور ریز ضایعات به خاک
زباله های صنعتی ، خانگی یا بهداشتی
ضایعات فلزی
مواد جامد خطرناک مثل آزبست ، سرب ، روی ، نیکل و…
مایعات شامل
پساب صنعتی
مواد شیمیایی مانند اسیدها و بازها ، انواع مواد شوینده
مواد خطرناک مثل انواع سموم شیمیایی ، حشره کش ها ، و…
مواد سوختی و نفتی (گازوئیل ، مازوت و…)
شیرابه زباله ها و زنگاب فلزات
سایر آلودگی ها
آلودگی صوتی
آلودگی تصویری
آلودگی رادیو اکتیو
آلودگی نفتی
آلودگی حرارتی
ارتعاشات و… (شریعت، س. م.، و منوری، س. م. 1375)
2-2-2- تهدیدات زیست محیطی
تعیین هر گونه روند حفاظت از محیط زیست براساس نشانه های تهدید شکل می گیرد. اگر نیروها و یا عناصر تهدیدکننده تغییر یابد، در آن شرایط روندهای جدیدی برای مقابله با تهدید ایجاد می شود. در واقع تهدیدات یا مشکلات عمده زیست محیطی را می توان در موارد زیرخلاصه کرد:
مشکلات عمده زیست محیطی جهان
گرم شدن زمین
سوراخ شدن لایه ازن
باران های اسیدی
وارونگی هوا
از بین رفتن زیستگاهها
بسیاری از نظریه پردازان مکتب انتقادی همانند « دیکسون» و « کن بوث» به ضرورت های زیست محیطی برای مقابله با تهدیدات جهانی و همچنین منازعات منطقه ای اشاره نموده اند .. (Homer .Dixon, 1994; Booth, 1991)
البته طبیعت، صورت حساب خود را به شکل های بسیار مختلفی عرضه می دارد. هزینه کودهایی که باید خریداری شود، برای بارور ساختن دوباره زمین هایی به کار می رود که زمانی به طور طبیعی حاصلخیز بودند؛ هزینه لایروبی رودخانه هایی که به دلیل فرسایش خاک در صدها کیلومتر بالاتر، کرانه های خود را غرقاب می سازند؛ آفت محصول در نتیجه کاربرد کورکورانه آفت کش هایی که ناخواسته حشرات گرده افشان را نیز از بین می برند؛ یاهزینه افزایش آلودگی هوا که زمانی گیاهان آن را تصفیه می کردند. قطع نظر از اینکه کدام دلیل بلافصل موجب نگرانی شده باشد، سرانجام، ارزشمندی و ضرورت مطلق فعالیت اکوسیستم برای حیات بشر آشکار شده است.
اولین نشانه تهدید و خطرات زیست محیطی را می توان در محدودیت های استفاده از منابع دانست. زمانی که مصرف گرایی افزایش می یابد و یا اینکه نظام سرمایه داری برای نیل به سود بیشتر درصدد ارتقاء توان تولید ومصرفی جامعه باشد، تهدیدات زیست محیطی ایجاد می شود.
از این گذشته، برای نخستین بار در تاریخ، بشر به سرعت و از روی بی توجهی در حال دگرگون ساختن فیزیولوژی اساسی کره خاک است. در حال حاضر، در سطح جهان تغییراتی در ترکیب شیمیایی جو، تنوع ژنتیک گونه های ساکن در کره زمین، و چرخه مواد شیمیایی حیاتی در اقیانوس ها، جو، زیست سپهر(biosphere) در حال وقوع است که هم از نظر ابعاد و هم از نظر آهنگ، سابقه ای برای آن نمی توان یافت.
بشر با افزودن ۲۵ % بر تراکم طبیعی دی اکسید کربن در جو، هم چرخه کربن و هم چرخه نیتروژن را بر هم زده است. این پدیده عمدتاً طی سه دهه گذشته در نتیجه مصرف سوخت های فسیلی و از بین رفتن جنگل ها بروز کرده است. تولید کودهای شیمیایی، حجم نیتروژن طبیعی موجود را در محیط گونه های زنده دو برابر کرده است( .( Williams, K. G. & Cary, J. 2002
هم اکنون شرکت های نفتی بیشترین مازاد اقتصادی را به دست می آورند. طبعا شرکت های حمل و نقل کالاهای نفتی و همچنین مجموعه های خدماتی و استراتژیک مرتبط با آن درچنین شرایط و وضعیتی قرار خواهند داشت. این امر تغییرات زیست محیطی را ایجاد می نماید. مصرف کلروفلوروکربن ها که تنها دسته کوچکی از مواد ، شیمیایی را تشکیل می دهند «حفره ای » به بزرگی یک قاره در لایه اوزون بالای « پوشش سپهر » یا « استراتوسفر » در منطقه بالای قطب جنوب ایجاد کرده است و در سراسر کره زمین نیز صدمات کمتر، ولی رو به رشدی به این لایه وارد ساخته است.
اثر گلخانه ای نتیجه این واقعیت است که جو کره ما در برابرپرتوهای خورشید تا حد زیادی شفاف است؛ ولی بخش اعظم پرتوهای ضعیف تر انرژی را که از زمین بازتابنده می شود، جذب می کند. این پدیده طبیعی، زمین را برای بقای حیات به حد کافی گرم می کند، ولی با افزایش انتشار گازهای گلخانه ای، این کره به طرز غیرطبیعی گرم شده است. هرگاه تغییرات جوی ایجاد شود، در آن شرایط زمینه برای ایجاد شکل های دیگری از تهدید اقتصادی حاصل می شود.
دی اکسید کربن حاصل از سوزاندن سوخت های فسیلی و از بین رفتن جنگل ها تقریبا نیمی از این اثر گلخانه ای را باعث می شود. بعضی گازهای دیگر، به ویژه متان (گاز طبیعی)، اکسیدنیتروژن، ازون (موجود در لایه های پایین تر جو، و نه لایه اوزون محافظی که در استراتوسفر وجود دارد) و گاز ترکیبی کلروفلروکربن (یا سی اف سی) نیز نیم دیگر را باعث می شوند. اگر چرخه محیط زیست توانایی خود برای حداکثرسازی توان تولیدی را از دست بدهد، در آن شرایط می توان نشانه هایی ازحرکت های ترمیمی را ملاحظه نمود. از جمله این موارد باید اقدامات انجام گرفته در مناطق جغرافیایی خاصی را ملاحظه نمود که از تولیدصنعتی و جایگاه اقتصادی بیشتری برخوردارند. افزایش دما تنها یکی از نتایج گرمایشی مستمر گلخانه ای خواهدبود. در مرحله ای که شاید به همین زودی ها فرا رسد، احتمالا الگوهای بارندگی دستخوش تغییر خواهد شد و کمربند سبز غلات ایالات متحده را توفان شن خواهد گرفت. انتظار می رود که همین بلا بر سر جریان های اقیانوسی نیز بیاید و در نتیجه، آب و هوای بسیاری از مناطق به شکل بارزی دگرگون شود.
تغییرات ژئوپلتیکی می تواند تهدیدات زیست محیطی را بازسازی نماید. شرایط آب و هوایی در برخی از دوران های خاص می تواند فاجعه آفرین باشد « طوفان کاترینا» را می توان در زمره نشانه های تهدید دانست. هم اکنون بحران ها با فجایع انسانی پیوند یافته اند. برای نمونه، انحراف جریان گلف استریم، آب و هوای اروپای غربی را دستخوش تغییر خواهد ساخت و دمای آن را به مراتب، پایین تر از امروز خواهد رساند. با گرم تر شدن هوا و آب شدن یخ های قطبی، سطح آب دریاها بالاتر خواهد رفت. در حال حاضر، سطح آب اقیانوس ها هر ده سال به اندازه یک اینچ بالا می آید که همین هم برای فرسایش جدی خاک در امتداد بخش اعظم سواحل ایالات متحده کافی است. طبق برآوردها تا سال ۲۰۵۰ سطح آب های آزاد، یک تا چهار فوت بالاتر خواهد رفت.
کنوانسیون های بین المللی محیط زیست نشان می دهد که «گازهای گلخانه ای » اصلی ترین شاخص تهدیدزیست محیطی فراگیر جامعه جهانی را شامل می شود. این مجموعه ها در شرایطی قرار دارند که قادر خواهندبود تا بر روند زندگی و شاخص های زیستی تمامی شهروندان تأثیر برجای گذارند. مطالعات انجام شده نشان می دهد که اثر گلخانه ای پیوندتفکیکی با حفره فاجعه آفرینی دارد که در لایه اوزون پدید آمده و خودمعلول استفاده از گاز های کلروفلوروکربن است. افزایش پرتوهای فرابنفش در نتیجه لطمه دیدن این لایه محافظ، موجب افزایش مواردابتلا به سرطان پوست و صدمه رسیدن به چشم ها خواهد شد. جدای از این، ممکن است تأثیرات ناشناخته ای بر زندگی گیاهی و حیوانی داشته باشد و سیستم های ایمنی بسیاری از این گونه ها را تحت فشارقرار دهد .
افرادی همانند« کوهن» ، بر این اعتقادند که وقتی تخریب محیط زیست، زندگی مردم را به مخاطره اندازد یا به کیفیت زندگی آنها لطمه ای جدی زند، مردم منطقه خود راترک می کنند و در نتیجه وارد محیط جدیدی می شوند که با نشانه ها وشاخص های آن بیگانه هستند. این امر نوع مشارکت آنان را تغییرخواهد داد. موج های جدید اجتماعی به گونه ای است که افراد را ناچاربه مهاجرت و عبور از محیط اجتماعی خود می نمایند.
این امرتضادهای فرهنگ را با محیط جدید افزایش می دهد. انسان های ازخودبیگانه با محیط اجتماعی و فضای حاکم بر آن نیز بیگانه اند. این پناهندگان زیست محیطی ممکن است در داخل کشور خود جابه جا شوند یا اصلا کشور خود را ترک کنند. اسکان این پناهندگان درمناطق جدید یا تشدید رقابت محلی بر سر منابع طبیعی (که می تواندواکنش مردم بومی را در پی داشته باشد) از یک سو فشار شدیدی رابر آن کشور وارد می سازد (به ویژه وقتی که پیوسته با ابراز خشونت همراه باشد) و از سوی دیگر می تواند به منازعه بین دولت ها دامن بزند.(Suhrke, 1993)
بنابراین رسانه های ارتباط جمعی باید این موضوع را مورد پرسش قرار دهند که اگر حفاظت از محیط زیست دارای اولویت های مختلفی است؛ بنابراین رسالت رسانه های ارتباط جمعی(از جمله تلویزیون) در خصوصحفظ محیط زیست، سلامت بشر و بقاء جامعه انسانی چه جایگاهی دارد؟ مهمترین سؤال این است که رسانه ها چگونه می توانند فعالیت های تهدیدآمیز برای محیط زیست را کنترل نمایند ؟
2-2-3- تعاریف محیط زیست
آموزش محیط زیست یعنی شناخت هم پیوستگی انسان و محیط و سراسر زندگی و مسئولیت او برای حفظ محیط به شیوهای که برای زندگی و زیستن متناسب باشد (رشیدی و رشیدی، 1390).
آموزش محیط زیست، به دنبال تربیت شهروندی است که از محیط بیوفیزیکی و مسایل مربوط به آن مطلع بوده و میتواند به حل آنها کمک کرده و مشتاق کارکردن برای اجرای راه حلهاست (عظیمی و همکاران، 1391).
مهمترین شاخص برای ارزشیابی آموزش محیط زیست، میزان و کیفیت کنش و تغییر عملی در بین مخاطبان است (عظیمی و همکاران، 1391).
به طور کلی آموزش محیط زیست یک فرایند سیستماتیک است که در آن فراگیران قادر میشوند از طریق تجربه مستقیم و فرایند ارتباطات، مسایل زیست محیطی را نقد کنند. همچنین آنها تشویق میشوند تا به فعالیتهای عملی به سود محیط زیست ملحق شوند. در چنین سیستمی حداقل سه برونداد انتظار میرود (عظیمی و همکاران، 1391) :
فراگیران باید رابطه خودشان را با زنجیرههای مرتبط دیگر نظام طبیعت و فرایندهای اجتماعی –اکولوژیکی درک کنند.
فراگیران باید بتوانند شرایط را مطابق با چارچوبهای ذهنی خود تفسیر کنند.
فراگیران باید قادر شوند تا شرایط را نقد کرده و زوایای پنهان را آشکار کنند. آنچه که یاد گرفته میشود بایستی فراگیران را به سوی تغییر سوق دهد. دانش زیست محیطی باید به کنش و تغییر عملی منجر شود.
نقشهای آموزشی و آگاه سازی از جمله نقشها و کارکردهایی است که برای رسانههای جمعی تبیین شده و در حقیقت این دو نقش از زمینههای اصلی فعالیت رسانههای جمعی تلقی میشوند که با فرهنگ عمومی ارتباط عمیق تری دارند(فروتن کیا و همکاران، 1390).
2-3- مفهوم « رسانه جمعى »
رسانه هاى جمعى، در مقام عمل همواره در قالب سازمان ها و موجودیت هاى نهادى شده با مختصات ویژه، ظهور یافته و ایفاى نقش مى کنند. روشن است که اتخاذ هر نوع رویکرد توصیفى، تحلیلى، توجیهى و انتقادى نسبت به عملکرد موجود یک رسانه، پیشنهاد هرگونه راهکار در جهت تغییر و اصلاح این عملکرد و به طور کلى، هر نوع مواجهه نظرى و عملى با رسانه، به عنوان یک واقعیت، الزاما باید با ملاحظه هویت نهادى و سازمانى آن صورت پذیرد ( نمودار 2-1 ). لازم به ذکر است که رسانه، به ویژه در حوزه هاى متنوع ارتباطى، به اعتبارات و ملاحظات مختلفى همچون رسانه به عنوان یک تکنولوژى، یک نهاد و سازمان اجتماعى، یک کنشکر فرهنگى اجتماعى، یک زبان، یک متن، یک کانون صنعت فرهنگ و…؛ مورد توجه قرار مى گیرد. در این تحقیق، عمدتاً به عنوان یک سازمان ارتباطى فعال در عرصه فرهنگ سازى و ارائه کننده اقلام و محصولات نمادین تأثیرگذار ملاحظه شده است.     مک کوایل، در توصیف ویژگى هاى نهاد رسانه مى نویسد:
1. به تولید و توزیع «معرفت» به شکل اطلاعات، عقاید و فرهنگ مى پردازد و این واکنشى است به نیازهاى دسته جمعى و تقاضاهاى فردى؛
2. مجراهایى براى ارتباط میان مردم، فرستنده ها و دریافت کننده ها، میان مخاطبان گوناگون و بین همه اینها و جامعه و نهادهاى تشکیل دهنده آن به وجود مى آورد؛
3. رسانه تقریبا منحصراً در فضاى عمومى یا گستره همگانى فعالیت مى کند. نهادى است باز، که همه مى توانند در آن مشارکت کنند، چه در نقش دریافت کننده و تحت شرایط معینى، همچنین به عنوان فرستنده… رسانه ها به مطالبى مى پردازند که در مورد آنها افکار عمومى وجود دارد و یا اینکه مى تواند شکل بگیرد.
4. مشارکت به عنوان مخاطب در این نهاد اساسا داوطلبانه است و اجبار و تکلیفى در کار نیست. این آزادى در رسانه ها از دیگر نهادهایى که وظیفه توزیع معرفت را برعهده دارند، مانند آموزش، دین یا سیاست به مراتب بیشتر است؛
5. استفاده از رسانه همچنین با اوقات فراغت و تفریح همبسته بوده و از کار و تکلیف جداست. علاوه بر این، هیچ تشکیلاتى براى ایجاد پیوند میان مشارکت کنندگان بالا (تولیدکنندگان پیام) و مشارکت کنندگان پایین (مخاطبان) نیز در اختیار ندارد؛
6. این نهاد همچنین با صنعت و بازار، از طریق وابستگى آن به کار دستمزدى، تکنولوژى و نیاز به اعتبار در پیوند است؛
7. اگرچه رسانه خود فاقد قدرت است، اما مستمرا از طریق برخى کاربردهاى مرسوم و سازوکارهاى قانونى و اندیشه هاى مشروعیت بخش با قدرت دولتى متصل مى شود. (مک کوایل، 1935)
2-3-1- مفهوم « استفاده از رسانه های جمعی»
مفهوم « استفاده» قلب مدل های ارتباط جمعی مرتبط می باشد. آگاه بودن از کاربرد رسانه و ریشه های آن، کلیدهایی برای فهم و پیش بینی نتایج فرایند ارتباطات جمعی فراهم می سازد.
« استفاده از رسانه های جمعی» شاید معانی گوناگونی داشته باشد . ممکن است مانند « در معرض دید قرار دادن» باشد که صرفا عمل درک را نشان می دهد. در بافتی دیگر ممکن است به معنای فرایندی پیچیده تر باشد، که درآن، محتوایی خاص تحت شرایط معینی مصرف می شود و کارکردهای معینی را تحقق می بخشد؛ وانتظاراتی برای خشنودی خاص به آن گره خورده است.
عمل ” استفاده” ممکن است براساس میزان محتوای به کاررفته، نوع محتوای به کاررفته، رابطه با رسانه های استفاده شده، و شیوه استفاده از آن( برای مثال به این معنا که آیا مصرف یک فعالیت اولیه است یا ثانویه باشد.
در مدل استفاده و خشنودی، اساساً نیازهای پایه فرد، استفاده از رسانه ها را تعیین می کنند. در این مدل( نمودار 2-1)، ” نیاز” تنها عاملی است که منجر به استفاده از رسانه می شود.
ویژگی های فردی، انتظارات او ، درک رسانه ها و میزان دسترسی به رسانه ها، منجر به اخذ تصمیماتی از سوی فرد درباره استفاده کردن یا استفاده نکردن از محتوای رسانه های جمعی می شود. برای اکثر فعالیت های رسانه ای، گزینه های کارکردی بدیل ازقبیل تعامل واقعی به جای شبه تعامل (Pseudo Interaction ) از طریق تلویزیون، وجود دارد.

نمودار 2-1 : مفهوم استفاده و تعیین کننده های آن
(منبع :کتاب مدل های ارتباطات جمعی، نوشته: دنیس مک کوایل وسون ویندال، مترجم: گودرز میرانی. 1388)
)McQuail, Denis ، 193 (5
2-3 -2- رسانه تلویزیون – ویژگی ها
تلویزیون به عنوان یک رسانه و یک سازمان ارتباطى داراى موقعیت و مأموریت فرهنگى اجتماعى، ابعاد و ویژگى هاى مختلفى دارد که خود تا حدى وجه جاذبیت توده اى آن را توجیه مى کند. اهمّ این ویژگى ها عبارتند از:
1. به عنوان یک رسانه جمعى منبع پیام آن یک سازمان رسمى، متمرکز، داراى مأموریت نهادى و عملکرد حرفه اى با مختصات ویژه است؛
2. انتشار پیام آن سریع، مداوم، پرگستره و تأثیرگذار است؛
3. پیام آن به عنوان یک محصول کار جمعى، امرى ساخته و پرداخته، کالایى شده و داراى ارزش مبادله و مصرف است؛
4. از گیرندگان انبوه، پراکنده، نامتجانس، داراى تجربه هاى نسبتا مشترک و نیازها و واکنش هاى قابل پیش بینى برخوردار است؛
5. رابطه میان فرستنده و گیرنده غالبا یک سویه و به ندرت دو طرفه است. معمولاً فرستنده، مسئولیت تأثیرات خاص پیام خود بر روى مخاطب را عهده دار نیست. او فقط پیام را در مقابل پول یا توجه مبادله مى کند.
6. نامتقارن بودن رابطه میان فرستنده و گیرنده. فرستنده، هرچند به طور رسمى از هیچ قدرت و اختیارى در مورد گیرنده برخوردار نیست، اما معمولاً از جایگاه، قدرت، اقتدار، نفوذ و تأثیر بیشتر و برترى برخوردار است. HYPERLINK “http://marifat.nashriyat.ir/node/2577” l “_edn22” o “” (دادگران، سیدمحمد، 1383 )
    تلویزیون همچنین علاوه بر ویژگى هاى سازمانى فوق، از جاذبه هاى دیگرى نیز برخوردار است. چرایى استقبال توده اى از این رسانه و ارتقا روزافزون جایگاه و موقعیت آن به رغم ظهور رسانه هاى رقیب و بدیل بیش از هر چیز ریشه در همین جاذبه هاى تکنولوژیکى، فنى، هنرى، محتوایى، ساختارى و زبانى دارد.
     برخى از این ویژگى ها عبارتند از: تصویرسازى و نمایشى کردن پدیده ها و رویدادها، ساختن شبه واقعیت ها و شبه رویدادها یا خلق جهان هاى مجازى مشابه جهان هاى واقعى، برداشت هاى گزینشى از واقعیت و بازتألیف هنرمندانه آن در قالب هاى جدید، دست کارى زمان و مکان یا تداخل زمان و مکان حقیقى و خیالى، اسطوره سازى، ایجاد یک میدان دید نسبتا گسترده، بهره گیرى توأمان از عناصر بیانى مختلف؛ تراکم شناختى؛ تقویت معرفت شناسى حس گرا، قابلیت هاى تکنولوژیکى فراوان، جاذبه هاى هنرى و زیباشناختى متنوع، تنوع قالب هاى برنامه اى، همگونى و پیوستگى نسبى محتوا، انتخاب و پردازش سوژه هاى عامه پسند، ساخته و پرداخته بودن محتوا به تناسب ذائقه مخاطبان، فعال ساختن همزمان قواى حسى متعدد، معافیت نسبى از ضرورت بذل فکر، ماهیت غالبا غیرانتخابى تماشا، تحقق تدریجى «کاشت فرهنگ» و ایجاد انس و عادت قهرى، کم هزینه بودن نسبى، حضور دائم و همه جایى، دسترسى آسان، کنترل پذیرى فیزیکى، امکان استفاده همزمان با اشتغال به سایر فعالیت هاى معمول، حضور در محیط صمیمى.
     همچنین تلویزیون از قابلیت خلق واقع نمایانه ایده ها و آرمان ها، مشروع سازى اروتیک (افراد در تلویزیون خود را مجاز به دیدن تصاویر و صحنه هایى مى بینند که ملاحظات فرهنگى و اخلاقى، امکان عینى آن را محدود ساخته است. کامجویى هایى ضمنى اروتیک و شبه اروتیک ناشى از این سنخ ارتباطات، معمولاً انگیزه افراد براى همراهى و مؤانست رسانه اى را افزایش مى دهد)، تبدیل جهان عمومى به جهان خصوصى، تقویت فردگرایى، شکل گیرى و تقویت فرهنگ پوپولیستى، افزایش تمایل به خانه نشینى و حتى گذراندن اوقات فراغت در اتاق شخصى و… برخوردار است (دادگران، سیدمحمد، 1383: ص 59).
2-3-3- کارکردهاى رسانه تلویزیون
براى رسانه هاى جمعى از جمله تلویزیون، نقش ها و کارکردهاى متعددى بیان شده است. از جمله:

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *