–103

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
دانشگاه علوم و فنون مازندران
پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد
رشته : مهندسی صنایع- گرایش مهندسی سیستم های اقتصادی و اجتماعی
عنوان :
برنامه ریزی تولید زنجیره تامین احتمالی چند دوره ای تحت شرایط عدم اطمینان تقاضا
استاد راهنما :
دکتر ایرج مهدوی
دکتر جواد رضاییان
استاد مشاور :
مهندس صابر شیری پور
دانشجو :
زهرا قلی زاده
تابستان 1392

تقدیم به
دو شمع همیشه فروزان زندگی ام
پدر بزرگوارم
که بسیار برایم زحمت کشید
ومادر مهربانم
که بسیار به من محبت کرد
با تقدیر و تشکر از :
استاد ارجمندم جناب آقای دکتر ایرج مهدوی و دکتر جواد رضاییان به پاس راهنماییهای ارزشمندشان.
و جناب آقای مهندس صابر شیری پور به پاس مشاورههای راهگشایشان.

چکیده
فناوری های موجود با شتاب به سوی تخصصی شدن و جهانی شدن پیش میرود. برای دوام در عرصه رقابت جهانی،تولیدکنندگان باید پاسخگوی تقاضای مصرفکنندگان در شرایط مختلف باشند.طراحی شبکه زنجیره تامین یک موضوع استراتژیک می باشد که به پیکربندی زنجیره تامین اشاره دارد و به عنوان مساله زیر ساختاری در مدیریت زنجیره تامین، اثرات دیرپای روی سایر تصمیمات تاکتیکی و عملیاتی شرکت دارد.
در این پایان نامه مساله طراحی شبکه زنجیره تامین چند محصولی و چند دوره ای مورد بررسی قرار گرفته است که هدف حداکثر کردن سود زنجیره می باشد در صورتی که قیمت تابع ای از تقاضا است و سپس مدل ریاضی با در نظر گرفتن عملیات خرید،تولید و توزیع در شبکه زنجیره تامین چند مرحله ای و چند محصولی ارائه شد. هم چنین برای آزمودن صحت و درستی مدل ارائه شده را با نرم افزار لینگو کدنویسی و حل شد. با توجه به پیچیدگی حل این مساله و NP-Hard بودن آن، روش فراابتکاری ژنتیک استفاده شده است و چندین مسائل در سایزهای مختلف حل شد و همگرایی الگوریتم مورد بررسی قرار گرفت و سپس مقایسه ای بین جواب حل لینگو و الگوریتم ژنتیگ قرار گرفته است و نشان داده ایم که این الگوریتم جوابهای قابل قبولی ارائه کرده و برای حل مسائل شبکه زنجیره تامین سه مرحله ای چند محصوله مناسب است.
کلید واژه : برنامه ریزی تولید، زنجیره تامین، عدم اطمینان، الگوریتم ژنتیک.

فهرست مطالب
فصل اول: مقدمه و کلیات تحقیق
1-1-مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….2
1-2-ضرورت انجام تحقیق……………………………………………………………………………………………………3
1-3-بیان مسئله……………………………………………………………………………………………………………………3
1-4- فرضیات مساله……………………………………………………………………………………………………………5
1-5-پرسش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..5
1-6-ساختار تحقیق…………………………………………………………………………………………………………….5
1-7-خلاصه فصل………………………………………………………………………………………………………………6
فصل دوم: ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………8
2-2-تعاریف مدیریت زنجیره تامین……………………………………………………………………………………….8
2-3-نیاز به مدیریت زنجیره تامین…………………………………………………………………………………………9
2-4-سیر تکاملی مدیریت زنجیره تامین………………………………………………………………………………..10
2-5- یکپارچه سازی زنجیره تامین………………………………………………………………………………………12
2-6- عوامل سوق دهنده سازمانها بسوی مدیریت زنجیره تامین………………………………………………13
2-7- عوامل موثر بر مدیریت زنجیره های تامین……………………………………………………………………15
2-8-فرآیندهای زنجیره تامین……………………………………………………………………………………………..16
2-9-قیمت گذاری و مدیریت قیمت……………………………………………………………………………………17
2-9-1-اهداف قیمت گذاری……………………………………………………………………………………………..18
2-9-2-عوامل‌ موثر بر قیمت‌گذاری‌……………………………………………………………………………………19
2-9-3-مراحل قیمت‌گذاری…………………………………………………………………..‌………………………….19
2-10-دسته بندی مساله زنجیره تامین با توجه به افق های زمانی……………………………………………21
2-11-مروری بر تحقیقات پیشین……………………………………………………………………………………….22
2-12- مساله زنجیره تامین تحت عدم قطعیت……………………………………………………………………..24
2-12-1- منابع عدم قطعیت در یک زنجیره تامین……………………………………………………………..25
2-12-2- روش های موجود جهت حل مدل های زنجیره تامین تحت عدم قطعیت……………….25
2-13- پژوهش های انجام شده در ارتباط با زنجیره تامین تحت عدم قطعیت………………………..26
2-14-مروری بر الگوریتم ژنتیک …………………………………………………………………………………….28
2-14-1-مقدمه …………………………………………………………………………………………………………….28
2-14-2-مکانیزم الگوریتم ژنتیک ……………………………………………………………………………………28
2-14-3-عملگرهای الگوریتم ژنتیک ……………………………………………………………………………….30
2-14-4-کد کردن………………………………………………………………………………………………………….33
2-14-5-ایجاد جمعیت اولیه……………………………………………………………………………………………34
2-14-6-تابع برازندگی ………………………………………………………………………………………………….35
2-14-7-انتخاب……………………………………………………………………………………………………………..36
2-14-8-ترکیب ……………………………………………………………………………………………………………..38
-9-14-2احتمال ترکیب …………………………………………………………………………………………………… 40
-10-14-2جهش……………………………………………………………………………………………………………… 40
-11-14-2استراتژی برخورد با محدودیت ها………………………………………………………………………..42
-12-14-2شرایط توقف الگوریتم………………………………………………………………………………………..42
2-15- خلاصه فصل…………………………………………………………………………………………………………43
فصل سوم : ارائه مدل ریاضی مساله و بیان روش حل
3-1-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………….45
3-2-شبکه زنجیره تامین چند مرحله ای…………………………………………………………………………….45
-3-3تئوری تعیین قیمت……………………………………………………………………………………………………47
-4-3قانون تقاضا…………………………………………………………………………………………………………….48
-1-4-3منحنی و معادله قیمت و تقاضا………………………………………………………………………………48
3-5-ارائه مدل ریاضی شبکه زنجیره تامین سه مرحله ای چند محصوله ………………………………..49
3-6- خطی سازی تابع غیر خطی……………………………………………………………………………………..54
3-7- تقاضای احتمالی…………………………………………………………………………………………………….55
3-9-خلاصه فصل…………………………………………………………………………………………………………..57
فصل چهارم : ارائه روش حل و تجزیه و تحلیل محاسباتی
4-1-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………..59
4-2-اعتبار سنجی مدل…………………………………………………………………………………………………….59
4-3-تشریح ساختار GA بکار گرفته شده…………………………………………………………………………..66
4-3-1-نحوه نمایش جوابها……………………………………………………………………………………………66
4-3-2-روش نمایش رشتهای…………………………………………………………………………………………….68
4-3-3-نحوه تولید جمعیت اولیه………………………………………………………………………………………..70
4-3-4-ارزیابی جوابها……………………………………………………………………………………………………70
4-3-5-مکانیزم انتخاب……………………………………………………………………………………………………….70
4-3-6-عملگرهای ژنتیک………………………………………………………………………………………………….71
4-3-7-تکرار الگوریتم………………………………………………………………………………………………………71
4-3-8-شرط توقف الگوریتم……………………………………………………………………………………………..72
4-4-ابعاد مدل ریاضی پیشنهادی و نتایج محاسباتی لینگو……………………………………………………….72
4-5-نتایج محاسباتی الگوریتم ژنتیک…………………………………………………………………………………..74
4-6-بررسی همگرایی الگوریتم ارائه شده…………………………………………………………………………….74
4-7-مقایسه نتایج بدست امده از حل با الگوریتم ژنتیک و لینگو……………………………………………..75
4-8-خلاصه فصل…………………………………………………………………………………………………………….77
فصل پنجم: نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات آتی
5-1-نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………….79
5-2-پیشنهادهای آتی……………………………………………………………………………………………………….79
فهرست منابع……………………………………………………………………………………………………………………81
فهرست جداول
جدول 4-1مقدار تقاضای محصول نهایی…………………………………………………………………………………59
جدول 4-2- هزینه تهیه، خرید ، و حمل مواد اولیه………………………………………………………………..60
جدول 4-3-هزینه تولید و حمل محصول از کارخانه به توزیع کننده……………………………………………60
جدول 4-4-هزینه نگهداری محصول در انبار توزیع کننده………………………………………………………….60
جدول 4-5-هزینه حمل محصول از توزیع کننده به خرده فروش………………………………………………..61
جدول4-6-ظرفیت تامین کننده برای مواد خام………………………………………………………………………….61
جدول 4-7-ظرفیت کارخانه برای تولید محصول………………………………………………………………………61
جدول4-8-ظرفیت توزیع کننده برای انبار محصول……………………………………………………………………61
جدول4-9-میزان استفاده هر واحد محصول از ماده اولیه…………………………………………………………….62
جدول4-10- مقدار مواد اولیه حمل شده از تامین کننده به تولید کننده…………………………………………63
جدول4-11- مقدار محصول حمل شده از کارخانه به توزیع کننده………………………………………………64
جدول4-12–مقدار محصول در انبار توزیع کننده………………………………………………………………….64
جدول4-13- مقدار محصول حمل شده از توزیع کننده به خرده فروش……………………………………….65
جدول4-14-مقدار محصول فروخته شده از مراکز خرده فروش…………………………………………………..66
جدول4-15-ابعاد مدل به ازای مقادیر مختلف و نتایج محاسباتی لینگو…………………………………………73
جدول 4-16-مقادیر پارامترهای الگوریتم ژنتیک……………………………………………………………………….74
جدول4-17-نماد‌‌های به کار رفته برای مقایسه الگوریتم……………………………………………………………..75
جدول4-18- مقایسه جواب الگوریتم ژنتیک با لینگو…………………………………………………………………76

فهرست اشکال
شکل1-1- نمایی از یک شبکه زنجیره تامین……………………………………………………………………………4
شکل 2-1- نمایی از یک زنجیره تامین……………………………………………………………………………………8
شکل2-2- دیاگرام بلوکی الگوریتم ژنتیک ساده……………………………………………………………………….33
شکل 2-3- نمایش ترکیب یک نقطه ای ……………………………………………………………………………….39
شکل 2-4- نمایش ترکیب دو نقطه ای………………………………………………………………………………….39
شکل -5-2 نمایش وارونه سازی بیت…………………………………………………………………………………….41
شکل -6-2 نمایش تغییر ترتیب قرار گیری……………………………………………………………………………..41
شکل4-1-نمای از مسیر کاری………………………………………………………………………………………………62
شکل4-2- فضای جواب و کدینگ مسأله………………………………………………………………………………67
شکل4-3- ارتباط بین فضای کدینگ و جواب ……………………………………………………………………….67
شکل 4-4- کروموزم مرحله اول……………………………………………………………………………………………68
شکل 4-5-کرموزوم مرحله دوم…………………………………………………………………………………………….69
شکل 4-6-کرموزم مرحله سوم……………………………………………………………………………………………..69

فهرست نمودار
نمودار -1-3منحنی قیمت و تقاضا…………………………………………………………………………………….48
نمودار4-1- مقدار مواد اولیه حمل شده از تامین کننده به تولید کننده…………………………………..63
نمودار4-2- مقدار محصول حمل شده از کارخانه به توزیع کننده………………………………………..64
نمودار4-3- مقدار محصول در انبار توزیع کننده………………………………………………………………..65
نمودار4-4- مقدار محصول حمل شده از توزیع کننده به خرده فروش…………………………………65
نمودار4-5- مقدار محصول فروخته شده………………………………………………………………………….66
نمودار4-6-بررسی همگرایی الگوریتم ارائه شده……………………………………………………………….74

فصل اول
مقدمه و کلیات تحقیق
1-1-مقدمه
در دو دهه 60 و 70 میلادي، سازمانها براي افزایش توان رقابتی خود تلاش می کردند تا با استانداردسازي و بهبود فرآیندهاي داخلی خود محصولی با کیفیت بهتر و هزینه کمتر تولید کنند. در آن زمان تفکر غالب این بود که مهندسی و طراحی قوي و نیز عملیات تولید منسجم و هماهنگ پیش نیاز دستیابی به خواسته هاي بازار و درنتیجه کسب سهم بازار بیشتري است. به همین دلیل سازمان ها تمام تلاش خود را بر افزایش کارایی معطوف می کردند. در دهه 80 میلادي با افزایش تنوع در الگوهاي مورد انتظار مشتریان، سازمان ها به طور فزاینده اي به افزایش انعطاف پذیرش در خطوط تولید و توسعه فرآورده هاي تازه براي ارضاي نیازهاي مشتریان علاقه مند شدند. در دهه 90 میلادي، به همراه بهبود در فرآیندهاي تولید و به کارگیري الگوهاي مهندسی مجدد، مدیران بسیاري از صنایع دریافتند که براي ادامه حضور در بازار تنها بهبود فرآیندهاي داخلی و انعطاف پذیري در توانایی هاي شرکت کافی نیست بلکه تامین کنندگان قطعات و مواد نیز باید موادي با بهترین کیفیت و کمترین هزینه تولید کنند و توزیع کنندگان محصولات نیز باید ارتباط نزدیکی با سیاستهاي توسعه بازار تولیدکننده داشته باشند؛ با چنین نگرشی، رویکردهاي زنجیره تامین و مدیریت آن پا به عرصه وجود نهاد.[3]
مساله زنجیره تامین در دنیای امروز به عنوان یک مزیت رقابتی عمده در راستای کاهش قیمت تمام شده مطرح است. زنجیره تامین شامل خرید و تامین، لجستیک و حمل و نقل، بازاریابی، رفتار سازمانی، شبکه، مدیریت استراتژیک، مدیریت سیستم های اطلاعاتی و مدیریت عملیات می باشد. [4] با وجود این مطلب، تصمیم گیری در مراحل مختلف این روند و هماهنگی این مراحل، مساله اصلی در زنجیره تامین می باشد با توجه به رقابت شدیدی که بین تولید کنندگان وجود دارد، در صورتی که هر کدام از حلقه های این زنجیره ضعیف عمل کند، کل مجموعه موفق نخواهد بود و در سطح مورد انتظار عمل نخواهد کرد. بنابراین مدیریت موثر این زنجیره در صنعت یک چالش مدیریتی عمده به حساب می آید. در سالهای اخیر، شرکت ها و سازمان های کشورهای صنعتی و پیشرفته جهان، توجه ویژه ای به مدیریت زنجیره تامین داشته اند و از این رهگذر به موفقیت های قابل توجهی نیز دست یافته اند که گواه این امر، حجم بالایی از مبادلات تجاری انجام شده و درآمد و سود آوری بالای زنجیره تامین موفق و کارآمد است که در بازارهای به شدت رقابتی امروز، موفق به پیشی گرفتن از رقبا شده اند. [5]
1-2-ضرورت انجام تحقیق
پیچیدگی کالاها و خدمات در دنیای امروز باعث شده است که شرکت هایی که به تنهایی و بدون کمک گرفتن و همکاری با دیگر سازمان ها،محصولی را عرضه می کنند، برای بقای خویش با مشکلات بسیاری روبرو شوند. به همین منظور سازمان ها دریافته اند که اگر با یکدیگر همکاری داشته باشند، مجموع منافعی که عاید آنها می شود بیش از وضعیتی است که هر یک فعالیت خود را بدون هماهنگی با سازمان های مرتبط انجام می دهند. به همین دلیل امروزه هر دو طرف خریدار و فروشنده بر اساس روابط بلند مدت و کسب سود با یکدیگر همکاری می کنند. در سالهای اخیر به دلایل زیر توجه زیادی در مقوله زنجیره تامین شده است:
– نیاز برای فعالیت های بهبود
– افزایش سطح برون سپاری
– افزایش هزینه حمل و نقل
– فشارهای شدید رقابتی
– افزایش جهانی شدن
– افزایش اهمیت تجارت جهانی
– نیاز برای مدیریت موثر موجودی ها
با توجه به نیازهای دنیای امروز، در این پایان نامه ،ارائه و بررسی مدلی کارا برای طراحی شبکه زنجیره تامین چند مرحله ای چند محصوله مد نظر بوده است که می تواند در مقوله شبکه های زنجیره تامین جهت کمینه کردن هزینه های شبکه زنجیره تامین بسیار سودمند واقع شود.
1-3-بیان مسئله
در بازار رقابتی جهانی امروزي، اغلب شرکت هاي تولیدي تحت فشار رقابتی زیادي عمل می نمایند و این حقیقت آنها را به سمتی سوق می دهد تا یک شبکه ایجاد نمایند. بدین منظور، تأمین کنندگان و تولید کنندگان براي سود دوطرف می بایست به عنوان شرکاي استراتژیک در یک زنجیرة تأمین با مدت مشارکت طولانی رفتار نمایند. شراکت استراتژیک مابین خریدار و تأمین کننده باعث کاهش یا حذف اثر شلاق چرمی میگردد [6] به هرحال مرور ادبیات بیشماري فقط برروي بخش خریدار متمرکز گشته اند. .[7]استراتژیهاي مدیریت زنجیره تأمین یا به اختصار SCM براي مدیریت چنین شبکه هایی مورد استفاده قرار میگیرند. جهت دستیابی به اهداف کوتاه مدت و بلند مدت در مدیریت زنجیرة تأمین، هماهنگی نزدیک مابین شرکت هاي درون زنجیره لازم می باشد [8].
خوشبختانه درسالیان اخیر، تکنولوژي اطلاعات، زمینه مناسبی را براي یکپارچهسازي فعالیتهاي داخلی و خارجی زنجیرة تأمین فراهم نموده است. [9] درنتیجه، اعضاي زنجیرة تأمین همواره به دنبال روش‌هاي نوین به منظور بهبود شبکۀ زنجیرة تأمین با استفاده از تلفیق رده‌هاي شبکه می‌گردند[10].
شبکه زنجیره تامین شبکه ای از تسهیلات و امکاناتی است که از آغاز تولید یک محصول تا رسیدن آن محصول به دست مشتری را شامل می شود، یک شبکه زنجیره تامین سه مرحله ای چند محصوله، تشکیل شده است از تامین کنندگان مواد اولیه، کارخانه های تولید محصولات، مراکز توزیع محصولات و مشتریان. ابتدا کارخانه های تولید محصولات، مواد اولیه مورد نیاز خود را از تامین کنندگان دریافت میکنند سپس محصولات در کارخانه ها تولید می شوند و بعد از آن به مراکز توزیع فرستاده می شوند، در آخر نیز مشتری کالاهای مورد نیاز خود را از مراکز توزیع، دریافت می کند.
در شکل زیر نمایی از یک مساله طراحی شبکه زنجیره تامین آورده شده است.

شکل1-1- نمایی از یک شبکه زنجیره تامین[11]
هدف از این تحقیق ارائه مدلی جهت ماکزیمم سازی سود در یک زنجیره تامین می باشد.
به طور کلی در یک مساله طراحی شبکه زنجیره تامین به دنبال خروجی های زیر هستیم :
انتخاب تامین کنندگان
انتخاب تولیدکنندگان
انتخاب مراکز توزیع
تعیین مقدار بهینه مواد اولیه به کارخانه، انتقال کالاهای ساخته شده به مراکز توزیع و حمل کالاها و تحویل آنها به مشتری.
یک رویکرد بهینه سازی توام حداکثر کردن سود و قیمت گذرای محصولات با تقاضای احتمالی.
1-4- فرضیات مساله
– تعداد مشتریان و تقاضای آنها مشخص و قطعی نیست و از مقدار احتمالی پیروی می کند.
– تعداد تامین کننده ها، کارخانه ها و مراکز توزیع و همچنین ماکزیمم ظرفیت آنها مشخص و قطعی است.
– هر تامین کننده مواد اولیه، کارخانه و مرکز توزیع به ترتیب توانایی تامین انواع مواد اولیه، تولید انواع محصول و توزیع انواع محصول را با توجه به حداکثر ظرفیتشان دارند.
1-5-پرسش تحقیق
در این مسئله پرسش این است با توجه به تقاضای احتمالی، در هر دوره به کدام مراکز محصول ارسال گردد به طوری که مجموع هزینه های سفارش دهی m تولید کننده از k تامین کننده و هزینه انتقال j محصول از m تولیدکننده به d توزیع کننده، هزینه نگهداری j محصول در d انبار وئ lpw,g hcده و هزینه انتقال ارسال گردد به طوری که مجموع هزینه های سفارش دهی هزینه انتقال j محصول از d انبار به z مراکز مشتری را کمینه کرده تا سود حداکثر گردد؟ با توجه به این امر که در محاسبات با یک مدل غیر خطی و صحیح مواجه هستیم.هم چنین قیمت را نیز تابع ای از تقاضا در نظر گرفتیم و با توجه به میزان تقاضا قیمت را تخمین می زنیم.
1-6-ساختار تحقیق
با توجه به اهداف مورد نظر ، ساختار تحقیق حاضر به صورت زیر است:
در فصل دوم این تحقیق، کلیات زنجیره تامین و همچنین مطالعات انجام شده در این زمینه مرور می‌شود.
در فصل سوم، مساله تحقیق به صورت کامل شرح داده می شود و مدل پیشنهادی این تحقیق ارائه می‌گردد و کمی هم از روش حل بیان می کنیم.
فصل چهارم مثال ها و نتایج محاسباتی که نشان دهنده کارایی مدل است توسط نرم افزار lingo حل می‌شود و سپس به علت ناتوانی این نرم افزار در حل مساله در ابعاد بزرگتر مدل ارائه شده توسط الگوریتم فراابتکاری حل می گردد.
در فصل پنجم نتیجه گیری و تحقیقات آتی بیان می شود و در پایان منابع و مراجع گنجانده شده است.
1-7-خلاصه فصل
در این فصل به چگونگی مراحل انجام شده در این تحقیق پرداختیم. نوع مسئله شرح داده شد و با ضرورت انجام و نوآوری که در مدل پیشنهادی آمده است آشنا شدیم. در فصل های بعد به صورت مبسوط آن را توضیح داده و ابعاد مختلف آن را بررسی خواهیم کرد.

فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق

2-1-مقدمه
در این فصل، تعاریف و نکاتی در ارتباط با زنجیره تامین بیان می شود و پژوهش های انجام شده در این رابطه مورد مطالعه قرار می گیرد. سپس مساله برنامه ریزی زنجیره تامین تحت عدم قطعیت معرفی می شود و همچنین مواردی که به طور عموم در یک زنجیره تامین تحت عدم قطعیت در نظر گرفته می شود. سپس اشاره ای به روش های موجود جهت حل آن می شود و سپس مطالبی در مورد تاریخچه الگوریتم ژنتیک و روش حل آن پرداختیم.
2-2-تعاریف مدیریت زنجیره تامین
پیش از ارایه تعاریف، نمایی از یک زنجیره تامین در ساده ترین حالت خود به لحاظ حجم اجزای زنجیره در شکل 2-1 آورده شده که با در نظر گرفتن آن، تعاریف ارایه شده از زنجیره تامین روشن تر باشد.

129872486995شکل 2-1- نمایی از یک زنجیره تامین
00شکل 2-1- نمایی از یک زنجیره تامین

دونالد، [12] : سازنده و تامین کنندگانش، خریداران و مشتریان، به عبارت دیگر همه گروه ها در سازمانی گسترش یافته کار می کنند تا یک محصول را به بازار عرضه کنند که مشتری مایل است برای آن پول پرداخت نماید. این شرکت چند گروهی، بصورت یک سازمان گسترده عمل می کند و از منابع مشترک (افراد، فرآیند ها، تکنولوژی، معیارهای عملکردی) استفاده بهینه می کند تا به هم افزایی عملیاتی دست یابد و نتیجه، محصول یا خدمتی است با کیفیت بالا، هزینه کم و سهولت دسترسی.
مک کلان، [13] : اعتقاد دارد مدیریت زنجیره تامین شامل یکپارچه سازی فرآیند های کسب و کار از استفاده کننده نهایی تا تامین کننده اولیه می باشد که محصول، خدمات و اطلاعاتی را مهیا می کنند که برای مشتری ایجاد ارزش می کند.
گاتورنا [14] : مدیریت زنجیره تامین را به بیان لمبرت و کوپر، [15]اینچنین تعریف می کند : یک فلسفه یکپارچه کننده برای مدیریت جریان کل مواد در یک کانال توزیع از تامین کننده اولیه تا مشتری نهایی.
تعریف دانشگاه MIT از مدیریت زنجیره تامین : مدیریت زنجیره تامین یکپارچه عبارت است از یک رویکرد یکپارچه فرآیندگرا برای تامین، تولید، و توزیع محصولات و خدمات به مشتریان.
سو وهمکاران[16] نیز بر اهمیت کیفیت روابط و همکاری در طول زنجیره تامین تاکید می کنند و رابطه میان عناصر زنجیره تامین را از مهم ترین عوامل موفقیت سازمان ها می دانند. زنجیره تامین در مقیاس گسترده خود به معنای زنجیره تامین بین سازمانی می باشد، در حالی در مقیاس کوچکتر به معنای زنجیره تامین درون سازمانی می باشد. در زنجیره تامین درون سازمانی روابط و هماهنگی میان بخش های وظیفه ای مختلف سازمانی مانند بازاریابی، تولید، خرید، پشتیبانی و غیره ضروری است.
2-3-نیاز به مدیریت زنجیره تامین
هیلتوفث [17]مدیریت زنجیره تامین را به عنوان مجموعه دیدگاه هایی مطرح می کند که به دنبال یکپارچگی و همکاری کارآمد بین مواد، اطلاعات و جریان مالی در طول زنجیره تامین هستند. این یکپارچگی موجب می شود که کالا به موقع، با مقدار مناسب و با کمترین هزینه ممکن در مکان مطلوب باشد و نیازهای مشتری را ارضا نماید. به عبارت دیگر مدیریت زنجیره تامین، فرآیندهای زنجیره تامین و هم چنین جریان مواد را از تامین کننده تا مشتری هماهنگ می کند[18].
انجمن متخصصان مدیریت زنجیره تامین تعریف زیر را از مدیریت زنجیره تامین ارائه می دهند.مدیریت زنجیره تامین شامل برنامه ریزی و مدیریت همه فعالیت های مربوط به تامین منابع، تبدیل آنها به محصول می باشد. هم چنین مدیریت زنجیره تامین ارتباطات و همکاری میان اعضای زنجیره را شامل می شود. این اعضا می توانند تامین کنندگان، واسطه ها، مشتریان و … باشند.مدیریت زنجیره تامین ، مدیریت عرضه و تقاضا بین یک و چند سازمان را هم به عهده دارد. هدف از مدیریت زنجیره تامین بهبود کارایی فرآیند زنجیره تامین است تا محصول مناسب، به موقع و با کمترین هزینه به دست مشتری برسد[19]. اعتقاد به اینکه مدیریت زنجیره تامین می تواند موجب پاسخگویی بهتر به مشتری و در نهایت سوددهی بیشتر شود، بسیاری از مدیران را متوجه بحث مدیریت زنجیره تامین نموده است و این مدیران عوامل سوق دهنده سازمان ها به صورت مدیریت زنجیره را به صورت زیر بیان کرده اند.[20]
نیاز به فعالیت های بهبود ، افزایش سطح برون سپاری ،افزایش هزینه حمل و نقل، فشارهای رقابتی، افزایش جهانی شدن، اهمیت تجارت جهانی، پیچیدگی زنجیره تامین و نیاز به مدیریت موجودی ها.
به طور کلی مدیریت زنجیره را در سه سطح می توان بررسی نمود:
سطح کلان: شامل چشم اندازها و اهداف بنیادی زنجیره تامین می شود و در واقع چارچوب مدیریت راهبردی زنجیره تامین است.
سطح راهبردی: با کمک راهبردهای زنجیره تامین به دنبال تحقق چشم انداز زنجیره تامین است. مدیریت راهبردی ذخیره تامین از طریق توانمندسازی زنجیره تامین، راهبردهای رقابتی سازمان را حمایت می کند.
سطح عملیاتی:راهبردهای زنجیره تامین را به کار می گیرد و شامل برنامه ریزی کنترل و اجرای فزآیند‌ها می شود[21].
2-4-سیر تکاملی مدیریت زنجیره تامین
مدیریت زنجیره تامین همواره یکی از عناصر کلیدی در تولید،انبارداری و توزیع محصولات به شمار رفته است. اما در طول سالیان اخیر این حوزه به شناخت بسیار وسیعی در جامعه دانشگاهی و تجاری دست یافته و بیش از پیش مورد اهمیت واقع شده است.
نقش مدیریت زنجیره تامین نیز تغییر یافته و اینک به عنوان مهمترین عامل موفقیت بسیاری از سازمان ها به شمار می رود. با این حال بسیاری از مفاهیم این حوزه مفاهیم جدیدی به شمار نمی رود اگرچه در طول زمان تغییر یافته و به تکامل بیشتری رسیده اند.
با ورود صنعت به قرن 21، تغییرات شدیدی در حال رخ دادن است که دورنمای صنعتی و اقتصادی جهان را دگرگون می‌کند. بازار به معنای واقعی جهانی شده است و مشتریان مقادیر کوچکتری از کالاهای سفارشی را طلب می کنند. بیشتر شرکت ها دامنه گسترده تری از محصول ها را ارائه می کنند و کالاهای جدید بیشتری با سرعت بیشتر و با تمرکز بر نیاز بازار ارائه می کنند. این تغییرات چالش های اجتناب ناپذیر و مسائل جدید لجستیک را برای همه تولید کنندگان پدید آورده است. در دهه های 1970 و 1980 شرکت ها عملیات تولیدی خود را کاملا تحت کنترل قرار دادند. این کار با استفاده از تولید علمی و برنامه ریزی مواد، زمانبندی و کنترل کارگاه و سیستم هایی نظیر برنامه ریزی منابع تولیدی و برنامه ریزی منابع انسانی انجام می شد. در دهه 1990 شرکت ها سعی کردند خود را در رده جهانی مطرح کنند. شرکت ها مدیریت جامع کیفیت را بکار بستند تا فرآیندهایشان را تحت کنترل درآورند و بهبود مستمر را پدید آورند، همچنین روش های تولید بهنگام(JIT) و موجودی صفر نیز معرفی شدند تا کارخانجات بتوانند از آنها بعنوان روشی برای کاهش هزینه و همزمان با آن بهبود در کیفیت استفاده کنند. اکثر این شرکت ها معتقدند که قدم بعدی برای افزایش سود و سهم بازار باید بردارند، مدیریت زنجیره تامین کارا است.
در یک زنجیره تامین ابتدا مواد خام ساخته می شوند، سپس کالاها در یک یا چند کارخانه تولید و در نهایت به عمده فروشی ها یا مشتری تحویل داده می شوند. جهت کاهش هزینه و بهبود سرویس دهی، استراتژی های کارایی زنجیره تامین در سطوح مختلف زنجیره تامین باید در نظر گرفته شوند. زنجیره تامین شامل سازندگان مواد اولیه، مراکز تولیدی، انبارها، مراکز توزیع و عمده فروشی ها و نیز مواد خام، موجودی در حال ساخت و محصولات تمام شده اند که بین تامین کنندگان کارخانجات و مشتریان در جریانند. در دنیای امروز باقی ماندن در رقابت تجارت جهانی برای شرکت هایی که جدا از تامین کنندگان و دیگر شرکای تجاری فعالیت می کنند، مشکل شده است. شرکت ها همیشه دنبال کاهش هزینه ها و بطور همزمان افزایش کیفیت کالاها و خدمات خود هستند.
علاقمندی به مفهوم مدیریت زنجیره تامین از دهه 1980 تا به حال در حال افزایش بوده است. این علاقه هنگامی که شرکت ها مزایای همکاری تجاری با سایر شرکا را دیدند به شدت افزایش یافت. مفهوم مدیریت زنجیره تامین بر اساس تشکیل شبکه ارزشی است که شامل موجودیت های جداگانه می باشد. این موجودیت ها متعهد شده اند تا منابع و اطلاعات را برای رسیدن به هدف مدیریت تامین کنندگان و نیز مدیریت جریان مواد و قطعات مهیا کنند.
2-5- یکپارچه سازی زنجیره تامین
یکی از اهداف مهم مدیریت زنجیره تامین یکپارچه سازی است. شتادلر[22]اعتقاد دارد یک زنجیره تامین با ترکیب حرکت کالا با جریان اطلاعات مالی و عملیاتی بین طرفین مربوطه یکپارچه می شود. در روند سیر تکاملی صنایع تولیدی، برخی کارخانجات پیشرو به این نتیجه رسیدند که اگر تنها به نگرش های سنتی مدیریت زنجیره تامین وابسته باشند فروش آنها طبق انتظارات سوددهی نخواهد داشت.
سورین [23]، معتقد است شرکت ها هم اکنون تاکید بیشتری بر سیستم ها و تکنولوژی اطلاعات برای کمک به بهبود عملکرد شبکه زنجیره تامین دارند.
در جواب این سوال که چگونه می توان به یک زنجیره تامین موفق دست یافت باید گفت که اشتراک اطلاعات و برنامه ریزی عملیاتی، کلیدهای موفق در زمینه یکپارچه کردن زنجیره تامین هستند.
اما چه اطلاعاتی باید به مشارکت گذارده شود؟
چگونه باید بکار برده شود؟
چگونه اطلاعات، طراحی و عملیات زنجیره تامین را تحت تاثیر قرار می دهد؟
در نهایت اینکه چه نوعی از یکپارچه سازی باید اجرا شود؟
سیستم ها و دانش فنی اطلاعات یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت زنجیره تامین کارا می باشد. در حقیقت سرمایه گذاری روی مدیریت زنجیره تامین از طریق فرصت هایی که از تحلیل دقیق و پیچیده اطلاعات زنجیره حاصل می شود، صورت می پذیرد. اولین مساله ای که در رابطه با اطلاعات در مدیریت زنجیره تامین وجود دارد این نیست که چگونه اطلاعات کسب شود بلکه این است که چه اطلاعاتی باید منتقل شود، چه اطلاعاتی برای زنجیره تامین مهم هستند و کدام می توانند بدون هیچ مشکلی نادیده گرفته شوند، چگونه اطلاعات باید تجزیه و تحلیل شوند و چگونه بکار برده شوند، اثرتکنولوژی اطلاعات در این زمینه چیست،چه ساختاری در درون سازمان های زنجیره باید وجود داشته باشد و چه ساختاری در بین سازمان های زنجیره تامین باید وجود داشته باشد، در نهایت اینکه آیا به سیستم ها و تکنولوژی اطلاعات می‌توان به عنوان ابزاری اصلی جهت کسب مزیت های رقابتی در بازار نگاه کرد.
مدیریت زنجیره تامین کارا زمانی موفق است که بتواند نیازهای مشتری را بطور کامل برآورده ساخته و برای او ارزش ایجاد کند و در عین حال سود درازمدت شرکای تجاری را تضمین نماید. در حقیقت، هدف ایجاد یک موقعیت برد- برد می باشد. شراکت در زنجیره تامین در حقیقت رابطه ای است که بین دو عضو مستقل در کانال های تامین از طریق به اشتراک گذاشتن اطلاعات در سطوح مختلف جهت دستیابی به اهداف و منافع خاصی از جمله کاهش هزینه های کلی و موجودی ها شکل داده می شود.
منتزر [24] ،معتقد است زنجیره ارزش شبکه ای از مراحل است که فعالیت هایی را برای ایجاد ارزش افزوده انجام می دهند. این مجموعه در عین مشارکت سعی در کنترل عدم قطعیت و تهدیدها در سطوح مختلف زنجیره دارد. او این نوع مشارکت بین سازمانی را همکاری کانال و یا برون سپاری استراتژیک می‌نامد. او معتقد است که بقا در بازار رقابت جهانی، دیگر به استراتژی باز وابسته نیست بلکه به توانایی شرکت در مقابله با شرایط متغیر و عدم قطعیت در هر دو طرف ( شرکای بالا دستی و پایین دستی ) بستگی دارد و این امر مستلزم بازنگری در مدیریت بین سازمانی با استفاده از ابزار تکنولوژی اطلاعات می باشد.
2-6- عوامل سوق دهنده سازمانها بسوی مدیریت زنجیره تامین
2-6-1- نیاز برای فعالیت های بهبود
در طی دهه اخیر بسیاری از سازمان ها عملیات های خود را با فعالیت هایی از قبیل تولید ناب (LP) و مدیریت کیفیت فراگیر(TQM) سازگار کرده اند .در نتیجه آنها قادر بودند تا به بهبود کیفیت دست یابند. بهبود کیفیت باعث افزایش هزینه های تولید می شود و سازمانها سعی می نمایند از طریق استفاده از مدیریت زنجیره تامین این هزینه ها را کاهش دهند . گرچه هنوز فرصت های بهبود برای بسیاری از سازمان ها موجود است و سودهای اصلی محقق شده است، اما هنوز فرصت های زیادی در تدارکات، توزیع و حمل و نقل در زنجیره تامین می تواند ایجاد شود.
2-6-2- افزایش سطح برون سپاری
سازمان ها در حال افزایش میزان برون سپاری خود می باشند، آنها خرید کالا و خدمات را بجای تولید و تهیه آنها بوسیله خودشان در دستور کار قرار داده اند . همانطور که برون سپاری در سازمان ها افزایش می‌یابد ،سازمانها فعالیت های مربوط به تامین و تدارکات را (انبار ، حمل و نقل ،تحویل و…) افزایش می‌دهند . هر چند که هزینه و زمان صرف شده بر روی این فعالیت و سایر فعالیت ها ممکن است غیر ضروری باشد.
2-6-3- افزایش هزینه حمل و نقل
هزینه حمل و نقل در حال افزایش است و نیاز است تا با دقت بیشتری مدیریت گردد .
2-6-4- فشارهای رقابت
فشار رقابت منجر به افزایش تعداد محصولات جدید ، کوتاه شدن چرخه توسعه محصول و افزایش سفارشی سازی کالاها و خدمات شده است . در بسیاری از صنایع ، به خصوص صنایع الکترونیک مصرفی، چرخه عمر محصولات کوتاه است . لذا بکارگیری مدیریت زنجیره تامین سازوکاری مناسب جهت پاسخی سریع برای کوتاه کردن زمان های تاخیر می باشد .
2-6-5- افزایش جهانی شدن
گسترش جهانی شدن منجر به افزایش طول فیزیکی زنجیره تامین شده است .در یک زنجیره تامین جهانی چالش های مدیریتی زنجیره تامین افزایش می یابد .فاصله زیاد میان مشتریان و تولید کنندگان سبب طولانی تر شدن زمان تاخیر و همچنین افزایش زمینه هایی جهت بی نظمی ها در تحویل می شود . به همان میزان که در پول و واحدهای پولی اختلاف وجود دارد در زبان و فرهنگ نیز اختلاف وجود دارد .
2-6-6- افزایش اهمیت تجارت جهانی
افزایش اهمیت تجارت الکترونیک ابعادی را به خرید و فروش اضافه نموده و چالش های جدیدی را ارائه نموده است .
2-6-7- پیچیدگی زنجیره های تامین
زنجیره های تامین پیچیده و پویا می باشند .آنها دارای عدم اطمینان ذاتی بالایی می باشند و می توانند به طور نامناسبی بر زنجیره تامین اثر بگذارند ، همانند : پیش بینی های غیر دقیق، تحویل همراه با تاخیر ،کیفیت زیر استاندارد ، تجهیزات از کار افتاده و تغییر یا لغو کردن سفارشات .
2-6-8- نیاز برای مدیریت موجودی ها
نقش موجودی ها ، نقش اصلی در موفقیت یا شکست زنجیره تامین است . از این رو هماهنگی میزان موجودی در سرتاسر زنجیره تامین حائز اهمیت است . کمبود منابع می تواند از لحاظ زمانی جریان کار را به شدت متلاشی نماید و تحقق تولید محصول را به تاخیر اندازد در حالی که موجودی اضافی نیز سبب ایجاد هزینه های غیر ضروری می گردد . نباید موجودی در بعضی از قسمت های زنجیره تامین با کمبود مواجه گردد و یا در بعضی قسمت های دیگر مازاد موجودی وجود داشته باشد.
2-7- عوامل موثر بر مدیریت زنجیره های تامین
2-7-1- مدیریت اطلاعات
امروزه نقش ، اهمیت و جایگاه اطلاعات برای شرکت ها و سازمانها بسیار حیاتی است . گردش مناسب و انتقال صحیح اطلاعات باعث می شود که فرآیندها مؤثر و کاراتر گشته و مدیریت آنها آسانتر گردد . در بحث زنجیره تامین اهمیت موضوع هماهنگی در فعالیت ها ، بسیار حائز اهمیت است . این نکته در بحث مدیریت اطلاعات در زنجیره مدیریت سیستم های اطلاعاتی و انتقال اطلاعات نیز صحت دارد . مدیریت اطلاعات هماهنگ و مناسب میان شرکا باعث خواهد شد تا تاثیرات فزاینده ای در سرعت ، دقت ، کیفیت و جنبه های دیگر داشته باشیم . مدیریت اطلاعات در بخشهای مختلف تاثیر گذار خواهد بود از جمله :
– تبادل و پردازش داده ها میان شرکا ( مانند تبادل و پردازش اطلاعات فنی ، سفارشات و …)
– جمع آوری و پردازش اطلاعات عرضه و تقاضا و غیره برای پیش بینی روند بازار و شرایط آینده .
– ایجاد و بهبود روابط بین شرکا
– انتقال ، جابجایی، پردازش و دسترسی به اطلاعات لجستیکی برای یکپارچه سازی فرآیندهای حمل و نقل ،سفارش دهی و ساخت تغییرات سفارش ، زمانبندی تولید ، برنامه های لجستیک، و عملیات انبارداری .
2-7-2- مدیریت لجستیک
در تحلیل سیستم های تولیدی ، موضوع لجستیک ، بخش فیزیکی زنجیره تامین را در بر می گیرد. این بخش کلیه فعالیت های فیزیکی از مرحله تهیه ماده خام تا محصول نهایی ، شامل فعالیت های حمل و نقل ، انبارداری، زمانبندی تولید و… را شامل می شود . از سوی انجمن لجستیک تعریف ذیل برای لجستیک ارائه شده است :
لجستیک قسمت مهمی از فرآیند زنجیره تامین است که شامل طرحها و برنامه ها ، بکار گیری و کنترل کارا و اثر بخش جریانات و ذخایر کالاها و خدمات می باشد و اطلاعات مرتبط از نقطه شروع تا نقطه مصرف را به منظور برآورده ساختن نیازها و الزامات مشتریان در نظر می گیرد .
پنج راهکار صحیح در سیستم تدارکات که در حقیقت این پنج عامل باعث موفقیت خواهند شد ، عبارتند از : عرضه محصولات صحیح در زمان صحیح در مکان صحیح با شرایط صحیح با هزینه صحیح به مشتریانی که آن محصول را مصرف می نمایند .
2-7-3- مدیریت روابط
مدیریت روابط، تاثیر شگرفی بر همه زمینه های زنجیره تامین و همچنین سطح عملکرد آن دارد . مهمترین فاکتور برای مدیریت موفق زنجیره تامین ، ارتباط میان شرکا در زنجیره است به گونه ای که شرکا اعتماد متقابل به قابلیت ها و عملیات یکدیگر داشته باشند . بنابراین در توسعه هر زنجیره تامین یکپارچه، توسعه اطمینان و اعتماد در میان شرکا و طرح قابلیت اطمینان برای آنها از عناصر بحرانی و مهم برای نیل به موفقیت پایدار است .
2-8-فرآیندهای زنجیره تامین
یک زنجیره تامین یک رشته از فرآیندها و جریان هایی است که در بین مراحل مختلف زنجیره تامین به وقوع می پیوندد و جهت رفع نیاز مشتری به یک محصول با هم ترکیب می شوند . دو دیدگاه مختلف نسبت به اجرا دیدگاه فرآیندی در یک زنجیره تامین وجود دارد .
دیدگاه سیکلی
در دیدگاه سیکلیفرآیندها در یک زنجیره تامین درون سریهایی از سیکل ها تقسیم می شوند . هر عمل در تعامل بین مراحل متوالی از زنجیره می باشد .
دیدگاه فشاری – کشش
در دیدگاه فشاری – کششیفرآیندها ، اعم از اینکه آنها به سفارشات مشتریان پاسخ داده و یا آنها را پیش بینی می کنند ، به دو بخش وابسته تقسیم می شوند . فرآیند کشش با یک سفارش مشتری آغاز می گردد ، در حالی که فرآیندهای فشاری با پیش بینی تقاضای مشتریان آغاز می گردد .
2-8-1- دیدگاه سیکلی
در این دیدگاه فرآیندهایی که در طول زنجیره تامین به وقوع می پیوندد ، به چهار چرخه تقسیم می شود که به شرح زیر هستند :
الف) چرخه سفارش مشتری
ب)چرخه پرکردن مجدد
ج) چرخه ساخت
د) چرخه تدارکات
هر کدام از این چرخه ها بین دو مرحله از این زنجیره اتفاق می افتد . البته در همه زنجیره های تامین نمی‌توان این چهار چرخه را به وضوح مشاهده کرد ، اما در اکثریت زنجیره ها قابل مشاهده است.
2-8-2- دیدگاه کششی – فشاری
فرآیندهای کششی با شروع تقاضای مشتری اجرا می گردد، اما فرآیندهای فشاری با پیش بینی تقاضای مشتری انجام می گیرد . با این وجود در انجام فرآیندهای کششی ، تقاضای مشتری معلوم و مشخص می‌باشد در حالی که در فرآیندهای فشاری تقاضا نامعلوم و باید پیش بینی گردد.
فرآیندهای کششی ممکن است به عنوان فرآیندهای عکس العملی اطلاق شوند چرا که آنها در مقابل تقاضای مشتری عکس العمل نشان می دهند. فرآیندهای فشاری به عنوان فرآیندهای خطرناک یا نامطمئن شناخته می شوند چرا که آنها پاسخی به پیش بینی هستند تا تقاضای واقعی. حد ومرز فعالیت های کششی و فشاری در یک زنجیره تامین از یکدیگر مجزا است. دید کششی – فشاری در یک زنجیره تامین ، زمانی که تصمیمات استرتژیک در ارتباط با طراحی زنجیره تامین را مورد ملاحظه قرار می دهیم ، بسیار مفید می‌باشد.
2-9-قیمت گذاری و مدیریت قیمت
تمامی سازمانها و شركتها، برای كالاها و خدماتی كه عرضه می‌دارند قیمتی تعیین می‌كنند. این قیمت ممكن است در قالب مفاهیم گوناگون مانند شهریه، آبونمان، حق العمل، اجاره بها و … عنوان می‌شود.
در بین اجزای بازاریابی، قیمت تنها عاملی است كه موجب ایجاد درآمد می‌شود. همچنین قیمت انعطاف‌‌پذیرترین عامل بازاریابی شناخته می‌شود چراكه می‌توان به سرعت آنرا تغییر داد.
اگرچه رقابت بر سر قیمت یكی از مسئله‌های عمده‌ای است كه شركتها با آن روبه‌رو می‌شوند، اما بسیاری از شركتها نمی‌توانند این مسئله را به شیوه‌ای عالی حل كنند.
با هم تراز شدن‌ كیفیت‌ كالاهای‌ شركتهای‌ متفاوت‌ و تشدید رقابت، عنصر قیمت‌ به‌ یكی‌ از مهمترین‌ عوامل‌ موثر بر حفظ‌ و جذب‌ مشتریان‌ و وفاداری‌ و رضایت‌ آنها تبدیل‌ شده‌ است. این‌ امر امروزه‌ به ‌دلیل‌ گسترش‌ روزافزون‌ اینترنت‌ بیشتر مصداق‌ پیدا می‌كند.
‌ قیمت از نظرلغوی به معنای سنجش، ارزیابی، اندازه و معیار است. قیمت در بازار عبارت است از ارزش مبادله‌ای كالا و خدمت كه به صورت واحد پول بیان می‌شود [75].
 بر این اساس ‌قیمت‌گذاری‌ به‌طور ساده‌ یعنی‌ تعیین‌ قیمت‌ برای‌ كالا یا خدمت‌. قیمت‌گذاری‌ فعالیتی‌ است‌ كه‌ باید تكرار شود و فرآیندی‌ مداوم‌ و پیوسته‌ است. این‌ تداوم‌ ناشی‌ از تغییرات‌ محیطی‌ و عدم‌ ثبات‌ شرایط‌ بازار است‌ كه‌ لزوم‌ جرح‌ و تعدیل‌ قیمت‌ را ایجاد می‌كند.
2-9-1-اهداف قیمت گذاری
بطور كلی اهدافی كه شركتها از قیمت‌گذاری دنبال می‌كنند به پنچ گروه زیر تقسیم می‌شوند[75]:
حفظ بقاء و ادامه حیات
این هدف برای شركتهایی مناسب است كه با ظرفیت مازاد، رقابت شدید و تغییرات دائمی مصرف كنندگان دچار مشكل شده‌اند. چنانچه قیمت بتواند هزینه‌های متغییر و برخی از هزینه‌های ثابت را پوشش دهد، شركت می‌تواند همچنان به حیات تجاری خود ادامه دهد.
به حداكثر رساندن سود فعلی
برای اینكه شركتی بتواند سود كنونی خود را به حداكثر برساند باید تقاضا و هزینه‌های مربوط به قیمت‌های مختلف را برآورد كند و آنگاه قیمتی را انتخاب كند كه بیشترین سود جاری، جریان نقدی یا بازده سرمایه را برای شركت به ارمغان آورد. البته در صورت تاكید بیش از حد بر سود جاری و عدم توجه به اثرات ناشی از سایر متغییرهای بازاریابی، واكنشهای احتمالی رقبا و محدودیتهای قانونی، در بلندمدت عملكرد شركت را به مخاطره خوهد انداخت.
به حداكثر رساندن سهم بازار
برخی شركتها این هدف را در پیش می‌گیرند، زیرا بر این باورند كه دست‌یابی به حجم فروش بیشتر باعث خواهد شد بهای تمام شده هر واحد كاهش یافته و درنتیجه در بلندمدت به سود بیشتری دست می‌یابند. به عبارت دیگر چنین شركتهایی برای رسوخ در بازار ، قیمتهای خود را در پائین‌ترین سطح تعیین می‌كنند. این استراتژی می‌تواند در شرایط زیر مناسب باشد:
– بازار بیش از اندازه نسبت به قیمت حساسیت نشان می‌دهد، در نتیجه قیمت پائین موجب رشد بازار خواهد شد.
– با كسب تجربه هزینه‌های تولید و توزیع كاهش خواهند یافت.
– قیمت پائین موجب از صحنه خارج شدن رقبا می‌شود.
كشیدن عصاره بازار
برخی از شركتها ترجیح می‌دهند قیمت‌ها را در سطح بالا تعیین كنند و بدین وسیله عصاره بازار را بكشند. شركتها در شرایط زیر می‌توانند به این هدف دست یابند:
-وجود تعداد زیادی خریدار و بالا بودن میزان تقاضا در بازار
– بهای تمام شده هر واحد محصول كه در حجم اندك تولید شود، ولی بدان اندازه زیاد نباشد كه شركت ناگزیر شود از برخی از مزایای ناشی از تحمیل كردن محصولات با قیمت بالا بر بازار، تقاضا را از دست بدهند.
-تعیین قیمت اولیه در سطح بالا باعث جلب توجه شركتهای رقیب به بازار نشود.
– تعیین قیمت در سطح بالا این تصور را در ذهن خریداران ایجاد كند كه شركت و محصولات آن نسبت به رقبا در سطحی بالاتر قرار دارد.
پیشرو شدن از نظر كیفیت
شركتهایی كه هدف آنها عرضه محصولات باكیفیت بالا است و می‌خواهند از این نظر در بازار پیشرو شوند، محصولاتی برتر و با قیمت‌های بالاتر به بازار عرضه می‌كنند. آنها محصولاتی باكیفیت بسیار بالا به بازار عرضه می‌كنند و نیز این محصولات دارای ویژگی‌های خاصی هستند كه می‌توانند منافع و مزایای بیشتری به خریداران ارائه كنند. چنین شركتهایی می‌توانند قیمتها را در سطحی بالاتر تعیین كنند.
2-9-2-عوامل‌ موثر بر قیمت‌گذاری‌
‌ ‌برای‌ قیمت‌گذاری‌ درست‌ و رضایت‌بخش‌ باید عوامل‌ موثر بر قیمت‌گذاری‌ را شناسایی‌ كرده‌ و آنها را تنظیم‌ ساخت. یكی‌ از صاحب‌نظران‌ معتقد است‌ سه‌ دسته‌ كلی‌ عوامل‌ بر تصمیمات‌ قیمت‌گذاری‌ موثرند[76] كه‌ عبارتند از:
1. عوامل‌ سازمانی: آنهایی‌ هستند كه‌ بر قیمت‌گذاری‌ موثرند و با منابع‌ و اهداف‌ سازمان‌ سروكار دارند.
2. عوامل‌ مشتری: عواملی‌ هستند كه‌ از طرف‌ مشتری‌ بر قیمت‌گذاری‌ موثرند زیرا بین‌ قیمت‌ و تقاضا رابطه‌ معكوس‌ وجود دارد. مانند: منافع‌ و ارزشهای‌ مشتری، تقاضای‌ ایجاد شده‌ یا ذاتی‌.
3. عوامل‌ بازار: عواملی‌ هستند كه‌ از طرف‌ بازار بر قیمت‌گذاری‌ موثرند. مانند: محیط‌ و رقابت‌ این‌ عوامل‌ را به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ می‌كند:
 عوامل‌ درونی: اهداف‌ بازاریابی، استراتژی‌ آمیخته‌ بازاریابی، هزینه‌ و ملاحظات‌ سازمانی.
 عوامل‌ بیرونی: ماهیت‌ تقاضا و بازار رقابت، اقتصاد، دولت، واسطه‌ها.
2-9-3-مراحل قیمت‌گذاری
مرحله اول: تعیین هدف بلندمدت قیمت گذاری
در اولین مرحله باید هدف از قیمت گذاری تعیین شود. اهداف قیمت گذاری از تنوع بالایی برخوردارند كه در قسمت قبل توضیح داده شد.
مرحله دوم: تعیین میزان تقاضا
هر قیمتی منجربه ایجاد سطح متفاوتی از تقاضا می‌شود و از این رو، بر هدف‌های بازاریابی شركت اثری متفاوت خواهد گذاشت. رابطه بین قیمت‌ها و تقاضاهای حاصل باعث می‌شود كه یك منحنی تقاضا به وجود آید. برای تعیین میزان تقاضا لازم است كه حساسیت تقاضا نسبت به قیمت، برآورد منحنی تقاضا و كشش تقاضا در برابر تغییر قیمت نیز مورد بررسی قرار گیرند. 
مرحله سوم: برآورد هزینه‌ها
در حالی كه تقاضا می‌تواند سقف قیمتی را كه شركت برای محصولات خود در نظر می‌گیرد، تعیین ‌كند، هزینه‌ها كف را تعیین خواهند كرد. بر این اساس هر شركتی باید قیمتی را در نظر بگیرد كه بتواند هزینه‌های تولید، پخش و فروش محصول را پوشش دهد و برای كار و ریسكی كه شركت پذیرفته، بازده معقولی ارائه كند.
مرحله چهارم: تجزیه  تحلیل محصولات، قیمت‌ها و هزینه‌های شركت رقیب
هنگامی كه شركت با توجه به تقاضای بازار قیمت و هزینه‌ها را برآورد می‌كند، باید هزینه‌ها و قیمت‌های شركت‌های رقیب و واكنش آنها در برابر قیمت محصولات خود را مورد توجه قرار دهد و در محاسبات خود منظور كند.
مرحله پنجم: انتخاب روش قیمت گذاری
در این مرحله باید از بین روشهای متنوع قیمت‌گذاری روش مناسب را انتخاب كرد. بطور كلی روش‌های قیمت‌گذاری عبارتند از:
 قیمت‌گذاری بر مبنای افزودن به بهای تمام شده: در این روش كه ابتدایی‌ترین روش قیمت‌گذاری نیز محسوب می‌شود، قیمت با افزودن یك عدد استاندارد به بهای تمام شده تعیین می‌شود. این روش تنها زمانی كارساز واقع می‌شود كه قیمت تعیین شده بتواند فروش مورد انتظار را تضمین كند.
 قیمت‌گذاری بر مبنای بازده مورد نظر: در این روش شركت قیمتی را تعیین می‌كند كه به یك نرخ بازده از سرمایه‌گذاری برسد. در اجرای این روش اگر شركت بتواند هزینه‌ها و فروش را به صورتی دقیق برآورد كند بازده سرمایه مورد انتظار تحقق خواهد یافت. در غیر اینصورت شركت به نتایج مورد انتظار دست پیدا نخواهد كرد.
 قیمت‌گذاری بر مبنای ارزش مورد تصور: در این روش، قیمت‌گذاری بر مبنای پنداشت خریداران در مورد ارزش محصول و نه بر پایه بهای تمام شده آن صورت می‌گیرد. سپس با استفاده از سایر اجزای تشكیل دهنده بازاریابی، مانند تبلیغات، تلاش می‌شود تا بر ارزش مورد تصور در ذهن مشتریان افزوده شود. در بكارگیری این روش برای محصولات جدید نیاز به تحقیقات بازار است.
 قیمت‌گذاری بر مبنای ارزش: این روش بر این پایه قرار دارد كه قیمت باید نشان دهنده ارزش بالای محصول برای مشتریان باشد. در این روش شركت باید دست به اقداماتی بزند تا بدون اینكه به كیفیت محصول لطمه‌‌ای وارد آید محصولات را با هزینه كمتری تولید كند و یا با عرضه آنها را به قیمت پایین‌تر، تعداد بیشتری از مشتریان حساس به قیمت را جذب كند. این روش بیشتر در خرده فروشی‌ها مشاهده می‌شود.
 قیمت‌گذاری بر مبنای نرخ رایج: در این روش فروشگاه‌ها قیمت‌های محصولات خود را بر مبنای قیمت محصولات شركتهای رقیب می‌گذارند. در این حالت امكان دارد شركتی محصولات خود را همانند، بیشتر یا كمتر از قیمت شركتهای عمده و رقیب تعیین كند. این روش هنگامی كه نتوان به راحتی هزینه‌ها را محاسبه كرد یا واكنش رقبا نامشخص است بكار برده می‌شود.
 قیمت‌گذاری بر مبنای پیشنهادهای مهر و موم شده: هنگامی كه شركتها برای انجام پروژه‌های پیشنهادهای مهر و موم شده می‌دهند، قیمتها بصورت رقابتی تعیین می‌شود. هنگام شركت در مناقصه، هر شركتی قیمت پیشنهادی را بر اساس انتظاراتی كه نسبت به قیمت شركتهای رقیب دارد و نه بر مبنای رابطه دقیق قیمت با هزینه‌های شركت یا تقاضای موجود تعیین می‌کند.
مرحله ششم: انتخاب قیمت نهایی
روشهای قیمت‌گذاری مورد بحث در مرحله قبل، باعث می‌شوند كه دامنه قیمت‌هایی كه شركت می‌تواند انتخاب كند محدود شود و به قیمت نهایی برسد. البته شركت هنگام انتخاب قیمت نهایی ناگزیر است دیگر عوامل تاثیر گذار را نیز مورد توجه قرار دهد. برخی از این عوامل تاثیرگذار عبارتند از: قیمت‌گذاری بر مبنای روان‌شناسی، سایر اجزای بازاریابی تاثیرگذار بر قیمت، سیاستهای قیمت‌گذاری شركت و اثر قیمت بر سایر گروه‌ها.
2-10-دسته بندی مساله زنجیره تامین با توجه به افق های زمانی
مسایل برنامه ریزی زنجیره تامین را می توان با توجه به افق های زمانی در نظرگرفته شده تقسیم بندی نمود که دسته بندی زیر نوعی از اینگونه تقسیم بندی می باشد که توسط گوپتاو ماراناس، [25] مطرح شده است: برنامه ریزی استراتژیکی، برنامه ریزی تاکتیکی وبرنامه ریزی عملیاتی. مدلهای برنامه ریزی استراتژیک بر روی طراحی و پیکره بندی زنجیره تامین بر روی یک زمان نسبتا طولانی (بین 5 تا 15 سال) متمرکز می‌‍‌‌‌‍‌شوند. مدلهای برنامه ریزی تاکتیکی تلاش جهت اتخاذ استفاده بهینه از منابع مختلف شامل کارخانه های تولید کننده، انبارها، تامین کننده گان، مراکز توزیع، حمل و نقل و غیره را دارند که زمان اینگونه برنامه ریزی ها 1 تا 5 ساله است [26].
مدلهای برنامه ریزی عملیاتی بر مسایلی مانند توالی عملیات، اختصاص بارگذاری ها، مسیرهای وسایل نقلیه و غیره متمرکز می شوند. این مدلها دوره های برنامه ریزی یک یا دو هفته را به خود اختصاص می‌دهند.
مدل مورد بررسی در این پایان نامه یک مدل از نوع برنامه ریزی تاکتیکی زنجیره تامین می باشد.
2-11-مروری بر تحقیقات پیشین
طراحی شبکه زنجیره تامین یک طرح بهینه برای مدیریت زنجیره تامین تهیه می کند. مساله مهم، مدیریت عملیات در مدیریت زنجیره تامین می باشد. طراحی شبکه توزیع یکی از مهمترین موضوعات استراتژیک در مدیریت زنجیره تامین است و در سالهای اخیر مورد توجه بسیاری از محققان قرار گرفته است. در ادامه مروری بر تحقیقات پیشین خواهیم داشت.
فولیا آلتیپارماک و همکاران [27] برای حل مساله طراحی شبکه زنجیره تامین چند محصولی یک الگوریتم ژنتیک یکنواخت(دائمی) که شامل ساختار جدید رمزگذاری برای طراحی شبکه زنجیره تامین تک منبعی، چند محصولی و چند مرحله ای است، ارائه کردند. آنها برای بررسی کارایی الگوریتم، نتایج حاصل از الگوریتم را با نرم افزار cplex ،الگوریتم ابتکاری لاگرانژین ، الگوریتم ترکیبی ژنتیک و الگوریتم بازپخت شبیه سازی شده مقایسه نمودند.
سجادی و داودپور[28] مساله طراحی شبکه زنجیره تامین دوپله ای را در محیطی معین، تک پریودی و چند محصولی مطرح نمودند. مساله آن ها شامل سطوح تاکتیکی و استراتژیک برنامه ریزی زنجیره تامین (مکان یابی کارخانه های تولیدی و انبارهای مراکز توزیع، تخصیص تقاضای مشتریان به انبارهای مراکز توزیع و تخصیص مراکز توزیع به کارخانه ها در مدهای مختلف) بوده و آن ها یک مدل برنامه ریزی عددصحیح مختلف با هدف کمینه سازی کل هزینه شبکه که شامل هزینه حمل و نقل، زمان تقدم، هزینه نگهداری موجودی و هزینه های عملیات و تاسیس تسهیلات است، ارائه کردند. آنها برای حل مساله مورد بررسی شان الگوریتم لاگرانژ بر پایه الگوریتم حل ابتکاری برای یک مورد مطالعاتی واقعی ارائه نمودند.
اکسو و همکاران [29] یک مدل ریاضی غیرخطی عدد صحیح مختلط برای مساله طراحی شبکه زنجیره تامین چندهدفه تحت محیط فازی ارائه داده و کاربرد آن را در یکی از صنایع کشور چین بررسی کرده اند. در کار آن ها ابتدا مدل به یک مدل غیرخطی عددصحیح مختلط چند هدفه معین تبدیل شده و سپس الگوریتم براساس الگوریتم ژنتیک ارائه می شود. اهداف مورد بررسی توسط آن ها در این مساله عبارتند از : حداکثر کردن رضایت مشتریان و حداقل نمودن هزینه های حمل و نقل بین تسهیلات و مشتریان است. آن ها برای بررسی کارایی سه الگوریتم پیشنهادی ،نتایج این الگوریتم ها را با نتایج عددی موجود در آن کارخانه مقایسه کردند.
پیشوایی و ترابی [30] به بررسی مساله شبکه زنجیره تامین حلقه بسته و محصور پرداختند. آن ها با توجه به اهمیت این مساله در محیط های تولیدی و تجاری به بررسی این مساله در محیط های نامعین پرداخته و روش های برنامه ریزی امکان پذیر را در این محیط مطالعه کردند. بررسی آن ها نشان داد به دلیل شرایط نامعین و وجود ریسک در چنین شبکه هایی نیاز مبرم به سیستم تصمیم گیری جهت غلبه بر ریسک های ناشی از پارامترهای نامعین وجود دارد. به دلایل ذکر شده آن ها یک مدل ریاضی عدد صحیح مختلط امکان پذیر دوهدفه برای مساله مذکور ارائه کردند. مدل پیشنهادی آن ها شامل تصمیم گیری در شبکه های زنجیره تامین معکوس و تصمیم گیری شبکه استراتژیک با جریان مواد تاکتیکی جهت جلوگیری از بهینه های محلی در هر دو قسمت است. آن ها برای حل مساله مورد بررسی از روش حل فازی عکس العملی که از ترکیب رو شهای حل موجود در تحقیقات پیشین بدست آمده، استفاده کردند.
آلتیپارماک و همکاران [31] به بررسی مساله زنجیره تامین چندهدفه پرداخته و برای حل مساله الگوریتم گ ژنتیک را ارائه کردند که این الگوریتم بر پایه آرشیو پارتو بوده و به جستجوی جمعیتی از جواب های سطح یک نزدیک بهینه برای مساله موجود می پردازد. در الگوریتم آن ها برای بررسی فضای بزرگتری از جواب های شدنی، جهت ارزیابی جواب ها از دو روش مختلف وزنی استفاده شده است.
چانگ یانگ [32] یک الگوریتم ژنتیک که با مفاهیم تکاملی و ارضاء محدودیت منطبق شده بود برای حل مساله طراحی شبکه زنجیره تامین مطرح نمود. الگوریتم وی ترکیبی از دو حالت تکاملی که با معیارهای مختلف و تغییرات پویا منطبق بوده و مد نظر محدودیت ظرفیت در فضای جواب می باشد که این ترکیب به سرعت یافتن جوابی که مساله طراحی شبکه زنجیره تامین را حل می کند، کمک می کند. در مجموع وی برای حل مدل ریاضی، یک الگوریتم ژنتیک ساده، الگوریتم ژنتیک تکاملی، الگوریتم ژنتیک ارضاء محدودیت و الگوریتم محدود تکاملی را برای حل مساله انتخاب نموده و نتایج این الگوریتم ها و زمان حل آنها را با هم جهت تعیین کارایی الگوریتم پیشنهادی مقایسه نموده است.
پیشوایی و ربانی [33]مساله طراحی شبکه زنجیره تامین چندمرحله ای واکنشی را تحت دو حالت حمل مستقیم آزاد و حمل مستقیم ممنوع مطرح نمودند. آنها در کارشان دو مدل ریاضی عدد صحیح مختلط برای دو حالت مورد بررسی ارائه داده و سپس برای رهایی از پیچیدگی مدل برنامه ریزی عدد صحیح مختلط، روش تئوری گراف را برای مطالعه ساختار مساله مطرح نمودند. آن ها مدل مورد بررسی را به صورت یک گراف دو بخشی مدل کردند و برای حل مساله یک روش جدید بر پایه نظریه گراف ارائه نمودند. برای اثبات کارایی الگوریتم پیشنهادی، نتایج الگوریتمشان را با نتایج دقیق تجاری مقایسه نمودند.
ملو و همکاران [34] به مطالعه مساله طراحی مجدد شبکه زنجیره تامین چند رده ای و چند محصولی پرداختند. در واقع مساله طراحی مجدد شامل لغو مکان یابی فعلی تسهیلات و تخصیص تسهیلات به مکان های جدید تحت محدودیت های بودجه، افق برنامه ریزی، تهیه کالا توسط تسهیلات ، سطح موجودی در انبارها و جریان محصولات در شبکه است. آن ها برای این مساله، مساله برنامه ریزی عدد صحیح خطی ارائه داده و از آنجایی که این مساله جزء مسائل سخت دسته بندی می شود، برای حل آن یک الگوریتم جستجوی ممنوع جهت استخراج و اکتشاف فضای جواب ارائه داده و تغییرات را در ساختار شبکه که شامل مکان یابی مجدد است تجویز می کنند.
پیشوایی و رزمی[35] برای طراحی شبکه زنجیره تامین محیطی تحت عنوان داده های ورودی نامعین یک روش برنامه ریزی ریاضی فازی چند هدفه ارائه کردند. مدل ارائه شده توسط آنها قادر است به کمینه سازی تاثیرات محیطی چندتایی در کنار کمینه سازی هزینه ها برای ایجاد تعادل بین آنها رسیدگی کند. آن ها یک روش بر پایه جریمه چرخه حیات جهت جریمه و محدود کردن تاثیرات مختلف محیطی برای شبکه زنجیره تامین بکار بردند. همچنین برای حل مدل مورد نظرشان، روش فازی انفعالی را ارائه کردند.
2-12- مساله زنجیره تامین تحت عدم قطعیت
ماهیت پیچیده و روابط پویای میان عوامل مختلف یک زنجیره تامین دلالت بر درجه اهمیت عدم قطعیت در تصمیمات برنامه ریزی زنجیره تامین دارد. در فرآیند تصمیم گیری زنجیره تامین ، عدم قطعیت عامل مهمی به شمار می آید که ممکن است بر پیکره بندی و هماهنگ سازی اجزا و عناصر مختلف زنجیره تاثیرگذار باشد.
همانطور که در مقاله ی زرندی و همکاران [36] نشان داده شده است، زنجیره تامین یک شبکه پویا از چندین نهاد کسب و کار است که حاوی درجه بالایی از ابهام می باشد. این مساله اساسا مبتنی بر مشخصه جهان واقعی آن است که عدم قطعیتی که در فعالیت های آن از تامین کننده تا مصرف کننده گسترده شده است موجب مبهم ساختن زنجیره تامین می شود.
مساله عدم قطعیت در یک زنجیره تامین از دو جنبه قابل تامل و بررسی می باشد. اول اینکه به طور عموم چه پارامترهایی از زنجیره تامین باید غیر قطعی در نظر گرفته شود تا عملکرد آن کارآمد باشد؟ و دوم اینکه یک زنجیره تامین تحت عدم قطعیت را از طریق چه روش هایی می توان حل نمود؟ در زیر به بررسی این دو مورد می پردزیم:
2-12-1- منابع عدم قطعیت در یک زنجیره تامین
داویس[37]سه منبع متمایز از عدم قطعیت را در زنجیره تامین مشخص نمود: عدم قطعیت عرضه، عدم قطعیت تقاضا و عدم قطعیت فرآیند و عملیات. عدم قطعیت عرضه مربوط به تنوع یا تاخیر و یا معیوب بودن مواد اولیه ارائه شده می باشد که مرتبط با عملکرد عرضه کننده است. عدم قطعیت فرآیند از عدم اطمینان به فرآیند تولید به دلیل خرابی ماشین ها نتیجه می شود و در نهایت، عدم قطعیت تقاضا، که با توجه به داویس [37] جدی ترین بین این سه نوع عدم قطعیت است و ناشی از پیش بینی نادرست تقاضا است.
2-12-2- روش های موجود جهت حل مدل های زنجیره تامین تحت عدم قطعیت
در مرور ادبیات موضوعی، چندین مدل برای برنامه ریزی زنجیره تامین تحت عدم قطعیت تعریف شده است که بر پایه ی روشهای تحلیلی ( به عنوان مثال مدل های احتمالی) [38]، روشهای شبیه سازی [39] ، یا روشهایی که مبتنی بر ترکیب دو روش شبیه سازی و تحلیلی است[40]می باشند . مدل تعریف شده از طریق چنین روشهایی ارائه دهنده ی عدم قطعیت زنجیره تامین با توزیع های احتمالی که معمولا از داده های گذشته پیش بینی می شوند، هستند .در این زمینه، تئوری مجموعه فازی[41]، تئوری امکان[42] نیز برای عدم قطعیت ها انجام می شود.
در تحقیقات نشان داده شده است که حل مسایل مربوط به برنامه ریزی زنجیره تامین تحت عدم قطعیت بطور عمده با کمک چهار روش صورت گرفته : روش برنامه ریزی احتمالی، روش برنامه ریزی تصادفی پویا، روش بهینه سازی پایا و روش برنامه ریزی فازی[43]
در روش اول، برخی از پارامترها به صورت متغیر تصادفی با توزیع احتمال مشخص در نظر گرفته میشوند. روش دوم کاربرد متغیرهای تصادفی در برنامه ریزی پویا است که می توان آنرا در تمامی زمینه های تصمیم گیری چند مرحله ای پیدا نمود. روش سوم عدم قطعیت را از طریق تنظیم سناریوهای مختلف ارائه میدهد. آخرین روش به دنبال پیدا کردن حل بهینه با در نظر گرفتن برخی از پارامترهای غیر قطعی به عنوان اعداد فازی است.
2-13- پژوهش های انجام شده در ارتباط با زنجیره تامین تحت عدم قطعیت
همانطور که اشاره شد ماهیت پیچیده و روابط پویای میان عوامل مختلف یک زنجیره تامین دلالت بر درجه اهمیت عدم قطعیت در تصمیمات برنامه ریزی زنجیره تامین دارد که منجر به ایجاد ابهام و عدم قطعیت در پارامترهای کلیدی زنجبره می شود. از اینرو جهت رسیدگی به مسایل برنامه ریزی جهان واقعی زنجیره تامین که شامل داده های اغلب پر اشتباه، ناقص و غیر معتبر هستند، تحقیقاتی مبتنی بر روشهایی مانند برنامه ریزی احتمالی، بهینه سازی پایا ، تئوری مجموعه فازی و برنامه ریزی احتمالی پویا صورت گرفته است. برنامه ریزی احتمالی پویا به طور عمده در گذشته جهت بدست آوردن راه حل نزدیک به فرم مدلهای به شکل تحلیلی و همچنین راه حلهای عددی برای نمونه مسایل به نسبت کوچک مورد استفاده قرار می گرفت. با پیشرفت های اخیر در روشهای تخمینی، بالاخص در برنامه ریزی عصبی پویا ، این روش عامل رسیدگی به مسایل بلند مدتی که یا به دلیل فضای حالت بزرگ و یا کمبود دقت در مدل، طولانی در نظر گرفته می شوند را ارائه می کند. برخی از کاربرد های این روش که در تحقیقات از آن بهره گرفته شده برنامه ریزی تولید [44]و مدیریت زنجیره تامین[45] می باشد. اسکودرو وهمکاران [46] یک روش برنامه ریزی احتمالی برای حل مدل برنامه ریزی تولید چند دوره ای چند محصوله با تقاضای تصادفی ارائه داد. سپس باکرو بایرنه[47] مدل برنامه ریزی خطی احتمالی را توسعه داد که این مدل بر اساس یک مساله دو مرحله ای با معادلات قطعی بوده که در آن عدم قطعیت تقاضا با یک مدل برنامه ریزی تولید MPMPآمیخته شده است. یادآوری این نکته مهم است که روش برنامه ریزی احتمالی بر بهینه سازی عملکرد مورد انتظار (به عنوان مثال کمینه سازی هزینه) بر روی دامنه ای از سناریو های ممکن برای پارامترهای تصادفی تمرکز می کند و ما می توانیم انتظار داشته باشیم که سیستم رفتار نسبتا بهینه داشته باشد. به هر حال سیستم ممکن است در تحقق یک سناریوی ویژه ضعیف عمل کند. به عنوان مثال ممکن است بدترین مورد سناریو را انتخاب نماید و به طور جزئی تر، ممکن است مقادیر موجودی و تقاضای عقب مانده غیر قابل قبولی را برای برخی از سناریوها با اجرای مدل احتمالی دو مرحله ای حاصل شود،[48] از این جهت در ادبیات موضوعی به دنبال روش کاراتر گشته ایم.
ملوی و همکاران [49] مفهوم برنامه ریزی احتمالی پایا را جهت رسیدگی به متناسب ساختن هزینه های مورد انتظار و تغییرپذیری آن در برنامه ریزی احتمالی مطرح نمود. لیونگو وو[50] یک مدل بهینه سازی پایا برای برنامه ریزی تولید ادغامی احتمالی ارائه دادند. در مقاله لیونگ و همکاران [51]، یک مدل بهینه سازی پایا برای پرداختن به مساله برنامه ریزی تولید ادغامی چند منزلگاهی در یک محیط غیرقطعی توسعه داده شد.در مقاله کاظمی زنجانی [52]، روش بهینه سازی پایا به عنوان یکی از روش های بالقوه جهت پرداختن به برنامه ریزی تولید MPMP در یک محیط تولیدی با عملکرد تصادفی ارائه شد. فنگ و راکش[53]، دست به یک بهینه سازی یکپارچه در ارتباط با هزینه های لجستیک و تولید مرتبط با عناصر زنجیره تامین زدند که برپایه روش سناریو بندی جهت رسیدگی به عدم قطعیت تقاضا بود، بطوریکه فرمولبندی مساله بر اساس یک مدل بهینه سازی پایا با هزینه های کل مورد انتظار، تغییرات هزینه ناشی از عدم قطعیت تقاضا و جریمه های مورد انتظار بوده است. میرزاپورو همکاران[48]،به بررسی برنامه ریزی تولید ادغامی در یک زنجیره ی تامین چند محصوله، چند منزلگاهی تحت عدم قطعیت تقاضا از طریق یک مدل جدید از بهینه سازی پایا چند هدفه پرداختند و در نهایت، مدل ارایه شده را به صورت یک مدل برنامهریزی مختلط اعداد صحیح تک هدفه با بهکارگیری روش LP-Metricحل کردند.
راه حل های به شکل عدد فازی شرایط دیگری را برای مدیریت تولید در یک محیط غیر قطعی فراهم می آورند. تانگو همکاران [54] ، یک روش نوین برای مدلسازی مسایل برنامه ریزی تولید ادغامی چند محصوله با تقاضا و ظرفیت تولید فازی ارائه کرد. تابع هدف مساله مورد نظرکمینه سازی هزینه ی کل تولید ( یک تابع درجه دوم) و تابع هزینه نگهداری موجودی( یک تابع خطی) بود. سپس تانگ وهمکاران [55]، روشی مبتنی بر تحلیل فرمولبندی و شبیه سازی برای مسایل برنامه ریزی چند محصوله با تقاضا و ظرفیت های فازی ارایه داد و مدل فازی را به یک مدل برنامه ریزی پارامتریک تبدیل نمود. آلیو و همکاران [56] یک مدل تجمعی تولید و توزیع فازی چند محصوله و چند دوره ای را در زنجیره تولید توسعه داد و مدل به صورت برنامه ریزی فازی فرمولبندی شد و حل از طریق الگوریتم ژنتیک بدست آمد. پدرو و همکاران [57] یک مدل برنامهریزی ریاضی فازی را برای برنامهریزی زنجیرهی تامین تحت عدم قطعیت تقاضا، فرایند و عرضه مطالعه و سپس با ارایه یک روش، مدل فازی را به یک مدل برنامهریزی خطی مختلط اعداد صحیح قطعی تبدیل و سرانجام یک مطالعهی موردی از یک زنجیره ی تامین خودروسازی در جهان واقعی را مطرح کرد.
2-14-مروری بر الگوریتم ژنتیک
2-14-1-مقدمه
الگوریتم های ژنتیک یکی از اعضای خانواده مدل های محاسباتی الهام گرفته شده از روند تکامل است.این الگوریتم، الگوریتمی مبتنی بر تکرار است و اصول اولیه آن از علم ژنتیک اقتباس گردیده است و با تقلید از فرآیند های مشاهده شده در تکامل طبیعی ابداع شده است و به طور موثری از معرفت قدیمی موجود در یک جمعیت استفاده می کند تا حل های جدید و بهبود یافته را ایجاد کند. در اواسط قرن بیستم برخی از دانشمندان علم کامپیوتر کار بر روی سیستم های تکاملی را به امید آنکه بتوان از آن به عنوان مکانیسمی برای حل مسائل بهینه سازی استفاده نمود، آغاز نمودند. GAاولین بار توسط جان هالندو دانشجویان او در دانشگاه میشیگان ابداع شد و توسعه یافت. هدف اصلی این تیم خلق یک الگوریتم جدید نبود بلکه آنها به دنبال تشخیص دقیق نحوه وقوع تطابق در طبیعت و توسعه راهی برای استفاده از روند انطباق طبیعی در سیستم های کامپیوتری بودند. فعالیت های هالند در این زمینه یک چارچوب کلی برای الگوریتم های ژنتیک در جهت پیشرفت های آتی فراهم آورد[58].

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *