پایان نامه ها

پایان نامهi– (166)

واحد دامغان
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد دامغان
پایان نامه جهت دریافت دانشنامه کارشناسی ارشد(M.Sc.)
تولیدات گیاهی گرایش تولید محصولات باغبانی
موضوع:
تاثیر محلول پاشی به کمک محرک رشد پلی آمین، بور و مولیبدن بر عملکرد و شاخص های رشد گلرنگ
استاد راهنما :
دکتر حمید مدنی
استاد مشاور:
دکتر جعفر مسعود سینکی
نگارش :
پریسا عرب پوریانی
بهمن 91

تقدیم به:
پدر و مادر بزرگوارم
برادران عزیزم و همسر مهربانم
که همیشه مشوق و پشتیبانم بوده اند
سپاسگذاری و قدردانی:
اکنون که با عنایت خداوند این مقطع از تحصیلم را به پایان رسانده ام بر خود فرض دانسته که از تمامی اساتید و دوستان عزیزی که در تدوین این پایان نامه مرا یاری نموده اند، تشکر و قدردانی نمایم به خصوص از :
از استاد ارجمند و بزرگوارم جناب آقای دکتر حمید مدنی که در مقام استاد راهنما با درایت علمی و رهنمود های نافع راه گشای این جانب بوده اند.
استاد بزرگوارم جناب آقای دکتر جعفر مسعود سینکی که بنده را از مشاوره های ارزشمند شان در این تحقیق یاری دادند.
از کارشناسان محترم آزمایشگاه خصوصا آقای مهندس عباسی، آقای مهندس دربانیان که از پیشنهادات و زحمات ارزشمندشان سود بردهام تشکر و قدردانی مینمایم.
باشد که یادآوری سپاس بی پایان من نسبت به کمکهای بی دریغ آن عزیزان به شمار آید.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده…………………………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول……………………………………………………………………………………………………………………….2
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………2
1-1 ضرورت تحقیق:……………………………………………………………………………………………………..3 1-2 هدف از تحقیق:………………………………………………………………………………………………………4
1-3 تاریخچه…………………………………………………………………………………………………………………4
1- 4 کلیات. …………………………………………………………………………………………………………………5
1-5 تولید دانه های روغنی در ایران و جهان………………………………………………………………………8
1-6 مشخصات گیاه شناسی……………………………………………………………………………………………..9
1-6-1 ریشه………………………………………………………………………………………………………………..10
1-6-2 برگ…………………………………………………………………………………………………………………10
1-6-3 ساقه…………………………………………………………………………………………………………………11
1-6-4 گل…………………………………………………………………………………………………………………..11
1-6-5 دانه………………………………………………………………………………………………………………….11
1 -7 حرارت و رطوبت…………………………………………………………………………………………………11
1 -8 طول فصل رشد……………………………………………………………………………………………………12
1 -9 خاک…………………………………………………………………………………………………………………..12
1-10 ارقام ………………………………………………………………………………. ……………………………….13
1-11 پراکنش و سطح زیر کشت……………………………………………………………………………………14
1-12 مشکلات و مسائل زراعت گلرنگ در ایران…………………………………………………………….15
1-13 منشا و مراکز تشابه گلرنگ……………………………………………………………………………………15
1-14 مراکز شباهت گلرنگ زراعی…………………………………………………………………………………15
1-51 ترکیبات شیمیایی…………………………………………………………………………………………………16
1-16 موارد مصرف………………………………………………………………………………………………………16
1-17 خواص طبی………………………………………………………………………………………………………..17
1-18 روغن دانه…………………………………………………………………………………………………………..18
1-91 کود……………………………………………………………………………………………………………………19
1-20 عملکرد………………………………………………………………………………………………………………20
فصل دوم…………………………………………………………………………………………………………………….22
بررسی منابع………………………………………………………………………………………………………………..22
2-1 اجزای عملکرد و شاخص رشد……………………………………………………………………………….24
2-2 روغن دانه…………………………………………………………………………………………………………….25
2-3 ارتفاع بوته…………………………………………………………………………………………………………….26
2-4 قطر ساقه………………………………………………………………………………………………………………27
2-5 شاخص برداشت……………………………………………………………………………………………………27
2-6 شاخص سطح برگ………………………………………………………………………………………………..27
2-7 لزوم استفاده برگی کود…………………………………………………………………………………………. 28
2-8 بررسی نقش ارقام مختلف در عملکرد گلرنگ…………………………………………………………..30
2-9 نقش محلول پاشی بوردر صفات زراعی گلرنگ و سایر گیاهان……………………………………31
2 -10 مولیبدن ……………………………………………………………………………………………………………34
2-11 پلی آمین…………………………………………………………………………………………………………….35
فصل سوم……………………………………………………………………………………………………………………39
مواد و روش ها…………………………………………………………………………………………………………….39
3-1 زمان و موقعیت جغرافیایی محل طرح………………………………………………………………………40
3-2 مشخصات رقم موردآزمایش……………………………………………………………………………………40
3-3 آماده سازی زمین…………………………………………………………………………………………………..41
3-4 تیمار های آزمایشی………………………………………………………………………………………………..41
3-5 عملیات کاشت و داشت………………………………………………………………………………………….41
3-6 عملیات برداشت……………………………………………………………………………………………………42
3-7 روش نمونه گیری………………………………………………………………………………………………….42
3-8 یادداشت برداری ها و سنجش ها…………………………………………………………………………….42
الف-صفات مرفولوژیک و فنولوژیک………………………………………………………………………………42
ب-ارتفاع گیاه………………………………………………………………………………………………………………43
پ-قطر ساقه………………………………………………………………………………………………………………..43
ت-تعداد غوزه در بوته………………………………………………………………………………………………….43
ث-تعداد دانه در غوزه…………………………………………………………………………………………………..43
ج-تعداد ساقه فرعی در بوته…………………………………………………………………………………………..43
چ- شاخص برداشت…………………………………………………………………………………………………….43
ح- وزن هزار دانه…………………………………………………………………………………………………………43
خ- شاخص سطح برگ…………………………………………………………………………………………………43
د-تعیین میزان روغن……………………………………………………………………………………………………..44
ذ-اندازه گیری کلروفیل ,a ,b کل و کارتنوئید…………………………………………………………………45
3-9 محاسبات آماری…………………………………………………………………………………………………….46
فصل چهارم…………………………………………………………………………………………………………………47
نتایج و بحث………………………………………………………………………………………………………………..47
4-1 درصد روغن دانه…………………………………………………………………………………………………..48
4-2 وزن هزار دانه………………………………………………………………………………………………………..51
4-3 تعدادغوزه در بوته………………………………………………………………………………………………….52
4-4 تعداد شاخه جانبی در بوته………………………………………………………………………………………54
4-5 ارتفاع نهایی بوته………………………………………………………………………………………………….53
4-6 قطر نهایی بوته………………………………………………………………………………………………………57
4-7 میزان کلروفیلa ……………………………………………………………………………………………………59
4-8 میزان کلروفیلb…………………………………………………………………………………………………….62
4-9 میزان کلروفیل کل………………………………………………………………………………………………….63
4-10 میزان کارتنوئید……………………………………………………………………………………………………64
4-11 شاخص برداشت………………………………………………………………………………………………….65
4-12 تعداد دانه در طبق………………………………………………………………………………………………..66
4-13 شاخص سطح برگ نهایی …………………………………………………………………………………….68
4-14 نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………72
4-15 پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………..72
جدول 1-3 نتایج حاصل از آزمایش خاک………………………………………………………………………..41
جدول 2-4 تجزیه واریانس صفات و کیفی در گیاه گلرنگ………………………………………………..48
جدول 3-4 مقایسه میانگین های مربوط به صفات کمی و کیفی گلرنگ……………………………….49
جدول 4-4 تجزیه واریانس صفات کمی و کیفی در گیاه گلرنگ…………………………………………59
جدول 5-4 مقایسه میانگین های صفات کمی و کیفی گلرنگ…………………………………………….60
جدول 6-4 ضرایب همبستگی بین شاخص های کمی و کیفی……………………………………………71
نمودار7-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت درصد روغن……………………………………50
نمودار8-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت وزن هزار دانه…………………………………..52
نمودار 9-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت تعداد غوزه در بوته………………………….54
نمودار 10-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت شاخه فرعی در بوته……………………….55
نمودار11-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت ارتفاع نهایی گیاه ……………………………57
نمودار12-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت قطر نهایی ساقه………………………………59
نمودار13-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت کلروفیلa………………………………………61
نمودار14-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت کلروفیلb…………………………………….62
نمودار15-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت کلروفیل کل…………………………………..63
نمودار16-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت کارتنوئید……………………………………….64
نمودار 17-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت شاخص برداشت……………………………66
نمودار 18-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت تعداد دانه در غوزه…………………………67
نمودار 19-4 تاثیرمتقابل ارقام در محلول پاشی بر صفت شاخص سطح برگ نهایی……………….70
فصل پنجم…………………………………………………………………………………………………………………..73
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………..73
……………………………………………………………………………………………………………………96Abstrac
چکیده
به منظور مطالعه تاثیر محلول پاشی با محرک های رشد پلی آمین، بور و مولیبدن بر عملکرد و شاخص های رشد دو رقم گلرنگ زراعی آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در چهار تکرار در سال زراعی91-90 در شهرستان دامغان روستای عبیر آباد اجرا شد. تیمار های آزمایش شامل محلول پاشی با محرک های رشد در سه سطح بدون محلول پاشی یا شاهد، محلول پاشی قبل گلدهی و محلول پاشی بعد از گلدهی و تیمار ارقام گلرنگ شامل رقم محلی اصفهان و رقم پدیده بود. محلول پاشی به کمک محلول نیترات بالانسر بود که شامل بور 9% ، مولیبدن50 پی پی ام و پلی آمین1میلی مولار بود. صفات مورد ارزیابی شامل درصد روغن، وزن هزار دانه، تعداد طبق در بوته، تعداد شاخه فرعی در بوته، ارتفاع بوته، قطر ساقه، کلروفیل ,a ,b کل، کارتنوئید، شاخص برداشت، تعداد دانه در طبق و شاخص سطح برگ بود. بررسی اثر متقابل معنی دار بین رقم و زمان محلول پاشی در مورد عملکرد ارتفاع نهایی نشان داد که رفتار ارقام به سطوح محلول پاشی متفاوت بود به طور کلی محلول پاشی با بور، مولیبدن و پلی آمین نسبت به تیمار بدون محلول پاشی توانست تا حدودی سبب بهبود عملکرد شود. اما اجزای عملکرد شامل درصد روغن، تعداد طبق در بوته، ارتفاع نهایی، قطر ساقه نهایی و شاخص برداشت در مرحله ابتدای گلدهی با محلول پاشی بور، مولیبدن و پلی آمین بهبود یافتند. در این آزمایش اثر همبستگی مثبت و معنی دار بین روغن و سایر صفات وابسته به آن اثبات گردید. به طور کلی می توان نتیجه گرفت رقم محلی اصفهان با داشتن بیشترین شاخص های رشد بهتر عمل کرده است.
کلمات کلیدی: گلرنگ، محلول پاشی، بور، مولیبدن، پلی آمین
فصل اول
مقدمه

ضروت تحقیق
افزایش روزافزون جمعیت و نیاز به کشت گیاهان زراعی که به منظور تامین مواد غذایی از جمله برنامه های وسیع و دامنه داری است که پژوهشگران را بر آن داشته که در این زمینه پژوهش های جدیدی را دنبال نمایند این بدان معنی است که تولید غذا باید دائماً افزایش یابد تا اینکه از کمبود مواد غذایی در بسیاری از نقاط جهان جلوگیری شود (زارعیان، 1380).
به رغم پيشرفت هاي قابل توجه در گسترش كشاورزي و توليد غذا در سال هاي اخير، تعداد افراد دچار سوءتغذيه در جهان همچنان رو به افزايش است. با افزايش جمعيت و نياز به توليد غذاي بيشتر، گرايش به استفاده از منابع آب و خاك شور بيشتر شده و تجارب بسياري هم اكنون در سرتاسر دنيا در مورد استفاده از اين منابع نامطلوب وجود دارد (هاشمي نيا و همكاران، 1997).
دانه های روغنی به منظور استخراج روغن از دانه آن ها پرورش می یابند ولی به عنوان منبع با ارزش پروتئین نیز مطرح هستند و بقایای محصول بعد از روغن کشی بدین منظور به کار می رود. کاشت دانه های روغنی از دیر باز بخش مهمی از کشاورزی کشور ها از جمله بسیاری از کشور های شرقی را تشکیل می داده است و برخی از آن ها جزو اقلام عمده صادراتی این کشور محسوب می شده اند (سیفی و همکاران، 1390).
در سال های 2002-2001 تولید محلی دانه های روغنی تنها 29 درصد کل مصرف را تامین می کرد و71 درصد باقی مانده از طریق واردات تامین می شد Anonymous, 2002)).
با توجه به افزایش نیاز روز افزون جوامع بشری به ویژه کشور ما به فراورده های دانه های روغنی مدیریت صحیح زراعی برای افزایش عملکرد از اهمیت زیادی برخوردار است (ناصری و همکاران، 1389).
افزایش مصرف سرانه روغن نباتی و فشار ناشی از هزینه های خرید و واردات آن در کشور های مصرف کننده مانند ایران از جمله عواملی هستند که اهمیت توسعه کشت دانه های روغنی و گسترش برنامه های علمی و تحقیقاتی را در این زمینه بیش از پیش روشن می سازد (سعیدی، 1383).
پیش بینی می شود که جمعیت دنیا تا سال 2025 به 8 میلیارد نفر برسد و اغلب مدل ها پیش بینی کرده اند که کمبود جدی مواد غذایی در مناطق گرمسیری از سال 2000 به بعد تشدید خواهد شد. تقاضا برای مصرف مواد ایران از کشور هایی است که کاشت برخی از دانه های روغنی مثل کنجد، کرچک، گلرنگ و پنبه در آن قدمت دارد (فیروزه و همکاران، 1385).
با توجه به تنوع آب و هوایی در ایران امکان کشت بسیاری از دانه های روغنی با کیفیت خوب و ارزش اقتصادی بالا وجود دارد که یکی از این گیاهان گلرنگ می باشد (ناصری و همکاران، 1389).
1-2- هدف تحقیق
هدف از این پژوهش بررسی اثر محلول پاشی بور، مولیبدن و پلی آمین در بهبود عملکرد کمی و کیفی محصول و صفات فیزیولوژیک و مورفولوژیک ارقام مورد مطالعه گلرنگ و بررسی عکس العمل دو رقم محلی اصفهان و پدیده به محلول پاشی برگی قبل و بعد از گلدهی با ریز مغذی ها (بور, مولیبدن و پلی آمین) برای رسیدن به بیشترین محصول انجام شد.
1-3- تاریخچه
گلرنگ یکی از منابع مهم تامین روغن نباتی بوده و به همین جهت سطح زیر کشت آن در سال های اخیر افزایش یافته و به حدود 8000 هکتار در سطح کشور رسیده است (کیهانیان، 1385).
سابقه کشت گلرنگ در کشور مصر به 3500 سال قبل می رسد و به احتمال قوی در شمال شرقی هندوستان، ایران یا ترکیه اهلی شده است (آلیاری، 1379).
تاریخچه کشت این گیاه در مصر به 4000 سال و در چین به 2000 قبل می رسد. گلرنگ از قدیم در هندوستان، ایران، خاورمیانه و شرق آفریقا کشت می شده است (ابراهیم زاده، 1385).
کاشت گلرنگ به چندین قرن پیش بر می گردد که به منظور استفاده از گلبرگ های رنگی آن جهت رنگ های خوراکی، طعم دهنده غذا، چاشنی، روغن دانه و رنگرزی منسوجات در کشور های شرق دور مورد استفاده قرار می گرفته است(Esendal, 2001).
گیاه گلرنگ در سطوح کوچک یا به صورت حاشیه ای برای حفاظت از محصولات در حاشیه کرت ها کشت می شده است و هم اکنون نیز در مناطقی از هندوستان برای جلوگیری و جبران خسارت عوامل مختلف بر
گندم در کشت مخلوط به صورت ردیفی کشت می شود( Hirmath et al., 1992) .
گلرنگ زراعی از قدیم الایام به عنوان یک زراعت فرعی و با هدف تولید رنگ از گل های آن در مناطق مختلفی از ایران نظیر خراسان، آذربایجان و اصفهان کشت می شده است (خواجه پور، 1370).
در ایران کشت گلرنگ به عنوان یک گیاه روغنی از سال1336 آغاز و بر اساس آمار منتشر شده میزان تولید دانه های گلرنگ در سال های 1355-1350 هفت هزار تن در سال بود که در سال 1385 به شش هزار تن کاهش و پس از آن تولید گلرنگ در ایران سیر نزولی داشت (پهلوان، 1383). گلرنگ در سال های اخیر به عنوان یک گیاه مناسب جهت کاشت علوفه مورد توجه قرار گرفته است (Landau et al., 2005).
1-4- کلیات
گلرنگ يا كاشفه با نام علمي(Carthamus tinctorius L) وابسته به راسته سینادره (Cinadrea)، تيره كاسني(Asteraceae) در انگليسي با نام(Safflower) و در فرانسه (Cathame) ناميده مي شود. خصوصیات مطلوب و خاص این گیاه نظیراستفاده های طبی و صنعتی و غذایی از گلبرگ های آن کیفیت روغن دانه و وجود بیش از 90 % اسيدهاي چرب غير اشباع به خصوص اسيد چرب لينولئيك و اولئيك، مقاومت نسبتاً بالا به شوري و خشكي سازگاري وسيع به درجه حرارت هاي پائين زمستان و بالاي تابستان و فصل رشد كوتاه در كشت تابستانه از جمله مواردي است كه آن را به عنوان گياه روغني با ارزشي مطرح نموده است (احمدي و اميدي، 1373).
گلرنگ با اسامي زعفران بدل، زعفران خاردار، زعفران رنگرزي و… نيز شناخته مي شود. خاستگاه اين گياه مناطقي واقع در بين قسمت هاي شرقي مديترانه و خليج فارس ميباشد (خواجه پور، 1383).
گلرنگ به عنوان يك گياه بومي كشور ايران، با تحمل نسبتاً بالايي كه به شوري و خشكي نشان مي دهد و همچنين به علت دارا بودن روغني با كيفيت عالي مي تواند نقش مهمي در گسترش سطح زير كشت گياهان روغني در كشور داشته باشد. دسترسي به ارقام متحمل به خشكي ميتواند توسعه كشت اين گياه را در شرايط اقليمي خشك فراهم سازد Forozan, 1997)).
گياهان تحمل متفاوتي به شوري دارند و ممكن است، به ويژه پس از استقرار، كاملاً به آن مقاوم باشند. گلرنگ يكي از گياهان زراعي نسبتاً مقاوم به شوري به حساب مي آيد و در شرايط شور نيز قادر به توليد محصول قابل قبولي است. آستانه تحمل به شوري گلرنگ بالا حدود5/7 دسی زیمنس بر متر براي عصاره اشباع خاك و آستانه كاهش عملكرد آن 6 دسي زيمنس بر متر مي باشد Shannon, 1997)).
گلرنگ یکی از گیاهانی است که به لحاظ بومی بودن و سازگاری با شرایط اقلیمی حاکم بر کشور از ویژگی های ارزشمندی برخوردار است و علاوه بر این تحمل پذیری آن به شرایط محدودیت رطوبت و شوری و امکان کاشت بهاره و پاییزه به همراه نقش مفید آن در تناوب زراعی و با توجه به نیاز روز افزون کشور به روغن گیاهی، گلرنگ می تواند به عنوان یک گیاه صنعتی و روغنی مهم مطرح باشد (زینعلی، 1378).
امروزه با معرفی رنگ های مصنوعی ارزان قیمت، گلرنگ به عنوان منبع تولید رنگ ارزش زیادی ندارد ولی روغن آن با توجه به کیفیت بسیار بالا هنوز به عنوان یکی از مرغوب ترین انواع روغن شناخته می شود و کشت گلرنگ در ایران سالیان دور عمدتاً جهت استفاده از رنگ آن در صنایع قالی بافی معمول بوده ولی به دلیل نبودن ارقام با عملکرد بالا و طولانی بودن دوره رشد، سطح زیر کشت آن محدود بوده است
(فروزان، 1378).
گلرنگ یکی از گیاهان بومی ایران است و وجود تیپ های وحشی گلرنگ در نقاط مختلف کشور نشان دهنده دامنه سازگاری بالای این گیاه با آب و هوای کشوراست، در حقیقت می توان آن را جزء گیاهان فراموش شده به شمار آورد (زینعلی، 1378).
گلرنگ سرما دوست و روز بلند و منشا آن جنوب آسیاست و دیر باز در چین ، هند، ایران و مصر کشت می شده است. این گیاه در قرون وسطی در ایتالیا، فرانسه و اسپانیا نیز کشت می شد و بعداً به آمریکا، مکزیک ونزوئلا و کلمبیا برده شد در آغاز به منظور استفاده از رنگ حاصل از گلبرگ های حاصل از آن در رنگ آمیزی پارچه و تزیین غذا کاشته می شد ولی امروزه علاوه بر آن کشت این گیاه به خاطر تولید روغن، کنجاله و تهیه مواد دارویی و لوازم آرایشی انجام می گیرد (Cho and tae, 2000).
گلرنگ گیاهی است یکساله دارای ساقه ای به ارتفاع 30 تا 60 سانتی متر و منشأ اولیه آن در عربستان بوده و از آنجا تدریجاً به نواحی دیگر انتقال یافته است‏ پرورش آن امروز در بعضی نواحی معمول است.
(Omidi and Ahmadi, 2001)
گلرنگ گیاهی روز بلند است و در طول رویش به هوای گرم و تابش نور مناسب نیاز دارد. این گیاه به سرمای طولانی و سخت حساسیت نشان می دهد. بطوری که برگها در دمای (2-) درجه سانتی گراد دچار سرمازدگی شده و گیاه خشک می شود. این گیاه را باید در مناطق گرم و خاکهای مناسب با ضخامت زیاد سطح الارض کشت کرد، اگر چه گلرنگ در هر نوع خاکی قادر به رویش است ولی خاکهای عمیق و دارای بافت متوسط را ترجیح می دهد. خاکهای تهی از مواد غذایی و همچنین خاکهایی که آب را در خود نگه می دارند برای گلرنگ مناسب نمی باشند. گلرنگ با داشتن ریشه عمیق و توسعه یافته به خشکی مقاوم است توان گلرنگ در جذب آب از خاک بیش از گندم و جو می باشد، اما راندمان مصرف آب در گلرنگ کمتر از گندم و جو است. نیاز رطوبتی گلرنگ در دوران جوانه زنی و سبز شدن به دلیل داشتن پوسته مجزا از دانه حقیقی، بیش از گندم است. پس از سبز شدن، تحمل گلرنگ به تنش رطوبتی افزایش می یابد. وقوع تنش رطوبتی، بخصوص پس از ورود گیاه به فاز زایشی، به رشد و عملکرد گیاه آسیب زیادی می رساند. بطور کلی مقاومت گلرنگ به خشکی مشابه گندم وجو میباشد و مقاوم ترین گیاه دانه روغنی به خشکی به شمار می رود .(Omidi, 2002)
مقاومت گلرنگ به شوری خاک از جو، پنبه و چغندر قند کمتر است، ولی از سورگوم بیشتر است. گلرنگ در گروه گیاهان مقاوم به شوری قرار دارد. حساسیت گیاه به شوری در دوران سبز شدن زیاد است، بخصوص در روش کاشت به صورت جوی و پشته که شوری در ناحیه بذر تمرکز میابد (Omidi, 2002).
گلرنگ را میتوان با هر گیاهی به تناوب کشت کرد. زمان کاشت بستگی به شرایط اقلیمی محل رویش دارد. گلرنگ در مناطق گرمسیر به عنوان یک محصول پائیزه کشت می شود ولی در مناطق سرد آنرا به صورت بهاره کشت می کنند. زمان مناسب برای کشت پائیزه گلرنگ مهر– آبان و برای کشت بهاره آن اوایل اردیبهشت خواهد بود Omidi and Ahmadi, 2001)). گلرنگ به راحتی میتواند در مناطقی که درجه حرارت پایین و خاک هایی با حاصلخیزی کم دارند رشد و نمو موفقی داشته باشد
Koutroubas and papakosta, 2005)). گلرنگ به عنوان یک گیاه پر اهمیت اقتصادی از زمان آغاز تاریخچه ثبت شده آن تا سال های اخیر شناخته شده است (Fathy and nakhlawy, 1991). گلرنگ یکی از دانه های روغنی پهن برگ یکساله است که به طور عمده با محصولات دانه ریز جلگه های وسیع غربی سازگاری دارد (patil et al., 2009).
گلرنگ به شوری و خشکی متحمل تر از سایر گیاهان روغنی است در مناطق خشک و شور که رشد سایر دانه های روغنی مشکل است می تواند به راحتی کشت شود (2009 .(Patil et al., گلرنگ هزینه های تولید پایین و آب کم و مواد مغذی کم نیاز دارد و به عنوان جایگزین برای محصولات مختلف است با این حال به طور کلی عملکرد گلرنگ تولید پایین تری از سایر محصولات روغنی دارد به همین دلیل توسعه رقم گلرنگ هیبریدی لازم است که می تواند تولید ارزان قیمت و عملکرد حداقل 25 درصدی بهتر از گرده افشانی آزاد ومحتوای روغن 45 درصد یا بالا تر داشته باشد .(Cosge and kaya, 2008)
گلرنگ یکی از گیاهان خانواده کاسنی و بومی خاورمیانه است که ضمن برخورداری از خصوصیات برجسته ای مانند مقاومت به خشکی و شوری، استعداد کشت در زمین های حاشیه ای را نیز دارد (امیدی، 1386).
گلرنگ را می توان به صورت بهاره و پاییزه کشت نمود در مناطقی که داری زمستان ملایم و بارندگی های زمستانه هستند به دلیل بیشتر بودن پتانسیل عملکرد در دانه و انطباق بیشتر بارندگی های سالانه با فصل رشد گیاه و در نتیجه کاهش نیاز به آبیاری گلرنگ به عنوان گیاه پاییزه کشت می شود و در مناطقی که دارای زمستان های سخت و طولانی می باشد کشت بهاره آن مرسوم است (Smith, 2005).
گلرنگ گیاهی کم توقع و مقاوم به خشکی است. ریشه عمیق، برگ های مومی و پوست ضخیم عامل سازگاری گیاه با مناطق بیابانی می باشد (Smith, 2005). در ایران به دلیل سازگاری گلرنگ به شرایط اقلیمی و قابلیت کشت در مناطق خشک و بیابانی کشت و مصرف خوراکی آن مورد توجه قرار گرفته است (مروتی و همکاران، 1389). خصوصیات مطلوب و خاص این گیاه نظیر استفاده های طبی، صنعتی و غذایی از گلبرگ های آن وجود کنجاله به عنوان غذای مناسب برای دام های نشخوار کننده، کیفیت بالای روغن دانه به خاطر وجود بیش از 90 درصد اسید های چرب غیر اشباع، مقاومت نسبتاً بالا به شوری و خشکی، سازگاری وسیع به درجه حرارت پایین زمستان و بالای تابستان و فصل رشد کوتاه در کشت تابستانه همواره از جمله مواردی است که آن را به عنوان گیاه روغنی با ارزش مطرح ساخته است (درباغشاهی و همکاران، 1383 )
1-5- تولید دانه های روغنی در ایران و جهان
روند افزایش به گونه ای است که جمعیت 6 میلیاردی سال 1999 به 9 میلیارد نفر در سال 2050 خواهد رسید و از طرفی سطوح قابل کشت در دنیا در سال حدود 25/0 هکتار برای هر نفر بوده است و در سال 2050 با رشد جمعیت به 15/0 هکتار برای هر نفر خواهد رسید از طرفی درکشورهای توسعه یافته و در حال توسعه تقاضا برای کنجاله غنی از پروتئین و روغن خوراکی گیاهی باعث شده از مقدار تولید غلات کاهش و دانه های روغنی افزایش یابد به طوریکه از سال 1978 تا سال 1999 تولید غلات 21% رشد داشته و به سطح تولید 948/1 میلیون تن رسیده است ولی در مدت مشابه تولید دانه های روغنی 95% رشد داشته است و به سطح 277/2 میلیون تن رسیده است به عبارتی سبد غذایی دنیا از مصرف نشاسته به مصرف چربی و پروتئین گرایش پیدا کرده است (سیفی و همکاران، 1390).
1-6- مشخصات گیاه شناسی
گلرنگ گیاهی است پر شاخ و برگ، ریشه عمیقی داشته به طوریکه این ریشه در شرایط مناسب 2 الی 3 متر در خاک نفوذ می کند. شکل ساقه استوانه ای بوده که از رشد محور لپه حاصل میشود. رنگ ساقه در اوایل رشد سبز بوده ولی به مرور کم رنگ شده و در مرحله رسیدگی به رنگ کرم یا کاهی در می آید ساقه عاری از کرک است در گلرنگ با افزایش شاخه های انشعابی از قطر ساقه اصلی کاسته می شود (آلیاری و همکاران، 1379).
ارتفاع ساقه بستگی به نوع رقم داشته ولی با توجه به شرایط آب و هوایی و تراکم بوته قابل تغییر بوده و می تواند از 50 تا 200 سانتی متر نوسان داشته باشد (آلیاری و همکاران، 1379).
این گیاه یک ساله است ولی گونه های چند ساله نیز دارد. دارای یک ریشه اصلی نسبتاً عمیق و یک ساقه محکم مرکزی است که به گل ختم می شود. ارتفاع گیاه بر حسب واریته آن متفاوت است. شاخه ها ممکن است پراکنده یا جمع باشند و برگ ها خاردار یا بی خاراند (یزدی صمدی و عبد میشانی، 1383).
گل ها به صورت مرکب و شکل قوزه مانندی را تشکیل می دهند. دور غوزه ها برگچه ها یا براکته هایی قرار دارند و گلچه ها را در بر می گیرند. هر گل شامل تعداد زیادی گلچه است که تعداد آن از 20 تا 100 عدد در یک گل متغیر است (یزدی صمدی و عبد میشانی، 1383).
گلرنگ گیاهی است اتوگام و مقدار آلوگامی در آن بسته به واریته و حشرات تغییر می کند. دارای بذر سفید یا کرم رنگ است و به طور تر کیبات بذر شامل:30 تا 50 درصد پوست، 3 تا 10 درصد آب 25 تا 40 درصد روغن، 12 تا 20 درصد پروتئین می باشد (یزدی صمدی و عبد میشانی، 1383).
گلرنگ از تیره لوله گلی ها ست که هر گل شامل گلبرگ بوده و جام گلچه های آن پیوسته و لوله مانند است تعداد پرچم ها 5 عدد است که در ناحیه میله مستقل می باشد و در قسمت بساک متصل بوده و به صورت یک میله در آمده اند که کلاله را در بر می گیرند (احمدی، 1371). گلدهی از حاشیه طبق ها شروع شده و به طرف مرکز طبق ادامه می یابد گلدهی یک طبق ظرف 3 تا 5 روز تکمیل می شود اما گلدهی کامل طبق ها در یک بوته ممکن است 10 تا 40 روز در مناطق مختلف به طول می انجامد. هر گل منفرد تولید یک دانه می کند و هر طبق 20 تا حداکثر 100 دانه دارد رنگ گل در ارقام مختلف این گیاه و نیز در یک رقم طی مراحل مختلف رشد گل (جوانه، شکوفایی، پژمردگی) متغیر است به طور کلی گل های گلرنگ به رنگ های سفید، زرد روشن، زرد مایل به قرمز تا قرمز تیره مشاهده کرد (زارعیان، 1380).
ابتدا گل های دایره های میانی و سپس داخلی باز می شوند این عمل چندین روز تا یک هفته ممکن است طول بکشد. گلدهی یک بوته به شدت تحت تاثیر عوامل محیطی قرار می گیرد گلچه ها به صورت لوله ای و اکثر خودگشن هستند به نحوی که دگرگشنی در آن ها اغلب کمتر از 10% است (رجب نسب، 1377). دانه گلرنگ به اشکال مختلف هرمی، تخم مرغی و هلالی دیده می شود انداژه و وزن دانه های گلرنگ در شرایط مختلف متفاوت است طول دانه های گلرنگ معمولا بین 5 تا 9 میلی متر است و عرض آن تقریباً نصف طول آن و حدود 3 تا 6 میلی متر است وزن صد دانه گلرنگ از 2 تا 4 گرم متغیر است (باقری، 1383).
تعداد دانه در هر بوته حدود 1000 الی 2500 بوده و پوسته خارجی آن 45% از کل وزن دانه را تشکیل می دهد که این امر باعث کاهش راندمان استخراجی روغن از دانه می شود (رجب نسب، 1377).
میوه در گلرنگ همانند آفتابگردان از نوع کافشه یا فندقه است که اغلب از آن به عنوان دانه یاد می شود دانه گلرنگ به رنگ های سیاه، زرد، سفید یا کرمی با سطح خارجی صاف دیده می شود. زیاد بودن درصد پوسته از نظر تجاری یک نقص محسوب می شود زیرا باعث کاهش مقدار روغن و میزان پروتئین کنجاله می شود (زارعیان، 1380). وزن صد دانه گلرنگ بین 27/0-57/1 گرم متغیر است ولی بیشتر ژنوتیپ های وزن صد دانه ای بین 06/3 تا 85/5 گرم دارند (پهلوان، 1383).
1-6-1 ریشه: این گیاه دارای ریشه ای قوی و گسترده می باشد. این ویژگی به گیاه امکان می دهد تا رطوبت و مواد غذایی را از اعماق نسبتاً زیاد جذب نماید. به همین جهت گلرنگ را گیاهی کم توقع و مقاوم به خشکی به شمار می آورند.
1-6-2 برگها: پس از جوانه زنی گلرنگ و ظهور برگهای لپه ای، برگهای حقیقی گلرنگ ظاهر میشوند. برگ های این گیاه بر اساس نوع واریته و محل آن روی گیاه، صاف یا خاردار می باشد. برگهای پایین فاقد خار، در حالی که برگهای فوقانی معمولاً خاردار هستند. بعضی از واریته ها نیز کاملاً بدون خار می باشند.
در ابتدا برگها گلرنگ روی زمین خوابیده است. به این دوره از رشد گیاه مرحله روزت می گویند. در این مرحله ساقه هنوز طویل نشده و دیده نمی شود. طول دوره روزت به درجه حرارت، ژنوتیپ و طول روز بستگی داشته و در هوای سرد و طول روز های کوتاه، طولانی تر از هوای گرم و در طول روز های بلند می باشد. طول دوره روزت بین حداقل چهار هفته (در کشت بهاره) تا حداکثر سه ماه (در کشت پاییزه) متفاوت است.
1-6-3 ساقه: با گرم شدن هوا فاصله میان گره های ساقه زیاد و در نتیجه ساقه اصلی طویل می شود. ساقه اصلی در گلرنگ به صورت قائم و تقریبا گرد است، و طول آن در ارقام مختلف بین 25 تا 210 سانتی متر متغیر می باشد. هنگامی که گیاه به ارتفاع 40 – 30 سانتی متری رسید ساقه ها در قسمت فوقانی گیاه منشعب می شوند و ساقه های فرعی را تشکیل می دهند. ساقه اصلی و هر یک از ساقه های فرعی به یک گل ختم می شوند.
1-6-4 گل: گل ها به صورت مرکب هستند و شکل غوزه مانندی را تشکیل می دهند. تعداد غوزه ها در یک بوته ممکن است از 15 تا 150 عدد در یک گیاه باشد.
1-6-5 دانه: در هر غوزه 20 تا 100 عدد دانه تشکیل می شود. دانه های این گیاه از نظر ظاهری خیلی شبیه به بذور کوچک آفتابگردان هستند و رنگ آنها سفید یا کرم رنگ است. وزن هزار دانه گلرنگ زراعی از 29 تا 50 متغیر است (پورداد، 1381).
1-7- حرارت و رطوبت
بذر گلرنگ می تواند در دمای 5 درجه سانتیگراد جوانه بزند، ولی جوانه زدن به کندی صورت می گیرد و 2 تا 4 هفته به طول می انجامد. درجه حرارت مطلوب برای جوانه زنی بذر گلرنگ بین 15 تا 20 درجه سانتیگراد می باشد. در این صورت بذر گلرنگ 3 تا 4 روز پس از کاشت جوانه می زند. در خارج از محدوده حرارتی 5 تا 30 درجه سانتیگراد جوانه زنی به سختی صورت می گیرد. گیاهان جوان گلرنگ نسبتاً مقاوم به سرما هستند. اما بیشترین مقاومت گیاه به سرما و یخبندان در طول دوره روزت می باشد.
بیشتر ارقام گلرنگ سرمای تا 7- درجه سانتیگراد را در مرحله روزت تحمل می کنند و برخی ارقام حتی سرمای 17- درجه سانتی گراد را تحمل می کنند (شهیدی، 1381).
پایان یافتن مرحله روزت و شروع رشد طولی ساقه، حساسیت گیاه به سرما بیشتر می شود. در این هنگام که گیاه به سرعت در حال رشد است، درجه حرارت حدود 4 درجه سانتیگراد و کمتر از آن به بیشتر ارقام خسارت می زند. گلرنگ در زمان گلدهی و تشکیل بذر احتیاج به دمای گرم و خشک دارد و در این صورت تامین رطوبت به درجه حرارت زیاد تابستان مقاوم است. رطوبت زیاد در هنگام گلدهی باعث حمله شدید بیماری ها می شود و عملکرد را کاهش می دهد. در بسیاری از کشور ها گلرنگ به صورت دیم کشت می شود. حداقل 300 میلیمتر باران برای کشت دیم این گیاه لازم است اما برای برداشت حداکثر محصول میزان بارندگی سالانه باید 600 میلیمتر باشد (حیدری، 1379).
1-8- طول فصل رشد
گلرنگ را می توان به صورت بهاره یا پاییزه کشت نمود. در مناطقی که دارای زمستان ملایم و بارندگی های سالانه با فصل رشد گلرنگ و در نتیجه کاهش نیاز به آبیاری، گلرنگ به عنوان یک گیاه پاییزه کشت می گردد و در مناطقی که دارای زمستان های سخت و طولانی می باشد کشت بهاره آن مرسوم است. حداقل دوره رشد لازم برای زراعت بهاره گلرنگ 140 -110 روز و در زراعت پاییزه معمولا بیش از 200 روز می باشد (حیدری، 1379).
طول فصل رشد برای تکمیل چرخه زندگی گلرنگ به اینکه کشت در پاییزه یا بهار انجام می شود همچنین به تاریخ کاشت، شرایط محیطی منطقه در طول فصل رویش، نوع رقم و تغییرات طول روز در طی فصل رشد بسیار متغیر است حداقل فصل رشد لازم برای زراعت بهاره گلرنگ 110تا120روز است در کشت پاییزه معمولا دوره رشد گلرنگ بیش از 200 روز طول می کشد (باغخانی، 1385).
1-9- خاک
گلرنگ در رابطه با نوع خاک کم توقع است با این حال بیشترین عملکرد گلرنگ از خاک های عمیق با بافت متوسط (تقریبا لومی شنی) حاصلخیز، دارای زه کشی مناسب و اسیدیته خنثی به دست می آید. خاکهای کم عمق، صرف نظر از میزان حاصلخیز بودنشان، به ندرت عملکرد بالایی دارند و این عملکرد پایین همواره ناشی از کمبود رطوبت است.
خاک هایی که دارای حاصلخیزی زیاد و از نظر ازت غنی هستند برای زراعت گلرنگ چندان مطلوب نیستند، زیرا باعث افزایش رشد رویشی آن به قیمت کاهش محصول می گردند.
همچنین خاک هایی که فاقد زه کشی سطحی باشند برای کشت گلرنگ مناسب نیستند، زیرا چنانچه آب ایستادگی در مزرعه چند روز طول بکشد، بوته های گلرنگ کاملاً از بین خواهند رفت (زینعلی، 1378).
گلرنگ کاملاً مقاوم به خشکی است. اما مقاومت گلرنگ به خشکی فقط در صورتی است که ذخیره ای از رطوبت در اعماق خاک وجود داشته باشد. زیرا منشا این مقاومت، ریشه عمیق گیاه است، که می تواند رطوبت اعماق مختلف را به خوبی مورد استفاده قرار دهد. گلرنگ نسبت به شوری خاک مقاوم است و می تواند تا 7 میلی موس برسانتیمتر را به راحتی تحمل نماید. مقاومت گلرنگ به شوری، در زمان جوانه زدن تقریباً نصف مراحل دیگر رشد است (کوچکی، 1372).
ارقام 1-10-
گلرنگ دارای ارقام بسیار متنوعی است که از نظر رنگ، ارتفاع بوته، شکل ساقه، خاردار بودن، میزان روغن، ترکیب اسید های چرب، میزان پروتئین، مقاومت به سرما، حساسیت به بیماری ها و آفات، طول فصل رشد، وزن دانه و صفات دیگر با هم تفاوت دارند (خواجه پور، 1383). ارقام گلرنگ که در کشور زراعت می شوند شامل ارقام محلی و خارجی می باشند. به طور کلی ارقام محلی نسبت به ارقام خارجی دارای عملکرد بیشتر مقاومت بالا به بوته میری، خار کم و یا بی خاری بوده ولی دوره رشد بیشتری دارند. تعدادی از ارقام محلی معروف هستند شامل: ارقام با کد 2881، 2819، 3147 ……. و تعدادی از ارقام خارجی شامل فریو، یوت، ریو، ویلا و….هستند (آلیاری و شکاری، 1379). ارقام ایرانی دارای گل قرمز می باشند ولی ارقام خارجی بیشتر به رنگ زرد، نارنجی یا سفید هستند (رجب نسب، 1377).
توده محلی اصفهان، معروف به کوسه به دلیل مقاومت زیاد به گرما و احتمالاً به علت دارا بودن مقدار حساسیت به طول روز، به عنوان محصول دوم (بعد از برداشت جو و یا گندم) بطور وسیعی در اطراف اصفهان، بخصوص در بخش های اطراف مرداب گاو خونی مورد کشت قرار می گیرد. توده کوسه به سرما نیز بسیار مقاوم است و از تیپ بهاره- پاییزه می باشد. این توده بدون خار بوده و اغلب گل های آن قرمز رنگ می باشد. توده کوسه برای کاشت بهاره در نواحی با زمستان سرد، برای کاشت پاییزه، بهاره و تابستانه در نواحی با زمستان نیمه سرد و کاشت بهاره و تابستانه در نواحی با زمستان کمی سرد مناسب می باشد. وجود مقداری حساسیت به طول روز در توده کوسه ممکن است با سازگاری این توده به کشت پاییزه نواحی با زمستان کمی سرد و ملایم متناقض باشد و باعث زیادی ارتفاع و خوابیدگی بوته گردد (آذری، 1380).
رقم جديد پديده حاصل انتخاب تك بوته از توده محلي گلرنگ اروميه با استفاده از روش سلكسيون لاين هاي خالص است. لاين فوق از سال 1369 وارد آزمايش هاي مقايسه عملكرد گلرنگ كشور شد (اميدي و احمدي، 2001).
1-11- پراکنش و سطح زیر کشت
250 گونه مختلف این گیاه از اسپانیا تا شمال آفریقا و غرب آسیا تا هندوستان پراکنده شده اند. وجود تیپ های مختلف وحشی که در سراسر کشور پراکنده شده نشان از سازگاری بالای این گیاه روغنی با آب و هوای کشور ما دارد (امیدی و همکاران، 1386). یکی از عمده ترین دلایل پایین بودن سطح زیر کشت گلرنگ کم بودن عملکرد و عدم رقابت آن با سایر گیاهان روغنی و غلات است (زاهدی و همکاران، 1387).
عدم حساسیت جدی گلرنگ به طول روز موجب گسترش این گیاه در مناطق مختلف با عرض های جغرافیایی متفاوت است (زارعیان، 1380). گلرنگ در نواحی بین عرض های 20 درجه جنوبی تا 40 درجه شمالی پراکنده است (یاری، 1383). سطح زیر کشت گلرنگ در جهان در سال 2004 معادل 795118 هکتار و تولید دانه آن 731425 تن بوده است سطح زیر کشت گلرنگ در کشور حدود 6000 هکتار با متوسط عملکرد 1 تن در هکتار است و بیشترین سطح زیر کشت این گیاه مربوط به استان های اصفهان، خراسان و یزد است (خوشحال و همکاران، 1388). گلرنگ در 15 کشور مختلف مثل هند، آمریکا و مکزیک تولید می شود که تقریبا 70 درصد از کل تولید جهانی گلرنگ را بر عهده دارند و تنها حدود 8 درصد سالیانه در بازار های بین المللی مبادله می شود (Abbadi et al., 2005). میزان سطح زیر کشت گلرنگ حدود 10 تا 11 هزار هکتار گزارش شده است که طبق برنامه ریزی های انجام شده میزان کشت گلرنگ رو به افزایش بوده و پیش بینی می شود در سال زراعی 87-88 به حدود 29 هزار هکتار در سطح کشور برسد (مروتی و همکاران، 1389).
1-12- مشکلات و مسائل زراعت گلرنگ در ایران
با توجه به مشکلاتی که تعدادی از آنها در زیر آورده شده است گلرنگ هنوز نتوانسته در ایران جایگاه اصلی خود را به دست آورد:
– دوره رویشی طولانی
– حساسیت به بیماری ها و آفات متعدد
– عدم قدرت رقابت گلرنگ با کلزا از نظر عملکرد روغن با وجود مرغوبیت آن
– عدم توانایی رقابت با محصولات از قبیل صیفی جات به خاطر قیمت نازل خرید دانه گلرنگ
– پیوستگی صفت خاردار بودن با روغن بالا و مقاوم بیشتر به آفات همراه با سختی برداشت واریته های خاردار (ابراهیم زاده، 1385).
1-13- منشا ومراکز تشابه گلرنگ
واولیوف در سال 1951 سه منطقه را به عنوان مبدا کشت گلرنگ معرفی نموده است.
هندوستان: به دلیل تنوع و کشت سنتی آن
افغانستان: به دلیل تنوع و مجاور با گونه های وحشی
اتیوپی: به دلیل وجود گونه های وحشی گلرنگ (باغخانی، 1385)
مراکز شباهت گلرنگ زراعی 1-14-
پس از بررسی 13 خصوصیت مرفولوژیک مربوط به حدود 2000 ژنوتیپ گلرنگ جمع آوری شده از30 کشور دنیا خصوصیات مرفولوژیک گلرنگ های موجود در مراکز شباهت مختلف در جدول زیر را نشان داد (زارعیان، 1380).
جدول 1-1- مشخصات عمومی ارقام گلرنگ به نقل از (زارعیان، 1380)
رنگ گل
اندازه طبق حالت خارداری تیپ شاخه دهی ارتفاع بوته مرکز
قرمز متوسط خاردار-بدون خار متوسط بلند خاور دور
نارنجی,سفید,قرمز کوچک-متوسط خاردار زیاد کوتاه هند و پاکستان
قرمز,نارنجی,زرد,سفید متوسط-بزرگ بدون خار کم بلند خاورمیانه
قرمز,نارنجی,زرد,سفید متوسط-بزرگ خاردار-بدون خار کم متوسط مصر
زرد,قرمز متوسط-کوچک خاردار متوسط کوچک-متوسط سودان
قرمز کوچک خاردار زیاد بزرگ اتیوپی
قرمز متوسط خاردار-بدون خار متوسط بلند خاور دور
نارنجی,سفید,قرمز کوچک-متوسط خاردار زیاد کوتاه هند و پاکستان
قرمز,نارنجی,زرد,سفید متوسط-بزرگ بدون خار کم بلند خاورمیانه
قرمز,نارنجی,زرد,سفید متوسط-بزرگ خاردار-بدون خار کم متوسط مصر
زرد,قرمز متوسط-کوچک خاردار متوسط کوچک-متوسط سودان
قرمز کوچک خاردار زیاد بزرگ اتیوپی
1-15- ترکیبات شیمیایی
گل های لوله ای این گیاه دارای ماده ای قرمز رنگ به نام کارتامین می باشد که در آب به مقدار کم حل می شود ولی در الکل محلول است کارتامین به علت رنگ زیبایی که دارد در رنگرزی به کار می رود ماده زرد رنگی نیز در گل این گیاه وجود دارد که سفلاوریلو خوانده می شود (سیفی و همکاران، 1390).
1-16- موارد مصرف
در مصر از رنگیزه های گلرنگ برای رنگ آمیزی پنبه و ابریشم و از روغن دانه آن پمادی تولید کرده اند که در مراسم مذهبی و قبل از انجام عمل مومیایی کردن از آن استفاده میکرده اند (باقری، 1383).
این گیاه جدا از آن که به عنوان یک گیاه روغنی شناخته می شود دارای خواص دارویی نیز هست و به دلیل قابلیت هایی نظیر قدرت سازگاری بالا، مقاومت به سرما، شوری و قلیایی بودن بالای خاک و موارد مصرف متعدد در بسیاری از کشور ها به طور گسترده کشت می شود (فروزان، 1378).
اندام های گلرنگ دارای خواص دارویی می باشند میوه این گیاه دارای اثر مسهل است از گل ها به عنوان ماده خلط آور، تسکین دهنده سرفه, رنگ کردن مواد غذایی و در نوشیدنی ها استفاده می شود روغن اشباع نشده دانه این گیاه برای مداوای بیماری تصلب شرایین استفاده می شود (امید بیگی، 1386).
روغن گلرنگ به عنوان ماده خام جهت افزودن به مواد دیگر به کار می رود و گلچه های آن دارای حدود 30 درصد پیگمان زرد هستند که به طور قابل ملاحظه ای در مواد غذایی، نوشیدنی ها و غیره کاربرد دارند (فروزان، 1378).
در بعضی موارد روغن گلرنگ به صورت اسپری بر روی محصولات خوراکی پاشیده می شود تا مانع جذب یا از دست رفتن رطوب شود و در دوره انبار داری آن افزایش یابد (باقری، 1383).
گل های گلرنگ دارای گلبرگ های زرد ، نارنجی یا قرمز بوده و حاوی ماده رنگی کارتامین است که به عنوان افزودنی رنگی در مواد غذایی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی و نساجی قابل استفاده است (مروتی و همکاران، 1389). دانه گلرنگ در کشور های کانادا، آمریکا، فرانسه، مصر و ژاپن معمولا به مصرف تغذیه پرندگان می رسد (ابراهیم زاده، 1385).
در ایران خمیر حاصله از دانه گلرنگ برای تسریع انعقاد پنیر به کار می رود آنزیم موجود در دانه گلرنگ می تواند به عنوان جایگزین مناسبی برای آنزیم رنین که برای تولید پنیر خوش طعم، نرم و سفید به کار می رود استفاده شود. دانه های بو داده گلرنگ معمولا به همراه نخودچی، گندم و جو و یا کنجد به صورت تنقلات در اتیوپی، سودان و مصر مصرف می شود. همچنین از مغز دانه گلرنگ نوشیدنی تحت عنوان فیت فیت تهیه می شود (ابراهیم زاده، 1385). روغن گلرنگ در دماهای پایین و تا حدود 12- درجه سانتی گراد پایدار است لذا برای استفاده در غذا های سرد مناسب می باشد (باقری، 1383).
1-17- خواص طبی
اثرات دارویی گلرنگ در ارتباط با بالا بودن درصد اسید چرب لینولئیک می باشد(رجب نسب، 1377).
گلرنگ از نظر طب قدیم ایران گرم و خشک است
– تقویت کننده عمومی بدن
– تقویت کننده اعصاب
– مسهل
– مفید در بر طرف کردن تصلب شرایین
– برطرف کننده آب آوردگی (سیفی و همکاران، 1390).
100میکرولیتر /میلی لیتر از عصاره گلرنگ توانسته موجب مهار 50 درصدی رشد سلول های مخمر و نیز سمیت آن شود (دارابی و همکاران، 1386).گلرنگ قادر است با ایجاد تغییر در محور هورمونی هیپوفیز-گناد در فعالیت های تولید مثلی موثر واقع شود (مدرسی، 1384).
1-18- روغن دانه
در میان دانه های روغنی گلرنگ با داشتن حدود 78 درصد اسید های چرب غیر اشباع از کیفیت بسیار مطلوبی برای مصرف انسان برخوردار است (آلیاری و شکاری، 1379). امروزه از گلرنگ بیشتر به عنوان یک گیاه روغنی استفاده می شود و این روغن از دانه آن به دست می آید. گلرنگ دو نوع روغن دارد یک نوع لینولئیک اسید زیاد دارد و به مصرف کشاورزی، تهیه مارگارین نرم و پوشش سطوح (در صنعت) میرسد نوع دیگر دارای اولئیک اسید فراوان است که خصوصاً برای سرخ کردن مواد غذایی کیفیت مطلوبی دارد (یزدی صمدی و عبد میشانی، 1383). روغن گلرنگ در دمای پایین پایداری خوبی داشته و در درجه حرارت پایین پایداری آن تغییر نمی کند به همین علت این روغن برای استفاده در غذا های سرد مناسب است (زینعلی، 1378).
میوه گلرنگ دارای حدود 60 درصد روغن است و این روغن حدود 7 درصد اسید های چرب اشباع شده، 20 درصد اسید اولئیک، 65 درصد اسید لینولیئک و 5 درصد اسید لینولنیک دارد (سیفی وهمکاران، 1390 ).
در حال حاضر تقاضا برای مصرف روغن هایی با بالاترین نسبت اسید های چرب غیراشباع به اشباع رو به افزایش است (آلیاری و شکاری، 1379 ). روغنی که شاخص یدی آن بیشتر باشد خشک شونده و روغن و یا چربی که شاخص یدی کمتری داشته باشد جزو روغن ها و یا چربی های خشک نشونده می باشد به طور کلی روغن های گیاهی در سه گروه زیر تقسیم بندی می شوند (آلیاری و همکاران، 1379).
– روغن های خشک نشونده مانند روغن زیتون، بادام زمینی، کرچک
– روغن های نیمه خشک شونده مانند روغن کلزا، منداب، پنبه دانه، سویا
– روغن های خشک شونده مانند روغن آفتابگران، گلرنگ، خشخاش، شاهدانه
روغن گلرنگ چهار نوع اسید چرب دارد که شامل: 65-80 درصد لینولئیک، 10-20 درصداولیئک، 5-10 درصد پالمتیک و 1-2 درصد استئاریک می باشد. اسید لینولئیک و اولئیک، 90 درصد اسید های چرب را تشکیل می دهند لینولئیک در برابرحرارت زیاد پایدار نیست و اکسید می شود ولی اولئیک به حرارت مقاومت دارد. کلسترول را حل می کند و بیماری تصلب شرایین را موجب نمی شود لذا در آمریکا روغن گلرنگ به صورت مارگارین به کار می رود (یزدی صمدی و عبدی میشانی، 1383).
روغن بذر گلرنگ بیشترین مقدار اسید لینولئیک را در میان روغن های تجاری موجود در بازار داشته و به دلیل وجود اسید لینولنیک در حد بسیار ناچیز به عنوان روغن خشک شونده سریع و روغن سرخ کردنی جهت مصارف خوراکی و نیز به دلیل داشتن مزه، بو، ظاهر و بافت خوب برای تهیه پوشش های سالاد، مایونز و مارگارین توصیه می شود (مروتی و همکاران، 1389).
جدول 1-2-ترکیب اسیدهای چرب گیاهان روغنی(به نقل از پهلوان،1383)
اسیدهای چرب دارای چند
باند غیر اشباع اسیدهای چرب دارای یک باند غیر اشباع اسیدهای چرب اشباع گونه
لینولنیک(18:3)
– لینولئیک(18:2)
15 اولئیک(18:1)
77 استئاریک
1> پالمتیک(16:0)
5 گلرنگ اولئیکی
– 77 15 2 7-5 گلرنگ لینولئیک
13-8 26-19 61 6/1 4 کلزا
1/7 3/53 5/23 4 8/10 سویا
7/0 7/60 3/25 9/1 4/11 ذرت
– 68.8 20-17 5-4 7-6 آفتابگردان
– 6/33 1/47 3/2 10 بادام زمینی
1-19- کود
مصرف صحیح و متناسب انواع کود ها مهمترین و اساسی ترین راه و اصلاح شرایط حاصلخیزی خاک و افزایش عملکرد محصولات است (ملکوتی و همکاران، 1380).
مصرف نامتعادل کود های شیمیایی یکی از عوامل موثر در کاهش کمیت و کیفیت دانه های روغنی است با توجه به افزایش روز افزون جمعیت و محدودیت سطح اراضی قابل کشت جهت نیل به کشاورزی پایدار و افزایش تولید، مصرف بهینه کود بسیار ضروری می باشد. گلرنگ یکی از گیاهانی است که کشت و تولید آن در کشور ما سابقه چندانی نداشته و در زمینه توصیه کودی تحقیقاتی کمی صورت گرفته است. گلرنگ در طول رویش از مواد و عناصر غذایی خاک به خوبی بهره می برد بنابراین قبل از کاشت افزودن 35 تا 40 اکسید فسفر و 50 تا 70 کیلو اکسید پتاس به خاک هایی که گلرنگ در آن کشت می شود مفید است (امید بیگی، 1386 ). روش محلول پاشی کود معمولا ترجیح داده می شود چون مقدار بسیار کمی کود در هکتار استفاده می شود مشکل فشردگی خاک را برطرف می کند و احتمال کمتری دارد که باعث آلودگی آب های زیر زمینی شود Hamayun et al., 2011)).
افزایش کاربرد سطوح کود ها به طور قابل توجهی خصوصیات رشد را افزایش داده که عبارت است از تعداد کاپیتول و دانه های گیاه که این صفات باعث افزایش محصول نیز می شود( Patil et al., 2009) .
با تغذیه از طریق برگ می توان مواد غذایی را در کوتاه ترین زمان ممکن در اختیار گیاه قرار داد و به کاهش مصرف کود شیمیایی کمک کرد (2003 ، .(Rezaie and Makakouti
افزایش روز افزون قیمت کود های شیمیایی در جهان و ضرورت اقتصادی کردن تولید, آلودگی آب های زمینی و تخریب ساختمان خاک در اثر مصرف بی رویه و نامتعادل کود های شیمیایی مشکلاتی هستند که باید با روش های مناسب حل گردند. تغدیه برگی روش مناسبی در مصرف کود های شیمیایی و کاهش خطرات زیستی محیطی کود ها بوده است، به خصوص که امروزه سیاست کاهش مصرف کود و بهینه سازی مصرف کود در دنیا مطرح است. بنابراین برای استفاده بهینه از کود های شیمیایی در مناطق خشک و بهبود کیفی و کمی محصول ,مصرف کود ها از طریق محلول پاشی بایستی در اولویت قرار گیرد (ملکوتی و طهرانی، 1378).
1-20- عملکرد
عملکرد گلرنگ همانند سایر محصولات زراعی تحت تاثیر عوامل گوناگون از جمله ژنوتیپ، تاریخ کاشت، تراکم بوته، رطوبت، حاصلخیزی خاک، دما و نور قرار می گیرد (خواجه پور، 1370).
عملکرد گل تازه بین 600 تا 700 کیلو گرم در هکتار می باشد که از آن 120 تا 150 کیلوگرم گل خشک تولید می شود. عملکرد بذر تحت تاثیر شرایط اقلیمی محل رویش متفاوت و بین 6/2 تا 1/1 تن در هکتار می باشد (سیفی و همکاران، 1390).
میانگین عملکرد دانه گلرنگ در ایران حدود 700 کیلو در هکتار برآورد گردیده است (زینعلی، 1378). متوسط عملکرد دانه گلرنگ در ایران در سال 1381 حدود 1070 کیلو در هکتار برآورد گردیده که بیش از متوسط تولید جهانی است ولی در مقایسه با تولید آن در ایالت متحده آمریکا که حدود (1599) کیلو در هکتار است کم می باشد (پهلوان، 1383). میانگین عملکرد جهانی گلرنگ 721 کیلو گرم در هکتار است
(Abbadi et al., 2005). تولید جهانی گلرنگ در سال در 2002 در حدود 638000 تن بود
(James et al., 2003). بر اساس آمار موجود تولید جهانی گلرنگ در سال 1960 حدود نیم میلیون تن بوده ولی یک دهه بعد (1970) به حدود 600 هزار تن و سپس در سال 1980 به یک میلیون تن رسیده است (پهلوان، 1383).
فصل دوم
بررسی منابع

2-1- اجزای عملکرد و شاخص های رشد
در توليد هر يك از محصولات زراعي وقتي ميتوان عملكرد مطلوب را انتظار داشت كه تمامي عوامل موثر بر رشد و نمو در حد كفايت باشند چرا كه عملكرد دانه نتيجه انتقال مواد فتوسنتزي از اندامهاي فتوسنتز كننده به دانه ها مي باشد (Karimi and siddigue, 1991).
عملكرد گلرنگ تابعي از تعداد بوته در واحد سطح، تعداد غوزه در بوته ، تعداد دانه در غوزه و متوسط وزن دانه هاست (Yoguoy et al., 1993). عملكرد دانه يك رقم گلرنگ ممكن است در مناطق مختلف، متفاوت باشد زيرا عواملي چون نور، آب، بارندگی درجه حرارت، رطوبت محيطي و رقابت در جذب مواد غذايي متفاوت خواهد بود et al., 2004) Koutroubas).
یکی از عمده ترین دلایل پایین بودن سطح زیر کشت گلرنگ، پایین بودن عملکرد دانه، طولانی بودن فصل رشد و عدم رقابت آن با سایر گیاهان روغنی و غلات است (اهدایی و نور



قیمت: 11200 تومان

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *