پایان نامهi– (33)

بسم الله الرحمن الرحيم

دانشگاه آزاد اسلاميواحد ياسوج
دانشکده کشاورزي، گروه زراعت
پاياننامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد مهندسي کشاورزي «M.Sc.»
گرايش: زراعت
عنوان
تاثير تاريخ كاشت بر عملكرد و اجزاي عملكرد ارقام گلرنگ بهاره به عنوان كشت دوم در منطقه گچساران
استاد راهنما
دكتر محمدمهدي رحيمي
استاد مشاور
مهندس فرجالله ناركي
نگارش
غلامرضا زنديمطلق
زمستان 1389

پدر و مادر عزيزم اسوههاي صبر و تلاش و
فرشتههاي وصف ناپذير هستيا که زحمات
بيدريغشان در تمام مراحل زندگي پشتوانه
موفقيتهايم بوده است،

سپاسگزاري
سپاس خدايي را که پاي انديشه تيزگام در راه شناسايي او لنگ است و سر فکرت ژرف رو به درياي معرفتش بر سنگ. خداوند متعال را ستايش که در پرتو عنايات خاصّهاش توفيق عطا فرمود تا در راهي که همواره ممدوح اولياء الهي بوده است گام بردارم. درود بيپايان خود را به انديشمنداني که مسير علم و پژوهش را با راهنمائيها و هدايتهاي خود همواره پر رونق نگاه داشته، تقديم ميدارم.
در طول دوران تحصيل از محضر اساتيد گرانقدري بهره جستهام که بدون راهنماييهاي آنان اين مهم به انجام نميرسيد، لذا لازم ميدانم بدينوسيله از استاد راهنماي محترم پاياننامه جناب آقاي دکتر محمدمهدي رحيمي که در کليه مراحل پژوهش و تدوين اين رساله اينجانب را مساعدت فرمودند قدرداني نمايم. مراتب سپاس خود را از آقاي مهندس فرجالله ناركي به خاطر مشاوره بي دريغ و مفيدشان ابراز ميدارم.
همچنين جا دارد از سركار خانم فرنگيس اميري که در کلّ مقطع کارشناسي ارشد و اجراي پايان نامه هميشه ياور و راهنمايم بودند و ديني گران بر من دارند و برادرانه مرا تحمّل، ارشاد و تشويق نمودند، تشكر كنم.
همچنين از همکاران و کليه دوستاني که مرا در امور مختلف اجراي پاياننامه ياري نمودهاند کمال تشکّر را دارم.
غلامرضا زنديمطلق
زمستان 1389
فهرست مطالب
عنوان صفحه
TOC \o “1-4” \h \z \u چکيده: PAGEREF _Toc301636179 \h 1فصل اول: کليات PAGEREF _Toc301636180 \h 21-1-مقدمه PAGEREF _Toc301636181 \h 21-2-هدف از اجراي اين پژوهش PAGEREF _Toc301636182 \h 31-3-فرضيات پژوهش PAGEREF _Toc301636183 \h 4فصل دوم: مروری بر تحقيقات انجام شده PAGEREF _Toc301636184 \h 52-1- نام‌هاي گلرنگ PAGEREF _Toc301636185 \h 52-2- تاريخچه کاشت گلرنگ در ايران و جهان PAGEREF _Toc301636186 \h 52-3- مشخصات گياهشناسي گلرنگ PAGEREF _Toc301636187 \h 62-3-1- ريشه: PAGEREF _Toc301636188 \h 62-3-2- برگها: PAGEREF _Toc301636189 \h 62-3-3- ساقه: PAGEREF _Toc301636190 \h 62-3-4- طبق: PAGEREF _Toc301636191 \h 62-3-5- گل: PAGEREF _Toc301636192 \h 72-3-6- دانه: PAGEREF _Toc301636193 \h 72-3-7- تركيبات دانه گلرنگ: PAGEREF _Toc301636194 \h 72-4- مراحل نمو گلرنگ PAGEREF _Toc301636195 \h 72-4-1- مرحله رويشي شامل Veتا Vn PAGEREF _Toc301636196 \h 72-4-2- مرحله زايشي شامل R1 تا R6 PAGEREF _Toc301636197 \h 72-5-گياه زراعي PAGEREF _Toc301636198 \h 82-6- ارقام گلرنگ PAGEREF _Toc301636199 \h 92-6-1- ارقام داخلي PAGEREF _Toc301636200 \h 102-6-1-1- رقم محلي 2811 (اراک) PAGEREF _Toc301636201 \h 102-6-1-2- رقم محلي اصفهان PAGEREF _Toc301636202 \h 102-6-1-3- رقم محلي 3147 (اروميه) PAGEREF _Toc301636203 \h 102-6-1-4- رقم محلي 2819 PAGEREF _Toc301636204 \h 112-6-1-5- رقم محلي 3148 PAGEREF _Toc301636205 \h 112-6-1-6- رقم محلي 3150 کرمانشاه PAGEREF _Toc301636206 \h 112-6-1-7- ساير ارقام PAGEREF _Toc301636207 \h 122-6-2- ارقام خارجي PAGEREF _Toc301636208 \h 122-6-2-1- ژيلا1 PAGEREF _Toc301636209 \h 122-6-2-2- فريو PAGEREF _Toc301636210 \h 122-6-2-3- يو.اس- 101 PAGEREF _Toc301636211 \h 132-6-2-4- يوت PAGEREF _Toc301636212 \h 132-6-2-5- آ-101 و آ-12417 PAGEREF _Toc301636213 \h 132-6-2-6- ان-10 PAGEREF _Toc301636214 \h 142-6-2-7- رقم 1-VC PAGEREF _Toc301636215 \h 142-6-2-8- نبراسکا-10 PAGEREF _Toc301636216 \h 142-7- تاريخ کاشت PAGEREF _Toc301636217 \h 152-7-1- اجزاي موثر بر عملکرد دانه PAGEREF _Toc301636218 \h 162-7-2- تاثير تاريخ کاشت بر عملکرد دانه PAGEREF _Toc301636219 \h 172-7-3- تاثير تاريخ کاشت بر تعداد دانه در طبق PAGEREF _Toc301636220 \h 202-7-4- تاثير تاريخ کاشت بر تعداد طبق بارور PAGEREF _Toc301636221 \h 212-7-5- اثر تاريخ كاشت بر ارتفاع بوته PAGEREF _Toc301636222 \h 232-7-6- تأثير تاريخ کاشت بر درصد روغن PAGEREF _Toc301636223 \h 242-7-7- تاثير تاريخ کاشت بر عملکرد بيولوژيک و شاخص برداشت و عملكرد دانه PAGEREF _Toc301636224 \h 262-7-8- تاثير تاريخ کاشت بر وزن هزار دانه PAGEREF _Toc301636225 \h 272-8- کشت دوگانه PAGEREF _Toc301636226 \h 282-9- همبستگي بين عملکرد و ساير صفات کمي و کيفي گلرنگ PAGEREF _Toc301636227 \h 30فصل سوم: مواد و روشها PAGEREF _Toc301636228 \h 343-1- زمان، موقعيت و شرايط اقليمي محل آزمايش PAGEREF _Toc301636229 \h 343-2- مشخصات تيمارهاي آزمايشي PAGEREF _Toc301636230 \h 343-3- عمليات آماده سازي زمين PAGEREF _Toc301636231 \h 353-4- عمليات کاشت و داشت PAGEREF _Toc301636232 \h 353-5- فاکتورهاي اندازه‌گيري شده در طي فصل رشد PAGEREF _Toc301636233 \h 363-5-1- اندازه‌گيري عملکرد دانه در واحد سطح PAGEREF _Toc301636234 \h 363-5-2- تعداد طبق بارور و نابارور در گياه PAGEREF _Toc301636235 \h 363-5-3- تعداد دانه در بوته و طبق PAGEREF _Toc301636236 \h 373-5-4- ارتفاع ساقه و ارتفاع تا اولين شاخه بندي PAGEREF _Toc301636237 \h 373-5-5- محاسبه‌ي عملکرد بيولوژيک PAGEREF _Toc301636238 \h 373-5-6- درصد روغن دانه PAGEREF _Toc301636239 \h 383-5-7- وزن گلچة گلرنگ (عملكرد گلبرگ) PAGEREF _Toc301636240 \h 383-5-8- محاسبة شاخص برداشت PAGEREF _Toc301636241 \h 383-6- محاسبات آماري PAGEREF _Toc301636242 \h 38فصل چهارم: نتايج و بحث و پيشنهادات PAGEREF _Toc301636243 \h 394-1- عملکرد دانه PAGEREF _Toc301636244 \h 394-2- عملکرد بيولوژيک PAGEREF _Toc301636245 \h 434-3- شاخص برداشت PAGEREF _Toc301636246 \h 464-4- درصد روغن PAGEREF _Toc301636247 \h 484-5- عملکرد روغن PAGEREF _Toc301636248 \h 504-6- عملكرد گلبرگ PAGEREF _Toc301636249 \h 534-7- ارتفاع بوته PAGEREF _Toc301636250 \h 554-8- تعداد طبق بارور در بوته PAGEREF _Toc301636251 \h 584-9- تعداد دانه در طبق PAGEREF _Toc301636252 \h 604-10- وزن هزار دانه PAGEREF _Toc301636253 \h 634-11- ارتفاع تا پايين‌ترين شاخه بندي PAGEREF _Toc301636254 \h 664-12- نتيجه‌گيري كلي PAGEREF _Toc301636255 \h 694-13- پيشنهادات PAGEREF _Toc301636256 \h 70منابع PAGEREF _Toc301636257 \h 71

فهرست جداول
عنوان صفحه
TOC \h \z \t “Heading 5” \c جدول 4-1- ميانگين مربعات منابع تغيير براي صفات مورد ارزيابي ارقام گلرنگ در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224502 \h 40جدول 4-2- ميانگين مربعات منابع تغيير براي صفات مورد ارزيابي ارقام گلرنگ در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224503 \h 67جدول 4-3- ضرايب همبستگي ساده بين صفات مورد بررسي در ارقام گلرنگ PAGEREF _Toc300224504 \h 67

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
TOC \h \z \t “Heading 6” \c نمودار 4-1- مقايسه ميانگين عملکرد دانه در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224505 \h 40نمودار 4-2- مقايسه ميانگين عملکرد دانه در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224506 \h 41نمودار 4-3- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي عملکرد دانه PAGEREF _Toc300224507 \h 41نمودار 4-4- مقايسه ميانگين عملکرد بيولوژيک در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224508 \h 43نمودار 4-5- مقايسه ميانگين عملکرد بيولوژيک در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224509 \h 44نمودار 4-6- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي عملکرد بيولوژيک PAGEREF _Toc300224510 \h 44نمودار 4-7- مقايسه ميانگين شاخص برداشت در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224511 \h 46نمودار 4-8- مقايسه ميانگين شاخص برداشت در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224512 \h 46نمودار 4-9- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي شاخص برداشت PAGEREF _Toc300224513 \h 47نمودار 4-10- مقايسه ميانگين درصد روغن در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224514 \h 48نمودار 4-11- مقايسه ميانگين درصد روغن در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224515 \h 48نمودار 4-12- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي درصد روغن PAGEREF _Toc300224516 \h 49نمودار 4-13- مقايسه ميانگين عملکرد روغن در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224517 \h 50نمودار 4-14- مقايسه ميانگين عملکرد روغن در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224518 \h 51نمودار 4-15- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي عملکرد روغن PAGEREF _Toc300224519 \h 51نمودار 4-16- مقايسه ميانگين عملکرد گلبرگ در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224520 \h 53نمودار 4-17- مقايسه ميانگين عملکرد گلبرگ در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224521 \h 53نمودار 4-18- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي عملکرد گلبرگ PAGEREF _Toc300224522 \h 54نمودار 4-19- مقايسه ميانگين ارتفاع بوته در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224523 \h 55نمودار 4-20- مقايسه ميانگين ارتفاع بوته در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224524 \h 56نمودار 4-21- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي ارتفاع بوته PAGEREF _Toc300224525 \h 56نمودار 4-22- مقايسه ميانگين تعداد طبق بارور در بوته در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224526 \h 58نمودار 4-23- مقايسه ميانگين تعداد طبق بارور در بوته در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224527 \h 58نمودار 4-24- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي تعداد طبق بارور در بوته PAGEREF _Toc300224528 \h 59نمودار 4-25- مقايسه ميانگين تعداد دانه در طبق در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224529 \h 61نمودار 4-26- مقايسه ميانگين تعداد دانه در طبق در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224530 \h 61نمودار 4-27- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي تعداد دانه در طبق PAGEREF _Toc300224531 \h 62نمودار 4-28- مقايسه ميانگين وزن هزار دانه در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224532 \h 63نمودار 4-29- مقايسه ميانگين وزن هزار دانه در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224533 \h 64نمودار 4-30- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي وزن هزار دانه PAGEREF _Toc300224534 \h 64نمودار 4-31- مقايسه ميانگين ارتفاع تا اولين شاخه‌بندي در تاريخ كاشتهاي مختلف PAGEREF _Toc300224535 \h 65نمودار 4-32- مقايسه ميانگين ارتفاع تا اولين شاخه‌بندي در ارقام مختلف گلرنگ PAGEREF _Toc300224536 \h 66نمودار 4-33- مقايسه ميانگين برهمكنش رقم و تاريخ كاشت براي ارتفاع تا اولين شاخه‌بندي PAGEREF _Toc300224537 \h 66
چکيده:تاثير تاريخ كاشت بر عملكرد و اجزاي عملكرد ارقام گلرنگ بهاره به عنوان كشت دوم در منطقه گچساران
به وسيلهي:
غلامرضا زنديمطلق
به منظور بررسي تاثير تاريخ کاشت بر عملكرد و اجزاء عملكرد چهار رقم گلرنگ بهاره، آ‌زمايشي به صورت فاکتوريل در قالب طرح بلوکهاي کامل تصادفي در سه تکرار در سال زراعي 89-1388 در منطقه گچساران به اجرا در آمد. عامل اول شامل تاريخ كاشت در چهار سطح (26 ارديبهشت، 11 خرداد، 26 خرداد و 11 تير) و عامل دوم شامل چهار رقم گلرنگ بهاره (اراك2811، اصفهان14، IL111 و PI) بود. نتايج نشان داد، برهمكنش رقم و تاريخ کاشت در اکثر صفات مورد بررسي معني‌دار بود؛ به طوري كه بيشترين عملكرد دانه، عملكرد روغن و تعداد دانه در طبق مربوط به رقم اصفهان 14 در تاريخ كاشت 11 تير (چهارم) و كمترين مربوط به رقم IL111 در تاريخ كاشت 26 ارديبهشت (اول) بود. به طور كلي بين تاريخ‌هاي مختلف كاشت، تاريخ كاشت سوم، بيشترين عملكرد دانه (1376 كيلوگرم در هكتار)، عملكرد بيولوژيك (3601 كيلوگرم در هكتار )، عملكرد روغن، تعداد دانه در طبق و وزن هزار دانه را به خود اختصاص داد، ولي تاريخ كاشت اول در طول دوره‌ي نموي خود كمترين عملكرد دانه (1143 كيلوگرم در هكتار )، شاخص برداشت، عملكرد روغن، تعداد دانه در طبق، تعداد طبق بارور در بوته و ارتفاع ساقه را توليد كرد. ارقام در تاريخ كاشت اول، به دليل شاخص سطح برگ بيشتر، نور بيشتري دريافت كرده و در نتيجه به علت فتوسنتز بيشتر، سرعت رشد محصول و تجمع ماده خشك آنها نيز افزايش يافت.
كلمات كليدي: تاريخ کاشت، رقم، گلرنگ بهاره، عملکرد دانه و اجزاي عملکرد

فصل اول: کليات1-1-مقدمهروغن‌هاي خوراکي از منابع مهم تامين انرژي براي فرآيندهاي حياتي در بدن انسان هستند و به خاطر نقشي که اين مواد در تامين نيازهاي چربي و ويتامين‌ها دارند، پس از مواد نشاسته‌اي در زمره‌ي مهمترين کالاهاي ضروري محسوب مي‌گردند. با توجه به روند رو به افزايش مصرف روغنهاي نباتي و هزينه زياد تامين روغن مورد نياز كشور از طريق واردات، توسعه كشت گياهان دانه روغني سازگار به شرايط اقليمي كشور و همچنين گسترش برنامه‌هاي تحقيقاتي در اين زمينه حائز اهميت است.
خوشبختانه به دليل تنوع آب و هوايي در ايران امکان کشت بسياري از دانه‌هاي روغني با کيفيت مناسب، که از ارزش اقتصادي بسياري برخوردارند، وجود دارد. در اين ارتباط کشت گياهان روغني نظير گلرنگ که از نظر صنعتي و دارويي نيز مهم هستند مي‌تواند مدنظر قرار بگيرد. گلرنگ گياهي است كه از دير‌ باز در مناطق خشك و نيمه خشك و نيز در هندوستان و ديگر نقاط خاورميانه و شرق آفريقا كشت مي‌شده است. خصوصيات مطلوب و خاص اين گياه نظير خواص طبي، صنعتي، غذايي، كيفيت بالاي روغن به جهت وجود بيش از 80 درصد اسيد‌هاي چرب غير اشباع بخصوص اسيد چرب لينولئيك و اولئيك، مقاومت بالا به شوري و خشكي، نياز رطوبتي كم، سازگاري وسيع به درجه حرارت‌‌هاي پايين زمستان و بالاي تابستان و فصل رشد و نمو كوتاه در كشت بهاره و تابستانه از جمله مواردي است كه گلرنگ را به عنوان يك گياه روغني با ارزش مطرح ساخته است.
انتخاب تاريخ‌کاشت مناسب يکي از فنون زراعي است که با رعايت آن حداکثر محصول بدست خواهد آمد. از آنجايي که طول مراحل مختلف نمو تابعي از دو عامل اصلي حرارت و طول روز است؛ ممکن است تاريخ‌کاشت را به نحوي تغيير داد که مراحل مختلف نمو گياه با وضعيت حرارت و طول روز موجود طي فصل رشد انطباق مناسبي يافته و ميزان رشد رويشي و زايشي مطلوبي بدست آيد. بدين لحاظ لازم است اطلاع کامل و صحيحي از خصوصيات رشد و نمو و نيازهاي اکولوژيک محصول مورد کاشت و عوامل محيطي داشت تا بتوان تاريخ‌کاشت مناسبي را انتخاب نمود.
كاشت دو يا چند محصول در سال، موجب استفاده مؤثر از منابع طبيعي موجود در بخش كشاورزي و افزايش بازدهي اقتصادي آنها مي‌شود و در بسياري از مناطق كشور مورد توجه قرار گرفته است. انتخاب ژنوتيپ‌هاي مناسب گلرنگ از لحاظ صفات زراعي و اقتصادي جهت كاشت به عنوان محصول دوم بسيار حائز اهميت است. در اين زمينه، انتخاب گياه مناسب و با دوره رشد كوتاه به عنوان محصول دوم پس از برداشت گندم و جو اهميت دارد. تركيب مناسبي از ژنوتيپ و تاريخ كاشت در گياهان زراعي يكي از مهمترين عوامل مؤثر در كسب عملكرد مطلوب و اقتصادي است. در تاريخ كاشت مناسب مراحل رويشي و زايشي گياه با شرايط مطلوب محيطي منطبق شده و موجب افزايش بازدهي فتوسنتز و سرانجام انتقال و ذخيره مواد فتوسنتزي در دانه‌ها و افزايش عملكرد مي‌گردد. نتايج مشابهي در گياهان مختلف از قبيل‌ آفتاب‌گردان و گلرنگ در ارتباط با اثر متقابل ژنوتيپ و تاريخ كاشت بر عملکرد دانه و برخي خصوصيات فيزيولوژيکي گزارش شده است. در مواقعي که تاخير در كاشت بهاره گلرنگ، با افزايش دما در طي دوران رشد رويشي و زايشي گياه همراه باشد، موجب تسريع نمو شده و در نهايت عملکرد و اجزاي عملکرد را کاهش مي دهد. ولي چنانچه تاخير در کاشت، موجب انطباق مرحله گلدهي و پر شدن دانه‌ها با هواي نسبتاً خنک اواخر تابستان باشد، افزايش عملکرد دانه را نسبت به تاريخ‌هاي کاشت زود هنگام به دنبال خواهد داشت.
با توجه به امتيازات ارزشمند گياه گلرنگ و بومي بودن و سازگاري آن، شايسته است که مطالعات بيشتري براي شناخت بهتر اين گياه انجام شود. در هر حال با آزمايش‌هاي بسيار معدودي که در کشور بر روي اين گياه صورت گرفته و همچنين محدوديت نسبي ارقام مناسب اصلاح شده، بدون توجه اساسي در زمينه به‌نژادي و به‌زراعي نمي‌توان اميد چنداني به بهبود وضعيت گلرنگ در ايران داشت. با توجه به خصوصيات ارزشمند اين گياه، به ويژه سازگاري با شرايط محدوديت رطوبت و امکان کشت بهاره آن در بسياري از مناطق کشور و همچنين اثرات مفيد قرار دادن آن در تناوب زراعي و استفاده از اين گياه به عنوان کشت دوم بعد از برداشت غلات دانه ريز مثل گندم و جو، اميد است که اين گياه در آينده بيشتر از گذشته، مورد توجه پژوهشگران و سياست گذاران کشاورزي کشور قرار گيرد.
1-2-هدف از اجراي اين پژوهش1- تعيين مناسب‌ترين تاريخ‌کاشت تابستانه موثر در افزايش عملکرد دانه و روغن گلرنگ در منطقه گچساران
2- تعيين بهترين رقم گلرنگ براي کشت دوم در منطقه گچساران
1-3-فرضيات پژوهشامكان كاشت و برداشت دو محصول در منطقه مورد مطالعه وجود ندارد
امكان كاشت گلرنگ بهاره در منطقه مورد مطالعه وجود ندارد.
تاريخ كاشت تأثيري بر عملكرد دانه، درصد روغن و خصوصيات زراعي گلرنگ بهاره ندارد.

فصل دوم: مروری بر تحقيقات انجام شده2-1- نام‌هاي گلرنگگلرنگ گياهي است که از ساليان بسيار دور در کشورهاي مختلف جهان رشد و نمو نموده است. اين گياه در کشورهاي مختلف به اسامي مختلف ناميده مي‌شود. نام علمي گلرنگ يا گل رنگCarthamus tinctorius L. مي‌باشد. اين گياه در زبان فارسي علاوه بر گلرنگ يا گل رنگ اسامي متعدد ديگري نيز دارد که کافشه، کاجيره، کاچيره، کاژيره و کازيره بيش از ساير اسامي محلي مصطلح هستند. در زبان انگليسي به اين گياه Safflower و در زبان فرانسه Carthame مي‌گويند. عرب‌ها اين گياه را به اسامي قرطوم، کرتوم و عصفر مي‌شناسند. گفته شده است که Carthamus (نام جنس) برگردان لاتين کلمه عربي قرطوم است که به ماده رنگي گلها اشاره دارد و عصفر به احتمال زياد منشأ نام انگليسي آن يعني Safflower است. اين گياه عضوي از خانواده گياهي کاسني(مرکبان يا مرکبه) يا (Compositae) Asteraceae مي‌باشد ( ناصري، 1370؛ Chapman and Carter, 1976). گونه زراعي گلرنگ يکساله است؛ اما در اين جنس گونه‌هاي وحشي چند ساله نيز وجود دارد (يزدي صمدي و عبدميشاني، 1370).
2-2- تاريخچه کاشت گلرنگ در ايران و جهان
گلرنگ ساليان درازي است که از حالت وحشي خارج شده است. اين گياه از 4000 سال قبل به دليل استفاده از گلچه‌هاي آن در مصر کشت مي‌شده است. اين محصول احتمالاً از فرات به مصر برده شده است؛ اما روغن‌کشي و استفاده از روغن آن بعدها در آنجا متداول گرديد. در طي بررسي‌هاي باستان شناسي دسته‌هايي از گل‌هاي مجزاي گلرنگ در ميان پاکتي از جنس برگ بيد همراه جسد موميايي آمنوخيس اول از سلسلة هجدهم (1600 قبل از ميلاد) کشف شد، که دقيقاً قابل تشخيص نبود. گلرنگ کشت شده در مصر پس از برداشت و تهيه رنگ از آن به ايتاليا، فرانسه و انگلستان صادر مي‌شد و در آنجا به مصرف رنگرزي و تهيه‌ي پنير مي‌رسيد. از ساير موارد استفاده‌ي گلرنگ در مصر به تهيه‌ي سرمه از بوته‌ي زغال شده‌ي گلرنگ مي‌توان اشاره کرد. گلرنگ در کشورهاي عربي به عنوان داروي پادزهر و عرق آور شناخته مي‌شد.

2-3- مشخصات گياهشناسي گلرنگگلرنگ زراعي گونهاي يكساله است ولي گونههاي وحشي آن چند سالهاند. اندامهاي اين گياه از نظر گياه شناسي داراي ويژگيهايي به شرح ذيل ميباشند.
2-3-1- ريشه: اين گياه داراي ريشهاي قوي و گسترده ميباشد. اين ويژگي به گياه امكان ميدهد تا رطوبت و مواد غذايي را از اعماق نسبتا زياد جذب نمايد. به همين جهت گلرنگ را گياهي كم توقع و مقاوم به خشكي به شمار ميآورند (زينلي، 1378).
2-3-2- برگها: پس از جوانهزني گلرنگ و ظهور برگهاي لپهاي، برگهاي حقيقي گلرنگ ظاهر ميشوند. برگهاي اين گياه بر اساس نوع واريته و محل آن روي گياه، صاف يا خاردار ميباشد. برگهاي پاييني فاقد خار، در حالي كه برگهاي فوقاني معمولا خاردار هستند. بعضي واريتهها كاملا بدون خار ميباشند. در ابتداء برگهاي گلرنگ روي زمين خوابيده است. به اين دوره از رشد گياه مرحله روزت ميگويند. در اين مرحله ساقه هنوز طويل نشده و ديده نميشود (خواجهپور، 1383).
2-3-3- ساقه: با گرم شدن هوا فاصله ميانگرههاي ساقه زياد و در نتيجه ساقه اصلي طويل ميشود. ساقه اصلي در گلرنگ به صورت قائم و تقريبا گرد است، و طول آن در ارقام مختلف بين 25 تا 210 سانتيمتر متغيير است. هنگامي كه گياه به ارتفاع 30-40 سانتيمتر رسيد ساقهها در قسمت فوقاني گياه منشعب ميشوند، و ساقههاي فرعي را تشكيل ميدهند (زينلي، 1378).
2-3-4- طبق: طبقها به شكل مخروطي در انتهاي ساقه اصلي و هر ساقه فرعي بوجود ميآيد. هر طبق 5/1 تا 4 سانتيمتر قطر داشته و توسط چند رديف براكته احاطه شده است. تعداد طبق در بوته تقريبا با تعداد ساقه فرعي در بوته برابر است. طبق واقع بر روي ساقه اصلي از همه بزرگتر است. ممكن است در هر بوته تا 50 طبق تشكيل گردد (خواجهپور، 1383).
2-3-5- گل: گلها به صورت مركب هستند و شكل غوزه مانندي را تشكيل ميدهد. در هر طبق 20 تا 180 گل لولهاي مشاهده ميشود. (ناصري، 1370).
2-3-6- دانه: در هر غوزه 20 تا 100 عدد دانه تشكيل ميشود. دانههاي اين گياه از نظر ظاهري خيلي شبيه به بذور كوچك آفتابگردان هستند و رنگ آنها سفيد يا كرم رنگ است. وزن هزار دانه گلرنگ زراعي از 29 تا 50 گرم متغير است (خواجهپور، 1383).
2-3-7- تركيبات دانه گلرنگ: پوسته، 30 تا 50 درصد، آب، 3 تا 10 درصد، روغن، 25 تا 40 درصد و پروتئين، 12 تا 20 درصد دانه را تشكيل ميدهند.
2-4- مراحل نمو گلرنگبراساس تقسيمبندي (Tanaka et al., 1997) مراحل نموي گلرنگ به دو مرحله تقسيم ميشوند.
2-4-1- مرحله رويشي شامل Veتا Vn:Ve لپه‎ها بطور كامل ظاهر شده‎اند. اولين برگهاي حقيقي، غير از لپهها، ممكن است مشاهده گردند. اما كمتر از 8/3 سانتيمتر طول دارند
:Vn مراحل با شمارش تعداد برگهاي حقيقي (n) متصل به ساقة اصلي كه حداقل 8/3 سانتيمتر طول دارند تعيين مي‎گردد. دو برگ حقيقي اوليه (V1 و V2) بطور همزمان و متقابل يكديگر توسعه مييابند. برگهاي باقيمانده بصورت الگوي متناوب توسعه مي‎يابند. مراحل V1 تا V6 بعنوان مرحلة روزت نامگذاري شده است. ساقه مقداري طويل مي‎شود اما طول آن كمتر از 5 سانتي‎متر است. رشد سريع ساقه از V7 تا Vn رخ مي‎دهد. حداكثر تعداد برگها بر روي ساقة اصلي بسته به ژنوتيپ و محيط بين 15 تا 35 عدد تغيير مي‎كند. GDD مورد نياز براي مرحلة ‌رويشي از 170 تا 445 مي‎باشد.
2-4-2- مرحله زايشي شامل R1 تا R6:R1 جوانة ‌انتهائي تشكيل يك طبق كوچك به قطرحدود 1/0 سانتيمتر همراه با دسته‎اي برگ در انتهاي گياه مي‎دهد. اين جوانة اوليه است و جوانه‎هاي ثانويه از محور برگها تشكيل مي‎شوند.
R2: جوانة اولية نابالغ به حداكثر قطر خود مي‎رسد و بالاي آخرين برگ روي ساقة اصلي بين 1/0 تا 3/0 سانتيمتر طويل مي‎شود. شاخه‎هاي ثانوية در مرحلةR2 شروع به تشكيل شدن مي‎كنند. معمولاً اين شاخه‎ها در دومين تا چهارمين محور برگ از رأس گياه شروع شده و به سمت پائين گسترش مي‎يابند. تعداد شاخه‎ها و طبق‎هاي ثانويه و ثالثيه بستگي به ژنوتيپ و عوامل محيطي دارد. GDD مورد نياز براي گذر از Vmax (زمان حداكثر تعداد برگ) تا اين مرحله 70 تا 90 مي‎باشد.
R3: اين مرحله شروع گرده‎افشاني است و مي‎تواند به سه زير مرحله بر اساس درصد گلهائي كه در طبق گل داده‎اند تقسيم شود. اگر 25-0 درصد طبق گل داده باشد، زير مرحلة R3.1 خواهد بود. زير مرحلة R3.2 هنگامي است كه 50-25 درصد طبق گل داده است. وقتي بيش از 50 درصد طبق گل داده است و گلبرگ خارجي شروع به پژمرده شدن مي‎كنند، زير مرحلة R3.3 خواهد بود. مرحلة گلدهي (R2-R3.3) حدود 250 تا 280 GDD نياز دارد.
R4: گلدهي كامل شده است و تمام گلچه‎ها پژمرده شده‎اند. گلچه‎ها بطور مداوم از خارج به داخل طبق پژمرده مي‎شوند.
R5: بذرها شروع به پر شدن مي‎كنند. بذور غير بالغ از يك غشاء نازك كه جنين را مي‎پوشاند تا بذور كاملاً توسعه يافته كه داراي پوستة تيره هستند متغير مي‎باشد. اين مرحله غير قابل مشاهده است، مگر اينكه طبق‎ها بطور متناوب باز شوند. نوع پوسته قابل تشخيص نمي‎باشد.
R6: بذور از لحاظ فيزيولوژي بالغ هستند. وقتي پوسته رنگ مات خود را از دست داد به رنگ سفيد يا نواري در مي‎آيد. براكته‎هاي خارجي طبق شروع به قهوه‎اي شدن مي‎كنند، برخي طبق‎ها علامت تركهاي شعاعي را هم نشان مي‎دهند. مراحل رشد تا پر شدن دانه (R3.3 – R6) حدود 120 تا 140 GDD نياز دارد. زمان مورد نياز براي نمو گلرنگ در بين يك جامعة گياهي ممكن است متغير باشد، اما توصيف‎هاي مراحل رشد بايد براي يك گياه منفرد ارائه شود. طبق‎هاي ثانويه و ثالثيه در مراحل مشابه طبق اوليه، البته كمي با تأخير توسعه مي‎يابند.
2-5-گياه زراعيامروزه گلرنگ براي مقاصد مختلفي كشت و مورد استفاده قرار ميگيرد كه عبارتند از: تهيه مواد رنگي، استفاده از كنجاله، مصرف دانه آن در تغذيه دام و پرندگان و توليد روغن كه مهمترين هدف كشت آن نيز ميباشد (آلياري و شكاري، 1379؛ زينلي، 1378). روغن گلرنگ با دارا بودن اسيدهاي چرب لينولئيك (70 تا 80 درصد)، اولئيك (9 تا 13 درصد)، پالميتيك (5 تا 7 درصد)، و استئاريك (2تا 3 درصد) (Weiss, 1983) از انواع روغنهاي خشك شونده با عدد يدي 140 تا 150 ميباشد (زينلي، 1378) و ميتواند در آشپزي، تهيه كره نباتي، روغنهاي سالاد و ديگر فراوردهاي غذايي مصرف شود. همچنين در صنعت (تهيه صابون، رنگها و مواد آرايشي) و پزشكي مصرف ميشود (زينلي، 1378). زراعت گلرنگ به منظور استفاده از روغن دانه آن سابقه زيادي ندارد. و استفاده از اين گياه به عنوان يك گياه روغني از سال 1336 آغاز شده است (زينلي، 1378). بر اساس آمار منتشره مقدار توليد دانه گلرنگ در ايران در سالهاي 1355- 1350 هفت هزار تن در سال بود كه در سال 1358 به شش هزار تن كاهش يافت و از آن پس توليد گلرنگ در ايران سير نزولي داشته است .كاهش سطح زير كشت گلرنگ در ايران طي سالهاي گذشته به دليل محدود شدن عملكرد دانه توسط عواملي مانند، آفات، بيماريها، علفهاي هرز و در دست نبودن ارقام مناسب و اطلاعات كافي در زمينه زراعت اين گياه بوده است. البته مشكل در ساير مناطق توليد گلرنگ در جهان نيز باعث عدم توسعه كشت اين گياه شده است (زينلي، 1378). گياهچه گلرنگ در اوايل رشد داراي رشد روزت بوده و به كندي رشد ميكند. بنابراين رقابت كننده ضعيفي در مقابل علفهاي هرز است (خواجهپور، 1383؛ (Miri and Ghadiri, 2006 علفهاي هرز در اين مرحله مستقر شده و بقيه فصل رشد با گياه زراعي رقابت ميكنند. در بعضي مواقع تا 70 درصد افت عملكرد گلرنگ بخاطر وجود علفهاي هرز گزارش شده است (Blackshaw, 1993). رقابت قابل قبول گلرنگ بر عليه علفهاي هرز حدود 5 تا 6 هفته پس از رشد بدست ميآيد (Blackshaw, 1993).
2-6- ارقام گلرنگگلرنگ يکي از گياهان روغني بومي ايران است. تحقيقات گلرنگ در ايران از سال 1348 و با جمع‌آوري توده‌هاي بومي گلرنگ کشور در مرکز تحقيقات كشاورزي ورامين آغاز شد و به دنبال آن با وارد کردن ارقام اصلاح شده نظير فريو، ژيلا، نبراسکا و UC1 ادامه يافت. يافتن ارقام و لاين‌هاي پاييزه و بهاره پر محصول نظير L.R.V.51.51؛ I.L.111، ورامين 295، اراک 2811 و محلي اصفهان حاصل همين بررسي‌ها است (اميدي و احمدي، 1380). جمع آوري توده‌هاي بومي براي استفاده از تنوع ژنتيکي موجود در کشور و به منظور فرآهم آوردن امکان انتخاب ژنوتيپ‌هاي مطلوب جهت اصلاح از اولين قدم‌هاي اساسي براي ايجاد ارقام اصلاح شده و پر محصول گلرنگ است، به همين جهت جمع‌آوري اکثر توده‌هاي بومي گلرنگ کشور و بررسي بر روي آنها از سال 1372 آغاز شد و طي آن لاين‌هاي با ارزشي نظير I.L.111، زرقان 279، محلي مرند و محلي اصفهان انتخاب شدند.
گلرنگ داراي رقم‌هاي بسيار متنوعي است که از نظر رنگ گل، ارتفاع بوته، شکل برگ، شکل ساقه، خاردار بودن، ميزان روغن، ترکيب اسيدهاي چرب، ميزان پروتئين، مقاومت به سرما، حساسيت به بيماري‌ها و آفات، طول فصل رشد، وزن دانه و صفات ديگر با هم تفاوت دارند (زينلي، 1378). در طول چند دهه اخير ارقام زراعي گلرنگ به لحاظ صفات مختلف اصلاح شده و ضمن حذف صفات نامطلوب آنها، صفات جديد مطلوبي به آنها اضافه شده است. به طور کلي وضعيت ارقام اصلاح شده در سال‌هاي اخير از لحاظ درصد روغن، عملکرد کل دانه، درصد پوسته دانه و مقاومت به آفات و بيماري‌ها و ساير صفات بهتر از ارقام قديم است. در اينجا به تعدادي از مهمترين ارقام داخلي و خارجي که طي سالهاي گذشته معرفي و استفاده شده‌اند، اشاره مي‌شود.
2-6-1- ارقام داخلي2-6-1-1- رقم محلي 2811 (اراک) اين رقم از بين توده منطقه‌ اراک انتخاب شده است. رقمي است کم خار، به طور نسبي ديررس (داراي فصل رشدي در حدود 130 روز) و پر محصول که روغن دانه آن 32-31 درصد و وزن هزار دانه آن حدود 35 گرم مي‌باشد. از اين رقم به عنوان رقم بهاره انتخابي در ايران ياد شده است. در ضمن اين رقم مقاومت زيادي به بوته ميري نشان نداده است.
2-6-1-2- رقم محلي اصفهان اين رقم مربوط به منطقه‌ي اصفهان مي‌باشد. رقمي بدون خار با گلهاي قرمز و ديررس است. طول دوره‌ي رشد آن حدود 138 روز مي باشد. از نظر رشد رويشي بسيار خوب، داراي ارتفاع بلند و توليد تعداد زيادي شاخه‌ي فرعي و با عملکرد بالا مي‌باشد.
2-6-1-3- رقم محلي 3147 (اروميه) مبدأ اين رقم منطقه اروميه بوده و با حدود 160 روز دوره رويش در گروه ارقام ديررس جاي مي‌گيرد. زالي و يزدي صمدي (1353) در آزمايش مقايسه صفات کيفي و کمي 46 رقم گلرنگ داخلي و خارجي اين رقم را به عنوان يکي از مقاومترين ارقام گلرنگ در مقابل بيماري بوته ميري معرفي کردند. اين رقم ديررس، بي خار و داراي گل‌هايي به رنگ قرمز است. مقدار روغن دانه در اين رقم 27 تا 28 درصد و وزن هزار دانه آن حدود 40 گرم مي‌باشد. رقم محلي 3147 در گروه ارقام پر محصول و پا بلند جاي دارد.
2-6-1-4- رقم محلي 2819 مبدأ اين رقم منطقه اصفهان بوده و به نام رقم محلي اصفهان شهرت دارد. مقدار روغن دانه اين رقم 33-31 درصد و وزن هزار دانه آن 36-34 گرم مي‌باشد. اين رقم مقاومت نسبتاً خوبي به بيماري بوته ميري نشان داده است. رقم محلي 2819 رقمي است نسبتاً پر محصول و کم خارکه گل‌هايي به رنگ قرمز دارد. اين رقم نيز با حدود 135 روز دوره رويش، نسبتاً ديررس است.
2-6-1-5- رقم محلي 3148 مبدأ اين رقم منطقه مرند در استان آذربايجان شرقي مي‌باشد. در اين رقم مقدار روغن دانه 28-27 درصد، وزن هزاردانه آن حدود 36 گرم و رنگ گل‌ها زرد مايل به نارنجي است. رقم محلي 3148 رقمي ديررس، پر محصول و خاردار مي‌باشد و مقاومت بسيار خوبي به بيماري بوته‌ميري دارد.
2-6-1-6- رقم محلي 3150 کرمانشاه خصوصيت برجسته اين رقم، زياد بودن وزن هزار دانه آن است. در اين رقم وزن هزار دانه حدود 43 گرم، درصد روغن 32-31 درصد و رنگ گل‌ها زرد مايل به نارنجي مي‌باشد. اين رقم محلي کمي ديررس و مقاوم به سرما بوده و مقاومت متوسطي به بيماري بوته‌ميري نشان مي‌دهد.
2-6-1-7- ساير ارقامرقم‌هاي 3151 (محلي آذربايجان)، 1-47 و 2-47 (محلي اهواز)، 3-47 و 4- 47 (محلي آذربايجان) و 3138 (محلي مرند) ارقام محلي ديگري هستند که از بين توده‌هاي محلي مناطق مختلف ذکر شده انتخاب و معرفي شده‌اند.
2-6-2- ارقام خارجيتقريباً تمام ارقام خارجي گلرنگ که در ايران کشت مي‌شود از آمريکا وارد ايران شده است. خصوصيات تعدادي از اين ارقام به طور مختصر بيان مي‌شود.
2-6-2-1- ژيلا1 رقم ژيلا توسط مرکز آزمايش‌هاي کشاورزي ايالت آريزوناي آمريکا اصلاح و در سال 1958 معرفي شد. ژيلا رقمي پر محصول است. اين رقم در ايلات متحده و ساير کشورها به طور گسترده‌اي به صورت آبي و ديم کشت مي‌شود. در اين رقم وزن هزار دانه حدود 37 گرم و ميزان روغن حدود 37 درصد است. اغلب گل‌ها به رنگ نارنجي هستند، اما حدود ده درصد آنها به رنگ زرد مي‌باشند. ميزان خودگشني در رقم ژيلا زياد است و طبق‌هاي آن مقاومت زيادي به شکستگي دارند. اين رقم از بسياري جهات شبيه نبراسکا‌10 است، اما در مقايسه با نبراسکا10 به پوسيدگي فيتوفتورايي ريشه مقاومتر بوده و تعداد بيشتري شاخه فرعي و طبق دارد. ژيلا يک رقم متوسط رس محسوب مي‌شود.
2-6-2-2- فريو
اين رقم بسيار مقاوم به سرما، متوسط رس، و درصد روغن و پروتئين دانه آن بيش از رقم ژيلا مي‌باشد. اين رقم مخلوطي از تيپ‌هاي ژنتيکي بوده و از نظر ارتفاع، تاريخ گلدهي، اندازه طبق و نوع بذر متنوع است در حالي که ژيلا از نظر بيشتر صفات يکنواخت است. در مقايسه با ژيلا، اين رقم بلندتر و زودرس‌تر و وزن آزمايشي بذر آن کمتر مي‌باشد. همچنين اندازه طبق و اندازه بذر، از خيلي کوچکتر تا خيلي بزرگتر از رقم ژيلا متغير است. رنگ اغلب گل‌هاي آن زرد است؛ اما درصد کمي از گل‌ها به رنگ نارنجي ديده مي‌شوند. بذر رقم فريو اغلب خاکستري راه راه بوده و در مقايسه با رقم ژيلا مقدار پوسته آن کمتر و مقدار روغن و نيز پروتئين کنجاله آن دو تا سه درصد بيشتر است. مقاومت اين رقم به بيماري پوسيدگي ريشه تقريباً شبيه ژيلا، ولي مقاومت آن به سرما، بيش از رقم ژيلا مي‌باشد. فريو در سال 1964 تحت عنوان لاين آزمايشي آ- 104 معرفي شد و سپس در سال 1965 به نام فريو موسوم گرديد.
2-6-2-3- يو.اس- 101
اين رقم از جهات بسياري شبيه رقم نبراسکا10 (ان-10) مي‌باشد با اين استثنا که يو. اس.10 به پوسيدگي فيتوفتورايي ريشه مقاوم است. اين رقم از طريق انتقال صفت مقاومت به بيماري پوسيدگي فيتوفتورايي ريشه به رقم ان-10 با استفاده از روش تلاقي برگشتي اصلاح شد. يو.اس.10 از نظر عملکرد، رسيدگي و وزن آزمايشي مشابه رقم ژيلا است؛ اما درصد روغن و پروتئين دانه آن کمتر است. در مناطقي که طي دوره برداشت، بارندگي‌هاي تابستانه اتفاق مي افتد، ريزش دانه مي‌تواند عملکرد اين رقم را کاهش دهد. اين رقم توسط بخش تحقيقات کشاورزي کاليفرنيا اصلاح و به وسيله مرکز آزمايش‌هاي کشاورزي اين ايالت گواهي شد.
2-6-2-4- يوت
رقم يوت در سال 1965 در ايالت يوتاي آمريکا اصلاح شد. اين رقم از نظر عملکرد و درصد روغن دانه با ژيلا قابل مقايسه است. اين رقم به بيماري و خوابيدگي حساس، و رقمي متوسط‌رس، خاردار با گل‌هاي زرد و پر محصول مي‌باشد.
2-6-2-5- آ-101 و آ-12417 لاين‌هاي آ-101 و آ-12417 داراي پوسته‌هاي قهوه‌اي راه راه مي‌باشند. بذرها به رنگ قهوه‌اي تا ارغواني با نوارهاي سفيد ديده مي‌شوند. به خاطر درصد کم پوسته، درصد روغن دانه‌ها خيلي بيشتر از رقم ژيلا است. اين لاين‌ها به طور متوسط 50-45 درصد روغن دارند؛ در حالي که محتواي روغن دانه‌ها در رقم ژيلا 35 تا 40 درصد مي باشد. اين ارقام در آريزونا با استفاده از يک مورد جهش ژنتيکي، که به راه راه شدن پوسته منجر شده بود، اصلاح شدند و در سال 1964 به عنوان ارقام آزمايشي معرفي شدند.
2-6-2-6- ان-10 اين رقم به بيماري پوسيدگي ريشه و زنگ حساس مي‌باشد. اين مساله موجب محدوديت کشت رقم ان-10 در بسياري از مناطق گرديده است. مقدار روغن آن شبيه ژيلا بوده و وزن هزار دانه آن نسبتاً زياد مي‌باشد. ان-10 در زمره ارقام متوسط رس قرار دارد. اين رقم بيشتر در شرايط ديم کاشته مي‌شود. به طور کلي اصلاح و عرضه ارقام نبراسکا (ان-1 تا ان-10 و ان-852) که بعضي از آنها تا 36 درصد روغن داشتند، گلرنگ را به صورت يک گياه زراعي اميدبخش در آورد. قبل از معرفي اين ارقام به علت عدم دسترسي به ارقامي با درصد روغن مطلوب، زراعت اين گياه در آمريکا رونقي نداشت.
2-6-2-7- رقم 1-VC رقمي زودرس، با دوره‌ي زندگي 120 روز، خاردار و با گل‌هاي زرد مي‌باشد. ارتفاع متوسط اين رقم حدود 65 سانتي متر است. داراي 37 درصد روغن، به فيتوفترا (Phytophtera) حساس و محصول نسبتاً کمي مي‌دهد (احمدي و اميدي، 1371).
2-6-2-8- نبراسکا-10 رقمي متوسط رس با طول دوره‌ي 127 روز، نسبتاً پرمحصول، خاردار، به بيماري فيتوفترا و همچنين سرما کمي حساس است و مقاومت آن به کم آبي بيش از ساير ارقام بوده و به عنوان يک رقم ديم معرفي شده است. اين رقم در شرايط ديم، محصولي در حدود يک تن در هکتار توليد مي‌کند (احمدي و اميدي، 1371).
علاوه بر ان-10 ، پاسيفيک -1 و در بعضي مناطق ان-6، در بسياري از ايالت‌هاي آمريکا تحت شرايط ديم کشت مي‌شوند اما به دليل عدم مقاومت به پوسيدگي فيتوفتورايي ريشه، در مناطقي که اين بيماري شايع است، توليد نمي‌شوند. دارت، ريو و اس -208 نيز مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
کوچک بودن نسبت پوسته به دانه، بالا بودن درصد روغن و پروتئين، مقاومت به بيماري‌ها به ويژه پوسيدگي فيتوفتورايي ريشه، بالا بودن عملکرد دانه، زودرسي (اين صفت بيشتر به منظور تهيه ارقام مقاوم به خشکي مورد توجه است) و مقاومت بيشتر به آفات از جمله مگس گلرنگ صفات مطلوبي هستند که دستيابي به آنها ، اهداف به‌نژادي گلرنگ را تشکيل مي‌دهند. با کاهش درصد فيبر و افزايش درصد پروتئين، کيفيت کنجاله گلرنگ افزايش يافته و بر ارزش آن افزوده خواهد شد. همچنين کيفيت روغن گلرنگ به وسيله افزايش ثبات و روشن‌تر شدن رنگ آن بهتر مي‌شود. از صفاتي مانند نازکي پوسته، راه راه بودن پوسته، روشني رنگ پوسته داخلي (پوسته حقيقي بذر که در زير فرابر واقع شده است) و ساير صفاتي که در نتيجه جهش‌هاي ژنتيکي به وجود آمده براي اصلاح ارقام گلرنگ استفاده خواهد شد.
2-7- تاريخ کاشتتاريخ كاشت عبارت است از انطباق رقم با اقليم منطقه. انتخاب تاريخ كاشت مناسب موجب مي‌شود كه گياه در مراحل رشد خود با دماي بهينه برخورد نمايد و در مراحل حساس رشد از دما‌هاي نامناسب فرار نمايد. بنابراين انتخاب تاريخ كاشت مناسب براي گلرنگ در منطقه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است.
گلرنگ گياهي است سرمادوست كه داراي ارقام پاييزه و بهاره مي‌باشد. اما به دليل مقاومت به گرما و خشكي، امكان كاشت تابستانه آن در بسياري از مناطق وجود دارد. در اين مطالعه اين امكان در منطقه گچساران مورد بررسي قرار گرفته است. در ادامه به تعدادي از مطالعات صورت گرفته روي اثرات تغيير تاريخ كاشت بر رشد، نمو و عملكرد و اجزاي عملكرد گلرنگ اشاره مي‌گردد.
2-7-1- اجزاي موثر بر عملکرد دانه
ابل (Able, 1976a) ضمن تعيين اجزاء عملکرد در گلرنگ صفات موثر بر عملکرد را تشريح نمود و گزارش کرد که اجزاي مستقيم عملکرد، صفاتي مستقل و ژنتيکي هستند که دائماً در حال بهبود بوده و تحت شرايط محيطي به صورت فيزيولوژيکي واکنش نشان مي‌دهند. اين محقق براي تعيين اجزاي مستقيم عملکرد، ژنوتيپ‌هاي مختلفي از گلرنگ را طي دو سال در سه منطقه با شرايط آب و هوايي متفاوت و در تاريخ‌هاي کاشت 24 ماه هاي آذر، دي و بهمن مورد بررسي قرار داد. بررسي صفاتي چون تعداد طبق در واحد سطح (که تابعي از تعداد بوته در واحد سطح و تعداد طبق در گياه است)، تعداد دانه در طبق و وزن دانه بيشترين همبستگي را با عملکرد داشتند؛ ولي اين کميت‌ها با يکديگر همبستگي نداشتند. اجزاي غيرمستقيم عملکرد نيز شامل ارتفاع گياه، عمق کانوپي، عرض کانوپي (فاصله‌ي افقي بين خارجي‌ترين شاخه‌هاي جانبي)، فاصله تا اولين شاخه‌بندي از سطح زمين و قطر طبق بودند که با يکديگر همبستگي زيادي داشتند.
اشري (Ashri, 1971) در بررسي خود صفات تعداد بوته در واحد سطح، تعداد طبق در هر بوته، تعداد دانه در طبق و وزن دانه را اجزاي مستقيم عملکرد دانه گلرنگ معرفي نمودند. در بين اين اجزا تعداد طبق در بوته نقش مهمتر و تعيين‌کننده‌تري در عملکرد بوته داشت.
بررسي‌هاي مختلف نشان داده است که عملکرد دانه در واحد بوته در گلرنگ توسط تعداد طبق در گياه، تعداد بذر در طبق، قطر طبق و وزن بذر از طريق عوامل ژنوتيپي و محيطي تحت تاثير قرار مي‌گيرند (Novels, 1985). ابل (Able, 1969) در مطالعه روي 24 رقم گلرنگ در آريزونا نشان داد که عملکرد دانه در واحد سطح با تعداد طبق، تعداد بذر در طبق، قطر طبق، وزن هزار دانه و تعداد شاخه‌جانبي داراي همبستگي معني‌دار بوده، ضمن اينکه تعداد طبق در گياه مهمترين جزء از اجزاي عملکرد مي‌باشد. پژوهشگران ديگر مهمترين اجزاي عملکرد در گلرنگ را به ترتيب تعداد طبق در گياه و تعداد دانه در طبق ذکر کرده‌اند و براي حصول حداکثر عملکرد، بهبود اين دو جزء را ضروري دانستند. به جز اجزاي اصلي عملکرد، صفاتي مانند تعداد شاخه‌هاي فرعي، ارتفاع بوته، قطر طبق و حجم نهايي بوته از مهمترين ويژگي‌هايي هستند که به طور غير مستقيم در تعيين عملکرد دانه نقش دارند (Yoguoy et al., 1993). با وجود اين که بعضي از گزارش‌ها اعلام کرده‌اند که تعداد دانه در طبق يکي از مهمترين صفاتي است که بر عملکرد دانه تاثير مي‌گذارد (Guo Yuhia and Lianlu, 1992)، ولي در آزمايش اشري و همکاران (Ashri et al., 1974) اين جزء عملکرد اهميت زيادي در تعيين عملکرد نهايي در غالب لاين‌هاي مورد بررسي نداشت. هر چند او اهميت اين صفات را در تعيين ميزان عملکرد دانه لاين‌هاي ايراني مهمتر گزارش کرد (Ashri et al., 1974). اغلب محققين در مورد تاثير قابل توجه تاريخ‌کاشت بر عملکرد دانه در گلرنگ اتفاق نظر دارند ولي بسته به شرايط آزمايش هر يک از ايشان علل متفاوتي را ذکر کرده‌اند. ميزان کاهش عملکرد ناشي از کاشت دير هنگام در ارقام مختلف زودرس، ميان رس و ديررس يکسان نيست. ثبات عملکرد در ارقام زودرس در تاريخ‌هاي مختلف کاشت بيشتر از ارقام ميان‌رس و ديررس است، شايد به اين دليل که در ارقام زودرس احتمال تکميل چرخه زندگي گياه و عدم برخورد مراحل نهايي نمو با شرايط نامساعد محيطي در تاريخ‌هاي مختلف کاشت بيشتر از ارقام ميان‌رس و ديررس مي‌باشد (Mundel et al., 1994). ابل و دريکسول (1976 Able and Driscoll,) با استفاده از آناليزهاي واريانس و ضرايب رگرسيون چند متغيره ضمن بررسي ميزان وراثت پذيري اجزاي مختلف عملکرد در ارقام مختلف گلرنگ، گزارش کردند که اجزاي عملکرد بسته به شرايط آب و هوايي منطقه کاشت بطور متفاوتي تحت تاثير تاريخ‌کاشت قرار مي‌گيرند و وزن دانه که از وراثت‌پذيري بالايي برخوردار بود در هيچ يک از مناطق تحت تاثير تاريخ‌کاشت قرار نگرفت.
بر اساس نتايج اين دو محقق مهمترين اجزاي عملکرد به ترتيب تعداد طبق در واحد سطح و تعداد دانه در طبق هستند و براي حصول حداکثر عملکرد لازم است اين دو جزء تغيير يابند.
زيمرمن (Zimmerman, 1972) اظهار داشت که عملکرد گلرنگ تحت تاثير رقم، درجه حرارت محيط، رطوبت نسبي و اثرات متقابل آنها در زمان گرده‌افشاني و پس از آن قرار دارد. بطوريکه با افزايش درجه حرارت و رطوبت نسبي در زمان گلدهي، به دليل افت شديد تعداد دانه در طبق، عملکرد کاهش يافت.
ليوبل و همکاران (Lueble et al., 1965) اثر تاريخ‌کاشت را بر عملکرد دانه، روغن و نياز آبي گلرنگ بهاره مورد بررسي قرار دادند و گزارش نمودند که به ازاي هر 4 تا 6 هفته تاخير در کاشت از 26 دي تا 13 ارديبهشت ماه، عملکرد دانه از 160 تا 366 کيلوگرم در هکتار کاهش يافت. در اين بررسي با تاخير در کاشت، وزن هزاردانه نيز کاهش يافت. علت کاهش وزن هزار دانه در تاريخ‌هاي کشت ديرتر همزمان شدن مرحله‌ي پر شدن دانه با هواي گرم تابستان گزارش شده است.
2-7-2- تاثير تاريخ کاشت بر عملکرد دانهدرجه حرارت مطلوب براي مراحل مختلف رشد، تاريخ برداشت گياه زراعي قبلي و فرصت لازم براي پوسيدگي بقاياي آن و همچنين تهيه بستر مناسب براي بذر، وجود رطوبت کافي در خاک در شرايط ديم، وضعيت آفات و امراض و علف‌هاي هرز و سرانجام نوع گياه زراعي بعدي و عکس العمل‌هاي رقم به طول روز از جمله مهمترين عواملي هستند که تاريخ‌کاشت را تحت تاثير قرار مي‌دهند (Lueble et al., 1965).
اهدايي و نورمحمدي (1362) در يک آزمايش دو ساله با بررسي اثر هفت تاريخ‌کاشت بر عملکرد دانه و ساير صفات زراعي دو رقم گلرنگ در منطقة اهواز نشان دادند که اختلاف معني‌داري بين تاريخ‌هاي مختلف کاشت از نظر عملکرد دانه، وزن هزاردانه و درصد پروتئين دانه وجود دارد. بخصوص آنها از لحاظ عملکرد دانه افت شديدي در تاريخ كاشت‌هاي دير هنگام مشاهده نمودند.
در آزمايش ديگري لوئيس و همکاران (Luees et al., 1965) گزارش کردند که تنش‌هاي شديد رطوبتي ناشي از کاشت دير هنگام (تاخير در کاشت) موجب کاهش چشمگير عملکرد گرديد. در شرايط رطوبت کافي به ازاي هر 4 تا 6 هفته تاخير در کاشت نسبت به اولين تاريخ کاشت (27 دي ماه) عملکرد دانه بين 170 تا 340 کيلوگرم در هکتار کاهش يافت.
در بررسي بعمل آمده بر روي تعيين اثرات تاريخ کاشت و تراکم بر عملکرد و اجزاي عملکرد گلرنگ پاييزه در سال 1378-1379 در ايستگاه تحقيقات کشاورزي داراب مشخص شد که بين تاريخ‌هاي کاشت از نظر ارتفاع بوته، تعداد شاخه‌ي فرعي، تعداد دانه در طبق، تعداد طبق در بوته، وزن هزار دانه، عملکرد دانه و درصد روغن تفاوت معني‌داري وجود نداشت. بيشترين عملکرد مربوط به تاريخ‌کاشت دوم (اول آذر) به مقدار 3424 کيلوگرم در هکتار بدست آمد (الحاني، 1378).
ابل (1975 (Able, گزارش کرد که در کشت‌هاي دير هنگام ارتفاع بوته‌ها کمتر و فاصله‌ي کاشت تا گلدهي کوتاهتر مي شود. بنابراين انتظار مي رود که عملکرد محصول کمتر باشد. بر اساس نتايج آزمايش ياد شده در دو سال از سه سال آزمايش عملکرد دانه در تاريخ‌کاشت 25 آذرماه بيشتر از 27 اسفندماه بوده است.
ميرزاخاني (1381) در مطالعه‌اي که بر روي اثرات تاريخ کاشت بر عملکرد ارقام گلرنگ بهاره در استان مرکزي انجام داد، هيچ گونه اختلاف معني‌داري بين اثر متقابل تاريخ کاشت و رقم بدست نياورد. در اين مطالعه بيشترين ميزان عملکرد مربوط به تاريخ‌کاشت 15 ارديبهشت با 3062 کيلوگرم در هکتار و کمترين ميزان عملکرد معادل 1612 کيلوگرم در هکتار مربوط به تاريخ‌کاشت چهارم خرداد بدست آمد. در تاريخ‌کاشت اول ميانگين درجه حرارت شبانه روز بيشتر از مقدار صفر بيولوژيک گلرنگ (5 درجه سانتيگراد) بود، در نتيجه گياه به راحتي به رشد و نمو خود ادامه داد و دوره‌ي رشد طولاني‌تري نسبت به دو تاريخ‌کاشت ديگر داشت. با توجه به درجه حرارت مطلوب براي اين تاريخ‌کاشت گياه توانست حداکثر استفاده از شرايط محيطي را برده و حداکثر اجزاي عملکرد را نسبت به دو تاريخ‌کاشت بعدي داشته باشد.
ابل (1975



قیمت: 11200 تومان

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *