مقالات

*123

2129155-323215
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد بین الملل قشم
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد«M.A.»
گرایش:حسابداری
عنوان:
بررسی تأثیر سرمایه فکری بر مدیریت سود
استاد راهنما: دکتر بیژن عابدینی
استاد مشاور: دکتر محمدحسین رنجبر
نگارش: علیرضا هوشمندی
پائیز 1393
247078545656500

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد بین الملل قشم
پایان نامه برای دریافت درجه کار شناسی ارشد “MA ”
رشته: حسابداری
گرایش:
حسابداری
عنوان:
بررسی تأثیر سرمایه فکری بر مدیریت سود
نگارش: علیرضا هوشمندی
هیات داوران:
1- دکتر بیژن عابدینی
2- دکتر محمدحسین رنجبر
2334260525780003- دکتر محمد خیری
596900131699000

سپاسگزاری:
از کلیه عزیزانی که در تهیه این رساله کمکم بوده اند تشکر می کنم.
تقدم به:
عزیزترین موجود زندگیم
همسرم
و
فرزندانم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چكيده……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 1
فصل اول: كليات تحقيق 1-1) مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………. 3
1-2) بیان مسأله تحقیق……………………………………………………………………………………………………………… 4
1-3) اهميت موضوع تحقیق….. …………………………………………………………………………………………………………… 8
1-4) اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………. 9
1-5) سئوالات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………….. 9
1-6) فرضیه تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………… 10
1-7) قلمرو تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………. 10
1-7-1) قلمرو مکانی……………………………………………………………………………………………………………….. 10
1-7-2) قلمرو زمانی………………………………………………………………………………………………………………………… 10
1-7-3) قلمرو موضوعی………………………………………………………………………………………………………….. 11
1-8)جامعه آماری و روش نمونه گیری…………………………………………………………………………………………….. 11
1-9) تعریف واژه های کلیدی……………………………………………………………………………………………………………. 12
1-10) ساختار کلی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………. 12
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه تحقیق 15
2-1) مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 16
بخش اول 16
2-2) سرمایه فکری …. ……………………………………………………………………………………………………………………. 19
2-2-1) مبانی نظری و سیر تاریخی سرمایه فکری ……………………………………………………………………………… 23
2-2-2) تعریف سرمایه فکری ……………………………………………………………………………………………………………
2-2-3) انواع طبقه بندی اجزای سرمایه فکری…………………………………………………………………………………….. 26
26
2-2-4) مشترکات نظریات ………………………………………………………………………………………………………………..
2-2-4-1) سرمایه انسانی …………………………………………………………………………………………………………………
2-2-4-2) سرمایه ساختاری (سازمانی) …………………………………………………………………………………………….
2-2-4-3) سرمایه ارتباطی ( مشتری)………………………………………………………………………………………………… 40
41
42
42
2-2-5) سنجش سرمایه فکری……………………………………………………………………………………………………………
2-2-5-1) دلایل سنجش سرمایه فکری………………………………………………………………………………………………
2-2-5-2) اهداف اندازه گیری سرمایه فکری………………………………………………………………………………………
2-2-5-3) منافع و مزایای اندازه‌گیری سرمايه فكري ……………………………………………………………………………. 42
42
45
45
2-2-6) مدلها و روشهای اندازه گیری سرمایه فکری ……………………………………………………………………… 49
2-2-6-1) مدلهای سنجش غیرمالی سرمایه فکری …………………………………………………………………………….. 49
2-2-6-2) مدلهای سنجش پولی و مالی سرمایه فکری ……………………………………………………………………….. 52
2-2-7) گزارش‌دهي سرمايه فكري ……………………………………………………………………………………………………. 59
2-2-7-1) مفروضات زیربنایی مدل گزارش‌دهی سرمايه فكري …………………………………………………………….. 60
2-2-7-2) محتوای گزارش‌دهی سرمايه فكري ……………………………………………………………………………………. 62
بخش دوم : مدیریت سود………………………………………………………………………………………………………………….. 62
2-3) سود مورد انتظار (عادی یا هدف) ……………………………………………………………………………………………. 62
2-3-1) تعریف و تبیین مديريت سود …………………………………………………………………………………………….. 62
2-3-2) تاریخچه مديريت سود………………………………………………………………………………………………………… 65
2-3-3) انواع مديريت سود ……………………………………………………………………………………………………………… 67
2-3-4) انگیزههای مدیریت در مديريت سود ……………………………………………………………………………………. 68
2-3-5) مديريت سود و رابطهی آن با هزینه – منفعت ……………………………………………………………………….. 70
2-3-6) جایگاه مديريت سود …………………………………………………………………………………………………………… 71
2-3-7) فرضیه مديريت سود و فرضیه بازار……………………………………………………………………………………….. 72
2-3-8) روش‌های مديريت سود ………………………………………………………………………………………………………. 73
2-3-9) ابزارهای مديريت سود ………………………………………………………………………………………………………….. 74
2-3-10) خصوصیات روشهای مديريت سود …………………………………………………………………………………….. 77
2-3-11) عوامل موثر بر مديريت سود ……………………………………………………………………………………………… 80
2-3-12) رویکردهای مختلف مطالعه مديريت سود ……………………………………………………………………………. 82
بخش سوم: پیشینه تحقیق………………………………………………………………………………………………………………… 83
2-4-1) تحقیقات خارجی……………………………………………………………………………………………………………….. 83
2-4-2) تحقیقات داخلی…………………………………………………………………………………………………………………. 88
فصل سوم: روش تحقیق 3-1 ) مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………. 93
3-2 ) روش تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………….. 93
3-3) روش تجزیه و تحلیل داده ها…………………………………………………………………………………………………….. 94
3-4) جامعه و نمونه آماری………………………………………………………………………………………………………………. 94
3-5 )متغیرهای تحقیق وتعاریف عملیاتی آنها………………………………………………………………………………………. 95
3-5-1) متغیرهای مستقل………………………………………………………………………………………………………………….. 95
3-5-2)متغیر وابسته…………………………………………………………………………………………………………………………. 97
فصل چهارم تجزیه تحلیل داده ها 4-1 ) مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………… 100
4-2) آماره های توصیفی…………………………………………………………………………………………………………………… 100
4-2-1) بررسی نرمال بودن متغیرها………………………………………………………………………………………………….. 101
4-3)آزمون فرضیات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………..
4-3-1) آزمون فرضیات تحقیق ………………………………………………………………………………………………………….
4-3-1-1) آزمونهای آماری ………………………………………………………………………………………………………………..
4-3-1-2) نتایج آزمون فرضیات …………………………………………………………………………………………………………
4 3-2) آزمون نرمال بودن فرضیات………………………………………………………………………………………………………
4-4) خلاصه تحقیق . ……………………………………………………………………………………………………………………….. 102
103
103
103
105
106
فصل پنجم یافته ها نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات 5-1 ) مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………. 108
5-2 ) خلاصه تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………. 108
5-3 ) نتایج آزمون فرضیات………………………………………………………………………………………………………………..
5-3-1) نتایج فرضیه اول …………………………………………………………………………………………………………………..
5-3-2) نتایج فرضیه دوم …………………………………………………………………………………………………………………..
5-3-3) نتایج فرضیه سوم ………………………………………………………………………………………………………………….. 108
108
109
5-4 ) محدودیتهای تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………….
5-5) پیشنهادات تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………. 110
111
5-5 -1) پیشنهادات و کاربردات مبتنی بر نتایج تحقیق………………………………………………………………………… 111
5-5 -2) پیشنهادات برای تحقیقات آتی……………………………………………………………………………………………. 111
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 2-1- جدول زمانی مهمترین رویدادها و وقایع حساس سرمایه فکری 21
جدول شماره 2-2- طبقه بندی پتی و گویتر 34
جدول 4-1 آمارتوصیفی متغیرهای تحقیق 101
جدول 4-2 آزمون کولموگروف – اسمیرنوف102
جدول 4-3 آزمون های آماری103
جدول 4-4 نتایج آزمون فرضیات104
جدول 4-5 نتایج آزمون فرضیه فرعی اول 105
جدول 4-6 نتایج آزمون فرضیه فرعی دوم 105
جدول 4-7 نتایج آزمون فرضیه فرعی سوم 106
جدول شماره 7-8 خلاصه نتایج تحقیق107
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 2-1 مدل طبقه بندی دارایی های یک شرکت 18
نمودار 2-2 مفهوم سازی سرمایه فکری از سوی بونتیس27
نمودار 2-3 طبقه بندی اسویبی از طریق چارچوب ناظر دارایی نامشهود 29
نمودار 2-4 طرح ارزش اسکاندیا30
نمودار 2-5 مدل چن و همکارانش از سرمایه فکری و روابط بین آنها 31
نمودار 2-6 طبقه بندی اولیه توسط هاناس و لووندانل 33
نمودار 2-7 طبقه بندی لووندال 33
نمودار 2-8 طبقه بندی لیم و والیمور 35
نمودار 2-9 چارچوب کارت امتیازی متوازن 36
نمودار 2-10 طبقه بندی کنفدراسیون اتحادیه های تجاری دانمارک 37
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 4-1 آزمون نرمال بودن جمله خطا 106
منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………………………………………. 112
پیوستها……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 116

چکیده
در دو دهه گذشته به سمت اقتصادی حرکت کرده ایم که سرمایهگذاری در منابع انسانی، فنآوری اطلاعات، تحقیق، توسعه و تبلیغات بمنظور حفظ برتری رقابتی وتضمین زیست محیطی سازمانها ضروری بنظر میرسد. لذا میتوان بیان کرد که منبع خلق ارزش اقتصادی، ایجاد و مدیریت داراییهای نامشهودی است که از آن به عنوان سرمایه فکری یاد می شود. لذا هدف از این تحقیق بررسی رابطه بین سرمایه فکری بر مدیریت سود بوده که در این پژوهش با نمونه آماری متشکل از 73 شرکت فعال در بورس اوراق بهادار تهران با روش رگرسیون پنل دیتا طی دوره زمانی 1385 لغایت 1390 به بررسی ارتباط بین عناصر سرمایه فکری بر مدیریت سود پرداخته شد.
نتایج حاصل از تحقیقات نشان داد که سرمایه فکری و ضریب سرمایه ساختاری بر مدیریت سود دارای رابطه مثبت و معناداری می باشند. از طرفی نتایج تصریح مینماید که ضریب سرمایه انسانی و ضریب سرمایه ارتباطی رابطه معناداری با مدیریت سود ندارد.
کلیدواژه: سرمایه فکری، ضریب سرمایه انسانی، ضریب سرمایه ساختاری، مدیریت سود،
فصل اول: کلیات تحقیق1-1) مقدمهبا ورود به اقتصاد دانش محور، دانش در مقايسه با ساير عوامل توليد مانند زمين، سرمايه، ماشين آلات و… از ارجحيت بيشتري برخوردار شده است به طوري كه در اين اقتصاد، دانش به عنوان مهمترين عامل توليد محسوب ميشود و از آن به عنوان مهمترين مزيت رقابتي سازمانها نام برده ميشود(سیتارامان و همکاران،2002). يكي از ويژگيهاي دانش اين است كه نامشهود است، يعني غيرقابل لمس و غيرمحسوس ميباشد و ارزشگذاري و اندازهگيري آن بسيار سخت و مشكل است. در صورتيكه در گذشته سازمانها با استفاده از روشهاي حسابداري قادر بودند تا ارزش و اندازه عوامل توليد خود را بطور كامل محاسبه كنند ولي امروزه اين روشهاي حسابداري ديگر داراي كارايي لازم نيستند(سالیوان و همکاران،2000). دانش به عنوان يكي از مهمترين اجزاي داراييهای نامشهود محسوب ميشود. اگر در گذشته بيشتر داراييهای سازمانها، مشهود بودهاند ولي امروزه قسمت اعظم داراييهای سازمانها نامشهود هستند.(منبع قبلی) در اين اقتصاد دانش محور، موفقيت سازمانها به توانايي مديريت اين داراييهاي نامشهود بستگي دارد و براي اينكه بتوانيم اين داراييها را مديريت كنيم ابتدا ميبايستي آنها را شناسايي و اندازهگيري كرده تا در نهايت بتوانيم آنها را مديريت كنيم (سانچز و همکاران،2000).
با ورود به اقتصاد دانش محور، ما به مدل جديدي از داراييهاي سازماني نياز داريم. بطور كلي داراييهای سازماني را ميتوان به 2 دسته كلي تقسيم كرد :
1- داراييهای مشهود : اين داراييها شامل داراييهاي فيزيكي و مالي هستند كه بطور تقريباً كامل در ترازنامه شركتها منعكس ميشود. اين داراييها تحت اصول اقتصاد كميابي عمل ميكنند يعني با استفاده بيشتر از آنها، از ارزش آنها كاسته ميشود.
2- داراييهای نامشهود : اين داراييها هم به دو دسته كلي تقسيم ميشوند :
2-1 : داراييهاي نامشهودی كه به وسيله قانون حمايت شدهاند و به آنها عنوان مالكيت معنوي را دادهاند كه شامل حق امتيازها، كپي رايتها، فرانشيز، علايم و ماركهای تجاري و غيره است. برخي از موارد آن در ترازنامه منعكس ميشوند.
2-2 : ساير داراييهاي نامشهود كه شامل سرمايه هاي فکری است كه تحت اصول اقتصاد فراواني عمل ميكنند يعني با استفاده بيشتر از آنها، از ارزش آنها كاسته نميشود و معمولاً در ترازنامه منعكس نميشوند.(تایلز و همکاران،2002 )
با توجه به مطالب ارائه شده در بالا هدف این پژوهش بررسی ارتباط بین سرمایه فکری و مدیریت سود در شرکتهای سهامی پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران میباشد و سعی می شود به این سوال که آیا سرمایه فکری در شرکتهای سهامی پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیری بر مدیریت سود در این شرکتها دارد یا خیر؟ و در صورت تاثیر مثبت رابطه چگونه خواهد بود. در ادامه اين فصل با توجه به موضوع تحقيق به بيان مسأله اصلي پژوهش، ضرورت انجام تحقيق، اهداف پژوهش، قلمرو تحقیق، متغیرهای مورد مطالعه، فرضيههاي تحقيق و در پايان اصطلاحات و واژههاي تخصصي پرداخته خواهد شد.
1-2) بیان مسأله تحقیقدر حسابداری سرمایه فکری، داراییهایی هستند که فاقد خاصیت فیزیکی هستند، اما این داراییها، منافع قابل توجهی برای جریان نقدی آتی شرکتها دارند. ناتوانی در گزارشگری سرمایه فکری، نشاندهنده ضعف حسابداری متداول یا سنتی است. البته، ارزشگذاری آنها در معاملات تجاری مشکل بوده و با روشهای موجود به سادگی امکانپذیر نیست. همچنین هیچ تئوری یا مدل اقتصادی واقعی برای سرمایههای فکری وجود ندارد. تفاوت و شکاف بین ارزش دفتری و ارزش بازار شرکتها و افزایش و شدت این شکاف در دهههای اخیر بیانگر نقش قابل توجه اقلام سرمایه فکری در واحدهای اقتصادی است که در حسابداری مالی متداول گزارش نمیشود، چرا که فراسوی حدود و دامنه شناسایی و اندازهگیری در حسابداری است و ارزش یا قیمت سهام شرکت به نوعی وابسته به درک و شناخت از آینده است که در حسابداری مالی رایج قابل شناسایی و گزارشگری نمیباشد. شرکتها بدرستی آگاه هستند که سرمایههای فکری تنها مزیت رقابتی آنها میباشد. اما گزارشات مالی فاقد اطلاعات مرتبط با منابع سرمایه فکری میباشد.(روزلندر و فینچام،2001)
مروری بر ادبیات سرمایه فکری مؤید توجه قابل ملاحظه به سنجش، ارزشگذاری و گزارشگری آن میباشد. شرکتها برای بقاء استراتژیکی باید مزیت رقابتی را مد نظر قرار دهند و از آنجاییکه بازارها، تولیدات، تکنولوژی، رقبا و مقررات به طور سریع در جامعه در حال تغییر هستند، بهبود دانش و نوآوری مستمر، آنها را قادر به حفظ مزیت رقابتی پایدار خواهد نمود.(نوناکا، 1995) از این رو، امروزه مدیران، دانش و توانایی ایجاد و بکارگیری دانش را به عنوان مهمترین منبع مزیت رقابتی پایدار به شمار میآورند. چراکه دانش به عنوان یک دارایی تلقی شده و تلاش در جهت مدیریت دانش و بکارگیری داراییهای فکری با موفقیت قابل ملاحظهای در راستای هدایت سازمانها همراه بوده است. در عصر حاضر با رشد اقتصاد دانش محور، داراییهای نامشهود شرکتها و سرمایه فکری آنها، کلیدی برای دستیابی به مزیت رقابتی پایدار هستند( تی سی، 2000) و به همین دلیل توجه به اقلام نامشهود در زمینههای متعددی از جمله اقتصاد، حسابداری و مدیریت استراتژیک به طور سریعی رشد یافته است. دانش یک مزیت رقابتی است که در استراتژی تجاری سازمانها مورد توجه قرار میگیرد (کرو و روز، 1996) به گونهای که ایجاد دانش موجب نوآوری مستمر و نوآوری مستمر منجر به ایجاد مزیت رقابتی خواهد شد. (نوناکا،1995) امروزه سازمانها به منظور بهبود عملکرد و اطمینان از موفقیت و پایداری تجاری به ناچار باید مدیریت دانش را مورد توجه قرار دهند (سوئیبی، 1997) و این امر مستلزم تقویت و توجه به پتانسیلها و ظرفیتهای منابع انسانی است تا سازمانها بتوانند برای دستیابی به مزیت رقابتی از طریق عملکرد و بهبود مستمر، عکس العمل سریع به تغییرات محیط تجاری و شرایط اقتصادی نشان دهند.(مکدونالد،2000). در حال حاضر در اقتصاد دانش محور به دليل اهميت چشمگير بازده حاصل از سرمایههای فکری در مقایسه با سرمایههای مالی در تعيين سودآوري، تلاش در جهت اندازهگيري اين نوع سرمايهها در شركتها افزايش يافته است و سنجش ارزش واقعی سرمایه فکری بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته است. به دليل ناتواني سیستمهای حسابداری سنتی در برآورد اين مهم، شرکتها، سرمایهگذاران و سایر ذینفعان در پي يافتن ابزار مناسبي جهت اندازهگيري سرمايه فكري و يافتن ارتباط آن با شاخصهاي سازماني ميباشند.
سود از جمله مهمترین شاخصهای اندازهگیری فعالیتهای یک واحد اقتصادی است و اندیشه شناخت رفتار سود حسابداری مقولهای است که بر اثر گسترش فنون کمی مدیریت و ضرورت توجه به نیاز استفاده کنندگان صورتهای مالی شکل گرفته است و صرفاً از محدوده اندازهگیری نتیجه فعالیتهای گذشته فراتر رفته و حسابداری را برای یاری رساندن به تصمیمگیرندگان تواناتر ساخته است. (ثقفی و آقایی،1373، ص5) بنابراین علیرغم اینکه تئوری فراگیری در زمینه سودحسابداری وجود ندارد که مورد توافق همگان باشد و حتی با وجود استانداردهای پذیرفته شده حسابداری، گزارشگری سود در عمل نیز با چالشهایی مواجه است، سودهای گزارش شده همواره به عنوان یکی از معیارهای تصمیمگیری مالی از اعتبار ویژهای برخوردار بوده و تحلیلگران مالی عموماً سود را به عنوان یک عامل برجسته در بررسیها و قضاوتهای خود مد نظر قرار دادهاند. لذا در این راستا هر جریانی که سود را به طریقی دستخوش تغییر نماید نیز اهمیت مییابد، زیرا پیامدهای اقتصادی بر آن مترتب میگردد و این مسئله بخصوص ممکن است در بازارهای غیرکارای سرمایه از درجه اهمیت بیشتری برخوردار باشد .(ایراندوست، 1379، ص 4) . در علم اقتصادی با فرض منطقی بودن رفتار افراد فرض میشود همه افراد به دنبال حداکثر کردن ثروت خود باشند و مدیران نیز از این قاعده مستثنی نخواهند بود. مدیران با توجه به آزادی عمل خود، بخصوص در بکارگیری رویههای حسابداری خواهان آگاهی از چگونگی تأثیر عوامل مذکور از جمله رویههای حسابداری بر روی ثروت خود خواهند بود. تا با بکارگیری آنها در جهت منافع خود ثروت خود را تا حد ممکن افزایش دهند تفکیک مالکیت از مدیریت در شرکتهای سهامی عام این امکان بالقوه را برای مدیران به وجود آورده تا حداقل بخشی از ثروت درون سازمانی را به سمت خود منتقل نمایند. برخورد مدیران در ارتباط با رویهها و گزارشگری مالی در قالب مفهوم مدیریت سود بیان میشود .(خانی، 1382، ص6)
مدیریت سود اقدام آگاهانه و تلاش عامدانهای است که مدیران به منظور کاهش نوسانهای دورهای سود به آن دست میزنند. به گونهای که سود شرکت عادی به نظر برسد.
طبق نظر هب ورث مدیریت سود عملی سفته آمیز و رندانه است که در محدوده اصول و استانداردهای حسابداری صورت میگیرد و سودهای مدیریت شده به دو صورت زیر میباشد:
1) سودهایی که به طور طبیعی مدیریت شده است.
2) سودهایی که به طور طبیعی مدیریت نشده است و به عمد مدیریت شدهاند و به دو صورت زیر هستند:
1-2) مدیریت سود واقعی که این نوع مدیریت سود توسط مدیریت صورت میپذیرد و مدیریت برخی از رویدادها و وقایع اقتصادی را کنترل میکند و روی آنها تأثیر میگذارد.
2-2) مدیریت سود مصنوعی که این نوع مديريت ناشی از رویداد اقتصادی نمیباشد، بلکه از اقدام هایی است که به اصطلاح «دستکاریهای حسابداری» نامیده میشود و تأثیری بر جریانهای نقدی ندارند.
مدیران به دلایل مختلف سود را مدیریت میکنند یکی از اهداف اصلی در مدیریت سود ایجاد یک جریان با ثباتتر به منظور پشتیبانی از سطح سود پرداختی بالاتر میباشد و جریان سود با ثبات تر میتواند به عنوان ریسک پایینتر درک شود که منجر به قیمت سهام بالاتر و هزینههای استقراض پایینتر میگردد. اهداف دیگر مدیریت سود تمایل مدیریت واحد تجاری برای افزایش قدرت پیش بینی سرمایهگذاران و کاهش ریسک شرکت میباشد که به دلیل افزایش ثبات سود و کاهش نوسانات آن سرمایه گذاران میتوانند پیش‌بینی دقیقتری از سودهای آتی داشته باشند و در نهایت میتوان به ملاحظات هزینههای سیاسی، مالیات و قراردادهای بدهی اشاره نمود.
بنابراین در صورت مشاهده رفتار مدیریت سود در یک محیط اقتصادی یکی از پرسشهای مطرح این است که آیا بین سرمایه فکری و مدیریت سود رابطه وجود دارد؟
1-3) اهمیت موضوع تحقیقهمانطور كه قبلاً اشاره شد امروزه قسمت اعظم داراييهای سازمانها را داراييهاي نامشهود تشكيل ميدهند و روشهاي حسابداري قادر به اندازهگيري آنها نيستند(سالیوان و همکاران،2000). از طرفي در اين اقتصاد دانش محور، موفقيت سازمانها به توانايي مديريت اين داراييهاي نامشهود بستگي دارد. مر1 و همكارانش دلايلي را براي توجه و اندازهگيري سرمايههاي فکری برشمردهاند كه عبارتند از:
1- كمك به سازمانها براي تنظيم استراتژيهاي آنها.
2- ارزيابي اجراي استراتژيها.
3- كمك به تصميمات گسترش و تنوع.
4- استفاده از نتايج اندازهگيري سرمايههاي فكري به عنوان مبنايي براي جبران خدمات.
5- ابلاغ اين داراييها به ذينفعان خارجي سازمانها(مر و همکاران،2003) .
و دليل ديگر براي انجام اين كار اين است كه اندازهگيري سرمايه فكري بطور كامل و دقيق، ميتواند ارزش و عملكرد شركتها را اندازهگيري كند چون در يك جامعه مبتني بر دانش، دانش بخش مهمي از ارزش يك كالا و نيز بخش مهمي از ثروت يك شركت را تشكيل ميدهد(کنان و دیگران،2004)2
همانطور كه اشاره شد سيستم حسابداري سنتي در ارزشگذاري سرمايه فكري كه ارزشمندترين دارايي براي بسياري از سازمانها است ناكارا ميباشد.(سالیوان،2000) در مقایسه با حسابداری مالی سنتی، سرمایه فکری بر موضوعاتی چون سرمایه انسانی، رضایت مشتری و نوآوری تمركز دارد. بنابراين ارزيابي مدیریت سود سازمانها با استفاده از رويكرد سرمايه فكري مناسب به نظر می رسد
در حال حاضر هیچ رهنمودی برای گزارشهای سرمایه فکری پذیرفته شده در سطح ملي و بینالمللی وجود ندارد. برخی از شرکت های پیشرو، اقدام به انتشار این گزارشها کردهاند، بسیاری از آنها با درصدی از خطا، با ایجاد شاخصهای جدید، سرمایه فکری شان را اندازهگیری میکنند. شرکتهای اروپایی به طور مشخص در بحث اندازهگیری و گزارشدهی سرمایه فکری رهبر هستند. این روند در شرکتهای سوئدی و دانمارکی شروع شد، سپس به جنوب اروپا گسترش یافت. با توجه به مطالب فوق الذکر و درک اهمیت سرمایه فکری و مدیریت سود و سنجش آن برای گروههای ذینفع، این تحقیق در جهت متقاعد نمودن شرکتها و بویژه سرمایهگذاران (سهامداران) در استفاده از این مدل برای تصمیمات سرمایهگذاری آتی شان (در خرید سهام شرکتها)، بر اساس میزان سرمایه فکری شرکتهای مختلف و تاثیر آن بر مدیریت سود، برای کسب عملکرد بالاتر در آینده، صورت خواهد گرفت.
1-4) اهداف تحقیقاهداف کلی تحقیق به صورت زیر مطرح می شوند:
تبیین رابطه بین سرمایه فکری و مدیریت سود.
اهداف فرعی تحقیق :
تبیین رابطه بین ضریب سرمایه انسانی با مدیریت سود
تبببن رابطه بین ضریب سرمایه ارتباطی با مدیریت سود
تبیین رابطه بین ضریب سرمایه ساختاری با مدیریت سود
سئوالات تحقیق
سئوال اصلی تحقیق :
آیا بین سرمایه فکریو مدیریت سود رابطه معناداری وجود دارد؟
سئوالات فرعی تحقیق:
آیا بین ضریب سرمایه انسانی و مدیریت سود رابطه معناداری وجود دارد؟
آیا بین ضریب سرمایه ارتباطی و مدیریت سود رابطه معناداری وجود دارد؟
آیا بین ضریب سرمایه ساختاری و مدیریت سود رابطه معناداری وجود دارد؟
1-6) فرضیه های تحقیقفرضیه اصلی: بین سرمایه فکری و مدیریت سود رابطه ی معنی داری وجود دارد.
اين فرضیه از طریق چند فرضيه فرعي به صورت ذيل تدوین و مورد آزمون قرار خواهد گرفت:
فرضیه فرعی اول: بین ضریب سرمایه انسانی و مدیریت سود رابطه معناداری وجود دارد.
فرضیه فرعی دوم : بین ضریب سرمایه ارتباطی و مدیریت سود رابطه معناداری وجود دارد.
فرضیه فرعی سوم: بین ضریب سرمایه ساختاری و مدیریت سود رابطه معناداری وجود دارد.
1-7) قلمرو تحقیق1-7-1) قلمرو مکانیقلمرو مکانی تحقیق، شامل کلیه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران می باشد. دلایل انتخاب آن به شرح زیر است:
۱. دسترسی به اطلاعات مالی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار امکان پذیر است.
2. معیارها و ضوابط خاصی برای پذیرش و ادامه فعالیت شرکت ها در بورس و نحوه گزارشگری آنها وضع شده است. از این رو به نظر می رسد اطلاعات مندرج در صورت های مالی این شرکت ها از اعتبار لازم برخوردار و همگن تر باشد.
1-7-2) قلمرو زمانیقلمرو زمانی تحقیق، دوره ی 6 ساله 1385 تا 1390 را در بر می گیرد. دلایل انتخاب آن به شرح زیر است:
1. اطلاعات و داده های بیشتری از شرکت های پذیرفته شده در بورس، طی سال های مذکور در سازمان بورس اوراق بهادار موجود است.
2. هر چه طول دوره تحقیق طولانی تر باشد، اعتبار نتایج تحقیق نیز معتبرتر است.
لذا با توجه به موارد فوق داده های شرکت های مورد مطالعه، برای یک دوره شش ساله انتخاب شد.
1-7-3) قلمرو موضوعیموضوع تحقیق از جمله موضوعات تحقیقات اثباتی حسابداری و مالی است. تحقیق حاضر سعی دارد تا تاثیر سرمایه فکری بر مدیریت سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران را مورد بررسی قرار دهد.
1-8)جامعه آماری و روش نمونه گیری
جامعه آماری شامل کلیه شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است که در بازه زمانی سالهای 1385 تا 1390 سهامشان بطور فعال در سازمان بورس معامله شده است انتخاب می شوند. روش نمونه گیری حذفی می باشد. ویژگیهای نمونه آماری مورد مطالعه شرکتهایی هستندکه:
در فاصله زمانی بین سالهای 1385 تا 1390، در بورس حضور داشته باشند.
تا پایان اسفندماه سال 1384 در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شده باشند وسال مالی آنها منتهی به پایان اسفند ماه باشد.
شرکتها نبایستی سال مالی خودرا در طی دوره های مورد نظر تغییر دهند.
اطلاعات مالی مورد نیاز برای انجام پژوهش رادر دوره ی زمانی 1385 تا 1390 بطور کامل ارائه کرده باشند و سودده باشند.
جزو شرکتهای سرمایه گذاری، هلدینگها ، بانکها و موسسات مالی نباشند.
پس از جمع آوری اطلاعات از طریق روش کتابخانه ای با توجه به نمونه های انتخابی از شرکتها با مراجعه به صورتهای مالی ،یادداشتهای شرکتهای منتخب ،ترازنامه و صورت سودو زیان و جداول ارائه شده از طرف شرکتها و گزارشهای سازمان بورس و شبکه های اینترنتی و بانکهای اطلاعاتی آنها و همچنین نرم افزارهای رها اورد نوین و تدبیرپرداز استفاده خواهد شد.
1-9) تعریف واژه های کلیدیضریب ارزش افزوده فکری (IC) 1 : سرمایه فکری، مالكيت دانش، تجربه كاربردي، تكنولوژي سازماني، روابط با مشتري و مهارتهاي حرفهاي است كه براي سازمان جنبه رقابتي در بازار فراهم ميكند. اين سرمايهها شامل سه بخش اصلي است.(هیدر و دیگران،2003)2
کارایی سرمایه ارتباطی (CEE) 3 : شاخصی بر مبنای سرمایه ارتباطی است و سرمایه ارتباطی عبارت است از دانش به كارگرفته شده در كانالهاي بازاريابي و روابط مشتري يك سازمان.(بونیتس و دیگران،2000)4
کارایی سرمایه انسانی (HCE) 5 : شاخصی بر مبنای سرمایه انسانی است و سرمایه انسانی نیز شامل ذخيره دانش اعضاي يك سازمان ميباشد كه شامل شايستگيها و طرز فكرهاي كاركنان است.
کارایی سرمایه ساختاری (SCE) 6 : شاخصی بر مبنای سرمایه ساختاری است و سرمایه ساختاری نیز شامل همه مخازن دانش غير انساني در يك سازمان است كه شامل پايگاه دادهها، چارتهاي سازماني، فرآيندها، استراتژيها و… است كه به سازمان ارزشي فراتر از مواد آن ميدهد.
مدیریت سود: رفتار آگاهانه و اختیاری است که به منظور کاهش تغییرات سود با استفاده از ابزارهای حسابداری، توسط مدیریت صورت میگیرد.
1-10) ساختار کلی تحقیقفصل اول: شامل کلیات تحقیق است که در آن ضرورت و اهمیت تحقیق، اهداف و فرضیات پژوهش مطرح میشود.
فصل دوم: پژوهشگر با ارائه ادبیات موضوعی تحقیق و مفاهیم کلی توسعه سرمایه فکری و مدیریت سود بیان میشود که مباحث اصلی را برای تجزیه و تحلیل دادهها فراهم میآورد.
فصل سوم: در این فصل نیز روشها و تکنیکهای آماری برای تجزیه و تحلیل داده ها توضیح داده میشوند.
فصل چهارم: شامل تجزیه و تحلیل دادههای تحقیق، توصیف جامعه و آزمون فرضیات است.
فصل پنجم: بیان نتایج و پیشنهادات بر اساس یافتههای تحقیق نیز در پایان مطالب ارائه شده که امید است مجموعه فعالیتهایی که پژوهشگر در این تحقیق انجام داده است، مفید به فایده واقع گردد.
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه تحقیق
2-1) مقدمهدراكر1(1993) اندیشمند معروف مدیریت میگوید: ما در حال وارد شدن به یک جامعه دانش محور هستیم که در آن منابع اقتصادی اصلی، دیگر سرمایه بیشتر، منابع طبیعی و نیروی کار بیشتر و … نیست و منابع اقتصادی اصلی دانش خواهد بود. قرن 21، قرن اقتصاد دانش محور است. قبل از اقتصاد دانش محور، اقتصاد صنعتی حاکم بوده است. در این اقتصاد عوامل تولید ثروت اقتصادی، یکسری داراییهای فیزیکی و مشهود مانند زمین، نیروی کار، پول، ماشین‌آلات و … بوده است و از ترکیب این عوامل اقتصادی، ثروت تولید می‌شد. در این اقتصاد، استفاده از دانش، به عنوان یک عامل تولید، نقش کمی داشته است اما در اقتصاد دانش محور، دانش یا سرمایه فکری2 به عنوان یک عامل تولید ثروت در مقایسه با سایر داراییهای مشهود و فیزیکی، ارجحیت بیشتری پیدا می‌کند (بونیتس، 1998). در این اقتصاد، داراییهای فکری و بخصوص سرمایه‌های انسانی جزو مهم‌ترین داراییهای سازمانی محسوب می‌شوند و موفقیت بالقوه سازمانها ریشه در قابلیت‌های فکری آنها دارد تا داراییهای مشهود آنها (فلام هولدز و همکاران3،2002). با رشد اقتصاد دانش محور، بطور قابل ملاحظه‌ای شاهد این موضوع هستیم که داراییهای نامشهود4 شرکتها در مقایسه با سایر داراییهای مشهود، ‌‌عامل مهمی در حفظ و تحقق مزیت رقابتی پایدار آنها می‌باشند.(تایلز و دیگران،2002)5
گلدفينگر6(1994)، اقتصاد دانش محور را از سه بعد بررسی می‌کند :
بعد اول : تقاضایی برای مصنوعات نامشهود وجود دارد. (خدمات)
بعد دوم : داراییهای نامشهود بر عوامل تولید مسلط می‌شوند یعنی بیشتر عوامل تولید، از داراییهای نامشهود هستند و به عبارت دیگر داراییهای نامشهود در بین عوامل تولید، نقش بارزتر و بیشتری ایفا می‌کنند.
بعد سوم : قوانین جدیدی برای سازمان تجاری، رقابت و ارزشگذاری ظهور می‌کند.
در نتیجه محیط کسب و کار بطور شگفت‌انگیزی تغییر می‌کند. در کسب و کارها و اقتصاد قرن 21، بر روی اطلاعات، فناوري اطلاعات، تجارت الکترونیک، نرم‌افزارها و مارک‌ها و حق اختراع‌ها1، تحقیقات، نوآوری‌ها و … سرمایه‌گذاری می‌شود که همگی جزیی از داراییهای نامشهود و سرمایه‌های فکری و دانشی هستند تا جزو داراییهای مشهود(سیتارامانو دیگران، 2002)2.
در پارادایم صنعتی قدیم، شرکت‌ها تحت اصول اقتصاد کمیابی عمل می‌کردند. اقتصاد کمیابی بدین معناست که منابع و داراییهاي تحت سلطه و کنترل شرکت‌ها، محدود و کمیاب هستند و استفاده بیشتر از آنها، از ارزش آنها می‌کاهد ولی در عصر اقتصاد اطلاعاتی و دانش محور، این اصول صدق نمی‌کند. شرکتها در اقتصاد دانش محور تحت اصول اقتصاد فراوانی عمل می‌کنند اقتصاد فراوانی بدین معناست که منابع و داراییهاي در اختیار شرکت به میزان فراوانی وجود دارد. این نوع داراییها از نوع نامشهود هستند و بیشتر در افرادی قرار دارند که ما به آنها دسترسی داریم مثالی از موضوع فراوانی این نوع داراییها در اقتصاد دانش محور، فراوانی اطلاعات در اینترنت است(سالیوان و دیگران،2000)3 بطور خلاصه در اقتصاد دانش محور، مهمترین داراییها و عوامل تولید شرکت‌ها، نامشهود هستند که استفاده از آنها نه تنها از ارزش آنها نمی‌کاهد بلكه به ارزش آنها می‌افزاید. این نوع داراییهای نامشهود شامل دانش، سرمایه فکری و … هستند ولی در اقتصاد صنعتی مهمترین عوامل تولید، داراییهاي مشهود و فیزیکی هستند که استفاده از آنها، از ارزش آنها می‌کاهد و این داراییها شامل زمین، ماشین‌آلات، سرمایه‌های پولی و غیره است.
هدف از فصل حاضر، ارایه کلیات و مفاهیمی پیرامون سرمایه فکری و مدیریت سود و روشن ساختن رابطه بین سرمایه فکری و مدیریت سود است. براین اساس ابتدا مباحثی از سرمایه فکری ارائه می شود، در بخش دوم معیارهای ارزیابی مدیریت سود تشریح می شود. در بخش سوم به شواهدی از مطالعات و پژوهش های مشابه که در داخل و خارج از کشور انجام شده است می پردازد.

بخش اول : سرمایه فکری
2-2) سرمایه فکری
كندريك1(1990) که یکی از مشهورترین اقتصاددانان مطرح آمریکا است می‌گوید که در سال 1929، نسبت سرمایه‌های تجاری نامشهود به سرمایه‌های تجاری مشهود 30 به 70 بوده است ولی در سال 1990 این نسبت به میزان 63 به 37 رسیده است و همچنین لئو2 مطرح می‌سازد که فقط در حدود 10 تا 15 درصد کل ارزش بازاری شرکت‌ها از داراییهاي مشهود و فیزیکی است و داراییهای نامشهود در حدود 85 درصد کل ارزش بازاری شرکت‌ها را تشکیل می‌دهند که هنوز هیچ کاری در مورد اندازه‌گیری آنها صورت نگرفته است (سیثارامن و همکاران3، 2002). همچنین یکسری مطالعات انجام شده در سال 1999 در زمینه ترکیب داراییهاي هزاران شرکت غیرمالی در طی سال‌های 1978 تا 1998 نشان داد که رابطه بین داراییهای نامشهود و مشهود بطور قابل ملاحظه‌ای تغییر کرده است در سال 1978، نسبت داراییهاي مشهود و نامشهود 80 به 20 بوده ولی در سال‌ 1998، این نسبت تقریباً به 20 به 80 رسیده است. این تغییر قابل ملاحظه باعث ایجاد یکسری روش‌هایی برای محاسبه ثروت شرکت‌هایی شده است که مهمترین داراییهای آنها، داراییهای نامشهود بویژه فکری و دانشی بوده است (سالیوان و دیگران،2002).
در طی دهه گذشته، شركتها اهمیت مدیریت داراییهای نامشهود خود را درک کرده‌اند و توسعه مارک‌ها، روابط سهامداران، شهرت و فرهنگ سازمان‌ها را به عنوان مهمترین منابع مزیت پایدار تجاری خود در نظر گرفته‌اند. در این اقتصاد، توانایی خلق و استفاده از ارزش این داراییهای نامشهود، یک شایستگی اصلی را برای سازمان‌ها بوجود می‌آورد(کنان و دیگران، 2004)4. امروزه سازمان‌ها نیاز دارند تا بتوانند داراییهای خود را از نو و دوباره طبقه‌بندی کنند و باید این موضوع را درک کنند که چگونه این داراییها می‌توانند اهداف استراتژیک آنها را حمایت کنند و سهم آنها را به ارزش سازمان بصورت کمی درآورند و بتوانند این داراییهای خود را با داراییهای رقبای خود، مقایسه کنند. برای این منظور ‌بایستی ابتدا طبقه‌بندی جدیدی از داراییهای سازمانی را در این عصر ارائه کنیم (تایلز و دیگران، 2002).
نمودار 2-1) مدل طبقه‌بندی داراییهای یک شرکت
25654066040دارایی یک شرکت
سیستم‌های اطلاعاتی
فرهنگ
فرایندهای مدیریتی
وفاداری مشتری
کانال‌های توزیع
شراکتها
داده‌های مشتری
مشهود
مالی
در ترازنامه منعکس می‌شوند
نامشهود
سایر داراییهاي نامشهود تحت عنوان سرمایه‌های فکری
دانش فنی
و فاداری به سازمان
انگیزش کارکنان
رضایت کارکنان
حق امتیازها
کپی رایت‌ها
گواهی‌نامه‌ها
فرانشیزها
مارک‌ها
علایم تجاری
مالکیت یا دارایی معنوی
سرمایه سازمانی (ساختاری)
سرمایه انسانی
سرمایه مشتری
00دارایی یک شرکت
سیستم‌های اطلاعاتی
فرهنگ
فرایندهای مدیریتی
وفاداری مشتری
کانال‌های توزیع
شراکتها
داده‌های مشتری
مشهود
مالی
در ترازنامه منعکس می‌شوند
نامشهود
سایر داراییهاي نامشهود تحت عنوان سرمایه‌های فکری
دانش فنی
و فاداری به سازمان
انگیزش کارکنان
رضایت کارکنان
حق امتیازها
کپی رایت‌ها
گواهی‌نامه‌ها
فرانشیزها
مارک‌ها
علایم تجاری
مالکیت یا دارایی معنوی
سرمایه سازمانی (ساختاری)
سرمایه انسانی
سرمایه مشتری

در ترازنامه منعکس نمی‌شوند و فقط برخی از مالکیتهای معنوی منعکس می‌شوند. .منبع: (Tayles et al., 2002)
بي شك این داراییهای نامشهود دارای ارزش هستند چون وقتی شرکت‌‌ها فروخته می‌شوند، بخشی از ارزش آنها بصورت سرقفلی1 نامگذاری ميشود. بر طبق نظر هوريب2، سرقفلی تفاوت بین ارزش واقعی (بازاری) شرکت و ارزش دفتری آن است(بونیتز و دیگران،2000)3.
تا قبل از سال 1980، مهمترین عامل تعیینکننده برای درک مزیت رقابتی شرکت‌ها، ساختار صنعت و بطور کلی محیط تجاری بوده است و شرکت‌ها بیشتر توجه خود را به محیط سازمانی خود مبذول می‌داشتند تا به درون سازمان. در این روزگار، نقش مدیریت، پیدا کردن راه‌ها و روش‌هایی بود که کالاها و بازارها را با هم ترکیب کنند و سازمانها بیشتر بر روی منابع محیطی که عمدتاً مشهود بوده است متکی بوده‌اند. اما بعد از سال 1980، عامل تعیین کننده‌ دیگری مطرح شد و آن هم نحوه استفاده از منابعی بود که غیر قابل تقلید، غیر قابل انتقال، نادر و بادوام بودند و برای مشتریان ایجاد ارزش می‌کردند و مزیت رقابتی سازمان‌ها در گرو این منابع بود. این منابع و داراییها عمدتاً نامشهود بویژه انسانی بودند و این منابع در داخل سازمانها قرار داشتند. این امر باعث شد که سازمانها توجه خود را به درون سازمان‌ها و سرمایه‌های فکری خود جلب کنند تا به محیط سازمان خود. در این جا تمرکز سازمانها روی منابع و جنبه‌های داخلی از شرکت‌ها بود که در محیط یافت نمی‌شد. این منابع با نام‌های مختلفی همچون حافظه سازمانی، منابع نامشهود، داراییهای استراتژیک، قابلیت‌های اصلی1، شایستگی‌های اصلی2 و داراییهای غیرقابل مشاهده و داراییهای دانش محور و … مطرح شد. با تمرکز بیشتر سازمان‌ها روی تعریف این منابع، این موضوع آشکار شد که این داراییها، بیشتر مبتنی بر دانش و اطلاعات هستند و می‌توانند شامل هر چیزی از قبیل وفاداری مشتری تا مهارت‌های تکنولوژیکی یا سرقفلی داخلی باشند و باید این نکته را خاطرنشان سازیم که این منابع و داراییهاي نامشهود دارای اثر مهمی بر فرایندهای نوآوری سازمانی هستند (سانچز و دیگران، 2000)3. در پایان باید گفت که شرکت‌ها نه تنها نیاز دارند تا دارایی‌هاي نامشهود خود را شناسایی، اندازه‌گیری و مدیریت کنند بلکه باید همواره سعی کنند تا این داراییهای نامشهود را بطور مستمر، ارتقا و بهبود بخشند. سازمانهایی که نتوانند داراییهاي دانشی خود را بطور مستمر ارتقا دهند بقاء خود را با خطر از دست دادن و فنای خود مبادله خواهند کرد(بونیتز،1998)4 .
2-2-1) مبانی نظری و سیر تاریخی سرمایه فکری
سرمایه فکری اولین بار در سال 1962 توسط فریتز مچلاپ مطرح شد پس از آن در سال 1969 جان کنت گالبرایت اصطلاح سرمایه فکری را به کار برد در اوايل دهه 1980 ایده عمومی ارزش ناملموس (که اغلب ”سرقفلی“ نامیده میشد) را ایتامی مطرح کرد. در اواسط دهه 1980 انقلاب اطلاعات شكل گرفت و شكاف بين ارزش دفتري و ارزش بازار به طور چشمگيري براي بسياري از شركتها افزايش یافت. درهمين حين، كتابي پيرامون استخراج ارزش از نوآوري توسط آقاي تيس انتشاريافت.
در سال 1979، حسابداری سوئدی به نام کارال اریک اسویبی5 که بعدها به عنوان یکی از بنیانگذاران علم مدیریت دانش معرفی شد، با پرسشی بزرگ روبرو گردید. دفاتر حسابداری (ارزش دفتری) یکی از شعبههای معروف سازمانی که او در آنجا کار میکرد تنها، یک کرون ارزش را نشان میداد، در حالی که ارزش واقعی سازمان به مراتب بیش از اینها بود. در این هنگام وی متوجه شد که ترازنامه مالی شرکت او، تنها ارزش دارایی فیزیکی آن را که شامل چند میز و ماشین تحریر بود نمایش میدهد و ارزش واقعی سازمان به شایستگی کارکنان سازمان و چیزی را که جمع کارمندان سازمان به عنوان یک دفتر و مغز جمعی تشکیل می دادند، وابسته است. اسویبی و دیگران، این یافته را با نام دارایی فکری و دارایی ناملموس معرفی کردند و آن را در کنار داراییهای ملموس قرار دادند. به این ترتیب تعداد نوشتهها، سمینارها و … در این زمینه رشد کرد و موضوع بطور جدی در دستور کار دانشمندان علم مدیریت و مدیران سازمانهای بزرگ قرار گرفت.
در اقتصاد جدید، تبادل دانش و اطلاعات، بیش از محصولات و خدمات موجب اعتلای سازمانها شده است به گونهای که با بررسی شرکتهای با رشد سریع در مییابیم که 50% آنها به تجارت دانش کارکنان خود پرداختهاند. بنابراین با چنین روندی تعیین معیار و اصولی برای ارزشگذاری دانش به عنوان یک دارایی مهم و کلیدی، از اهمیت ویژهای برخوردار شده است.
در اواخر دهه 1980 آغاز نخستين تلاشها براي نوشتن و تدوين صورت حساب هايي كه سرمايه هاي فكري را اندازه گيري مي كنند (اسويبي، 1988 ) شکل گرفت و در این رابطه کتاب «ارتباط گم شده و سقوط مديريت حسابدار ي» توسط آ قايان جانسون و كاپلان انتشار یافت. همچنين كتاب «مديريت داراييهاي دانشي» (قرن 21) توسط آقاي آميدن منتشر شد.
در سال 1990 شرکت اسكانديا آقاي ليف ادوينسون را به عنوان «مدير سرمايه هاي فكري» خود منصوب کرد. اولين باري است كه نقش مديريت سرمايه هاي فكري با تخصيص يك پست رسمي، در سازمان مشروعيت مي يابد. كاپلان و نورتن ( 1992) مفهوم و رويكرد كارت امتيازي متوازن را معرفي کردند . اين رويكرد مبتني بر اين فرض است كه آنچه را كه شما اندازه گيري مي كنيد همان چيزي است كه شما به دست مي آوريد. همچنین كتاب «سازمان هوشمند» نیز توسط آقاي كوئين انتشار يافت.
ونوكا و تاكيشي در سال 1995 کار بسيار با ارزششان را دربارة ”سازمان دانش آفرین“ معرفی کردند . اگر چه تمركز اين كتاب بر دانش است ، با وجود اين، تمايز بين دانش و سرما ية فكري در آن بسيار ظريف عنوان شده است
در سال 1994 ابزار شبيه سازي سلمي به نام تانگو روانه بازار شد. تانگو اولين محصول پرفروش است كه در آموزش مديران دربارة اهميت عوامل نامشهود، به كار مي آيد. همچنين در سال ( 1994 ) ضميمه اي براي گزارش سالانة شركت اسكانديا تهيه شد كه موجودي سرمايه هاي فكري آن ر ا نشان مي داد. گزارش سرمايه هاي فكري، علاقة زيادي ايجاد کرد و در شركتهايي كه به دنبال پيروي از پيشگامي اسكانديا هستند. براي «مميزي دانش» رويداد قابل توجه ديگري كه در سال (1995) اتفاق افتاد، زماني است كه سلمي از ارزيابي جامع از وضعيت سرمايه هاي فكري شركت استفاده كرد. صاحب نظران نهضت سرماية فكري، كتابهاي پرفروشي را دربارة موضوع منتشر کردند (كاپلان و نورتون، 1996 ادوينسون و مالون،1997 ؛ اسويبي، 1997). با اين حا ل، كار ادوينسون و مالون بويژه دربارة فرآيند و چگونگي اندازه گيري سرمايه هاي فكري به مراتب بيشتر استفاده شد. سرمايه هاي فكري، موضوع مورد پسند بسياري از محققان و كنفرانس هاي علمي، مقاله ها و نشريه هاي مختلف قرار ميگيرد. تعداد زيادي پروژه از جمله پروژ ههاي مرتيوم، دانمارك و استكهلم، در سطح وسيع انجام گرفت.
اوایل دهه 2000 اولين مجلة معتبر علمي با عنوان «سرمايه هاي فكري» انتشار يافت. اولين استانداردهاي حسابداري «سرمايه هاي فكري» را دولت دانمارك منتشر كرد. چشم انداز سرمايه هاي فكري به همراه كميتة سرمايه هاي فكري در شركت اسكانديا تعيين و تشكيل شد.
اتحادية اروپا، اولين گزارش سرمايه هاي فكري خود را منتشر کرد و کتاب «ثروت نامشهود» را موسسة بروكينگ به چاپ رسانید در آن سالها گزارش سرمايه هاي فكري مراكز اتريش منتشر ميشود و کتاب «مديريت، اندازه گيري و گزارش دهي داراييهاي نامشهود» به همراه حجم گسترده اي كتب و مقاله ها، پيرامون مديريت سرمايه هاي فكري به چاپ مي رسد. تعداد بسياري پروژه در راستاي مديريت و اندازه گيري سرمايه هاي فكري در سازمانهاي مختلف، تعريف و انجام شده و درحال حاضر نيز درحال پيگيري است. جدول زمانی زیر مهمترین رویدادها و وقایع حساس در بحث سرمایه فکری را نشان می دهد :
جدول شماره 2-1- جدول زمانی مهمترین رویدادها و وقایع حساس سرمايه فكري
دوره پیشرفت زمانی و وقایع حساس سرمايه فكري
اوایل دهه 1980 مفهوم کلی و عمومی ارزش نامشهود که اغلب تحت عنوان سرقفلی شناخته ميشود مطرح گرديد. (1980)
تأسیس کمپانی تحقیقات تجاری بر ارزش های فکری توسط .Hall(1981)
اواسط دهه 1980 ارائه ترازنامه نامشهود توسط Sveiby. (1986)
اواخر دهه 1980 اولین کوشش‌ها و تلاش‌ها بوسیله مشاوران سازمانی برای ساختن حساب‌ها و صورت‌های سرمايه فكري آغاز شد (Sveiby, 1988).
تلاش‌هایی در زمینه اندازه‌گیری سرمايه فكري شروع شد. (1988)
اوایل دهه 1990 برای اولین بار نقش مدیریت سرمايه فكري ظهور کرد و اولین شرکت با عملکرد سنجش سرمایه فکری توسط Edvinsson تحت نام موسسة Skandia AFS تأسيس شد. (1991)
Kaplan & Norton مفهوم كارت امتيازي متوازن(BSC)1 را برای سنجش سرمایه فکری مطرح کردند. (1992)
اواسط دهه 1990 مقاله ” سرمایه فکری ” توسط Stewart در مجله فورچون تأليف شد. (1994)
تشكيل انجمن سرمايه فكري توسطSullivan, Petrash, Edvinsson . (1994)
گزارش سالانه Skandia با تمرکز بر ارزیابی ذخیره سرمايه فكري شرکت Skandia توسط Edvinsson ارائه گردید. (1995)
تألیف کتاب ” سرمایه فکری ” توسط Edvinsson & Malone. (1997)
تألیف کتاب ” سرمایه فکری ” توسط Stewart. (1997)
اواخر دهه 1990 تألیف کتاب ” سودآوری از سرمایه فکری ” توسط Sullivan. (1998)
تألیف مقاله ” اندازهگیری عملکرد برای افزایش سرمایه فکری ” توسط Knight. (1999)
اوایل دهه 2000 کنفرانس بین المللی سرمایههای فکری در آمستردام هلند. (2000)
تألیف مقاله ” چشم اندازی بر سرمایه فکری و سرمایه ناملموس ” توسط Edvinsson. (2000)
تألیف مقاله ” روشهای جدید سرمایه فکری، ارزیابی و حسابداری ناملموس ” توسط Stanfield. (2000)
تألیف مقاله “سرمایه فکری، منبعی استراتژیک” توسط Bollinger و دیگران. (2001)
اواسط دهه 2000 تألیف کتاب ” ایجاد مفهوم طراحی سرمایه فکری، روشی برای ارزیابی داراییهای ناملموس” توسط Daniel Andriessen. (2004)
تألیف کتاب ” چشم اندازی بر چند وجهی سرمایه فکری داخلی، مدیریت، ارزیابی و گزارش دهی ” توسط Bernard Marr. (2005)
تألیف کتاب ” سرمایه فکری در سطح سازمانی، شهری و ملی ” توسط Edvinsson و دیگران. (2005)
(Petty and Guthrie, 2000) منبع :
2-2-2) تعریف سرمایه فکری
به راستی سرمایه فکری چیست و علت توجه و تمرکز سازمانها برای شناسایی و اندازه گیری آن به چه علت است ؟
آیا ترازنامه می تواند ارزش واقعی یک شرکت یا سازمان را مشخص نماید ؟ آیا جایگاهی در ادبیات گزارشات مالی در خصوص حلقه اصلی خلق ارزش یعنی منابع انسانی وجود دارد ؟
یکی از عوامل مهم در الگوی رقابتی شرکتها استفاده و تربیت نیروهای متخصص، استفاده از دانش و تکنولوژی روز در صنعت می باشد، لذا عامل تبدیل منابع به حداکثر ارزش همان حلقه ارزش آفرین در سازمانهاست. ادبیات حسابداری این مفهوم را به عنوان سرمایه فکری می شناسد. سنجش کمی سرمایه فکری سازمانها به معنای میزان منابع ارزش آفرین در سازمان است و این خود نشاندهنده ارزش سازمان می باشد لذا ضرورت اندازه گیری سرمایه فکری برای سازمان و گزارشگری آن برای ذینفعان بر اندیشمندان عرصه مالی پوشیده نیست. در مورد سرمایه فکری، تعریف مشترکی وجود ندارد و پژوهشگران تعاریف گوناگونی ارائه دادهاند، که در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهد شد:
سرمايه فكري، دانش، اطلاعات، اموال دانشي و تجربياتي است که با بکارگيري آنها ميتوان توليد ثروت نمود. اين سرمايه جمع نيروهاي فکريست، از اينرو شناسايي آن دشوار و بکارگيري مؤثر آن دشوارتر است.(استوارت، 1997)1
سرمايه فكري، زباني است جهت فکر کردن، صحبت کردن و انجام اقداماتي که به محرکهاي درآمد آتي سازمان مربوط مي‌شوند که شامل روابط با مشتريان و شرکا، تلاشهاي نوآوري، زيرساختار سازماني و دانش و مهارتهاي کارکنان سازمان است. به عنوان يک مفهوم، سرمايه فكري با تکنيکهايي همراه است که مديران را در جهت تقويت مديريت توانمندتر مي‌سازد.(رز و دیگران،1997)2
سرمايه فكري پنهان است ولي پس از كشف شدن و بكارگيري آن، منابع جديدي براي سازمان به ارمغان خواهد آمد كه موجب افزايش توان رقابتي و پيروزي خواهد شد. (بونیتز، 1996)
سرمايه فكري واژه‌اي است كه به تركيبي از دارايي نامشهود بازار، اموال فكري، انساني و زيرساختار اطلاق مي شود كه سازمان را جهت انجام وظايفش ياري مي رسانند.(بروکینگ، 1997)3
سرمايه فكري شامل همه داراييها و فرآيندهايي است كه به شكل مرسوم در ترازنامه سازمان مورد توجه قرار نميگيرند. همچنين همه داراييهاي نامشهود (نظير نشان‌هاي تجاري) و جمع دانش همه اعضاي سازمان و تغيير شكل عملي دانش آنها را شامل ميشود. (رز و دیگران، 1997)
سرمايه فكري شامل مواد هوشمند، دانش، اطلاعات، اموال فكري و تجربه‌هايي است كه با بكارگيري آنها ميتوان تولید ثروت نمود. در نهايت سرمايه فكري، خرد جمعي يا مجموعه‌اي از دانشهاي مفيد در نظر گرفته ميشود.(استوارت،1197)
سرمايه فكري، پيگيري و استفاده موثر از دانش(محصول نهايي) در تقابل با اطلاعات و مواد خام است.(بونیتز، 1998)
سرمايه فكري به عنوان يك المان از ارزش بازاري سازمان در نظر گرفته‌ ميشود.(الویت و دیگران، 1999)
سرمایه فکری یک موجودیت پیچیده و گریزان است اما زمانیکه کشف شود و مورد استفاده قرار گیرد سازمان را قادر میسازد تا با یک منبع جدید در محیط رقابت کند.(بونیتز، 1996)
سرمایه فکری به مجموعه منحصر بفردی از منابع مشهود و نامشهود شرکت اطلاق میشود. (گوپتا و دیگران،2001)
سرمایه فکری یک ماده فکری است که جمعآوری و شکلبندی شده و برای تولید داراییهایی با ارزش بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد.(کلین و دیگران ، 1994)
سرمایه فکری مجموعهای از اطلاعات و دانش کاربردی برای خلق یک ارزش در سازمان است. (ادوینسون و دیگران، 1997)
سرمایه فکری دانش سازمانی وسیع و گسترده ای است که برای هر شرکت منحصر بفرد است و به شرکت اجازه میدهد تا بطور پیوسته خود را با شرایط در حال تغییر و تحول انطباق دهد. (موریسن، 1998)
سرمایه فکری جریان دانش در درون شرکت ها است. (دایرکس و کول، 1989)
سرمایه فکری مجموعهای از داراییهای دانش محور است که به یک سازمان اختصاص دارند و در زمره ویژگیهای یک سازمان محسوب میشوند و از طریق افزودن ارزش به ذینفعان کلیدی سازمان، به طور قابل ملاحظهای به بهبود وضعیت رقابتی سازمان منجر میشوند(مر، 2004).
سرمایه فکری اصطلاحی برای ترکیب دارایی ناملموس بازار، دارايی فکری، دارایی انسانی و دارايی ساختاری است که سازمان را برای انجام فعالیتهایش توانمند میسازند(بروکینگ و دیگران1، 2001).
سرمایه فکری جمع همه چیزهایی است که افراد سازمان میدانند و برای سازمان در بازار، مزیت رقابتی ایجاد می کند(استوارت، 1991).
سرمایه فکری دانشی است که قابل تبدیل شدن به ارزش باشد.(ادوینسون2،1991)
بنابراین از دید حسابداری دارایی های فکری مانند حق اختراع یا اموال فکری دارای مانده ی بدهکار است در حالی که سرمایه فکری جمع ثروت بنگاه است که در دارایی فکری سرمایه گذاری شده است ودارای مانده ی بستانکار است (ویدا مجتهد زاده، 1381).
در پایان بايد گفت که پیدایش اقتصاد دانش محور باعث افزایش اهميت سرمايه فكري به عنوان یک موضوع تحقیقاتی شده است. اکنون زمان مناسبي برای انجام تحقيقات در زمينه سرمايه فكري است. امروزه جامعه محققان سرمايه فكري در جایگاه مهمی قرار دارند. این محققان از سال‌ها پیش نبرد و مبارزه‌ای را برای قبولاندن اهمیت سرمايه فكري آغاز نموده و سمینارها و مقالات و کتب زیادی را در این زمینه ارائه کرده‌اند و بیشتر تلاش‌های صورت گرفته در زمینه توسعه چارچوب سرمايه فكري بوده است. اکنون این ضرورت بوجود آمده است که آنها بر روی اندازه‌گیری و مدیریت و افشاء آن تمرکز کنند. باید گفت که موضوع علم سرمايه فكري یک موضوع بین رشته‌ای است و در بر گیرنده علوم مختلفي مانند حسابداری، مدیریت دانش، اقتصاد و مدیریت منابع انسانی و… است. هر چند امروزه این اعتقاد وجود دارد که مطالعه سرمايه فكري بیشتر به عنوان یک هنر توصیف می‌شود تا یک علم و در بر گیرنده عوامل روانی و خلاقیت است و بیشتر شامل ادغامی از مطالعات رفتاری (رفتارهای مشتری و سازمانی) است (لیم ودیگران3، 2004).
2-2-3) انواع طبقه بندی اجزای سرمایه فکری
در زمینه طبقهبندی اجزاء سرمایه فکری تاکنون مدلهای زیادی ارائه شده است. در ادامه این طبقهبندیها را با نام محققان آنها ذکر میکنیم و به شرح اجزای این طبقه بندی ها می پردازیم ولی باید توجه کرد که همانند تعریف سرمایه فکری، هنوز یک طبقه بندی جهانشمول درباره اجزای سرمایه فکری وجود ندارد.
طبقه بندی Bontis در سال 1998 و 2000
طبقه بندی Stewart در سال 1997
طبقه بندی Goran Roos در سال 1997
طبقه بندی Amie Brooking
طبقه بندی Sveiby در سال 1997
طبقه بندی Eustace و همکارانش
طبقه بندی Edvinsson و Malone
طبقه بندی Chen و همکارانش
طبقه بندی Hannas و Lowendahl
طبقه بندی Petty و Guthire
طبقه بندی سازمان برای همکاری و توسعه اقتصادی
طبقه بندی Lim و Dallimore در سال 2004
طبقه بندی Norton و Kaplan در سال 1992
و سایر طبقه بندیهای دیگر که ارائه شده
بونتیس1 (1998) ابتدا به سه نوع سرمایه انسانی، ساختاری و مشتری اشاره کرد و در سال 2000 طبقه بندی خود را بصورت سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری، سرمایه ارتباطی 2 و دارایی یا مالکیت معنوی تغییر داد. منظور از سرمایه انسانی سطح دانش فردی است که کارکنان یک سازمان دارای آن میباشند که این دانش معمولاً بصورت ضمنی میباشد. منظور از سرمایه ساختاری کلیه داراییهای غیرانسانی یا قابلیتهای سازمانی3 است که برای برآورده کردن نیازهای بازار مورد استفاده قرار میگیرد و منظور از سرمایه ارتباطی کلیه دانش به كار گرفته شده در روابط یک سازمان با محیط خود شامل مشتریان، عرضه کنندگان، مجامع علمی و غیره است که به عقیده ایشان مهمترین جزء یک سرمایه فکری، سرمایه مشتری است بخاطر اینکه موفقیت یک سازمان در گرو سرمایه مشتری آن است و منظور از مالکیت معنوی، آن قسمت از داراییهای نامشهود است که بر اساس قانون، مورد حمایت و شناسایی قرار گرفته است مانند کپی رایت، حق اختراع و حق امتیاز(بونیتس و همکاران1 ، 1998)
490220043180رديف اول
00رديف اول
915670107950سرمايه فكري
سرمايه انساني
سرمايه ساختاري
سرمايه مشتري
00سرمايه فكري
سرمايه انساني
سرمايه ساختاري
سرمايه مشتري

روابط بازار رویههای سازمانی فکر یا هوش انسانی از نظر اصل یا ماهيت
در درون روابط سازمان با خارج از سازمان قرار دارد. در درون روابط سازمانی قرار دارد در درون ذهن افراد قرار دارد از نظر حیطه
مدت پایداری کارایی و قابلیت دستیابی مناسب بودن حجم آن از نظر پارامترهای اندازه‌گیری
بالاترین سطح از لحاظ مشکل و بدون کدگذاری متوسط بالا از نظر مشکل بودن کدگذاری
4964430167005رديف دوم
00رديف دوم

نمودار شماره 2-2- مفهوم‌سازی سرمایه فکری از سوی بونتيسمنبع: (Bontis,1998)
همچنین بونتیس به وجود یک سری روابط متقابل میان اجزای سرمایه فکری معتقد است، به این صورت که حتی اگر یک سازمان دارای سرمایه انسانی مناسبی باشد ولی دارای یک سرمایه ساختاری مناسب نباشد، نمیتواند از دانش افراد خود استفاده کند و به تبع آن نمیتواند به سرمایه مشتری خود، پاسخ مناسبی دهد (بونیتس و دیگران، 2000).
استوارت (1997) طبقه بندی خود را بصورت سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری، سرمایه مشتری ارائه کرد. در این طبقه بندی، سرمایه انسانی در واقع کارکنان یک سازمان است که مهمترین دارایی یک سازمان است و منظور از سرمایه ساختاری دانش قرار گرفته شده در فناوری اطلاعات و همه حق امتیازها و طرح و مارکهای تجاری است و منظور از سرمایه مشتری، اطلاعات مربوط به بازار است که برای جذب و حفظ مشتریان، بکار گرفته می شود. این طبقهبندی تا حدودی با طبقه بندی اولیه بونتیس مشابه است.(استورات، 1997)
روس و همکارانش (1997) نیز سرمایه فکری را به سه سرمایه انسانی شامل شایستگی، طرز فکر و چابکی یا زیرکی فکری 1 و سرمایه ساختاری شامل همه ساختارها و فرآیندها و مالکیت معنوی سازمانی و داراییهای فرهنگی و سرمایه ارتباطی شامل روابط با ذینفعان داخلی و خارجی یک شرکت تقسیم میکند. ولی بعداً روس یک جزء سرمایه دیگر بنام سرمایه بهبود و بازسازی2 را به طبقهبندی خود افزود، که این سرمایه آخر شامل حق اختراعهای جدید و تلاشهای آموزشی است.
بروكینگ3در طبقهبندی خود به داراییهای انسان محور4و داراییهای زیر ساختاری و مالکیت معنوی و داراییهای بازار اشاره کرده است. منظور از داراییهای انسان محور، مهارتها، تواناییها و تخصص و توانایی حل مشکل و سبکهای رهبری است. منظور از داراییهای زیر ساختاری، همه تکنولوژیها، فرآیندها و متدولوژیهایی است که یک سازمان را قادر به فعالیت میسازد. منظور از مالکیت معنوی حق امتیاز و علایم یا مارکهای تجاری و دانش فنی است و منظور از داراییهای بازار، برندها، مشتریان، وفاداری مشتریان و کانال های توزیع است(بونیتس و همکارن، 2000)
اسویبی (1997) طبقه بندی خود را بصورت ساختار داخلی، ساختار خارجی و شایستگی کارکنان ارائه کرده است. این طبقه بندی، به نام طبقه بندی ناظر دارایی نامشهود5معروف است. منظور از شایستگی کارکنان، همان سرمایه انسانی مطرح شده در طبقه بندیهای قبلی است. منظور از ساختار داخلی، سرمایه ساختاری یا سازمانی و منظور از ساختار خارجی، سرمایه مشتری یا ارتباطی است. البته باید توجه داشت که اسویبی چهار حوزه کلیدی را، در سه جزء خود قرار داد، که عبارتند از رشد و کارایی، پایداری و بازسازی. و براساس این چارچوب یک سری شاخص استخراج کرد. شکل این طبقه بندی بصورت زیر است.( اسویبی، 1997)6
91440047625ارزشهاي بازاري
00ارزشهاي بازاري
-358775355600ارزش دفتري خالص داراييهای مشهود
00ارزش دفتري خالص داراييهای مشهود
3072765330200داراييهاي نامشهود
00داراييهاي نامشهود

266700020383500-5715029972000
4444365210185شایستگی فردی
00شایستگی فردی
3371215191135ساختار داخلی
00ساختار داخلی
2113915170815ساختار خارجی
00ساختار خارجی
161925146050رشد
00رشد

2200275362585رشد
00رشد
4600575410210رشد
00رشد
3467100410210رشد
00رشد
44443651066800033712151066800021139156731000067310بازسازی
00بازسازی

4495800319405بازسازی
00بازسازی
3257550391795بازسازی
00بازسازی
2215515319405بازسازی
00بازسازی
020320کارآیی
00کارآیی

4600575327660کارآیی
00کارآیی
3467100327660کارآیی
00کارآیی
2200275327660کارآیی
00کارآیی
8572526035پایداری/ ریسک
00پایداری/ ریسک

4444365302260پایداری/ ریسک
00پایداری/ ریسک
3362325302260پایداری/ ریسک
00پایداری/ ریسک
2124075302260پایداری/ ریسک
00پایداری/ ریسک

نمودار شماره 2-3- طبقه بندي اسويبي از طريق چارچوب ناظر دارايي نامشهودمنبع : (Brennan et al., 2000)
منظور از شایستگی فردی، کارکنان، توانایی و ظرفیت آنها برای عمل کردن در موقعیتها و شرایط مختلف است و منظور از ساختار داخلی هم شامل فرهنگ رسمی و غیررسمی داخل سازمان و نیز شامل حق امتیازها، مفاهیم، مدلها و پایگاه دادهها و سیستمهای داخلی است و ساختار خارجی شامل روابط سازمان با مشتریان، عرضه کنندگان، شهرت و مارکهای تجاری است. به عقیده اسویبی، شایستگی فردی کارکنان (سرمایه انسانی) برای یک سازمان حیاتی است به اين دليل که بدون وجود آن، سازمان قادر به فعالیت نیست و این شایستگی شامل مهارتها، آموزش و تجربیات و غیره است(برنان و همکاران،2000 ).1
یوستک 2 و همکارانش، سرمایه فکری را به دو قسمت شامل کالاهای نامشهود و شایستگیهای نامشهود تقسیم میکنند که کالاهای نامشهود، داراییهایی هستند که میتوان آنها را خرید و فروش کرده و به نحو مناسب از آنها حفاظت و ذخیره کرد مانند کپی رایتها، علائم تجاری و طراحیها، دانش فنی و فرانشیزها. همچنین ایشان و همکارانش معتقد هستند که این کالاهای نامشهود را میتوان به شکل عینیتری1 ارزشگذاری کرد اما شایستگیهای نامشهود به عوامل متمایز و مشخصی از مزیت رقابتی اطلاق میشود که یک شرکت را از سایر رقبا، متمایز میکند که شامل شایستگیهای نوآوری، شایستگیهاي ساختاری، شایستگیهاي بازاری و منابع انسانی است.(سیثارمن و همکاران2، 2002)
طبقه بندی ادوینسون و مالونه (1997) این دو نفر در طرح ارزش اسکاندیاي 3 خود، سرمایه فکری را در دو جزء سرمایه انسانی و سرمایه ساختاری ارائه کردهاند که شکل آن بصورت زیر است :
نمودار شماره 2-4- طرح ارزش اسکاندیامنبع : (کنان و دیگران،2004)4
در این طبقهبندی، ادوینسون و مالونه، سرمایه مشتری را در زمره سرمایه ساختاری قرار دادهاند که در بیشتر طبقهبندیهاي دیگر این کار صورت نگرفته بود و برای سرمایه ساختاری دو سرمایه سازمانی و مشتری را در نظر گرفتند و برای سرمایه سازمانی نیز دو سرمایه فرآیندی و نوآوری را مطرح کردند. در این طبقهبندی، سرمایه سازمانی شامل فلسفه سازمان، سیاستها و سیستمهایی برای استفاده از قابلیتهای سازمان است. سرمایه فرآیندی شامل تکنیکها و رویهها و برنامههایی است که پیاده میشوند و تحویل کالا و خدمات را ارتقاء میدهند و سرمایه نوآوری شامل مالکیت معنوی و داراییهای نامشهود دیگر است.(کنان و دیگران، 2004)
طبقه بندی چن و همکارانش (2004) آنها معتقد هستند که سرمایه فکری از چهار عنصر زیر تشکیل شده است:
1- سرمایه انسانی 2- سرمایه مشتری 3- سرمایه نوآوری 4- سرمایه ساختاری
ولی آنها معتقد هستند که این ساختار و اجزاء سرمایه فکری بسیار ضعیف و شکننده است مگر اینکه با یکسری روابط مستمر و بهم پیوسته حمایت شوند در واقع آنها بر روابط بین اجزاء سرمایه فکری تأکید بیشتری دارند تا بر اجزاء آن .(چن و دیگران، 2004)1
سرمايه مشتري
سرمايه نوآوري
سرمايه ساختاري
سرمايه انساني
سرمايه مشتري
سرمايه نوآوري
سرمايه ساختاري
سرمايه انساني

نمودار شماره 2-5- مدل چن و همکارانش از سرمایه فکری و روابط بین آنهادر این طبقهبندی چن و همکارانش، منظور از سرمایه انسانی که در واقع مبنا و اساس سرمایه فکری است، دانش، مهارتها و تواناییهاي کارکنان و طرز فکرهای کارکنان درباره کسب و کار است. از نظر آنها در واقع این سرمایه انسانی است که میتواند دانش را بوسیله تبدیل به سه جزء دیگر سرمایه یعنی سرمایه ساختاری، مشتری و نوآوری، به ارزش بازاری تبدیل کند و از طرف دیگر این سرمایه انسانی است که اشکال عملیاتی سه سرمایه دیگر را تعیین میکند.
بطور دقیقتر تعریف اجزای سرمایه فکری از نظر آقای چن و همکارانش به شرح زیر است:
1- سرمایه انسانی نمایانگر دانش ضمنی قرار گرفته در ذهن و افکار کارکنان است. سرمایه انسانی یک منبع مهم از نوآوری و بازآفرینی یک شرکت است و سرمایه انسانی بصورت ترکیبی از شایستگیها، طرز فکر و خلاقیت کارکنان تعریف می شود. شایستگی کارکنان در واقع بخش سختافزاری سرمایه فکری است که شامل دانش، مهارتها و استعدادهاي کارکنان است و منظور از دانش، دانش فنی و دانش دانشگاهی است و مهارتهاي کارکنان در واقع توانایی انجام وظایف و تکالیف عملی کارکنان است که از طریق تمرین حاصل میشود و برخی از آنها از طریق تحصیلات بدست میآید. طرز فکرها در واقع بخش نرمافزاری سرمایه فکری است که شامل انگیزه برای کار و رضایت از کار است و در واقع به عنوان پیش شرطی برای نمایش شایستگیهاي کارکنان در نظر گرفته میشود. خلاقیت کارکنان آنها را قادر میسازد تا از دانش خود استفاده کنند و بطور مستمر نوآوری داشته باشند و بنابراین عامل مهمی در گسترش و ایجاد سرمایه فکری یک شرکت است.
سرمایه ساختاری با سیستم و ساختارهاي یک موسسه سروکار دارد و در واقع روتینهای یک کسب و کار است. یک موسسه با سرمایه ساختاری قوی میتواند شرایط مساعد و مناسبی را برای استفاده و بهرهبرداری از سرمایه انسانی ایجاد کند و به سرمایه انسانی اجازه دهد تا از توان بالقوه خود نهایت استفاده را ببرد و بنابراین باعث افزایش سرمایه نوآوری و مشتری میشود. سرمایه ساختاری را میتوان بصورت فرهنگ، ساختار سازمانی، یادگیری سازمانی و فرآیندهای عملیاتی و سیستمهای اطلاعاتی تقسیم کرد. هر کدام از اجزاء سرمایه ساختاری میتوانند بر روی سه سرمایه دیگر و بخصوص سرمایه انسانی تأثیر بگذارند و متقابلاً از آنها تأثیر بپذیرند برای مثال یک فرهنگ قوی میتواند عامل مهمی در انگیزش کارکنان باشد. سرمایه نوآوری به ارائه ترکیب جدیدی از عوامل حیاتی و ضروری تولید در درون یک سیستم تولیدی اطلاق میشود. این سرمایه میتواند شامل محصولات جدید، تکنولوژی های جدید، بازار جدید و مواد جدید و ترکیب جدید باشد. با افزایش اهمیت دانش، سرمایه نوآوری به جزء مهمی از سرمایه فکری تبدیل میشود و این سرمایه میتواند به سه جزء موفقیتهای نوآوری، مکانیسمهای نوآوری و فرهنگ نوآوری تقسیم شود (چن و همکاران).
هود را به منابع ارتباطی1 و شایستگی 2 تقسیم کردند منظور از شایستگی، توانایی انجام یک وظیفه یا کار معین است که این شایستگی در دو سطح فردی شامل دانش، مهارت و استعداد و در سطح سازمانی شامل رویهها، تکنولوژی و پایگاه داده وجود دارد. منابع ارتباطی به شهرت یک سازمان و وفاداری مشتریان آن اطلاق میشود. بعداً لوواندال این طبقه بندی را قدری جزییتر کرد(برنان و دیگران، 2004).
1071880-92075منابع
نامشهود
مشهود
ارتباطی
شهرت
وفاداری
روابط
شایستگی مبتنی بر
اطلاعات
مهارتها
قابلیتها
استعدادها
00منابع
نامشهود
مشهود
ارتباطی
شهرت
وفاداری
روابط
شایستگی مبتنی بر
اطلاعات
مهارتها
قابلیتها
استعدادها

نمودار شماره 2-6- طبقه‌بندی اولیه توسط هاناس و لووندال9474208255نامشهود
مشهود
منابع
00نامشهود
مشهود
منابع

ارتباطي شايستگي
جمعي فردي جمعي فردي
شهرت
وفاداري
روابط شهرت
وفاداري
روابط پايگاه داده
قابليتها = مهارت + فرهنگ دانش
قابليتها = مهارت + استعداد
نمودار شماره 2-7- طبقه‌بندی لووندالمنبع : برنان و همکاران،20001.
پتی و گویتر (2000)2 طبقه بندی ارائه شده ناظر داراییهای نامشهود اسویبی را به شکل جدول زیر اصلاح کردند این دو نفر شاخصهاي مناسبی را به این چارچوب اضافه کردند.
جدول شماره 2-2- طبقه بندی پتی و گویترمالکیت معنوی شامل حق امتیاز، کپی رایت، علائم تجاری؛ سرمایههای زیرساختاری شامل فلسفه مدیریت، فرهنگ شرکت، سیستم اطلاعاتی و سیستم های شبکه سازی و روابط مالی سرمایه ساختاری (سازمانی) : ساختار درونی
مارکهای تجاری، مشتریان، وفاداری مشتریان، همکاریهای تجاری، توافقات مربوط به گواهینامهها، توافقات فرانشیزها و … سرمایه مشتری (ارتباطی) : ساختار بیرونی
دانش فنی – تحصیلات – دانش مرتبط با کار، شایستگی مرتبط با کار؛ روحیه کارآفرینی، تواناییهاي مربوط به نوآوری و اثرگذار بودن قابلیت تغییر یا انعطاف پذیری، شایستگی حرفهای سرمایه انسانی : شایستگی کارکنان
در واقع کار این دو، انطباق چارچوب ناظر داراییهای نامشهود اسویبی با چارچوب طبقهبندیهای متداول دیگر شامل سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری و سرمایه مشتری بوده است.
طبقه بندی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی به دو سرمایه انسانی و سازمانی (ساختاری) اشاره می کند و سرمایه فکری را بصورت ارزش اقتصادی این دارایی های نامشهود (سرمایه انسانی و سرمایه ساختاری) توصیف میکند. سرمایه سازمانی به اجزايي مانند مالکیت سیستمهای نرم افزاری، شبکههای توزیع و زنجیرههای عرضه اطلاق میشود و سرمایه انسانی شامل منابع انسانی درون سازمان و منابع انسانی خارج از سازمان است که منابع انسانی درون سازمان شامل کارکنان و منابع انسانی خارج از سازمان شامل مشتریان و عرضه کنندگان است(پتی و دیگران، 2000)
طبقه بندی لیم و دالیمور (2004)1 سرمایه فکری را از طریق ارتباط دادن آن با دو مفهوم دانش فنی مدیریت و دانش فنی بازاریابی، تشریح و طبقهبندی میکنند. شایستگی یک شرکت برای یک رویکرد مدیریت استراتژیک شامل سرمایه انسانی، سرمایه شرکتی2، سرمایه کارکردی3 و سرمایه تجاری 4 است و روابط یک شرکت برای رویکرد بازاریابی استراتژیک شامل سرمایه مشتری، سرمایه عرضهکننده 5، سرمایه همپیمانی 6 و سرمایه سرمایهگذار7 است. شکل این طبقهبندی در زیر ارائه گردیده است.

نوآوري
سرمايه فكري
مديريت دانش
بازاريابي استراتژيك
مديريت استراتژيك
سرمايه انساني
سرمايه شركتي
سرمايه تجاري
سرمايه سرمايهگذار
سرمايه همپيماني
سرمايه مشتري
سرمايه كاركردي
سرمايه عرضه كننده
نوآوري
سرمايه فكري
مديريت دانش
بازاريابي استراتژيك
مديريت استراتژيك
سرمايه انساني
سرمايه شركتي
سرمايه تجاري
سرمايه سرمايهگذار
سرمايه همپيماني
سرمايه مشتري
سرمايه كاركردي
سرمايه عرضه كننده

نمودار شماره2-8- طبقه بندی لیم و دالیمورمنبع : (لیم و دیگران،2004)1
طبقه بندی نورتون و کاپلان (1992)، نورتون و کاپلان کارت امتیازی متوازن خود را در سال 1992 ارائه کردند که این چارچوب ابتدا عملکرد یک سازمان را در چهار حوزه یا دیدگاه مشتری، فرآیند داخلی، رشد و یادگیری و مالی اندازهگیری میکرد. این چارچوب بیانگر یک مجموعه از روابط علی– معلولی میان معیارهای خروجی1و محرکهای عملکردی2 یک سازمان بود. این چارچوب میتوانست نتایج مالی و نامشهود یک سازمان را بطور همزمان کنترل و اندازهگیری کند. با نگاهی به این چارچوب، این نکته مشخص می شود که دیدگاه مشتری همان سرمایه مشتری و دیدگاه رشد و یادگیری همان سرمایه انسانی و دیدگاه فرآیندهای داخلی همان سرمایه ساختاری و دیدگاه مالی همان سرمایه مالی و مشهود است. این چارچوب به علت کاربرد در برنامهریزی استراتژیک، اندازهگیری عملکرد و داراییهای نامشهود از مقبولیت بسیاری برخوردار شده است(برنان ودیگران، 2000)
960120-338455دیدگاه مالی
استراتژی و
چشم انداز
ديدگاه
رشد و یادگیری
ديدگاه
فرآیندهای داخلی
ديدگاه
مشتری
00دیدگاه مالی
استراتژی و

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *