*169

2498725-346710
دانشگاه آزاد اسلامی
پردیس علوم و تحقیقات شاهرود
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته حسابداری
تاثیر کیفیت سود بر واکنش سرمایهگذاران به گزارشات مالی تعدیلی شرکتها

استاد راهنما: دکتر محمد رضا عبدلی
استاد مشاور:دکتر فرهاد دهدار
پژوهشگر:علی قادری
شهریور ماه 1392
2456830-559140
Shahrood Science and Research Branch, Islamic Azad University
Department of Accounting
M.A. Thesis
The Impact of Earnings Quality on Investors’ Reactions to Resta–ent Announcements of Companies
Supervisor:
Dr.M.R.Abdoli
Advisor:
Dr.F.Dehdar
By:
Ali ghaderi
2013

کلیه حقوق مادی و معنوی مترتب بر نتایج مطالعات، ابتکارات و نوآوری های ناشی از تحقیق، همچنین چاپ و تکثیر، نسخه برداری، ترجمه و اقتباس از این پایان نامه کارشناسی ارشد، برای دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات شاهرود محفوظ است. نقل مطلب با ذکر منبع بلامانع است.

سپاسگزاری:
حمد و سپاس بیکران پروردگار یکتا را سزاست که چون همیشه منت نهاد و توفیق اتمام مرحله دیگری از زندگیام را عطا فرمود. اینک که به لطف و یاری خداوند سبحان موفق به انجام این پژوهش شدهام، برخود لازم میدانم که زحمات تمام کسانی را که در این راه یاری رسان من بودهاند، ارج نهاده و مراتب قدردانی و احترام قلبی خود را اعلام نمایم.
در انجام این پایان نامه بیش از همه مدیون زحمات بی دریغ استاد فرزانه جناب آقای دکتر دکتر محمد رضا عبدلی و قدردان رهنمودهای ارزشمند، حمایتهای دلسوزانه و الطاف بیشائبه ایشان هستم.
از استاد ارجمند دکتر فرهاد دهدار که سخاوتمندانه همواره مرا از راهنماییهای راهگشای خود بهرمند نمودهاند کمال تشکر را دارم.
علی قادری

تقدیم به:
پدر و مادرم
که گوهر جوانی و عمر خویش را به پای فرزندانشان ریختند،
رضایتشان همه آرزویم است.
همسر مهربانم
که یار و همراهم در همه مشکلاتم است.
چکیده:
این پژوهش به بررسی تاثیر کیفیت سود بر واکنش سرمایهگذاران به گزارشات مالی تعدیلی شرکتها طی دوره زمانی 1383 تا 1390پرداخت. ارائه مجدد برای بازار حاوی اطلاعات جدیدی است. کیفیت سود و به صورت عامتر کیفیت گزارشات مالی، مورد علاقه کسانی است که از گزارشهای مالی برای تصمیمگیریهای سرمایهگذاری و انعقاد قراردادهای مختلف استفاده میکنند. از سوی دیگر، از دیدگاه سرمایهگذاری، کیفیت سود پایین مطلوب نیست زیرا نشانگر وجود ریسک در تخصیص منابع به آن بخش میباشد و باعث کاهش رشد اقتصادی از طریق تخصیص نادرست سرمایهها خواهد شد. از دیدگاه سرمایهگذاران اخبار ارائه مجدد فقط بیانگر مشکلات عملکرد دوره گذشته نیست بلکه نوعی پیشبینی مشکلات آتی برای شرکت و مدیریت آن نیز محسوب میشود. به عبارت دیگر، موجب سلب اعتماد سرمایهگذاران نسبت به اعتبار و شایستگی مدیریت و کاهش کیفیت سودهای گزارش شده میگردد. در حقیقت، صورتهای مالی تجدید ارائه شده به صورت شفاف و صریح، پیام و علامتی پیرامون قابل اتکا نبودن صورتهای مالی دورههای گذشته و کیفیت پایین آنها ارائه مینماید. بنابراین متعاقب ارائه مجدد، انتظارات سرمایهگذاران در ارتباط با جریانهای نقدی آتی و نرخ بازده مورد انتظار آنها تغییر مییابد. در این تحقیق سعی شد تا به بررسی تاثیر کیفیت سود (با استفاده از مدل دیچو و دیشف و مدل اسلوان) بر واکنش سرمایهگذران به گزارشات مالی تعدیل شده (با استفاده از بازده اضافی سهام) پرداخته شود. نتایج بدست آمده نشان داد که کیفیت سود تاثیر قابل توجهی بر واکنش سرمایهگذاران به گزارشات مالی تعدیلی داشته است بطوری که در شرکتهایی که کیفیت سود بالاتری داشتهاند، میزان بازده اضافی بدست آمده مقداری مثبت و قابل توجه بوده و واکنش سرمایهگذاران به گزارشات مالی تعدیل شده در شرکتهای با کیفیت سود پایین در مقایسه با شرکتهای با کیفیت سود بالا، مقداری منفی بوده است. در واقع از دیدگاه بازار و سرمایهگذاران، گزارشات مالی تعدیل شده شرکتهای با کیفیت سود پایین، واکنش منفیتری را در پی داشته و این در حالی است که واکنش بازار به گزارشات مالی تعدیل شده در شرکتهای با کیفیت سود بالاتر، مثبتتر بوده است. همچنین از میان دو مدل مورد استفاده جهت سنجش کیفیت سود، مدل کیفیت سود دیچو و دیشف معنادار میباشد و تاثیر این متغیر بر واکنش سرمایهگذاران به گزارشات تعدیلی قابل توجه بوده است اما مدل کیفیت سود اسلوان چندان معنادار و با اهمیت نبوده است.
واژگان کلیدی: کیفیت سود، تجدید ارائه صورتهای مالی، مدل دیچو و دیشف، مدل اسلوان، محتوای اطلاعاتی کیفیت سود

فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1- مقدمه 2
1-2- بیان مسأله3
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق4
1-4- جنبه جدید و نوآوری بودن تحقیق4
1-5- اهداف تحقیق5
1-6- سوال تحقیق5
1-7- فرضیه تحقیق6
1-8- روش تحقیق6
1-9- روش و طرح نمونهبرداری7
1-10- ابزار گردآوری دادهها7
1-11- ابزار تجزیه و تحلیل8
1-12- قلمرو تحقیق8
1-12-1- قلمرو مکانی تحقیق8
1-12-2- قلمرو زمانی تحقیق8
1-12-3- قلمرو موضوعی تحقیق8
1-13- متغیرهای تحقیق و نحوه اندازهگیری آنها9
1-13-1- متغیر مستقل9
1-13-1-1- کیفیت سود بر اساس اقلام تعهدی9
1-13-1-2- شناسایی کیفیت سود با استفاده از الگوی اسلوان (1996)10
1-14-2- متغیر وابسته11
1-15- مدل تحقیق11
1-16- روش تحلیل13
1-17- کاربرد نتایج تحقیق13
1-18- ساختار کلی تحقیق13
فصل دوم: مبانی نظری و مروری بر پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه 16
2-2- محتوای اطلاعاتی تجدید ارائه صورتهای مالی17
2-3- کیفیت سود18
2-3-1- تعاریف18
2-3-2- نظریه کیفیت سود21
2-3-3- دیدگاههای مختلف در مورد کیفیت سود21
2-3-4- اهمیت ارزیابی کیفیت سود24
2-3-5- معیارهای اندازهگیری کیفیت سود25
2-3-6- قابلیت پیشبینی سود26
2-3-7- ارتباط بین سود و ارقام تعهدی و جریانات نقدی و مفهوم پایداری سود27
2-3-8- نوسانپذیری سود30
2-3-9- تحلیل کیفیت سود30
2-3-10- نقش حسابرسان مستقل در ارتباط با کیفیت سود32
2-3-11- تحلیل بنیادی کیفیت سود33
2-3-11-1- تولید جریان نقدی33
2-3-11-2- کیفیت حسابهای دریافتنی34
2-3-11-3- کیفیت (اندازهگیری) موجودی کالا34
2-3-11-4- کیفیت حساب داراییهای ثابت35
2-3-11-5- کیفیت بدهیها و افشاء35
2-3-12- ارزیابی فعالیتهای مدیریت سود36
2-3-13- محیط رقابتی36
2-3-14- دیگر فاکتورهای خاص شرکت36
2-3-15- محتوای اطلاعاتی سود37
2-3-16- محتوای اطلاعاتی سود تعهدی37
2-3-17- رفتار سرمایهگذاران در واکنش به اطلاعات صورتهای مالی38
2-3-18- محتوای اطلاعاتی اعلام سود پیش‌بینی‌شده (برآوردی) و تاثیر اعلام سود برآوردی بر نوسانات قیمت سهام40
2-3-19- شفافیت اطلاعات مالی و محتوای اطلاعاتی سود42
2-3- مرور پیشینه تحقیق45
2-3-1- تحقیقات خارجی45
2-3-1-1- کیفیت سود45
2-3-1-2- گزارشات تعدیل سود49
2-3-2- تحقیقات داخلی52
2-3-2-1- کیفیت سود52
فصل سوم: روش تحقیق
3-1- مقدمه 57
3-2- روش تحقیق58
3-3- فرضیههای تحقیق58
3-4- متغیرهای تحقیق و شاخصهای اندازهگیری آنها59
3-4-1- متغیر وابسته59
3-4-2- متغیر مستقل59
3-5- معرفی مدل تحقیق61
3-6- قلمرو تحقیق63
3-6-1- قلمرو زمانی63
3-6-2- قلمرو مکانی63
3-6-3- قلمرو موضوعی63
3-7- نمونه آماری63
3-8- ابزار و نحوه گردآوری دادهها65
3-9- آمار توصیفی66
3-10- آزمونهای پیش فرض رگرسیون66
3-10-1- آزمون نرمال بودن66
3-10-2- آزمون معنادار بودن66
3-10-2-1 آزمون معنادار بودن رگرسیون66
3-10-2-2- آزمون معنادار بودن ضرایب67
3-10-3- آزمون دوربین- واتسون67
3-10-4- نمودارهای پراکنش باقیمانده در مقابل مقادیر برآورد شده68
3-10-5- آزمون همخطی68
3-11- آزمون معنادار بودن مدل رگرسیونی68
3-13- آزمون لون 69
3-14- خلاصه فصل69
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل اطلاعات
4-1- مقدمه 72
4-2- آمار توصیفی متغیرهای تحقیق73
4-3- آزمونهای پیشفرض رگرسیون76
4-3-1- آزمون نرمال بودن توزیع متغیر وابسته77
4-3-2- آزمون نرمال بودن خطاها79
4-3-3- آزمون هم خطی80
4-3-4- نمودارهای پراکنش81
4-4- تجزیه و تحلیل مدلهای تحقیق84
4-4-1- نتایج مدل با استفاده از مدل کیفیت سود دیچو و دیشف (DDEQ)85
4-4-2- نتایج مدل با استفاده از مدل کیفیت سود اسلوان (EQ)92
4-4-3- آزمون مقایسه میانگین بین دو گروه97
4-4-4- آزمون فرضیه دوم102
4-5- خلاصه فصل108
فصل پنجم : خلاصه، نتیجهگیری و پیشنهادها
5-1- مقدمه 110
5-2- خلاصه نتایج آزمون فرضیههای تحقیق111
5-2-1- خلاصه نتایج آزمون فرضیه اول تحقیق111
5-2-1-1- نتایج فرضیه اول بر اساس مدل کیفیت سود دیچو و دیشف111
5-2-1-2- نتایج فرضیه اول با استفاده از مدل کیفیت سود اسلوان113
5-2-2- خلاصه نتایج آزمون فرضیه دوم تحقیق115
5-3- محدودیتهای تحقیق118
5-4- پیشنهادهای تحقیق118
5-4-1- پیشنهادهای مبتنی بر نتایج آزمون فرضیهها118
5-4-2- پیشنهادهایی برای تحقیقات آتی119
5-5- نتیجهگیری120
منابع و مأخذ 122
فهرست جدولها و شکلها:
جدول 2-1- معیارهای ارزیابی کیفیت سود و اجزای مربوطه (طبقهبندی کاترین و ویسنت)25
جدول 4-1- آمارههای نوصیفی74
جدول 4-2- بررسی نرمال بودن توزیع متغیر بازده اضافی سهام78
جدول 4-3- خلاصه نتایج مدل86
جدول 4-4- نتایج تحلیل واریانس رگرسیون86
جدول 4-5- نتایج آزمون فرضیه تحقیق89
جدول 4-6- خلاصه نتایج مدل92
جدول 4-7- نتایج تحلیل واریانس رگرسیون92
جدول 4-8- نتایج آزمون فرضیه تحقیق94
جدول 4-9- نتایج آزمون همسانی واریانس99
جدول 4-10- جدول مقایسهای واکنش سرمایهگذاران به شرکتهای با کیفیت سود بالا و با کیفیت سود پایین99
جدول 4-11- آماره t آزمون100
جدول 4-12- خلاصه نتایج مدل102
جدول 4-13- نتایج تحلیل واریانس رگرسیون103
جدول 4-14- نتایج آزمون فرضیه تحقیق104

فصل اول
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه
گزارشهای مالی، از مهمترین فرآوردههای سیستم حسابداری است، که از اهداف عمده آن فراهم آوردن اطلاعات لازم برای ارزیابی عملکرد و توانایی سودآوری بنگاه اقتصادی است. یکی از اقلام حسابداری که در گزارشهای مالی (صورت سود و زیان) تهیه و ارائه میشود سود خالص است، که کاربردهای متفاوتی دارد. معمولا سود به عنوان مبنایی برای محاسبه مالیات، عاملی برای تدوین سیاستهای تقسیم سود و راهنمایی برای سرمایهگذاری و تصمیمگیری و بالاخره عاملی برای پیشبینی عملکرد آتی شرکت به شمار میآید.
محاسبه سود خالص بنگاه اقتصادی متاثر از روشها و برآوردهای حسابداری است، بدین لحاظ امکان دستکاری سود توسط مدیریت وجود دارد. وجود زمینه مناسب برای تخریب سود (ناشی از تضاد منافع و همچنین به علت پارهای از محدودیتهای ذاتی حسابداری از جمله نارساییهای موجود در فرآیند برآوردها و پیشبینیهای آتی و همچنین امکان استفاده از روشهای متعدد حسابداری توسط بنگاه) موجب شده است که سود واقعی بنگاه از سود گزارش شده در صورتهای مالی متفاوت باشد. در همین راستا از آنجایی که سود از مهمترین معیارهای ارزیابی عملکرد و تعیین کننده ارزش بنگاههای اقتصادی تلقی میگردد، موضوع کیفیت سود مورد توجه محققان و دستاندرکاران حرفه حسابداری و مدیریت سرمایهگذاری قرار گرفته است. توجه حرفه حسابداری برمحور این هدف استوار است که آیا سود خالص گزارش شده عملکرد عملیاتی واحد تجاری را به طور منصفانه منعکس میکند یا خیر. با توجه به اهمیت کیفیت سود این پژوهش سعی دارد به بررسی تاثیر کیفیت سود بر میزان و نوع واکنش بازار و سرمایهگذاران (به گزارشات تعدیلی) بپردازد.
1-2- بیان مسأله
سود یکی از با اهمیتترین اقلام صورتهای مالی است که در شرکتها به عنوان یکی از معیارهای تصمیمگیری برای ارزیابی عملکرد و تعیین ارزش بنگاه اقتصادی محسوب می‌شود. هدف از گزارش سود، تامین و ارایه اطلاعات مفید برای اندازه‌گیری کارایی مدیریت، پیشبینی آینده واحد انتفاعی و توزیع آتی سودسهام، مبنایی برای تشخیص مالیات، بررسی قیمت محصولات و… برای ذینفعان می‌باشد. (احمدپور، 1388).
در تعیین ارزش شرکت علاوه بر کمیت سود، به کیفیت آن (زمینه بالقوه رشد سود و میزان احتمال تحقق سودهای آتی) نیز باید توجه کرد. سود حسابداری و اجزای مربوط به آن از جمله اطلاعاتی است که در تصمیمگیری استفادهکنندگان موثر است. در صورتیکه سود حسابداری گزارش شده فاقد کیفیت باشد، عدم اطمینان ایجاد میگردد، عدم اطمینان مزبور منجر به ایجاد ریسکو در نهایت تقاضای یک نرخ بازده بالاتر از جانب سهامداران میشود. افزایش نرخ بازده مورد انتظار سهامداران، هزینه سرمایه سهام عادی را افزایش داده و به تبع آن هزینه سرمایه شرکت افزایش مییابد. (احمدپور، 1388)
کیفیت سود و به صورت عامتر کیفیت گزارشات مالی، مورد علاقه کسانی است که از گزارشهای مالی برای تصمیمگیریهای سرمایهگذاری و انعقاد قراردادهای مختلف استفاده میکنند. از دیدگاه سرمایهگذاری، کیفیت سود پایین مطلوب نیست زیرا نشانگر وجود ریسک در تخصیص منابع به آن بخش میباشد و باعث کاهش رشد اقتصادی از طریق تخصیص نادرست سرمایهها خواهد شد. از طرفی،کیفیت سود پایین باعث انحراف منابع از طرحهای با بازده واقعی به طرحهای با بازده غیرواقعی میشود که کاهش رشد اقتصادی را در پی خواهد داشت.(اسماعیلی، 1389)
به همین جهت سرمایهگذاران و سایر استفادهکنندگان از صورتهای مالی عموما با اطلاعات منتشر شده توسط شرکتهایی که از کیفیت سود پایینتری برخوردارند با تردید بیشتری برخورد مینمایند. به همین جهت این تحقیق در پی پاسخگویی به این سئوال است که تفاوت در کیفیت سود شرکتها چه تاثیری بر میزان و نوع واکنش بازار و سرمایهگذاران به گزارشات تعدیلی دارد. انتظار این تحقیق بر آن است که سرمایهگذاران در مورد شرکتهایی که از کیفیت سود پایینتری برخوردارند در مقایسه با شرکتهایی که از کیفیت سود بالاتری برخوردارند نسبت به گزارشات تعدیلی سود واکنش کمتری نشان دهند. در این تحقیق واکنش بازار با استفاده از بازده اضافی سهام در بازه زمانی انتشار گزارشات تعدیلی اندازهگیری و مورد مطالعه قرار گرفته است.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
1. تاکنون در رابطه با تاثیر احتمالی کیفیت سود بر واکنش سرمایهگذاران به گزارشات مالی تعدیلی تحقیقی انجام نگرفته است که این تحقیق میتواند در جهت رابطه فوق موثر واقع گردد.
2. فهم بهتر از عکسالعمل سرمایهگذاران و عوامل موثر بر آن، میتواند به ارائه راهکارهایی برای افزایش سطح اطمینان سرمایهگذاران در بازارهای مالی کمک کند و از این طریق زمینه بهبود و سودمندی در تخصیص منابع توسط شرکتها را فراهم میآورد.
1-4- جنبه جدید و نوآوری بودن تحقیق
با توجه به بررسیهای صورت گرفته مشخص گردید که این تحقیق تاکنون در ایران انجام نشده است، لذا از این جهت دارای تازگی بوده و همراه با نوآوری است، همچنین مدلهای مورد استفاده در این تحقیق بالاخص مدل مورد استفاده برای واکنش بازار به گزارشات تعدیلی نیز از دیگر جنبههای جدید و نوآوری تحقیق به شمار میآید.
1-5- اهداف تحقیق
اهداف اصلی
مطالعه تاثیر کیفیت سود بر واکنش سرمایهگذاران به گزارشات مالی تعدیلی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.
2. اندازهگیری کیفیت سود بر اساس بر اساس دو الگوی اسلوان (1996) و اقلام تعهدی (2002) و بررسی اینکه کدام یک در پیشبینی واکنش بازار مفیدتر است.
اهداف فرعی
1. کمک به سرمایهگذاران با ارائه شاخصهایی به جهت ارزیابی هر چه بهتر سهام خریداری شده.
2. کمک به اداره کنندگان بورس اوراق بهادار تهران به منظور افزایش کارایی بازار سرمایه.
1-6- سوال تحقیق
با توجه به مطالب مطرح شده فوق سوالات پزوهش به صورت زیر گسترش مییابد:
سوال اول: آیا شرکتهایی که کیفیت سود پایینتری دارند در مقایسه با شرکتهای با کیفیت سود بالاتر، واکنش ضعیفتری در خصوص گزارش تعدیلی از بازار دریافت خواهند کرد؟
سوال دوم: آیا کیفیت سود اندازهگیری شده با استفاده از الگوی اسلوان (1996)، از کیفیت سود اندازهگیری شده با استفاده از شاخص اقلام تعهدی بر اساس مدل دی چو و دی شف (2002) در پیشبینی واکنش بازار مفیدتر است؟
1-7- فرضیه تحقیق
با توجه به سوالات تحقیق، فرضیات این پژوهش به صورت زیر مطرح میگردد:
فرضیه اول: شرکتهایی که کیفیت سود پایینتری دارند در مقایسه با شرکتهای با کیفیت سود بالاتر، واکنش ضعیفتری در خصوص گزارش تعدیلی از بازار دریافت خواهند کرد.
فرضیه دوم: کیفیت سود اندازهگیری شده با استفاده از الگوی اسلوان (1996)، از کیفیت سود اندازهگیری شده با استفاده از شاخص اقلام تعهدی بر اساس مدل دی چو و دی شف (2002) در پیشبینی واکنش بازار مفیدتر است.
1-8- روش تحقیق
این پژوهش، از لحاظ طبقهبندی تحقیق بر مبنای هدف، این تحقیق از نوع تحقیقات کاربردی است و با توجه به اینکه بر شناخت رابطه علت و معلولی بین متغیرها تاکید دارد و تاثیر متغیر مستقل بر متغیر وابسته در آن اهمیت دارد پژوهشی تجربی است، از لحاظ روشی که برای آزمون کردن فرضیهها استفاده میکند از نوع همبستگی میباشد و به دلیل اینکه واقعیت موجود در بورس را بررسی کرده و به آنچه که هست میپردازد، در حوزه پژوهشهای اثباتی حسابداری قرار میگیرد. همچنین برحسب نحوه گردآوری اطلاعات نوعی تحقیق پسرویدادی به شمار میآید.
1-9- روش و طرح نمونهبرداری
جامعه آماری در این تحقیق، شامل شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران میباشد. با قید محدودیتهای زیر برای جامعه آماری و تعدیل آن، نمونه آماری مشخص میگردد. نمونه انتخابی این تحقیق شامل شرکتهایی میشود که دارای شرایط زیر باشند:
1) شرکتهایی که در سالهای 1383 تا 1390 اقدام به تعدیل گزارشهای مالی خود نمودهاند.
2) سال مالی آنها منتهی به پایان اسفند ماه باشد.
3) شرکتهایی که حداکثر تا تاریخ 1/1/1383 در بورس اوراق بهادار پذیرفته شده باشند (یعنی قبل از سال 1383 در بورس پذیرفته شده باشند) و نام شرکت در دوره مورد بررسی از بین شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران حذف نشده باشد.
4) شرکت سرمایهگذاری یا واسطهگری مالی و بیمه نباشد.
5) در دوره مورد بررسی تغییر دوره مالی نداده باشند.
6) اطلاعات مالی شرکت برای دوره زمانی تحقیق موجود باشد.
1-10- ابزار گردآوری دادهها
در این تحقیق به منظور تدوین مبانی و مفاهیم نظری از روش کتابخانهای استفاده خواهیم نمود. یعنی مطالعه مقاله، کتاب و پایاننامههای مختلف صورت خواهد پذیرفت. برای جمعآوری دادههای مالی از لوحهای فشرده و نرمافزارهای موجود مثل نرمافزار رهآورد نوین، نرمافزار تدبیر پرداز مورد استفاده خواهد شد. سایت اینترنتی سازمان بورس اوراق بهادار تهران یکی دیگر از منابع اطلاعاتی این تحقیق است. همچنین به منظور اطمینان از صحت دادههای نرم افزارهای مذکور، به صورت نمونهای، اقلامی از این دادهها انتخاب و با اقلام واقعی در صورتهای مالی مطابقت داده خواهد شد.
1-11- ابزار تجزیه و تحلیل
در این تحقیق از نرم افزار Excel برای دستهبندی، تلخیص و ایجاد پایگاه دادهها استفاده خواهد شد و به منظور آزمون فرضیهها از نرم افزار Spss استفاده میشود.
در تحقیق حاضر ابتدا آمارههای توصیفی برای متغیرهای مدل رگرسیون ارائه میشود. این آمارهها عبارتند از: میانگین، تعداد، حداکثر، حداقل و انحراف معیار. این آمارهها شمای کلی از تکتک متغیرهای مدل به دست میدهد. همچنین آزمون کولموگورف، اسمیرنف (K-S) برای آزمودن نرمال بودن توزیع جامعه، آماره F و آزمون ANOVA برای آزمودن معنادار بودن رگرسیون، آمارههای t برای آزمودن معنادار بودن ضرایب و آزمون دوربین واتسون به منظور بررسی استقلال خطاها از یکدیگر مورد استفاده قرار خواهد گرفت.1-12- قلمرو تحقیق
1-12-1- قلمرو مکانی تحقیق
قلمرو مکانی تحقیق، شامل کلیه شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران میباشد. دسترسی آسان به اطلاعات این شرکتها، همچنین استاندارد بودن و همگن بودن اطلاعات این شرکتها دلیل انتخاب این شرکتها به عنوان جامعه آماری تحقیق است.
1-12-2- قلمرو زمانی تحقیق
افق زمانی پژوهش، یک دوره پنج ساله از سال 1383 تا 1390 میباشد.
1-12-3- قلمرو موضوعی تحقیق
این پژوهش به دنبال تاثیر کیفیت سود بر واکنش سرمایهگذاران به گزارشات مالی تعدیلی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است.
1-13- متغیرهای تحقیق و نحوه اندازهگیری آنها
1-13-1- متغیر مستقل
در این تحقیق برای اندازهگیری متغیر مستقل تحقیق(کیفیت سود) از دو مدل استفاده شده است که در ادامه به تشریح هریک از آنها میپردازیم:
1-13-1-1- کیفیت سود بر اساس اقلام تعهدی
برای اندازه گیری کیفیت سود از اقلام تعهدی بر اساس مدل دی چو و دی شف (DDEQ) (2002) استفاده می شود. اقلام تعهدی در مدل مذکور خطاهای عمدی برآورد که ناشی از دستکاری مدیریت سود و خطای غیر عمدی اقلام تعهدی را در نظر می گیرد. مدل مذکور به شرح زیر است:
TCAi,tAssetsi,t=∅0,t+∅1,iCFOi,t-1Assetsi,t+∅2,iCFOi,tAssetsi,t+∅3,iCFOi,t+1Assetsi,t+∅4,i∆Revi,tAssetsi,t+∅5,iPPEi,tAssetsi,t+vi,t
که در آن:
TCAi,t=∆CAi,t-∆CLi,t-∆Cashi,t+∆STDEBTi,tAssetsi,t = میانگین جمع داراییهای شرکت i در سال های t و t-1
CFOi,t = جریانات نقدی عملیاتی شرکت i در سال t
∆CAi,t = تغییرات در داراییهای جاری شرکت i در سال های t-1 به t
∆CLi,t = تغییرات در بدهیهای جاری شرکت i در سال های t-1به t
∆Cashi,t = تغییرات در وجه نقد شرکت i در سال های t-1 به t
∆STDEBTi,t = تغییرات در بدهیهای کوتاه مدت شرکت i در سال هایt-1به t
∆Revi,t = تغییرات در درآمد شرکت در سال های t-1 به t
PPEi,t = اموال، ماشین آلات و تجهیزات ناخالص
در مدل فوق کیفیت سود برابر است با:
EQ= σ(vi,t-1 )کیفیت سود که در این مدل با استفاده از انحراف معیار میانگین متحرک مقادیر باقیمانده مدل (از سال t-4 تا سال t) محاسبه می شود بیانگر این است که شرکت های با انحراف معیار بیشتر کیفیت سود پایین تری دارند.
1-13-1-2- شناسایی کیفیت سود با استفاده از الگوی اسلوان (1996)
کیفیت سود در الگوی اسلوان به شرح الگوی زیر میباشد:
OPACC=Earnings-CFO /(Average Assets)که در آن، OPACC عبارت از تعهد عملیاتی است؛ Earnings عبارت است از عایدی قبل از اقلام غیر مترقبه، CFO جریانهای نقدی ناشی ناشی از عملیات است؛ Average Assets میانگین ارزش دفتری اول و پایان دوره مجموع داراییهاست.پس از محاسبه OPACC برای تمام شرکتهای نمونه متغیر جدیدی به نام OPACCIND به منظور تفکیک شرکتهای نمونه به کیفیت سود ضعیف و قوی محاسبه و تعریف میگردد. به منظور محاسبه این متغیر ابتدا میانه OPACC به دست آمده از شرکتهای نمونه محاسبه میگردد. پس از محاسبه این میانه متغیر OPACCIND به شرح زیر محاسبه میشود:
OPACCIND=OPACCi-OPACCmedianقدر مطلق اختلاف OPACC هر شرکت با مقادیر میانه OPACC کل نمونهها است. پس از محاسبه این متغیر شرکتهای نمونه بر اساس آن به دهکهای مختلف تقسیم میگردند. شرکتهای قرار گرفته در دهکهای اول و دوم به عنوان شرکتهای با کیفیت سود قوی تلقی شده و سایر دهکها با کیفیت سود ضعیف طبقهبندی میگردد.
1-14-2- متغیر وابسته
در این تحقیق متغیر وابسته واکنش بازار در زمان ارائه گزارشات تعدیلی میباشد که با استفاده از بازده اضافی سهام در بازه زمانی انتشار گزارشات تعدیلی اندازهگیری میشود:
CAR=t=0t=1DailyReti-IndRet
که در آن:
= QUOTE DailyReti Daily Ret بازده روزانه شرکت i برای روز های 0 و +1
IndRet= بازده بازار میباشد.
1-15- مدل تحقیق
برای آزمون فرضیات تحقیق از مدل پالمورس، ریچاردسون و اسکولز (2004) که به اختصار PRS نامیده میشود استفاده میگردد که به شرح زیر می باشد:
CAR=β0-β1EQ+β1 ATTRIB-β2 CORE-β3MAT-β4PERVAS-β5 YEARS-β6SIZEMAT-β7LEVMAT+β8PRIORRET+β9AUDCHANGE
که در آن:
=CAR واکنش بازار در زمان ارائه گزارشات تعدیلی.
ATTRIB = یک متغیر مجازی است که چنانچه تعدیل گزارش توسط حسابرس، مدیریت و یا بورس اوراق بهادار صورت پذیرد عدد 1 و در غیر این صورت مقدار 0 را می گیرد.
CORE = چنانچه تعدیل گزارشات مالی در برگیرنده حساب های اصلی (درآمد- بهای تمام شده و هزینه های جاری عملیاتی) باشد مقدار 1 و چنانچه تعدیل به خاطر حساب های اصلی نباشد مقدار 0 را می گیرد.
MAT = تفاوت جمع سود اصلی گزارش شده (قبل از تعدیل) و جمع سود تعدیل شده در تمام سال ها تقسیم بر جمع دارایی ها (در سال قبل از سال تعدیل)
PERVAS = نشان دهنده تعداد گروه حسابهای اصلی که در تعدیل تحت تاثیر قرار گرفته اند. (تعداد 7 گروه اصلی وجود دارد که در صفحه 95 موجود است)
YEARS = نشان دهنده اصرار بر تعدیل گزارش است و با تعداد سالهایی که گزارشات در طول دوره تحقیق تعدیل شده است اندازهگیری می شود (این مقدار برای گزارشات فصلی- سه ماهه، 25% است)
SIZEMAT = حاصلضرب بین اندازه شرکت (لگاریتم طبیعی ارزش دفتری داراییهای شرکت در سال ماقبل تعدیل) و اندازه تغییرات سود (MAT)
LEVMAT = حاصلضرب بین نسبت بدهی های بلند مدت به جمع دارایی ها (بر اساس ارزش دفتری در پایان سال ماقبل تعدیل) و اندازه تغییرات در سود (MAT).
PRIORRET = بازده حاصل از خرید و فروش در 120 روز قبل از تاریخ تعدیل (روز 120- تا 1- )
AUDCHANGE = چنانچه شرکت در سال تعدیل گزارش تغییر حسابرس داشته عدد یک و در غیر این صورت عدد صفر.
EQ = بیانگر کیفیت سود می باشد که بر اساس دو کیفیت اقلام تعهدی تعدیل شده مدل دی چو و دی شف (2002) (DDEQ) و یا اسلوان (1996) اندازهگیری میشود.
1-16- روش تحلیل
برای آزمون فرضیه نخست تحقیق، مدل فوق را به ترتیب با استفاده از هر دو متغیر کیفیت سود که به دو روش فوق اندازهگیری میشود مورد بررسی قرار میدهیم و با توجه به ضریب متغیر کیفیت سود (EQ) در خصوص رد یا تایید فرضیه اظهار نظر می نماییم.
برای آزمون فرضیه دوم که مبتنی بر این سوال است؛ کدام روش اندازهگیری کیفیت سود با واکنش سرمایهگذاران ارتباط و همخوانی بالاتری دارد، هر دو متغیر کیفیت سود اندازهگیری شده را بطور همزمان وارد مدل تحقیق نموده و با توجه به ضرایب بدست آمده در خصوص رد یا تایید فرضیه اظهار نظر مینماییم.
1-17- کاربرد نتایج تحقیق
نتایج حاصل از این تحقیق میتواند برای طیف گستردهای شامل سهامداران، حسابرسان، مسئولین بورس اوراق بهادار و محققان مفید واقع گردد.
1-18- ساختار کلی تحقیق
در فصل اول، کلیات تحقیق ارائه شد. مقدمه، بیان مسأله، اهمیت و ضرورت انجام تحقیق، قلمرو تحقیق، فرضیهها و تعریف متغیرها، مورد بررسی قرار گرفت. در فصل دوم ضمن بیان مقدمه، مفاهیم نظری تحقیق تشریح و تبیین میشود. در ادامه با مروری بر ادبیات تحقیق، پژوهشهایی که پیرامون موضوع تحقیق صورت گرفته است، مورد بررسی قرار میگیرد. در فصل سوم ابتدا قلمرو زمانی تحقیق، فرضیهها و متغیرهای تحقیق تشریح میگردد. سپس به بیان روش انجام تحقیق، جامعه و نمونه آماری پرداخته و در نهایت روش گردآوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل دادهها و آزمون سوالات ارائه میگردد. فصل چهارم به تجزیه و تحلیل نتایج اختصاص یافته است. چگونگی طبقهبندی اطلاعات و تجزیه و تحلیل آنها از طریق بکارگیری روشها و مدلهای آماری مورد استفاده، اشاره شده و در نهایت نتایج آزمون فرضیهها ارائه میشود. در فصل پنجم خلاصه تحقیق بیان میشود و نتیجهگیری و بررسی تطبیقی یافتهها ارائه میشود. در پایان این بخش محدودیتهای تحقیق، پیشنهادها و زمینههای تحقیقات آتی ارائه میگردد. پیوستهای تحقیق شامل اطلاعات استفاده شده، منابع و مآخذ و سایر جداول پیوست ارائه میشود.

فصل دوم
مبانی نظری و
مروری برپیشینه تحقیق

2-1- مقدمه
سیستم گزارشگری مالی در جلب اعتماد عمومی همواره با بحرانهایی مواجه بوده است. افزایش شمار تقلب و ارائه‌های مجدد که اغلب با ورشکستگی شرکتهای بزرگ درهم آمیخته، نگرانیهایی را درباره کیفیت صورتهای مالی به‌همراه داشته است. یکی از مهمترین ویژگیهای کیفی اطلاعات حسابداری، اتکاپذیری و کیفیت آن است. نقش اصلی گزارشگری مالی، انتقال اثربخش اطلاعات به افراد برون سازمانی به روشی معتبر و به موقع است. مدیران میتوانند از آگاهی خود درباره فعالیتهای تجاری شرکت برای بهبود اثربخشی صورتهای مالی، به عنوان ابزاری برای انتقال اطلاعات به سرمایهگذاران و اعتباردهندگان بالقوه، استفاده نمایند (نوروش و حسینی، 1388). طبق مفاهیم نظری گزارشگری مالی، اطلاعاتی اتکاپذیر است که از اشتباه و تمایلات جانبدارانه خالی باشد. تحقیقاتی که پیشتر در ایران انجام گرفته است نشان میدهد که درصد بالایی از شرکتهای ایرانی به دلیل اصلاح اشتباهات حسابداری، صورتهای مالی را تجدید ارائه و رقمی را تحت عنوان تعدیلات سنواتی گزارش میکنند (سروری مهر، 1385 و کردستانی و همکاران، 1389). این موضوع نشان میدهد که اطلاعات حسابداری شرکتها از نظر ویژگی عاری از اشتباه بودن مورد تردید است. این موضوع میتواند نشانگر انگیزه مدیران برای گمراه کردن استفادهکنندگان صورتهای مالی از طریق اعمال اختیارات خود در زمینه گزینشهای حسابداری در گزارشگری مالی باشد.
فصل دوم این پژوهش به بیان مبانی نظری و پیشینه تحقیق خواهد پرداخت. مطالعات این فصل ما را در تحلیل لازم در فصلهای بعدی یاری میکند و همچون چراغی روشنگر مسیر خواهد بود.
2-2- محتوای اطلاعاتی تجدید ارائه صورتهای مالی
ارائه مجدد برای بازار حاوی اطلاعات جدیدی است. از دیدگاه سرمایهگذاران اخبار ارائه مجدد فقط بیانگر مشکلات عملکرد دوره گذشته نیست بلکه نوعی پیشبینی مشکلات آتی برای شرکت و مدیریت آن نیز محسوب میشود. به عبارت دیگر، موجب سلب اعتماد سرمایهگذاران نسبت به اعتبار و شایستگی مدیریت و کاهش کیفیت سودهای گزارش شده میگردد. در حقیقت، صورتهای مالی تجدید ارائه شده به صورت شفاف و صریح، پیام و علامتی پیرامون قابل اتکا نبودن صورتهای مالی دورههای گذشته و کیفیت پایین آنها ارائه مینماید. بنابراین متعاقب ارائه مجدد، انتظارات سرمایهگذاران در ارتباط با جریانهای نقدی آتی و نرخ بازده مورد انتظار آنها تغییر مییابد (ژیانگ، 2006).
مطالعات انجام شده نشان میدهد، بازار به تعدیل سود به دلیل تغییر در اصول و رویههای حسابداری واکنش منفی نشان نمیدهد. چون این تعدیل منجر به تجدید نظر در جریانهای نقدی مورد انتظار آتی میشود و بنابراین، انتظارات سرمایهگذاران نیز تغییر مییابد. ولی به دلیل کاهش در جریانهای نقد آتی بازار به کاهش در سود تجدید ارائه شده ناشی از اشتباهات حسابداری واکنش منفی و معناداری نشان میدهد. شرکتهایی که به دلیل اشتباهات حسابداری به ویژه اشتباهات ناشی از شناسایی درآمد، ادغام و تحصیل به تعدیل سود مبادرت میورزند نسبت به شرکتهایی که به دلیل تغییر در اصول و رویههای حسابداری به تعدیل سود مبادرت میکنند دارای عمر کوتاهتری هستند. این مساله بیانگر این موضوع میباشد که احتمالاً این شرکتها از کنترل ناکافی مدیریت در طول مراحل رشد برخوردارند و یا در مراحل رشد اولیه خود به دستکاری حسابها به خصوص حساب درآمد مینمایند که این امر به نوبه خود بر سود و جریانهای نقدی آتی اثرگذار خواهد بود. در طبقهبندی روشهای تعدیل سود آنرا به سه دسته بد، خوب و خنثی تقسیم نمودهاند. چنانچه به دلیل تعدیل سود، سود خالص یا درآمد کاهش یابد به آن تعدیل سود بد گفته میشود. اگر سود خالص یا درآمد افزایش یابد تعدیل سود خوب است و اگر چندین تعدیل سود اتفاق افتد که در بعضی از آنها افزایش سود خالص یا درآمد روی دهد و در بعضی دیگر کاهش سود خالص یا درآمد روی دهد و یکدیگر را خنثی کنند چنین تعدیل سودی را خنثی گویند (فریدر و شانتیکومار، 2007).
2-3- کیفیت سود
2-3-1- تعاریف
اطلاعات حسابداری دارای وظیفه ارزش‌گذاری است. نقش اطلاعات حسابداری در کاهش عدم تقارن اطلاعاتی، بهطور عمده ناشی از وظیفه ارزش‌گذاری است؛ اطلاعات حسابداری با کیفیت بالا باعث می‌شود تا اطلاعاتی را برای سرمایه‌گذاران جهت کمک به آن‌ها در ارزش‌گذاری صحیح دارایی‌ها و تصمیمات سرمایه‌گذاری، فراهم آورد و زیان‌های ناشی از ارزش‌گذاری یا تصمیم‌گیری ناصحیح در سرمایه‌گذاری را کاهش دهد. (یوانگ و جیانگ، 2008). کیفیت اطلاعات حسابداری به‌عنوان دقتی است که گزارش‌گری مالی در بیان اطلاعات حسابداری و در ارتباط با عملیات‌ شرکت، به ویژه جریان‌های نقدی مورد انتظار دارد و به منظور آگاهی سرمایه‌گذاران ارائه می‌شود (ثقفی و همکاران، 1390).
سود یکی از با اهمیتترین اقلام صورتهای مالی است که در شرکتها به عنوان یکی از معیارهای تصمیمگیری برای ارزیابی عملکرد و تعیین ارزش بنگاه اقتصادی محسوب می‌شود. هدف از گزارش سود بر اساس بیانیه شماره یک مفاهیم حسابداری هیات استانداردهای حسابداری مالی، تامین و ارایه اطلاعات مفید برای اندازه‌گیری عملکرد و کارایی مدیریت، پیشبینی آینده واحد انتفاعی و توزیع آتی سود سهام، مبنایی برای تشخیص مالیات، بررسی قیمت محصولات، بررسی مخاطرات سرمایهگذاری در شرکت یا اعتباردهی و … برای ذینفعان می‌باشد. در تعیین ارزش شرکت علاوه بر کمیت سود، به کیفیت آن (زمینه بالقوه رشد سود و میزان احتمال تحقق سودهای آتی) نیز باید توجه کرد (احمدپور، 1388).
به طور کلی، هر چه سود گزارش شده به استفادهکنندگان کمک کند تا تصمیمات بهتری بگیرند، آن سود با کیفیتتر محسوب میشود اما به دلیل آن که افراد از اطلاعات در تصمیمات متفاوتی استفاده میکنند امکان ارایه یک تعریف جامع از سود وجود ندارد. از طرف دیگر سایر معیارها نیز بر مفید بودن اطلاعات سود تأثیر میگذارد. از جمله این اطلاعات (غیرمالی)، توانایی تجزیه و تحلیل و پردازش اطلاعات توسط استفادهکنندگان و سایر محدودیتهای بالقوهای است که بر سر راه استفادهکننده قرار میگیرد (شیپر و وینسنت، 2003).
کیفیت سود دارای جنبههای متفاوتی است و از این رو تعاریف متفاوت و معیارهای اندازهگیری متفاوتی در رابطه با آن مطرح شده است که مهمترین آن به شرح زیر است:
روساین سودی (1999) را با کیفیتتر میداند که پایدارتر باشد. از دید ریچاردسن و همکاران (2001) کیفیت سود درجه ثبات عملکرد عایداتی در دوره آتی است. تعریف بنیش و وارگاس (2002) از کیفیت سود احتمال پایداری عایدات آتی تعریف میکند. پنمن و ژانگ (2002) کیفیت سود را توانایی سود در نشان دادن عایدات آتی تعریف میکنند. از دیدگاه هاج (2003) کیفیت سود درجه تفاوت سود خالص گزارش شده از عایدات واقعی است.تعریف میخاییل و همکاران (2003) از کیفیت سود عبارت است از درجه ارتباط عایدات گذشته یک شرکت با جریان نقد آتی آن. وایت (2003) کیفیت سود را میزان محافظهکاری اعمال شده در سود گزارش شده میداند. لاگی و مارکورات (2004) سودی را با کیفیت میداند که میزان محتوای اطلاعاتی بیشتری داشته باشد. کرسکن هایتر و ملومارد (2004) سود با کیفیت را سودی میداند که محتوای اطلاعاتی بیشتری داشته باشد و به ارزش شرکت در بلندمدت نزدیکتر باشد.
برای کیفیت سود معیارهای متفاوتی ارایه شده است. از جمله پایداری سود (پایداری سود به معنای تکرارپذیری (استمرار) سود جاری است. هر چه پایداری سود بیشتر باشد، یعنی شرکت توان بیشتری برای حفظ سودهای جاری دارد و فرض میشود کیفیت سود شرکت بالاتر است.)، قابلیت پیشبینی و نوسانپذیری و همچنین معیارهایی که ارتباط بین سود و ارقام تعهدی و جریانات نقدی را بررسی نماید.
2-3-2- نظریه کیفیت سود
نظریه کیفیت سود برای اولین بار توسط تحلیل گران مالی و کارگزاران بورس مطرح شد، زیر آنها احساس میکردند سود گزارش شده میزان قدرت سود یک شرکت را آن چنان که در ذهن مجسم میکنند، نشان نمیدهد. آنها دریافتند که پیشبینی سودهای آتی بر مبنای نتایج گزارش شده، کار مشکلی است ضمناً تحلیل گران دریافتند که تجزیه و تحلیل صورتهای مالی شرکتها به دلیل نقاط ضعف متعدد در اندازهگیری اطلاعات حسابداری کار مشکلی میباشد.
سوال اساسی این است که چرا تحلیلگران مالی در ارزیابی خود از سود خالص گزارش شده و یا سود هر سهم شرکت (بدون تعدیل) استفاده نمیکنند و جانب احتیاط را رعایت مینمایند. پاسخ این است که در تعیین ارزش شرکت فقط به کمیت سود نگاه نمیشود، بلکه باید به کیفیت آن نیز توجه شود. تحلیل گران مالی تلاش میکنند تا چشم انداز سود شرکتها را ارزیابی کنند. چشم انداز سود به ترکیب ویژگیهای مطلوب و نامطلوب سود خالص اشاره دارد. برای مثال، شرکتی که عناصر و اقلام با ثباتی در صورت سود و زیانش وجود دارد نسبت به شرکتی که این اقلام و عناصر در صورت سود و زیان آن با ثبات نیست، کیفیت سود بالاتری دارد. همین امر به تحلیل گران اجازه می دهد، سود آتی شرکت را با قابلیت اطمینان بیشتری پیش بینی نمایند.
2-3-3- دیدگاههای مختلف در مورد کیفیت سود
وجود زمینههای مناسب برای «دستکاری سود»ناشی از تضاد منافع و همچنین به علت پاره ای از محدودیت های ذاتی حسابداری از جمله:
الف) نارساییهای موجود در فرآیند برآوردها و پیش بینی های آتی؛
ب) امکان استفاده از روشهای متعدد حسابداری باعث شده است که سود واقعی یک واحد اقتصادی از سود گزارش شده در صورتهای مالی متفاوت باشد.
محققان و دست اندرکاران حرفه حسابداری اهمیت سود به عنوان یکی از مهمترین معیارهای ارزیابی عملکرد و تعیین کننده ارزش شرکت ناگریز به ارزیابی سود گزارش شده توسط واحدهای اقتصادی میباشند. برای ارزیابی این سود از مفهومی بنام کیفیت سود استفاده می شود.
در مقالات مختلف در تعریف مفهوم کیفیت سود به دو ویژگی برای تعیین کیفیت سود اشاره شده است: یکی از آنها سودمندی تصمیمگیری و دیگری ارتباط بین این دو مفهوم و سود اقتصادی مد نظر آقای هیکس میباشد. به عبارت دیگر کیفیت سود عبارت است از بیان صادقانه سود گزارش شده، از سود مدنظر آقای هیکس. منظور از بیان صادقانه تطابق بین توصیف انجام شده و آن چیزی که ادعای آن را دارد، می باشد. یعنی کیفیت سود بالا نشان دهنده مفید بودن اطلاعات سود برای تصمیم گیری استفاده کنندگان و همچنین مطابقت بیشتر آن با سود اقتصادی هیکس میباشد. اما بدلیل آنکه افراد از اطلاعات در تصمیمات متفاوتی استفاده میکنند، امکان ارائه یک تعریف جامع از سود وجود ندارد.
برخی تحلیلگران مالی، کیفیت سود را بعنوان سود عادی و مستمر، تکرارپذیر و ایجاد کننده جریان نقدی حاصل از عملیات میدانند، آنها متعقدند که کیفیت سود رقمی بین سود خالص گزارش شده و جریان نقدی حاصل از عملیات منهای ارقام غیر تکراری میباشد.
تاکنون متخصصان مالی نتوانستهاند به یک محاسبه مستقل از سود که از نظر آنها کیفیت لازم را دارا باشد دست یابند. در این حالت، متخصصان مالی با انجام تعدیلات مناسب، میتوانند به یک دامنه که به شکل صحیحتر نشانگر کیفیت سود نسبت به سود خالص گزارش شده باشد، دست یابند. بنابراین مفهوم کیفیت سود، یک امر تعریف شده ثابت نیست که بتوان به آن دست یافت. بلکه مفهومی است نسبی که به ارتباط آن با دیدگاهها و نگرشها بستگی دارد.
دیدگاههای مختلفی در مورد ارزیابی کیفیت سود وجود دارد که ذیلاً تعدادی از آنها مورد بررسی قرار میگیرد.
«هانت» مدیر مالی شرکت جنرال میلز معتقد است که در ارزیابی کیفیت سود دو مورد ارزیابی میشود: یکی از تناسب داشتن سود فعلی شرکت با سودهای گذشته و دیگری برداشت بازار از کیفیت سود شرکت که در نسبت P/E متجلی میشود.
«هگن» مدیر مالی شرکت دینولدز معتقد است که کیفیت سود را میتوان با شناسایی یا حذف اثرات تغییر روشهای حسابداری، اقلام غیر عادی و شرایط بازار یا هزینههای موقتی، اندازهگیری نمود.
«کونولی» دیگر تحلیل گر مالی معتقد است که کیفیت سود را میتوان از طریق اندازهگیری ارزش قابل بازیافتنی داراییها ارزیابی کرد.
«والن» مدیر مالی شرکت آمریکن برودکستینگ معتقد است که کیفیت سود را میتوان از طریق تفاضل بین سود تورمی و سود گزارش شده اندازهگیری کرد.
اسلون (1996) اثبات کرد که شرکتهای با سود گزارش شده بالاتر از جریان وجوه نقد عملیاتی (حجم بالای اقلام تعهدی)، در سالهای آتی یک کاهشی در سود عملیاتی را تجربه خواهند کرد. بنابراین حجم اقلام تعهدی یک شاخص خوب برای کیفیت سود میباشد.
میخاییل (1998) معتقد است، سودی را که بهتر بتواند جریات نقدی عملیاتی آتی موسسه را پیشبینی کند، با کیفیتتر است.
2-3-4- اهمیت ارزیابی کیفیت سود
کیفیت سود و به صورت عامتر کیفیت گزارشگری مالی مورد علاقه کسانی است که از گزارشهای مالی برای تصمیمگیریهای سرمایهگذاری و انعقاد قراردادهای مختلف استفاده میکنند.
از دیدگاه تدوینکنندگان استانداردها کیفیت گزارشهای مالی به صورت غیر مستقیم نشاندهنده کیفیت استانداردهای گزارشگری مالی است.
تصمیمگیری برای قراردادی بر اساس کیفیت سود پایین، باعث انتقال ناخواسته ثروت خواهد شد. برای نمونه سودهای بیش از حد نشان داده شده، که بعنوان معیار ارزیابی عملکرد مدیریت قرار میگیرد، منجر به تعلق حقوق و مزایای بیش از اندازه به مدیریت خواهد شد.
به گونهای مشابه سودهای متورم ممکن است ورشکستگی ناگهانی شرکت را پنهان سازد که  این خود باعث اعتبار دادن نادرست از سوی اعتباردهندگان خواهد شد. از دیدگاه  سرمایهگذاری کیفیت سود پایین مطلوب نیست زیرا نشانگر وجود ریسک در تخصیص منابع به آن بخش میباشد و باعث کاهش رشد اقتصادی از طریق تخصیص نادرست سرمایه خواهد شد. از طرفی کیفیت سود پایین باعث انحراف منابع از طرحهای با بازده واقعی به طرحهای با بازدهی غیر واقعی میشود که کاهش رشد اقتصادی را در پی خواهد داشت. تدوین کنندگان استانداردهای حسابداری در جستجوی بازخور استانداردها در این مورد هستند که آیا استانداردهای تدوین شده کارا بوده اند یا خیر و برای این منظور به سود گزارش شده توجه خواهند کرد (نوروش، 1384).
2-3-5- معیارهای اندازهگیری کیفیت سود
از آنجا که تعریف یکسانی از کیفیت سود وجود ندارد، لذا معیار ارزیابی یکسانی نیز وجود ندارد. بطور کلی معیارهای ارزیابی کیفیت سود و اجزای مربوط به آن را که در سال 2002 توسط توسط کاترین و وینسنت ارائه شده به صورت جدول زیر طبقه بندی کرد:
جدول 2-1- معیارهای ارزیابی کیفیت سود و اجزای مربوطه (طبقهبندی کاترین و ویسنت)
معیارهای ارزیابی اجزای مربوطه
الف) مفهوم کیفیت سود مبتنی بر سری زمانی ویژگیهای سود 1. پایداری
2. قابلیت پیشبینی
3. نوسان پذیری
ب) مفهوم کیفیت سود بر اساس رابطه بین سود و اقلام تعهدی و وجه نقد 1. نسبت وجه نقد حاصل از فعالیتهای عملیاتی به سود
2. تغییر در کل اقلام تعهدی
3. پیش بینی اجزا اختیاری اقلام تعهدی به کمک متغیر های حسابداری
4. پیش بینی روابط بین اقلام تعهدی و جریان های نقدی
ج) مفهوم کیفیت سود بر اساس ویژگیهای کیفی چاچوب نظری هیات استانداردهای حسابداری مالی مربوط بودن و قابلیت اتکا
د) مفهوم کیفیت سود بر اساس تاثیرگذاری در تصمیم 1. قضاوتها و برآوردها ، معیاری معکوس از کیفیت سود
2. رابطه معکوس بین کیفیت سود و تغییر استاندارد های حسابداری
2-3-6- قابلیت پیشبینی سود
اطلاعات ارائه شده توسط شرکت و در نتیجه سود، مبتنی بر رویدادهای گذشته است اما سرمایهگذاران، به اطلاعاتی راجع به آینده شرکت نیاز دارند. یکی از دیدگاههای موجود در این مورد، ارائه صرفاً اطلاعات تاریخی و جاری توسط واحد تجاری است البته به نحوی که سرمایهگذاران بتوانند خود پیشبینیهای مربوط به آینده را انجام دهند. دیدگاه دیگر این است که مدیریت با در دست داشتن منابع و امکانات به انجام پیشبینیهایی قابل اعتماد بپردازند و با انتشار عمومی این پیشبینیها، کارایی بازارهای مالی را افزایش دهند (شباهنگ، 1382).
شواهد تجربی نشان دادهاند که سرمایهگذاران به اطلاعاتی نظیر پیشبینی سود هر سهم اتکا کرده و در قیمتگذاری سهام از آن استفاده میکنند. این پیشبینی، بیانکننده انتظارات مدیریت در مورد رویدادهای آتی است که ممکن است به وقوع بپیوندد لذا دقت این پیشبینی برای سرمایهگذاران حائز اهمیت است زیرا تصمیمگیری سرمایهگذاران در مورد خرید، فروش و یا نگهداری سهام بر مبنای این اطلاعات است. بنابراین خطای پیشبینی سود عامل مهمی در عملکرد بازار ثانویه است (جگ و مکنومی، 2003). از آنجایی که هم پیشبینی سود و هم ایجاد اقلام تعهدی هردو در بردارنده درجه زیادی از ذهنگرایی مدیریت است، اشتباهات موجود در برآوردهای تجاری مدیریت به احتمال زیادی هم در پیشبینی سود و هم در اقلام تعهدی آشکار میگردد. این دو شیوه افشا بدلیل برآوردهای نادرست مدیران از آینده تجاری شرکتها، در بر دارنده خطاهای مشترکی هستند. بدلیل تغییر در شرایط تجاری (مانند تغییر غیر قابل پیشبینی در تفاضای بازار و استراتژیهای رقبا) محیط عملیاتی یک شرکت آکنده از ابهام است. این امر بدین معنی است که دانش مدیریت نسبت به محیط تجاری شرکت کامل نیست. دانش کم مدیریت به طور اجتنابناپذیری خطاهایی در برآورد چشمانداز تجاری ایجاد مینماید. به علاوه، عدم اطمینان در محیط عملیاتی میتواند جانبداریهای آگاهانه مدیریت را در پردازش اطلاعات تشدید نماید، که منجر به خطاهایی در برآوردهای آینده تجاری میشود (لطفی و حاجیپور، 1389).
2-3-7- ارتباط بین سود و ارقام تعهدی و جریانات نقدی و مفهوم پایداری سود
قبل از پرداختن به قضیه پایداری اقلام تعهدی، ارائه تعریفی روشن از این اقلام ضرورت دارد. پس از هیلی (1985) اغلب محققان از جمله اسلوان(1996)، خی (2001) و تامس و ژانگ (2001) اقلام تعهدی را تغییر در تفاضل سرمایه در گردش غیرنقدی و هزینه استهلاک تعریف کردند. اما این تعریف، شامل اقلام تعهدی مربوط به داراییها و بدهیهای عملیاتی غیرجاری و داراییها و بدهیهای مالی نمیشد.
فیرفیلد و همکارانش (2003) نیز در تعریف خود تنها به اقلام تعهدی سرمایه در گردش اشاره کردند و اقلام تعهدی عملیاتی غیرجاری را شکلی از رشد در نظر گرفتند. به هرحال، تفاوت کلیدی میان اقلام تعهدی سرمایه در گردش و اقلام تعهدی عملیاتی غیرجاری در این است که منافع و تعهدات آینده مربوط به اقلام تعهدی عملیاتی غیرجاری، مدت زمان بیشتری را برای تحقق میطلبد.
ریچاردسون و همکارانش (2005) تعریف جامعتری را اقلام تعهدی ارائه کردند. بنا به تعریف آنها اقلام تعهدی تفاوت سود حسابداری (که بر اساس استانداردهای حسابداری تعیین میشود) و سود نقدی است. این تعریف، اقلام تعهدی مربوط به همه حسابهای ترازنامه را در بر میگیرد. طبق این تعریف، تغییرات در حساب داراییها و بدهیهای غیر نقدی بیانگر اقلام تعهدی ناشی از تعهدات یا منافع مورد انتظار آینده است. بنابراین، اقلام تعهدی کل از مجموع اقلام تعهدی سرمایه در گردش (تغییرات در حساب داراییها و بدهیهای عملیاتی جاری غیرنقدی)، اقلام تعهدی غیر جاری (تغییرات در حساب داراییها و بدهیهای عملیاتی غیرجاری) و اقلام تعهدی مالی (تغییرات در حساب داراییها و بدهیهای مالی غیر نقدی) تشکیل میشود.
آن گونه که اشاره شد، اقلام تعهدی را میتوان به دو جزء تقسیم کرد:
1- اقلام تعهدی ناشی از رشد فعالیت شرکتها
2- اقلام تعهدی ناشی از کارایی مدیریت داراییهای عملیاتی شرکتها.
بخشی از اقلام تعهدی در اثر رشد فعالیت شرکتها، افزایش مییابد. جونز (1991) این بخش از اقلام تعهدی را غیراختیاری یا نرمال میگوید؛ اما، نتیجه مطالعه اخیر چن و همکارانش (2006) نشان میدهد که پایداری کم جزء تعهدی سود را در اصل میتوان به اقلام تعهدی اختیاری نسبت داد؛ برای مثال، فرض کنید که موجودیها بدون ارتباط با فروش افزایش یابد. این افزایش را میتوان به کاهش بخش کارایی اقلام تعهدی نسبت داد؛ زیرا افزایش موجودیها میتواند دو دلیل داشته باشد: اول اینکه ارزش موجودیها بیشنمایی شده باشد که بیانگر تحریف موقت حسابداری است. دوم اینکه مدیریت موجودیها، کارایی لازم را نداشته باشد (رضازاده، رحیمپور و نصیری، 1391).
در سیستم حسابداری تعهدی، رویدادهای مالی بدون توجه به زمان دریافت یا پرداخت وجه حاصل از آنها، در زمان وقوع ثبت و گزارش میشوند. بر این اساس، در سیستم تعهدی میتوان ادعا نمود که سود حسابداری همواره با جریانهای نقدی برابر نبوده، بلکه جزء تعهدی نیز در تعیین سود حسابداری مکمل جزء نقدی است. از سوی دیگر، نظر به اینکه سود یکی از عوامل اصلی در محاسبه سود غیرعادی است، چنین انتظار میرود که اجزای سود در پیشبینی سود غیرعادی شرکت موثر واقع شود. پیرامون محتوای اطلاعاتی اجزای نقدی و تعهدی سود در رابطه با پیشبینی سود غیرعادی و تعیین ارزش شرکت دیدگاههای مختلفی وجود دارد. برخی از صاحبنظران معتقدند فرض جمعشونده بودن اجزای سود، فرضی مستتر در سیستم حسابداری تعهدی است. این فرض بیان میدارد که جمع تکتک درآمدها، درآمد کل و با جمع تکتک هزینهها، هزینه کل تعیین و از کسر هزینه کل از درآمد کل سود خالص محاسبه میشود. بنابراین، هیچگونه رجحان و برتری بین اجزای سود(جزء نقدی و تعهدی) وجود ندارد. در مقابل اسلوان (1996) با توجه به ادبیات تحلیل صورتهای مالی استدلال میکند که چون اقلام تعهدی نسبت به جریانهای نقدی به میزان زیادی دارای ذهنیگرایی است و احتمال بیشتری وجود دارد که تحت تأثیر اهداف اختیاری مدیر قرار گیرد و یا شامل اقلام تعهدی غیرعادی باشد که به ندرت در دورههای آتی تکرار میشود، اقلام تعهدی در مقایسه با جریانهای نقدی توان پیشبینی کنندگی کمتری دارد (بارث و بیور، 1999).
بهطور خلاصه، استدلال اسلوان از قدرت پیشبینیکنندگی (پایداری) کمتر اقلام تعهدی نسبت به جریانهای نقدی حکایت دارد. این استدلال بر گرفته از این دیدگاه است که با توجه به آزادی عمل نسبی مدیران در به کارگیری روشهای مختلف، به شکل قانونی و در چارچوب اصول پذیرفته شده حسابداری، چنین به نظر میرسد که اقلام تعهدی حاصل اعمال متهورانه مدیریت در شناسایی، ثبت و گزارش رویدادها و دستمایه مدیران در تحریف صورتهای مالی است. از این رو، قابلیت اتکا و مفید بودن اقلام تعهدی به میزان زیادی مورد تردید قرار دارد. با وجود این، توان پیشبینیکنندگی و توضیح دهندگی اجزای نقدی و تعهدی سود به محیط اقتصادی و حسابداری شرکت وابسته است. برای مثال، در خصوص اقلام تعهدی، افزایش در موجودیها ممکن است ناشی از کاهش غیرمنتظره در تقاضا، پیشبینی افزایش در فروشهای مورد انتظار آتی و یا به دلیل جبران تغییرات موقت در نقدینگی صورت پذیرد که هیچگونه مفهومی در رابطه با سود غیرعادی مورد انتظار به همراه ندارد. رابطه بین جریانهای نقدی و سود غیرعادی نیز همانند اقلام تعهدی بسیار مبهم است. برای مثال، جریانهای نقدی بالای یک شرکت ممکن است نشاندهنده یک شرکت موفق با سودهای غیرعادی بالا در آینده باشد. برعکس، جریانهای نقدی پایین شرکت ممکن است ناشی از مخارج تحقق و توسعه باشد که این به نوبه خود منافع اقتصادی آتی و به تبع آن افزایش سود غیرعادی آتی را به دنبال خواهد داشت (هاشمی و همکاران، 1389).
2-3-8- نوسانپذیری سود
بورگستهلر در مورد این رویکرد بیان مینمایدکه تصمیمگیران یا ذینفعان ارزش را با توجه به یک مبلغ مرجع مانند سود استخراج میکنند تا سطوح مطلق ثروت. یعنی توابع ارزشگذاری افراد در دامنه زیان محدب و در دامنه سود مقعر است. این مفهوم به صورت ضمنی بیان میکند که زیانها ناخوشایندتر از سودها هستند. از اینرو، ذینفعان بالاترین ارزش را وقتی به دست میآورند که ثروت از یک زیان به یک سود به نسبت یک نقطه مرجع حرکت میکند. به صورت ساده میتوان بیان نمود در صورت ثابت فرض نمودن سایر متغیرها، سرمایهگذاران ترجیح میدهند در شرکتهایی سرمایهگذاری کنند که سود کوچکتر را گزارش میکنند تا شرکتهایی که دارای سود نوسانپذیر هستند (اسکیپر، 1989).
2-3-9- تحلیل کیفیت سود
حرفه حسابداری آمریکا و SEC سالها در تلاشند تا سیستم جامع و کاملی از رویههای حسابداری در جهان تدوین نمایند.بنابراین یک فاصله با اهمیت (فاصله مورد انتظار) بین آنچه که سرمایهگذاران و اعتباردهندگان انتظار دارند و آنچه که حرفه حسابداری می تواند فراهم نماید، وجود دارد این فاصله مورد انتظار تا اندازهای وجود دارد زیرا عموماً شرکتها در انتخاب اصول و برآوردهای حسابداری که بر نتایج مالی گزارش شده تاثیر میگذارند دارای اختیاراتی می باشند. براساس GAAP، میزان اختیارات یک شرکت در تهیه صورتهای مالی،بوسیله دو اصل اساسی محافظهکاری و بیطرفی کنترل میشود. در حالیکه اغلب عملاً این دو اصل نادیده گرفته میشوند.
با اینکه، کارکنان حسابداری بایستی رویههایی را بکار گیرند که محافظه کارانه و بیطرفانه باشد اما در عمل انگیزههای رقابتی بر انتخاب مدیریت رویهها و برآوردهای حسابداری تاثیر میگذارند. به دلیل همین انگیزههای رقابتی، بعضی از شرکتها اعداد حسابداری را به منظور برآورده کردن اهداف مدیریت دستکاری میکنند. یعنی در این زمینه، شرکتها در ارائه نتایج مالی، تکنیکهای مدیریت سود (بیشتر یا کمتر از واقع نشان دادن) را بکار میگیرند. بنابراین شناسایی شرکتهایی که بطور قابل ملاحظهای سود آوری واقعی خود را بیان نمیکنند به یک چالش تبدیل شده است.
برای مثال موسسه میکرو استراتژی از سال 1998 تا 2000 تا حدودی سیاست شناخت درآمد زودتر از موعد را پذیرفته است. این موضوع با اینکه مغایرت تکنیکی با GAAP ندارد اما باعث بیشتر از واقع نشان دادن قابلیت سود آوری شرکت شده است. شرکت انرون سیاست تامین مالی خارج از ترازنامه 3را برای پنهان کردن زیان خود بکار گرفته بود. که این موضوع باعث رسوایی گزارشگری مالی در طول تاریخ گردید و آنهایی که در طول این دوره در سهام شرکت انرون سرمایه گذاری کرده بودند نزدیک به 100 درصد ارزش سرمایه گذاری خود را از دست دادند.
2-2-10- نقش حسابرسان مستقل در ارتباط با کیفیت سود
در پاسخ به افزایش توجهات قانون گذاران، سرمایه گذران و عموم مردم به قابلیت اتکاء صورتهای مالی حسابرسی شده و کیفیت گزارشات مالی، SEC در خواست کرد که هیأت نظارت عمومی (POB) اثرات تحولات اخیر در حسابرسی بر کیفیت حسابرسی و منافع مردم را ارزیابی کند. در اکتبر 1998، POB طرح حسابرسی اثر بخش را برای انجام این ماموریت ارائه داد. توصیه ها و گزارش نهایی طرح که در اگوست 2000 منتشر شد، توجهات و ملاحظات متعددی شامل خدمات غیر حسابرسی بر استقلال حسابرس و رابطه بین مدیریت سود و کیفیت سود را بیان و اعلام نمود.
این هیات اشاره می کند که در سالهای اخیر رشد قابل توجهی در خدمات غیر حسابرسی مشاهده میشود بطوری که درآمد برخی شرکتهای حسابرسی بزرگ از بابت خدمات غیر حسابرسی بیشتر از درآمد حسابرسی است.
برخی از اعضای POB معتقدند که انجام خدمات غیر حسابرسی در قبال حقالزحمه های بالا باعث خدشه دار شدن استقلال حسابرس میشود. در آمریکا شواهد تجربی مؤید این است که بین کیفیت حسابرسی و حق الزحمه حسابرسی رابطه وجود دارد. در پی این شواهد SEC قوانین و مقررات مربوط به استقلال حسابرس را در سال 2001 بازنگری کرد و شرکتهای سهامی عام را ملزم نمود تا میزان حقالزحمه پرداختی چه از بابت خدمات حسابرسی و چه از بابت خدمات غیر حسابرسی به حسابرسان مستقل، اعلام دارند. هدف از افشاء مذکور این است که به استفاده کنندگان صورتهای مالی این فرصت را بدهد تا خودشان نتیجهگیری راجع به اثرات خدمات غیر حسابرسی بر استقلال حسابرسی داشته باشند و این افشاها بر رفتار حسابرسان نیز اثر میگذارد. بطور کل این معیار جدید افشاء(افشاء میزان حق الزحمه) وضع شده توسط SEC عنوان مینماید که حقالزحمه بالای خدمات غیر حسابرسی پرداخت شده توسط صاحبکار به حسابرسان آنها، میتواند استقلال حسابرس را به خطر بیندازد و کیفیت حسابرسی و در نتیجه کیفیت سود را کاهش دهد.
2-2-11- تحلیل بنیادی کیفیت سود
موسسه گردینت با استفاده از نسبتها و دیگر ابزارهای تحلیل بنیادی به دنبال کسب شواهدی از کیفیت پایین سود بودند. برخی از مهمترین فاکتورهایی که گروه تحلیلی فوق در ارزیابی کیفیت سود مورد توجه قرار دادند به قرار ذیل می باشند:
2-3-11-1- تولید جریان نقدی
یکی از مهمترین شاخصهای کیفیت سود، سطح جریان نقدی تولید شده توسط شرکت می باشد. به زبان ساده، با اینکه میتوان سود را دستکاری نمود اما غیر ممکن است که بتوان جریان نقدی را دستکاری نمود. یک روش درک اهمیت جریان نقدی، تجزیه سود خالص به جریان نقدی عملیاتی و اقلام تعهدی می‌باشد. یعنی:
اقلام تعهدی + جریان وجوه نقد عملیاتی= سود خالص
همانطور که در بالا نیز گفته شد، تحقیقات دانشگاهی نشان میدهند که کیفیت سود به سطح اقلام تعهدی منعکس شده در سود بستگی دارد.
جریان وجوه نقد عملیاتی گزارش شده در صورت جریان وجوه نقد، یک شاخص عالی برای کیفیت سود می باشد. برخی معیارهای مهم جهت بررسی جریان وجوه نقد عبارتند از:
سطح جریان وجوه نقد عملیاتی به سود عملیاتی (OCF/OI)
سطح جریان وجوه نقد شناور به سود خالص
2-3-11-2- کیفیت حسابهای دریافتنی
تحلیل کیفیت حسابهای دریافتنی و درآمد شرکت دید روشنی در مورد یکی از اجزاء اصلی کیفیت سود یعنی کیفیت درآمدها ارائه مینماید. بطورکلی، درآمد شناسایی شده که بر اساس محافظهکاری شناسایی شده باشد منجر به کیفیت سود بالا خواهد شد. در حالیکه درآمدی که بر اساس حسابداری جسورانه شناسایی شده باشد منجر به کیفیت سود پایین خواهد شد. برخی از مهمترین موارد ارزیابی کیفیت حسابها دریافتنی عبارتند از:
سطح و تغییر در حسابهای دریافتنی نسبت به فروش.
سطح و تغییر ذخیره ای برای مطالبات سوخت شده.
روش برآورد بدهیهای سوخت شده و اینکه چگونه می تواند سود گزارش شده را تحت تاثیر قرار دهد.
روشهای بیان شده شرکت برای شناسایی درآمد در مقایسه با دیگر شرکتهای صنعت.
2-3-11-3- کیفیت (اندازهگیری) موجودی کالا
کیفیت اندازهگیری موجودی کالای شرکت مستقیماً به محافظه کاری و بی طرفی در محاسبه بهای تمام شده کالای فروش رفته بستگی دارد. بویژه، اگر بهای تمام شده کالای فروش رفته شرکتی کمتر از واقع ارائه شده باشد آنگاه سودآوری شرکت بالاتر از واقع گزارش میشود و بالعکس. در هنگام ارزیابی کیفیت اندازهگیری موجودی کالا، مهمترین مواردی که بایستی مورد توجه و بررسی قرار گیرند، عبارتند از:
سطح و تغییر در کل موجودیهای کالا نسبت به فروش، روند حاشیه فروش، روش ارزیابی موجودیهای کالاو چگونگی تاثیر آن بر سود گزارش شده، رابطه بین انواع مختلف حسابهای موجودیهای کالا از قبیل مواد خام، کالای درجریان ساخت و کالای ساخته شده، روش مورد عمل شرکت برای اندازهگیری و ارائه موجودیهای کالا در مقایسه با دیگر شرکتهای صنعت.
2-3-11-4- کیفیت حساب داراییهای ثابت
محافظهکاری و بی طرفی در حساب داراییهای ثابت شرکت می تواند بر سود گزارش شده تاثیر داشته باشد. برای مثال، در نظر گرفتن عمر مفید بالا برای داراییهای ثابت میتواند سود خالص را افزایش دهد بدون اینکه سود آوری واقعی شرکت بهبود یافته باشد در هنگام بررسی کیفیت حساب دارایی ثابت، مهمترین زمینه هایی که بایستی مورد بررسی قرار گیرند عبارتند از:
کفایت هزینههای استهلاک، تغییر در روشهای استهلاک، شواهدی از داراییهای معیوب، عمر مفید داراییهای ثابت شرکت، ظرفیت مورد استفاده.
2-3-11-5- کیفیت بدهیها و افشاء
کیفیت حسابهای بدهی نیز برای درک کیفیت سود حیاتی و مهم می باشند. بویژه، بدهی ها بایستی بطور بی طرفانه و به دور از هرگونه جانبداری گزارش شوند. در غیر این صورت، کیفیت سود خدشه دار میشود.
در ارزیابی کیفیت بدهیها، برخی از مهمترین مسائلی که بایستی مورد توجه قرار گیرند عبارتند از: مفروضات بکار رفته در مورد بدهی های تحقق یافته و ثبت نشده، علائمی از تامین مالی خارج از ترازنامه، افشاء مفصل بدهیهایی که تحقق یافته اما ثبت نشده اند، رویه های مورد عمل در ارتباط با مخارج سرمایه ای، علائمی از دعاوی حقوقی
2-3-12- ارزیابی فعالیتهای مدیریت سود
در هنگام ارزیابی اهمیت فعالیتهای مدیریت سود، برخی از مهمترین زمنیههایی که بایستی مورد بررسی قرار گیرند، عبارتند از: تغییر در رابطه بین درآمدهای تحقق یافته و تحقق نیافته، کثرت و زمانبندی معامله سهام با تضمین خرید توسط شرکت که ممکن است منجر به افزایش سود هر سهم شود، انتقال هزینه ها به دیگر بخش های صورت سود(زیان) به منظور افزایش سود عملیاتی یا حاشیه فروش.
2-3-13- محیط رقابتی
محیطی که شرکت در آن فعالیت میکند میتواند بطور بالقوهای اثر مثبت یا منفی بر کیفیت سود داشته باشد. برای مثال، رشد سریع تکنولوژی در صنعت کامپیوتر می تواند منجر به افزایش کالاهای ناباب و بلا استفاده گردد. در مقابل، تغییر تکنولوژی در بخش صنعتی خیلی آهسته تر و کندتر میباشد. بنابراین برای این قبیل صنایع تغییر تکنولوژی یک فاکتور مهم در ارزیابی کیفیت سود نمیباشد. بدین ترتیب، شرکتهایی که در صنایع با رشد تکنولوژی بالا فعالیت میکنند نسبت به شرکتهایی که در صنابع با رشد تکنولوژی تقریباً ثابت فعالت میکنند، بیشتر مستعد رویارویی با مسائل کیفیت سود میباشند. برخی از مهمترین مسائلی که بایستی در ارتباط با محیط رقابتی مورد توجه قرار گیرند، عبارتند از: موقعیت رقابتی صنایع، شرایط اقتصادی، سرعت تغییر در تکنولوژی که ممکن است بر محصولات شرکت تاثیر بگذارد.
2-3-14- دیگر فاکتورهای خاص شرکت
فاکتورهای خاص شرکت زیادی وجود دارند که می تواند بر کیفیت سود تاثیر بگذارند. در هنگام ارزیابی کیفیت سود برخی از مهمترین مسائل خاص شرکت که بایستی مورد توجه قرار گیرند، عبارتند از: پیچیدگی ارزیابی حسابها و رویدادها، وسعت و عمق شرکتهای مشتری مدار، سطح و تغییر در هزینههای قانونی، ماهیت هر قرارداد بدهی، معیارهای ارزیابی نقدینگی و توان پرداخت بدهی، زمانبندی انتشار صورتهای مالی، نرخ رشد شرکت.
2-3-15- محتوای اطلاعاتی سود
سود از جمله برترین شاخصهای اندازهگیری فعالیتهای یک واحد اقتصادی است. اهمیت سود حسابداری، مقولهای است که براثر گسترش فنون کمی مدیریت و ضرورت توجه به نیاز استفاده کنندگان صورتهای مالی، شکل گرفته و با گذر از دیدگاه محدود اندازهگیری نتیجه فعالیتهای گذشته، حسابداری را برای یاری رسانیدن به تصمیم گیرندگان تواناتر ساخته است.
از سال 1965 تاکنون فرضیه بازار کارا مطرح است. تحت این فرضیه کلیه اطلاعات مربوط و موجود در قیمت سهام منعکس بوده و حتی سرمایهگذاران درون سازمانی که به اطلاعات دست اول دسترسی دارند نیز قادر به تحصیل بازده غیر عادی نخواهند بود. در چنین بازاری افشای کامل اطلاعات و بخصوص اطلاعات حسابداری دارای محتوای اطلاعاتی میباشد. از دیدگاه اطلاعاتی، مفهوم سود نتیجه فعالیتهای اقتصادی را بیان میکند. ولی به عنوان معیار اساسی اندازهگیری، همچنان مورد تردید قرار دارد. بر مبنای مفروضات بازار کارای سرمایه، تحقیقات تجربی مؤید آن هستند که سود حسابدار ی دارای محتوای اطلاعاتی میباشد.
2-3-16- محتوای اطلاعاتی سود تعهدی
سودی که به صورت تعهدی محاسبه میشود، مطالبی است که مباحث فراوانی پیرامون آن موجود است. اگرچه دیدگاه اصولی و بنیادی این روش مورد قبول واقع شده است، ولی از دیدگاه اطلاعاتی، سود تعهدی نمیتواند بیانگر فعالیت اقتصادی باشد. با توجه به مفروضات بازار کارا، نتیجه تحقیقات تجربی بیانگر این دیدگاه است که سود حسابداری دارای محتوای اطلاعاتی است. اینکه آیا تمایل حسابداران بر این است که برای محاسبه سود از یک روش منحصر به فرد استفاده کنند یا میخواهند اطلاعات گنجانده شده در فرآیند محاسبه سود را شناسایی نمایند، به هرحال، حسابداران در مرحله عمل کماکان بر نقش محاسبه سود تاکید میکنند و تحلیلگران مالی هم خواستار محاسبه و انتشار این عدد میباشند. برای مثال، در بیانیه شماره یک از مفاهیم حسابداری مالی گفته میشود که: «تاکید گزارشهای مالی بر روی اطلاعاتی است که درباره عملکرد شرکت میشود و آن از مجرای محاسبه سود و اجزای تشکیل دهنده آن، ارائه میگردد»(هندریکسون، میشل و ون بردا، 1992 ).
2-3-17- رفتار سرمایهگذاران در واکنش به اطلاعات صورتهای مالی
1- سرمایهگذاران درباره بازده مورد انتظار و ریسکسهام شرکت دارای باورهای پیشین هستند. این باورهای پیشین بر پایه همه اطلاعاتی قرار دارد که در دسترس همگان است (از جمله قیمت بازار) تا اینکه سود خالص سال جاری شرکت اعلام شود. حتی اگر این باورها بر پایه اطلاعاتی قرار داشته باشد که در دسترس همگان است، هیچ الزامی وجود ندارد که باورهای پیشین برای همگان همانند باشند، زیرا سرمایهگذاران در برابر مقدار اطلاعاتی که کسب می کنند و نیز از نظر توانایی در تفسیر آنها متفاوتند. همچنین امکان دارد این باورهای پیشین شامل انتظاراتی باشد که درباره قدرت سودآوری آینده و کنونی شرکت است، زیرا بازده آینده اوراق بهادار، دست کم، تا حدی به سود آوری آن بستگی دارد.
2- پس از اعلام سود خالص سال جاری، برخی از سرمایهگذاران درصدد بر میآیند اطلاعات بیشتری به دست آورند و این کار از طریق تجزیه و تحلیل عدد متعلق به سود میسر خواهد شد. برای مثال، اگر سود خالص بالا رود یا از مقدار مورد انتظار بیشتر باشد، این میتواند به عنوان خبر خوبی به حساب آید. اگر وضع بدین گونه باشد، سرمایهگذاران در باورهایی که درباره بازده و قدرت سودآوری آینده شرکت دارند تجدیدنظر خواهند کرد. برخی از سرمایه گذاران ممکن است این عدد سود خالص را به عنوان خبر بد تفسیر کنند.
3- سرمایهگذارانی که در باورهای خود نسبت به سود آوری آینده و بالا رفتن بازده شرکت تجدید نظر کردهاند تمایل بیشتری نشان میدهند تا تعداد بیشتری سهم شرکت را به قیمت بازار کنونی خریداری نمایند و کسانی که در باورهای خود (در جهت عکس) تجدید نظر کرده اند، عملی عکس گروه نخست انجام خواهند داد. ارزیابی سرمایهگذاران در مورد میزان ریسکاین سهام هم مورد تجدید نظر آنان قرارخواهد گرفت.
4- پس از اعلام سود خالص شرکت، حجم معامله بر روی سهام آن شرکت افزایش مییابد. گذشته از این، هر قدر تفاوت در باورهای پیشین سرمایهگذاران و تفسیرهایی را که بر اساس اطلاعات مالی کنونی انجام میدهند، بیشتر باشد، حجم این معاملات بیشتر خواهد شد. اگر سرمایهگذاران سود خالص گزارش شده را به عنوان خبر خوب تفسیر کنند و در نتیجه بر انتظاراتی که درباره بازده و سوددهی آینده شرکت دارند بیفزایند، کسانی را تحتالشعاع قرار خواهند داد که اعلام سود خالص را به عنوان خبر بد تفسیر مینمایند و انتظار بر این است که شاهد افزایش قیمت بازارسهام شرکت و عکس آن باشیم.
اگر اطلاعات حسابداری دارای محتوای اطلاعاتی نباشند، با دریافت این نوع اطلاعات هیچ نوع تجدید نظر در باورها ایجاد نمیشود و در نتیجه برای خرید یا فروش اوراق بهادار هیچ تصمیم تازهای گرفته نخواهد شد. بدون اتخاذ تصمیم در مورد خرید و فروش، هیچ حجم معامله یا تغییر قیمتی وجود نخواهد داشت. در واقع، در صورتی اطلاعات میتواند سودمند واقع شود که سرمایهگذاران را در مسیری هدایت نماید که در باورها و اقدامات خود تجدید نظر نمایند. گذشته از این، میتوان با توجه به حجم معاملات یا تغییر قیمت که پس از اعلام و افشای اطلاعات انجام میشود، میزان سودمندی گزارشهای مالی را محاسبه کرد.
برابر دانستن سودمندی اطلاعات ارائه شده در گزارش مالی با محتوای اطلاعاتی رابطهای به دست میدهد که آنرا روش مبتنی بر اطلاعات از دیدگاه سودمند بودن اطلاعات (ارائه شده درصورتهای مالی) مینامند.

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *