پایان نامه ها

پایان نامهi– (137)

دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان
دانشكده فنی و مهندسی
پایان نامه كارشناسي ارشد مهندسی معماری(A0M)
عنوان:
طراحی پناهگاههای مربوط به مسیرهای کوهنوردی نهارخوران گرگان بسوی جنوب (سمنان)
استاد راهنما:آقای دکتر سیروس باور
استادان مشاور:
خانم دکتر الهام مطلبی
آقای دکتر ایرج شهروزتهرانی
نگارش:مانی یوسفی
سال تحصیلی: 92- 1391
سپاسگزاري:
نخستین سپاس به پیشگاه حضرت دوست که هرچه هست و نیست از اوست.
از زحمات بي دريغ استاد راهنمای گرانقدر جناب آقای دكتر سیروس باور ، استادان مشاور سرکار خانم دکترالهام مطلبی و جناب آقای دكتر ایرج شهروز تهرانی تقدير و تشكر مي نمايم. شاگردي اين عزيزان افتخار هميشگي من خواهد بود.
تقدیم به:

پدر بزرگوار
و
مادر مهربانم
فهرست مطالب
عنوانصفحهTOC \o “1-3” \h \z \u
چکيدهPAGEREF _Toc330797428 \h1مقدمهPAGEREF _Toc330797429 \h2فصل اول : طرح موضوع و سیری در مفاهیم اولیهPAGEREF _Toc330797430 \h41-1-بیان مسئلهPAGEREF _Toc330797431 \h51-2-اهمیت مسئله وضرورت انجام تحقیق6
1-3-اوقات فراغت71-3-1-تعریف اوقات فراغت71-3-2-اهمیت و ضرورت اوقات فراغت91-3-3- اوقات فراغت در دوران باستان111-3-4- اوقات فراغت در قرون وسطی121-3-5- اوقات فراغت و صنعتی شدن121-3-6- تاریخچه اوقات فراغت در ایران121-3-7-تعریف فراغت از منظر رویکردهای مختلف131-3-8-کارکردهای اوقات فراغت151-3-9-شاخصهای فراغت در دوران جدید201-3-10- لزوم برنامه ریزی فرا دستگاهی برای غنی سازی اوقات فراغت211-3-11- انواع شیوه های گذران اوقات فراغت221-3-12- اوقات فراغت و نهادها و دستگاههای اجرایی متولی آن271-3-13- الزامات برنامه ریزی اوقات فراغت271-3-14- چالشهای برنامه ریزی اوقات فراغت281-3-15- موانع و مشکلات موجود درگذران اوقات فراغت281-3-16- آثار ارزشمندیاوقات فراغت بر اساس برنامه ریزی301-3-17-متغیر های موثر بر شیوه های گذران اوقات فراغت311-4 – توریسم321-4-1-توریست321-4-2-اهمیت گردشگری321-4-3-توریسم در جهان341-4-4- توریسم در ایران361-4-5- توریسم روستایی381-4-6- انواع توریسم روستایی391-4-7-ابعاد و اثرات گردشگری روستایی401-4-8-جایگاه توریسم در توسعه روستایی411-4-9-مشکلات گردشگری روستایی431-4-10- انواع گردشگری441-5 – اکوتوریسم511-5-1-ویژگی های اکوتوریسم521-5-2- انواع گردشگری در جهان521-5-3- انواع اکوتوریسم541-5-4- منابع اکوتوریسم561-5-5- اهمیت اکوتوریسم571-5-6- رشد صنعت اکوتوریسم571-5-7- اکوتوریسم در ایران581-5-8- علت سرمایه گذاری اکوتوریستی در ایران591-5-9- چالشهای پیش روی اکوتوریسم601-6 – فرهنگ طبیعت گردی631 – 7- راهکارهای عملی اکوتوریسم پایدار651- 8 – دستورالعملهایی برای توسعه اکوتوریسم روستایی 651- 9 – ضمین رشد و شکوفایی موثر در بازار گردشگری73فصل دوم : پیشینه تحقیق772-1 – مطالعات صورت گرفته در مورد اکوتوریسم ایران782 – 2- بررسی دیدگاهها و نظریه ها802- 2 -1- دیدگاه اسلام802- 2 -2- دیدگاه جامعه شناسی802- 3 – بیانیه اسلو پیرامون اکوتوریسم 87فصل سوم : معرفي منطقه مورد مطالعه92HYPERLINK \l “_Toc330797480″3-1 – موقعیت جغرافيايي استان گلستان933 – 2- ناهمواريهاي استان گلستان943- 3 – خصوصیات انسانی استان گلستان 953- 4 – جغرافیای اقتصادی استان گلستان1003- 5-بررسی اکوتوریسم دراستان گلستان1053- 6 – تاسیسات اقامتی در استان گلستان107فصل چهارم : برنامه فیزیکی طرح و استانداردها1104-1 – هتل1114-1-1-متل1114-1-2- موقعیت مکانی انواع هتل در شبکه اکوتوریسم1124-1-3- جا، ظرفیت و درجه بندی هتل1124-1-4- تخصیص فضا های هتل1144-1-5- طبقات مهمان1154-1-6- طراحی طبقات1164-2- نقشه های ساختمانی بلند مرتبه1194- 3- طرحهای دارای آتریوم1204- 4- سوئیت ها1234- 5 – اصول و ضوابط در طراحی هتل ها1234-6- نکات مهم در طراحی هتل ها1244-7- طبقه بندی هتل ها126فصل پنجم: نقشه های معماری 12
منابع و ماخذ
فهرست نقشه ها
عنوانصفحه
TOC \o “1-4” \h \z \uنقشه شماره 3-1 : نقشه تقسيمات سياسي كشور به تفكيك استان93نقشه شماره 3-2 : نقشه توپوگرافي گلستان94نقشه شماره 3-3 : طبقه بندي جمعيتي شهرستانهاي استان گلستان97TOC \o “1-4” \h \z \u

فهرست جداول
عنوانصفحهTOC \o “1-4” \h \z \u
جدول شماره 3-1: جمعیت شهرهای استان گلستان95جدول شماره 3-2: شاخصهای انسانی استان گلستان97جدول شماره 3-3: تعداد مراکزبهداشتی درمانی استان گلستان برحسب وضعیت جغرافیایی98جدول شماره 3-4: مهاجران وارد شده به استان گلستان طی 10 سال گذشته برحسب سن و آخرین محل اقامت (نفر) 99جدول شماره 3-5 : تعداد انواع پرندگان مهاجرآبزي در تالابهاي استان گلستان درسال 1387101
چکيدهامروزه طبیعت‌گردی در میان گونه‌های مختلف گردشگری از جایگاه ویژه و رشد قابل توجهی برخوردار است . توريسم طبيعت يا اکو توريسم نيز از مهمترين جاذبه هاي بخش گردشگري است و سالانه ميليونها نفر بمنظور ديدار از مناطق خوش آب و هوا و يا خوش منظره، تمدد اعصاب و استراحت، استفاده از آبهاي معدني و درماني، تفريح، هيجان، ماجرا جويي و غيره جذب طبيعت مي شوند. بررسى جغرافيائى طبيعى ايران و نيز امکان سنجى هر کدام از جاذبه‌هاى اکوتوريستى قابل سرمايه‌گذارى در کشور ما بيانگر آن است که اکوتوريسم در ايران يک منبع اقتصادى کم‌نظير خاص بسيار مستعد و البته رها شده به حال خود است. استان گلستان يكي از مناطق ديدني ايران است كه آكنده از جاذبه‌هاي طبيعي اعم از پارك‌ها، تالاب‌ها، آبشارها، جنگل‌ها، سدها و روستاهاي جذاب و ديدني است، بنابر این در این پژوهش تلاش می گردد محیط مناسب اقامتی برای گردشگران گرگان با توجه به ویژگی های اکوتوریستی بر مبنای حفاظت از محیط زیست و جذب حداکثر گردشگر طراحی گردد. ابتدا با مشخص شدن موضوع و محل طراحی، مطالعاتی در دو زمینه زیر آغاز شد:1-شناخت موضوع طراحی و 2-شناخت محل طراحی. در بخش اول برای شناخت موضوع طراحی به مطالعاتی در زمینه های شناخت فراغت و اکوتوریسم، شناخت فضای سبزو اهمیت آن در زندگی بشر، شناخت استانداردها و مقررات طراحی پرداخته شد. در بخش دوم نیز به شناخت منطقه و مطالعات جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پرداخته ایم . پس از انجام مطالعاتی که به شناخت منطقه منجر گردید، طراحی محل اقامت گردشگران در جهت رفع کمبودها و جلب بیشتر گردشگران صورت گرفت.
کلمات کلیدی: اکوتوریسم، طراحی اقامت گاه، گرگان
فصل اولکلیات
1 – مقدمهرشد و گسترش گردش گری ازجمله پدیده های مهم اواخر قرن بیستم است که با سرعت درقرن جدید ادامه دارد . نواحی روستایی و کوهستانی مهم ترین عرصه هایی هستند که درزمینه گردش گری و فعالیت های وابسته به آن به شدت مورد توجه گردش گران و کارشناسان گردش گری می باشند .
گردش گری روستایی درارتباط با توسعه روستایی و توسعه پایدار مورد توجه است . درواقع ، گردش گری روستایی نوعی گردش گری پایدار است که ازمنابع نواحی روستایی ازجهت بهره وری ، اشتغال ، توزیع مناسب ثروت و درآمد ، حفاظت از محیط زیست و فرهنگ روستایی ، به کارگیری و مشارکت مردم محلی و شیوه مناسب هماهنگی و تطابق ارزش ها وعقاید سنتی با ارزش های عصرنوین ، به همراه دارد .
گردش گری روستایی می تواند نقش مهمی در توسعه مناطق روستایی که دارای مناظر طبیعی جذاب ، چشم اندازهای زیبا و متنوع ازنظر فرهنگی ، اقلیمی و قومی می باشد ، ایفا نماید .
گردش گری روستایی منافعی نظیر ایجاد فرصت های شغلی ، کسب درآمد بیشتر برای دولت ، افزایش درآمد خانوارهای روستایی ، ایجاد رفاه اجتماعی و غیره دارد ، اما مانند شمشیر دولبه ای است که در صورت تبدیل شدن به گردش گری افسارگسیخته ، می تواند بر پیکره طبیعی و فرهنگی روستاها آسیب وارد کند .
ازآن جا که ایران کشوری با آب و هوای متنوع و انعطاف پذیر است و در هر مقطعی از زمان ، چهار فصل را می توان در نقاط مختلف آن مشاهده کرد ، بالطبع وجود چنین موقعیتی ، اثرات وپیامدهای خودرا برچهره زمین ازقبیل سکونت گاه ها ، فرم مساکن ، مزارع ، قشربندی اجتماعی و . . . نشان می دهد ودیگر اینکه فضای روستایی ایران بستر شکوفایی بخش مهمی از تمدن گذشته ایران زمین است ودارای تنوع قومی ، فرهنگی می باشد وروستاهایی با ماهیت مختلف بوجود آمده اندکه متأسفانه فقط چند نمونه ازاین روستاها از قبیل ماسوله ، کندوان و ابیانه و چند روستای دیگر شناخته شده اند و دارای شهرت جهانی می باشند درحالی که این قبیل روستاها درایران بسیار زیادند که به ورطه فراموشی سپرده شده اند و حتی برای مردم ایران نیز ناشناخته هستند درحالی که با کمی توجه ، این روستاها می توانند نقش مهمی در توسعه روستایی و بهبود اقتصاد ناحیه ای داشته باشند .
بیان مسئلهبا گسترش روز افزون مهارت هاي روستايي ؛ كاهش در آمد خانوارهاي روستايي و افول كشاورزي روستايي نيازي روز افزون به فعاليتي جايگزين و در عين حال مكمل براي كشاورزي در نواحي روستايي احساس مي شود تا به منظور توسعه پايدار روستايي ، امكان بهره مندي روستائيان از معيشت پايدار فراهم آيد كه اين خود بهبود زندگي روستايي و رضايت مندي روستايي را به همراه دارد معمولاً توريسم بازديدهاي روزانه و اقامت هاي طولاني مدت دور از محل زندگي و كار را شامل ميشود . در حالي كه ديدارهايي مورد توجه هستند كه گردش گران حد اقل به مدت يك شبانه روز در روستا بمانند . كساني كه يك روز از روستا بازديد مي كنند در مقايسه با كساني كه مدت بيشتري در روستا مي مانند ؛ به دليل اينكه تعدادشان بيشتر است تاثير بيشتر هم بر محيط زيست دارند پس بايد در برنامه ريزي و مديريت موثر در گردش گري روستايي هم تاثير بازديد هاي تفريحي روزانه و هم تاثير اقامت هاي بلند مدت را در نظر گرفت زيرا محدوده ي فعّاليّت هاي گردش گري در دامنه اين دو دسته قرار مي گيرد . در نهايت بخش گسترده اي از بازديدها از جانب قشر كوچكي صورت مي گيرد اما تعداد بازديد كنندگان داخلي كه روزانه گردش گري روستايي را مورد توجه قرار مي دهند بسيار زياد است . انگيزه بسياري از گردش گران از ديدن روستا علاقه مندي به تجربه ي محيط روستاست تا شركت در فعاليت هاي مشخص . بنا براين مهم ترين تجربه اي كه گردش گران از گردش گران روستايي كسب مي كنند ؛ اين است كه روستا با زندگي نوين شهري تقابل دارد .اما فوايد گردش گري روستايي محدوديت هايي دارد كه نشان مي دهد گردش گري روستايي نمي تواند يك شيوه موفق جهاني براي اقتصاد باشد در حاليكه علاقه مندي به اين پديده نشانگر اين است كه برنامه ريزي دقيق و حساب شده اي براي گردش گري روستايي لازم است . بنابراين موفقيت گردش گري روستايي به صورت جدايي ناپذير با توسعه و محافظت بيشتر منابع روستايي در ارتباط است . (جوليا شارپلي ، 1380) البته توريسم به تنهايي منتهي به توسعه نمي شود بلكه توسعه عمومي باعث بهره دهي توريسم ميشود .و در نهايت توريسم از ديد اقتصادي ؛ يكي از سريع ترين راه هاي بازگشت سرمايه است و بالاترين ضريب انباشت را دارد . زيرا سرمايه به صورت ارز وارد كشور ميشود (سرلك ، 1380) . امروزه در قلمرو جغرافيا ؛مطالعات در بخش هاي مختلف روستا با تكيه بر تئوري سيستم ها و با تاكيد بر نگرش سيستمي ؛ بررسي و تحقيق مي شود . نبود اطلاع از امكانات بالقوه روستا ، بهره برداري كامل از آن را نا ممكن مي سازد و تدوين برنامه هاي مربوط به توسعه روستايي را با مشكل مواجه مي سازد(بدري فر ، 1376) . بنابراين مي توان اذعان نمود كه روستاشناسي مقدم بر برنامه ريزي روستايي است . زيرا لازم است كه بر اساس دريافت استعدادهاي موجود روستا ، برنامه ريزي نمود .(منشي زاده و همكار ، 1380) شرايط گوناگون روستاها به خصوص در كشورهاي در حال توسعه (و نوعاً در كشور ايران ) مي طلبد كه هدف برنامه ريزي روستايي در جهت رفاه بيشتر ساكنان ؛كاهش فاصله بين سطح زندگي روستايي و شهري ؛افزايش درآمد روستائيان ، كاهش شدت مهاجرت ها ، حفظ محيط طبيعي وجلوگيري از تخريب و آلودگي هاي آن و جهت دادن فرهنگ روستايي به سوي تفكر و انديشه ي خلاق داشتن و به كار بستن آن در جهت اوضاع باشد كه در نهايت باز خورد آن توسعه است .
روستا واحد همگن طبیعی ، اجتماعی و اقتصادی است که در آن افرادی که دارای عقاید و افکار تقریباً مشترکی هستند به سر می برند . روستائیان برای امرار معاش و گذراندن زندگی شان ناگزیر از انجام فعالیت هایی که عمدتاً شامل کشاورزی ، دامداری ، صنایع دستی یا ترکیبی از اینها است ، هستند در کشورهای جهان سوم روستائیان و کشاورزان به رغم کار و کوشش فراوان همواره جز قشر کم در آمد جامعه به شمار می روند و در تأمین مخارج و هزینه های زندگی دچار مشکل هستند . در روستاها پتانسیل های گردش گری روستایی است که می تواند منبع جدید درآمدی برای روستائیان بویژه روستائیان کشورهای در حال توسعه باشد و تا اندازه ای مشکلات آنها را حل کند یا تقلیل دهد . این امر مستلزم مدیریت و برنامه ریزی خاصی است . گردش گران افرادی هستند که ممکن است بر اساس حس کنجکاوی خود به روستاها سفر کنند تا علاوه بر دیدن مناظر طبیعی آن نقاط ، با آداب و رسوم و فرهنگ آنجا آشنا شوند .(مصدق ، 1388)
روستاهايي كه در حاشيه كوير و مناطق خشك قرار دارند . با معماري خاصي كه مختص مناطق خشك است و ساكنين آنها كه داراي روحيه قناعت و ساده زيستي كه حاكي از شرايط طبيعي است مي توانند براي جهان گردان جالب توجه باشند و يا اينكه اين روستاها مي توانند براي مطالعه كنندگان و بازديدكنندگان و ورزشكاران خدماتي ارائه دهند .
روستاهاي مناطق كوهستاني كه بعضاً داراي چشم اندازهاي زيبائي هستند كه به عنوان مكان هاي ييلاقي نيز مورد استفاده توريست ها بويژه در فصل تابستان قرار مي گيرند . نواحي كوهستاني همچنين به علت اينكه آب و هواي معتدل دارند محل زندگي و معيشت كوچ نشينان هستند، ايلات و عشاير ايران با بافت اجتماعي پيچيده و منسجمي كه دارند مي توانند براي توريست هاي علمي فرهنگي بسيار جاذب و جالب توجه باشند (رضواني ، 1377).
روستاهايي كه در مسير جاده ابريشم قرار دارند مثل بسطام و فرقان در سمنان و يا روستاهايي كه چشمه هاي آب گرم معدني فراواني دارند مثل سرعين در اردبيل هم مي توانند نقش مهمي در جذب توريست ايفا نمايند . در داخل و بطن هركدام از روستاهاي مناطق مختلف كشور ، آثار و ابنيه هايي وجود دارند كه بر اساس تاريخ و موقعيت جغرافيايي شان بوجود آمده اند . در طرح هاي هادي روستايي يكي از مواردي كه تأكيد زيادي بر روي آنها مي شود توجه ويژه به اين آثار و ابنيه هاست كه بايد مورد توجه قرار بگيرند و در جذب توريست نقش فعالي داشته باشند (ابري ، 1378) .
لذا در این تحقیق تلاش می گردد با بررسی همه جانبه منطقه مورد نظر،سایتهای اقامتی برای گردشگران محیط طبیعی بخشی از استان گلستان و استان سمنان طراحی گردد.
2- اهمیت مسئله وضرورت انجام تحقیقامروزه گردش گری به عنوان فرآورده جدید تغذیه ساز درآمد و راه علاج همه جوامع روستایی است که با مشکلات اقتصادی مواجه هستند ، هنوز هم گردش گری به وسیله فعالیت هایی چون جنگل داری ، ذخیره آب و حفظ محیط زیست در حال پیشرفت است که نه تنها یک رابطه متقابل میان کاربردهای متفاوت منابع روستایی را نشان می دهد بلکه یک وابستگی متقابل را هم بین آنها نشان می دهد .
گردش گری روستایی می تواند سهمی در متنوع سازی اقتصادی و توسعه پایدار داشته باشد و با ایجاد اشتغال و درآمد موجب توسعه مناطق توسعه نیافته گردد و اگر چه مشاغل مربوط به این صنعت خیلی تخصصی و پر درآمد نیستند ، منافع بسیاری را نصیب روستاییان می کند . گردش گران برای اقامت ، خرید کالاهای محلی و خدمات پول پرداخت می کنند . این پول ها در فعالیت های محلی جریان می یابد و موجب تحرک روستاییان در برآوردن نیازهای بازدیدکنندگان می شود . گردش گری روستایی با ایجاد اشتغال ، افزایش سطوح درآمد ، متنوع سازی فعالیت های اقتصادی ، افزایش سطح آگاهی های اجتماعی و ایجاد روابط اجتماعی گسترده بین جامعه میزبان و میهمان به حفاظت از میراث فرهنگی و محیط زیست طبیعی کمک کرده و با جلوگیری از مهاجرت بی رویه و بهینه سازی بهره برداری از زمین به توسعه روستایی پایدارکمک می کند .
گردش گری روستایی منبع با ارزش اشتغال زایی و ایجاد در آمد است و می تواند وسیله مهمی برای توسعه اجتماعی – اقتصادی جـوامع روستایی باشـد و در بسیاری از کشـورها با سیاست های کشـاورزی در ارتباط است و غالباً وسیله ای در جهت حمایت از محیط زیست و فرهنگ روستایی می باشد بنابراین می تواند نقش اساسی در توسعه و حفظ روستا می باشد .
گردش گری روستایی می تواند به ازدیاد سرمایه های جغرافیایی ، کیفیت مناظر طبیعی و حفظ فرهنگ روستایی کمک کند . وجود برخی معضلات مانند میزان زاد و ولد بالا ، کمبود آب و خاک ، کمبود منابع اشتغال و درآمد روستاییان و در وضعیت موجود نیز بیکاری و مهاجرت نیروهای فعال به شهرهای بزرگ ، کمبود و نارسایی امکانات و خدمات زیر بنائی و رفاهی ، بهداشت و غیره موجب شده است تا روستاها با توجه به تغیر و تحولات امروزه از هدفهای توسعه انسانی عقب مانده و جهت رسیدن به سطحی مطلوب از توسعه نیازمند برنامه ریزی های کاربردی و کارآمد باشند. بنابراین همسو بودن ، در یک راستا قرار گرفتن گردش گری روستایی و توسعه روستایی موجب می شود بحث بازنگری در فراهم نمودن هر چه بهتر زمینه های افزایش پتانسیل گردش گری و کیفی نمودن عوامل زیربط درنتیجه ساماندهی نواحی روستایی مورد توجه پژوهش گران ، کارشناسان ، مسئولان برنامه ریزی و خط مشی گذران کشور قرار گیرد .
گردش گری روستایی یکی از زمینه های نسبتاً موثر در توسعه روستایی است که می تواند فرصت ها و امکاناتی را بویژه برای اشتغال و درآمد روستایی فراهم سازد و نقش موثری در احیاء و نوسازی نواحی روستایی ایفا کند . نقش و اهمیت گردش گری در فرآیند توسعه روستایی در بسیاری از کشورها به اثبات رسیده هم اکنون گردش گری روستایی به عنوان صنعتی که بالقوه دارای پایداری است قلمداد می شود.گردش گری روستایی ، گردش گری کشاورزی ، طبیعت گردی و گردش گری سبز از جمله تعابیر متعددی هستند که به فعالیت های گردش گری واقع در خارج از شهرها اطلاق می گردد .(شريف زاده و همكاران ، 1381)
در توجیه شایستگی توجه عادلانه ی دولتها به هر دو رویکرد گردش گری نظرات متنوعی ابراز شده است .برخی متصورند که اعمال هرگونه گردش گری در نواحی روستایی به صرفه است وجوامع روستایی را احیا می کند ولی از دیگر سو برخی معتقدند تنها روستاییان مستحق دریافت مزایایی هستند که از گردش گری روستایی نشات می گیرد . این اظهارنظرها در حالی صورت می گیرد که گردش گری عاملی مهم در سوق دهی سرمایه های شهری و توجه بنگاه های اقتصادی به محیط های روستایی است ، لیکن تاثیر بسیار اندکی در افزایش درآمد روستاییان و کشاورزان دارد. مطمئنا گردش گری با توجه به رویکرد ساکنین مقاصد گردش گری روستایی نسبت به اقتصاد محلی و چگونگی استفاده از محصولات محلی و سرمایه ی بومی شان جلوه های متفاوتی را به خود خواهد دید . (iran-tourism .ir ، 1390)
هنوز توسعه روستایی با مسائل متعددی ازقبیل فقر ، اشتغال ، بهداشت ، امنیت غذایی وپایداری محیط زیست روبرواست . این مسائل باعث شده است تاباری دیگر توسعه روستایی مورد توجه برنامه ریزان قرار گرفته وراهبردهایی برای حل مسائل این نواحی پیدا کنند .یکی ازاین راهبردها که دراغلب کشورهای جهان مورد توجه قرار گرفته و حتی دربعضی ازکشورها به مرحله اجرا درآمده و نتایج مثبتی به همراه داشته ، توسعه گردش گری در روستاهایی است که دارای توان مندی های لازم برای جذب گردش گر می باشد .
1-3- اوقات فراغت
1-3-1- تعریف اوقات فراغت
لغت loisir در فرانسه و لغت leisure در انگليسي را به فراغت يا فراغ ترجمه كرده‌اند. واژه پايه‌گذار فرهنگ لاروس، فراغت را «سرگرمي، تفريحات و فعاليت‌هاي مي‌داند كه به هنگام آسودگي از كار عادي با شوق و رغبت به سوي آن‌ها روي مي‌آورند.» در لغت‌نامه ليتره زبان‌شناس معروف فرانسه آمده است: «فراغت عبارت است از فرصت و زماني كه پس از به انجام رساندن كار و شغل روزانه باقي مي‌ماند.»
«فراغت مجموعه‌اي از اشتغالاتي است كه فرد كاملاً به رضايت خاطر خود يا براي استراحت يا براي تفريح يا به منظور توسعه اطلاعات يا آموزش غيرانتفاعي، مشاركت اجتماعي داوطلب نه بعد از آزاد شدن از الزامات شغلي، خانوادگي و اجتماعي به آن مي‌پردازد.»
اوقات فراغت به موجب تعريفي كه توسط گروه بين‌المللي «جامعه‌شناس فراغت شده» چنين است: «فراغت عبارت از مجموعه‌اي از اشتغالات كه فرد كاملاً به رضايت خاطر خود يا براي استراحت يا براي تفريح، يا به منظور توسعه آگاهي‌ها و يا فراگيري غيرانتفاعي، مشاركت اجتماعي داوطلبانه بعد از رهايي از الزامات شغلي، خانوادگي و اجتماعي به آن مي‌پردازد.» اوقات فراغت را نبايد تنها زماني براي تفريح و شادي و شادماني دانست زيرا علاوه بر تفريح صرف فعاليت‌ها و سرگرمي‌هايي مي‌شود كه مقداري از آن صرف تجديد قوا و قسمتي از آن به گسترش مش/اركت آزادانه در اجتماع و بقيه به امور فرهنگي و ذوقي و هنري اختصاص دارد كه اين قسمت از فعاليت‌هاي اوقات فراغت موجب رشد و شكفتگي و به كمال رساندن آن و به ظهور و شكوفايي پرورش استعدادهاي خلاقانه و توسعه و افزايش دانش و معلومات انسان مي‌شود.
در اولين تعريفي كه به ذهن مي‌رسد، فراغت در مقابل كار و تلاش براي بقا به كار مي‌رود و مفهومي فارغ يعني رها از كار، اجبار و الزام كه هر انساني به فراخور فرهنگ خود به آن مي‌پردازد. فراغت هم در مفهوم خود انواعي دارد كه بنا بر موقعيت تعريف مي‌شود و در مطالعات بسياري تيپ‌گذران اين اوقات را با فرهنگ و جامعه شخصي مي‌سنجند و بلعكس فرهنگ انسان‌ها را از روي نوع گذراندن اوقات فراغت.
فراغت در لغت معمولاً به آسايش، آسودگي، استراحت، بي‌اعتنايي و وارستگي از كار، وقت آزاد كه به كارهاي غيراجباري و مبني بر انتخاب شخص پرداخته مي‌شود معني شده است و در تعريف كارسون (1979) در كتاب تفريح و فراغت پس از تعريف گوناگون آن را به چهار طبقه فرهنگي، ديني، فعاليتي و وقت آزاد اقدام نموده است. البته نبايد مفهوم فراغت با وقت آزاد اشتباه شود هر كس مي‌تواند وقت آزاد داشته باشد ولي نمي‌تواند فراغت داشته باشد، وقت آزاد به نوعي خاص از جمع كردن زمان اشاره دارد در حالي كه فراغت به حالتي از بودن و شرايطي از آدمي كه كمتر به دست مي‌آيد، مي‌پردازد.
اوقات فراغت را مي توان چنين تعريف کرد: اوقات فراغت آن قسمت از زندگي آدمي است که در آن فرد فارغ از مسئوليتهاي اداري و خانوادگي (تامين معيشت، با خانواده بودن، دارو و درمان و …) به استراحت، تفريح، افزايش مهارت و شرکت در فعاليتهاي اجتماعي مي پردازد.

1-3-2- اهميت و ضرورت اوقات فراغت
اوقات فراغت را می توان مهمترين و دلپذيرترين اوقات بشر دانست. اين اوقات براي مؤمنان لحظه هاي نيايش با معبود، براي عالمان ساعات توفيق و تفكر و براي هنرمندان زمان ساختن و ابداع مي باشد. و در عين حال براي عده اي نيز اين اوقات بجاي فراغت، ملال آورترين لحظات است. وجود ضرب المثل‌هايي چون شيطان هميشه براي دستهاي خالي كار بدي مي يابد و بيكاري مادر بيماري است. ضرورت توجه به وقت فراغت و چگونگي گذران آن را يادآور مي شود. اهميت يافتن فراغت در جامعه امروز آنچنان محسوس و مملوس است كه با اندك توجهي به انتظارات و روحيات مردم مي توان به آن پي برد.
درخواستهاي مردم جهت ايجاد مؤسسات وامكاناتي كه به فراغت مربوط مي شود مثل پارك، كتابخانه، فضاي سبز، تنوع در برنامه هاي راديو و تلويزيون، ايجاد ميادين ورزشي و… و همينطور ابراز خستگي، فرسودگي و ضعف اعصاب از طرف مردم در زمان ما اهميت دوران ايام فراغت و توجه به آن را نشان مي دهد. در گذشته، انسان در دامن طبيعت بود و با آن احساس يگانگي مي كرد. طبيعت پر از حيات و زندگي بود هيچ پديده بي محل و بي هدفي وجود نداشت. پديده هاي طبيعي همانند موجودات زندگي تصوي مي شوند و به آنها نقش انساني داده مي شد، گردش فصول، سال بارش باران ، وزش باد و طوفان تيجه فعل و انفعالات شيميايي و فيزيكي تلقي نمي گرديد؛ بلكه تمام اينها ذي شعور قلمداد مي شدند و فرمانبر خدا يا خدايان و يا الهه‌هاي موثر در كار جهان پنداشته مي شدند. در چنين شرايط فرهنگي كه انسان خود را جزئي از طبيعت مي دانست، و همه چيز حكايت از هدف، جهت و حيات داشت انسان كمتر دچار احساس يأس و افسردگي مي شد.
اما امروزه انسان از طبيعت بريده و ديگر طبيعت آن موجود صاحب شعور، همراه و همگام با انسان نيست، تغيير ماه و فصل و سال ديگر داراي آن داستانها و اساطير نيست. تغيير جهان بيني گذشته كه همه چيز را هدف دار، زنده و در مجموعه مي ديد به جهان بيني امروز كه پديده ها را جدا و بريده و بي روح مي بيند، همراه با خود، خستگي ، دلزدگي و افسردگي را به همراه آورد.
زندگي انسان امروزي پيچيدگي بيشتري پيدا كرده است. يعني در پيچ و تاب زندگي صنعتي و اقتصادي، انسان محكوم به زندگي پر از شتاب و در نتيجه پر از نگراني و تشويق است. در جوامع صنعتي انسان بيش از هر زمان ديگر احتياج مبرم به آرامش فكر، استراحت جسم و شكوفايي استعداد خود دارد. كار روزانه انسان فعلي معمولاً مطابق با سليقه و ايده آل او نيست، در عين حال انجام وظيفه شغلي نمي تواند عزت نفس و احساس شخصيت را در او پديد آورد، در واقع اين انسان خود را پيچ و مهره‌اي كم ارزش در دستگاه غول پيكر صنعتي مي داند كه تحمل اين وضع برايش سخت و ناگوار است.
از اين رو حاكميت نظام كار بر زندگي انسان جامعه صنعتي براي انديشمندان اين نگراني را ايجاد كرده است كه همزيستي انسان و ماشين سرانجام به بي روح شدن و ابزاري شدن انسان بيانجامد. بنابراين براي رهايي انسان از دام از خودبگانگي به طرح موضوع فراغت در مقابل كار مبادرت گرديد بدين معني كه افراد از ساعات غيركاري به عنوان فرصتي براي بازيافت خود و دريافت هويت معنوي خود استفاده نمايند.
از جهت ديگر لازمه فعاليت در بخش صنعت، تجديدقوا است. همانگونه كه اشاره گرديد هر اندازه تجديدقواي كارگران و كاركنان و مسئولين مطلوب تر باشد، مي توان انتظار داشت كه به همان اندازه، راندمان و بازدهي اقتصادي و آرامش رواني جامعه بيشتر شود. در نتيجه تنش ها استرس ها و نگراني ها در محيط كار و خانواده به همان نسبت كمتر مي گردد.
طبيعي است كه نياز به اوقات فراغت مربوط به يك قشر خاص نيست، خصوصاً از آنجايي كه كشور ما در رديف جوانترين كشورهاي دنيا با ميانگين سني 16 سال مي باشد. ايجاد امكانات براي گذراندن اوقات فراغت نوجوانان و جوانان مي تواند نقشي مؤثر در شكل گيري شخصيت آنان و همينطور سازندگي جامعه داشته باشد. البته يكي از مشكلات پايدار جوامع فعلي تهيه وسايلي است كه نياز به فعاليت هاي تفريحي سالم و كافي را تأمين كند. بنابراين با فقدان وسايل تفريح احتمال بروز كج روي ممكن است افزايش يابد. تحقيقات متعدد در اين زمينه نشان مي دهد كه رواج انواع تفريحات انحرافي در بسياري از كشورهاي غربي و حتي در برخي از كشورهاي در حال توسعه بواسطه كمبود امكانات مناسب تفريحي، همينطور عدم آگاهي و عدم برنامه ريزي صحيح و عدم اجراي سياستهاي اجتماعي و اقتصادي مي باشد. در نتيجه بسياري از جوانان و نوجوانان به سوي فعاليتها و تفريحات ناسالم كشيده مي شوند و ممكن است اين تفريحات ناسالم خميرمايه هاي بروز كج روي را در اين قشر فراهم آورد.
در ايران نيز پژوهش هاي انجام شده حكايت از ان دارد كه بسياري از موارد شديد انحرافات ما خصوصاً كاهش جمعيت روستايي و افزايش جمعيت شهري باعث تغيير الگوي مصرف، تنوع نيازها و پيچيده شدن مسائل آن گرديده و بي شك نتايجي چون افزايش مطالبات و توقعات و عدم ارضا نيازها را در پي خواهد داشت. همبنطور از آنجا كه در ساختار توسعه شهري كمتر به مسئله اوقات فراغت جوانان پرداخته شده است، با توسعه شهرنشيني به افزايش بحران در گذراندن اوقات فراغت مي انجامد.
اهمّيت و ضرورت توجه به اوقات فراغت در ميان نسل به خصوص «جوان» پديده اي تازه نيست بعد از پايان جنگ جهاني دوم در ميان كشورهاي پيشرفته نسبت به آن حساسيت بيشتري به وجود آمده است. اعلاميه‌ي جهاني حقوق بشر (نوامبر 1959) مجمع عمومي سازمان ملل كه طي قطعنامه شماره (1386) در خصوص نيازمندي هاي اساسي كودكان انتشار يافته است، بازي و تفريح را به عنوان يكي از نيازهاي نُه گانه مادي و معنوي طرح مي كند كه يكي از نشانه ها و شواهد بين المللي در خصوص اهمّيت و توجه به اوقات فراغت نسل جوان و آينده سازان جامعه جهان است، فعاليت روزانه ي انسان و لزون تجديد قوا براي ادامه اشتغال و بهره‌وري بهتر و بيشتر از فرصت ها، ضرورت توجه به اوقات فراغت را بيان مي دارد.» ائمه اطهار عليه السلام نيز در سفارش هاي خود به اهميت اين موضوع اشاره نموده اند و به آن توجّه خاص داشته اند.
1-3-3- اوقات فراغت در دوران باستان
در دوران باستان جامعه دارای طبقات مختلفی بود ،در بین این طبقات ،طبقه حاکم برای خود یک سری امتیازهای ویژهای از جمله اوقات فراغت قایل بود وبه منظور حفظ آن امتیازها برای خود وآیندگانشان ،حتی به زور متوسل می شدند .نشانه های این مسئله را در بیشتر جوامع پیشرفته گذشته می توان مشاهده کرد .فرهنگ دوران باستان سهم بسزایی در تکامل وپیشرفت جوامع مغرب زمین داشتند .
فلاسفه یونان به اوقات فراغت توجه زیادی داشتند ، زیرا آنها بهره گیری از اوقات فراغت را یکی از راه های حفظ همبستگی می دانستند .ارسطو یکی از معروف ترین فیلسوفان یونان در نوشته های خود از زمان اضافی، زمان برای خود یا زمان آرامش صحبت کرده است وی گفته ما کار می کنیم تا اوقات فراغت داشته باشیم ،جنگ می کنیم تا در صلح زندگی کنیم .در یونان باستان کار در مقابل فراغت نقش منفی تری داشته وبیشتر متوجه بردگان واقشار فرودست بوده است تا وسایل وامکانات طبقه حاکم را فراهم نمایند .
جالب است که یونیان عهد باستان معتقد بودند اوقات فراغت وتفریح شرط اولیه ولازمه زندگی سعادتمند است ،این نظریه که ما کار می کنیم تا اوقات فراغت داشته باشیم ،برای نسل امروز وبه ویژه جوانان بسیار مدرن است .
به هر حال یونانیان باستان عقیده داشتند زندگی انسان از دو بخش تشکیل شده است :بخش اول که همراه با رنج ومشقت است وکار نام دارد وبخش دوم اوقات فراغت است ودر آن انسان به فعالیت هایی می پردازد که مطابق با امیال وخواست های خود اوست .
جامعه روم اولین جامعه بود که اوقات فراغت ساماندهی شده را بنا نهاد برای مثال پارک های بزرگ ،سالن های عمومی وورزشگاههای بزرگی را تاسیس کرد وعلاوه بر ان طبقه حاکم جشن های ومراسم مختلفی برگزار می کرد .
1-3-4- اوقات فراغت در قرون وسطی
در قرون وسطی ،اروپا تحت تاثیر فرهنگ مسیحیت قرار داشت از این رو اوقات فراغت ارزش بیشتری پیدا کرد زیرا بر اساس فرامین مسیح باید بین زمان کار وزمان عبادت تفاوت قایل شد وارزش را به زمان عبادت داد در این دوران اقشار مرفه با استثمار افراد ضعیف زمینه اوقات فراغت خود را فراهم ساخته بودند .
1-3-5- اوقات فراغت وصنعتی شدن
در این دوره هر لحظه استراحت فرصت خوبی برای تجدید قوا بود در بین استراحت های کاری ودر اولین فرصت ممکن ،به طرف غذاخوری یا خانه هجوم برده می شد ،به این ترتیب کارگران تا حداکثر توانایی کار می کردند وطبقه اشراف به امکانات تفریحی وگذراندن اوقات فراغت دسترسی داشتند زمان اوقات فراغت انقدر کوتاه بود که تنها برای طی مسافت بین محل کار وخانه ، صرف غذای مختصر وحداکثر بهداشت صر ف می شد وبا کاهش ساعات کار در اوایل قرن بیستم زمان فراغت افزوده شد وکافه هاورستورانها ابتدا در شهرها وسپس در مناطق روستایی تشکیل شد.با اغاز دهه 90 اوقات فراغت نسبت به کار اهمیت بیشتری یافت تا اینکه عقیده حاکم در این دوران این بود که اوقات فراغت باید به اندازه کار لذت بخش باشد .
1-3-6- تاریخچه اوقات فراغت در ایران
اطلاعات محدود موجود نشان می دهد اوقات فراغت در ایران پیش از اسلام در اختیار طبقه اشراف بوده وطبقات عادی فرصت لازم را نداشتند در دوره اشکانیان وساسانیان نواختن موسیقی در بین اشراف رایج شد وبعد از ظهور اسلام علاوه بر حفظ موارد قبلی مواردی چون اسب دوانی به تفریحات اضافه شد از جمله موارد دیگر شرکت در مهمانی قصه گویی نقالی بود .
در زمان صفویه متداول ترین شیوه ها شرکت در جشن ها وایاد بود که در عروسی ها وتولدها نمود داشت وبیشتر مربوط به شاه ودر باریان بود وعلاوه بر این شعبده بازی ،بازی دلقک ،ریسمان بازی در این دوره اضافه شده است .
– اوقات فراغت در ایران معاصر
در جامعه ما که جوانی جمعیت یکی از ویژگی‏های اصلی آن است، ضرورت توجه به اوقات فراغت به خوبی ملموس و مشهود است. در شهرهای بزرگ ایران که دارای جمعیت انبوه و متراکمی هستند، امکانات آموزش وپرورش، تربیت بدنی، شهرداری و سایر سازمان‏های دست‏اندرکار فراغت، به هیچ وجه پاسخگوی نیازهای مردم نیست و از طرف دیگر برای اکثر مردم ما استفاده از یک مکان ورزشی و یا تفریحی سالم، هزینه گزافی را می‏طلبد که معمولاً از عهده آنان بر نمی‏آید، به همین سبب اوقات تابستان برای اکثر نوجوانان و جوانان به بطالت و بیهودگی می‏گذرد وحتی مشکلاتی را برای خانواده‏ها بوجود می‏آورد. امکانات ورزشی و تفریحی مناسب، معمولاً در مناطقی بیشتر وجود دارد که دارای تراکم جمعیتی کمتری است. مثلاً مناطق پائین و فقیرنشین شهر دارای سالن‏های معدود ورزشی و امکانات کم تفریحی با خیل عظیم علاقه‏مندان و مشتاقان است و مناطق بالا و مرفه شهر دارای سالن‏ها و مکان‏های ورزشی و تفریحی بیشتر و جمعیت کمتر می‏باشد. از این بدتر، کمبود امکانات تفریحی، ورزشی در شهرک ها و محله‏های جدید است که امکانات آن حتی به اندازه مناطق پائین شهر پیش بینی نشده است و در کنار واگذاری زمین، توجهی به ایجاد مراکز و فضاهای تفریحی، هنری و فرهنگی مناسب، برای این جمعیت نشده است.
با پیروزی انقلاب اسلامی، در زمینه اماکن مربوط به گذران اوقات فراغت، سیاستهای جدیدی اعمال شد؛ مراکز فساد و فحشاء و تخریب کننده شخصیت نسل جوان بر چیده شد وتلاش‏های گوناگونی در بهره‏ برداری مطلوب از اوقات فراغت، به خصوص برای نسل جوان، به عمل آمد. در جامعه ما هر چند، هنوز گذران اوقات فراغت به رسمیت شناخته نشده است، ولی دگرگونیهای عظیم اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی‏در چند سال گذشته به خوبی اثر عمیق این تغییرات را در کلیه شئونات زندگی اجتماعی انسانها، از جمله اوقات فراغت، نشان می‏دهد. در سال 1342، متوسط ساعت کار در 83 شهر ایران، حدود 58 ساعت در هفته بود، که این رقم اخیرا تا حدود چهل ساعت در هفته تقلیل پیدا کرده است و علاوه بر آن تعطیلی‏های رسمی به بیش از سه ماه در سال می‏رسد و نیز مرخصی‏های سالیانه، به خوبی نشان می‏دهد که تا چه اندازه وقت آزاد برای قشرها و گروهای مختلف اجتماعی وجود دارد و پرداختن به این مهم تا چه اندازه ضرورت پیدا می‏کند.
1-3-7- تعريف فراغت از منظر رويكردهاي مختلف:
فراغت را از سه رويكرد مي‌توان بررسي كرد.:
فراغت به مثابه زمان
فراغت به مثابه فعاليت
فراغت به عنوان يك تجربه دروني
1-فراغت به مثابه زمان:
اوقات فراغت زمان آزاد است، اين تعريف پيل است كه براساس آن دو عنصر مشترك را به عنوان زمان با هم ادغام مي‌كند يعني اولاً فراغت زماني است كه اجباراً براي برآوردن نيازهاي كاري و معيشتي مصرف مي‌شود و دوم زماني است كه مي‌توانيم آنچه را انجام مي‌دهيم انتخاب كنيم. اهميت اين نظريه در آن است كه فراغت به عنوان زمان قابل محاسبه و كميت‌پذير است و در آن زمان به دو بخش زمان كار و زمان خارج از كار تقسيم مي‌شود كه زمان خارج از كار نيز خود تقسيم مي‌شود به:
زماني كه ارتباط به كار روزانه دارد مانند رفت و آمدها يا مطالعه مطالبي كه مرتبط با كار و شغل است
زماني براي رفع احتياجات زيستي مثل صرف غذا و تغذيه
زماني كه صرف انجام وظايف و فرايض ديني مي‌شود
2- فراغت به مثابه فعاليت
در اين رويكرد فراغت عبارت است از بازي‌ها، ورزش‌ها، كار فرهنگي، كنش‌هاي اجتماعي و فعاليتي كه ظاهراً شبيه كار است. به دليل عدم اجماع‌نظر به سر اين كه چه تعداد از اين فعاليت‌ها فراغت محسوب مي‌شود لذا مي‌بايستي با احتياط اين تعريف را به كار برد.
ژوفر دومازديه (joffre dumazedier) چهار نوع فعاليت فهرست كرده:
كار براي امرارمعاش
تعهد خانوادگي
تعهدات فرهنگي، اجتماعي
فعاليتي كه موجب ابراز وجود خود و شكوفايي خرد است
به نظر دومازديه فراغت از نوع چهارم است و ساير فعاليت‌ها شبه‌فراغتي است. از نظر او فراغت فعاليتي هدفمند است كه از روي انتخاب شخص است و فرديت شخص را تكامل مي‌بخشد و موجب تكامل فردي وي مي‌شود. روي هم رفته آنچه فراغت را تشكيل مي‌هد خود فعاليت نيست بلكه كيفيت و چگونگي تجربه انجام آن فعاليت است.
3- سومين رويكرد فراغت را ناشي از توجه به وضع روحي و جهت‌گيري در ارتباط با فراغت مي‌دانند.
در اين رويكرد «فراغت حالتي از وجود و شرايط انساني است كه تعداد كمي از افراد طالب آن و تعداد كمي توان دست‌يابي به آن را دارند» (سباستيان دگزاريا) به طور كلي و با مباحثي كه در مورد فراغت از نظر گذشت مي‌توان به نكات مشترك در تعاريف مختلف اشاره كرد:
اوقات فراغت مخصوص قسمتي از اوقات آزاد فرد است نه زمان كار
نحوه گذران اوقات فراغت انتخابي است.
اوقات فراغت با نوعي رضايت‌خاطر، آرامش و رفع خستگي همراه است.
اين اوقات جدا از كار و اشتغال به زمان خاصي از زندگي انسان اطلاق مي‌شود.
در اين اوقات بايد افراد را به دور از هر گونه تعهد شخصي، اجتماعي، خانوادگي و مذهبي دانست.
1-3-8-کارکرد های اوقات فراغتدومازديه با توجه به گوناگوني معناي فراغت و فعاليتهاي فراغتي سه کارکرد براي اوقات فراغت برشمرده است:
الف) اولين هدف و کارکرد اوقات فراغت، استراحت و رفع خستگي است. فراغت اين فرصت را به آدمي مي‌دهد که خستگي کار را از تن خود بيرون کند، زيرا اين خستگي مطابق آهنگ طبيعي زيستشناسانهي انسان به وي تحميل ميشود.
ب) کارکرد ديگر اوقات فراغت تفريح و سرگرمي است. تفريح دنيايي تازه، چه واقعي و چه خيالي، در برابر آدمي ميگشايد که آدمي ميتواند از خستگي روزانهي ناشي از انجام دادن يک رشته فعاليت محدود و تکراري به سوي آن فرارکند.
ج) فراغت به فرد امکان رشد و شکوفايي مي‌دهد و براي فرد فرصتي فراهم ميکند تا کارهاي تکراري را که از سوي نهادهاي اجتماعي بر وي تحميل ميشود، پشت سر گذاشته و به حوزهاي پا گذارد که در آن نيروهاي آفرينندهاش، آزادانه بتوانند با ارزشهاي مسلط تمدنش به مخالفت برخيزند يا آنها را تقويت کنند.
فراغتـي که نتواند اين سه كاركرد را در هر زمان فراهم کند، فراغتي است که در جامعـهي امـروزين از حيـث نيـازهاي شـخصيـت انسان ناقص تلقي مي‏شود (دومازديه 1352).
علاوه بر کارکردهاي ياد شده، يکي از مهمترين کارکردهاي مربوط به اوقات فراغت رشد فکري و فرهنگي است. کارکرد فکري و فرهنگي تنها کارکردي است که با تمام کارکردهاي ديـگر اوقـات فـراغت، رابطهي متقابل و نزديک و تفكيكناپذير دارد (کوهـستانـي و خليل‌زاده 1378).
در یک نگاه کلی كاركردها را به 7 دسته تقسيم كرده‌اند که هر كدام را به طور اختصار شرح مي‌دهيم:
كاركردهاي اجتماعي
كاركردهاي كاهش آسيب اجتماعي
كاركرد استراحت و تمدد قوا و ترميم خستگي
كاركردهاي فردي
كاركردهاي تفريح و فرح‌بخشي
كاركردهاي تحصيلي
كاركرد شكوفايي استعدادها
در چارچوب کارکردهای کلّی سه گانه ای که برای اوقات فراغت برشمردیم ، کارکردهای جزئی متنوّعی نیز قابل شناسایی اند که می توان هر کدام از آنها را سرفصلی برای فعالیت های اوقات فراغت (فوق برنامه) قرار داد، از جمله:
1) کسب اعتماد به نفس
روان شناسان می گویند: «هر نوع فکر و خیالی این گرایش را در خود دارد که به صورت یک واقعیت خارجی جامه ی عمل بر تن کند و عملی گردد. بنابراین می توان گفت نگرش واندیشه ای که هر فرد درباره ی خودش دارد، به زندگی او هویت می بخشد و نوع رفتار وشیوه ی زندگانی اش را بر روی این کره ی خاکی تعیین می کند.
صاحب نظران بر این عقیده اند که یأس انسان بعد از هر شکست، به مراتب، تأثیرات ویرانگرش بیشتر از خود شکست است. کسی در برابر شکست، تسلیم می شود که به توانایی ها و نیروهای درونی خویش ایمان ندارد. برای ایجاد روحیه ی خودباوری و تلقین مثبت در خویش، ابزاری لازم است تا بتوان با استفاده از آن، به این روحیه ی شکوفاگر رسید. بهترین ابزار و بستر برای ایجاد انگیزه و روحیه ی خودباوری، فعالیت های اوقات فراغت اند که شخص در جریان آنها می تواند در کمال آرامش و آسودگی، نیات درونی خویش را به منصه ی ظهور برساند و به تمرین ایجاد و تقویت این روحیه بپردازد.
2) یافتن درک سیاسی
در برنامه های اوقات فراغت، به مخاطبان کمک می شود تا دریابند که: کیستند، چه دارند و چه می توانند باشند، چگونه باید خویشتن سازی کنند، چگونه در مقابل هجوم های فرهنگی وایدئولوژی های استعماری مقاومت کنند و چگونه از آنها انتقاد علمی به عمل آورند، چگونه مسائل سیاسی را تجزیه و تحلیل کنند، چگونه فرهنگ های مختلف را مورد ارزیابی قرار دهند، چگونه فرهنگ موجودشان را در صورت مطلوب نبودن، به فرهنگ مطلوب تبدیل کنند و آن را کمال بخشند، و…
3) راهیابی تدریجی به فضاهای اقتصادی
جوان و نوجوان، در جهان پرشتاب کنونی و بویژه در شرایط دشوار جوامع در حال توسعه، ناگزیر از این است که پس ازسنوات تحصیل، خیلی زود به بازار کار و تولید، وارد شود. چنین جوانی، چنانچه در سال های پیش توانسته باشد در اوقات فراغت خود به حرفه ای یا فعالیتی اقتصادی یا علمی نزدیک شود و در سطوحی خود را و توانایی های خود را بیازماید، در هنگام ورود به بازار کار، نیروی انسانی آزموده (ماهر) خواهد بود. بماند که این گونه کارآموزی ها و کسب مهارت ها کمک بزرگی به رشد اقتصادی کشور نیز هست.
4) شناخت مقتضیات زمان
از آن جا که معمولاً متون درسی و آموزش های رسمی و نظام اداری کشورها از تحوّلات روز جهانی فاصله دارند. فعالیت های فوق برنامه هستند که وظیفه ی به روز کردن اطلاعات و توانایی های شهروندان را به عهده دارند. همچنین اطلاع یافتن از مباحثات و مجادلات علمی و فرهنگی میان روشنفکران ملّت ها و فرهنگ های مؤثر جهانی و نیز تجهیز نمودن خویشتن به فرهنگ خودی، فقط در اوقات فراغت، ممکن است.
5) تفریح و گردش وسرگرمی
سرگرمی، تفریح و گردش، در واقع، پاسخی است صحیح و منطقی به نیازها و غرایز درونی انسان و زمینه ای است برای ارتقای فکری و انبساط خاطر و تخلیه ی روحی و روانی. همان گونه که انسان به پرورش جسمی نیازمند است، به تفریح سالم نیز نیازمند است تا بتواند از این طریق، به آرامش روحی و فکری برسد.
6) تحرّک جسمی و حفظ ورزیدگی
یک ضرب المثل قدیمی است که می گوید: «عقل سالم در بدن سالم است». اگر بدن بخواهد سالم بماند، باید فعالیت های متنوّع و مطابق با وضعیت عمومی و مقتضیات سن انجام دهد. پرداختن به انواع فعالیت های ورزشی که به عنوان یکی از ضرورت های انکارناپذیر برای سلامت انسان مطرح است، در زمان اوقات فراغت، میسّر است. به عقیده ی کارشناسان، کم تحرّکی و نپرداختن به فعالیت های تحرک زا می تواند عواقب وخیم جسمی و روانی و بویژه افسردگی روحی به جا بگذارد. بماند که ورزش و نرمش صحیح و برنامه ریزی شده، در ایجاد روحیه ی نشاط و شادابی و اعتماد به نفس، فوق العاده مؤثّر است.
7) رسیدن به آرامش
فعالیت هایی که انسان در اوقات فراغت انجام می دهد، چون ازروی میل و با اشتیاق است و شخص در این راه، انگیزه ی لازم و آزادی کامل برای انتخاب نوع فعالیت را دارد، به همین خاطر، نوعی احساس رضایت و تمدّد اعصاب را در پی دارند.
معمولاً در افرادی که در کار و اشتغال روزانه ی خود انگیزه و رغبت لازم را ندارند وازروی اجبار و اکراه به انجام آن می پردازند، به مرور زمان، نوعی ناراحتی روانی و عصبی و نیز عدم رضایت و دلزدگی ناشی از کار مداوم و یکنواخت به وجود می آید که شایسته است جهت رفع این معضل- که در خارج از محیط کار و اشتغال و بر روی روان انسان نیز اثرات سوء و گاه مخرّب برجای می گذارد- اقدام لازم و مقتضی انجام دهند. بهترین اقدام در این زمینه، روی آوردن به فعالیت های متنوّع اوقات فراغت، مطابق ذوق و سلیقه ی شخصی است، تا بعد از یک تمدّد اعصاب و راحتی روان، مجدداً تمرکز اعصاب یافته، به کار و فعالیت بپردازند.
8) بهداشت روانی
برای یک زندگی سعادتمندانه، سلامت جسمانی و سلامت روانی لازم و ملزوم یکدیگرند. برای تأمین بهداشت روانی، فعالیت های متعددی را باید به انجام رساند، از جمله فراهم آوردن شرایط لازم برای تخلیه ی برخی از فشارهای روانی که در دوره ی اشتغال به کار به انسان وارد می شوند. اگر انسان در طول دوره اشتغال، مجبور به تحمّل شرایط و اشخاصی باشد که برای او آزار دهنده اند، در دوره ی فراغت می تواند ناراحتی های حاصل از تحمّل آنها را به اشکال گوناگون، از جمله هم صحبتی با افراد مورد علاقه ی خویش تخلیه کند. اگر فرصت لازم برای تخلیه ی چنین فشارهایی فراهم نشود، ممکن است تحمّل طولانی مدّت آنها به نوعی، تعادل روانی انسان را تهدید کند.
بررسی های متخصصان تربیت بدنی نشان داده است که بسیاری از ناراحتی های جسمی (مانند: اسهال، یبوست، ناراحتی های معده، کوفتگی عضلات، سردرد و ناراحتی های پوستی)، ریشه ی روانی(از قبیل: ترس، خشم، نگرانی و ناامیدی) دارند. از آثار و نتایج فعالیت های اوقات فراغت، جبران صدمات جسمی و روانی ناشی از هیجانات مداوم کار و نیز رهانیدن انسان از کسالت ناشی از یکنواختی انجام وظایف روزانه است.
9) خودسازی معنوی
نماز، تفکر در آسمان و زمین و آفاق و انفس، تدبّر در کلام خدا و پیشوایان معصوم، حضور درجماعات مسلمانان، عمل به سفارش های دین درباره ی انجام دادن مستحبّات و ترک مکروهات، دعا، ذکر، محاسبه ی اعمال، مراقبت از نفس، آموختن معارف دین و اخلاق، کسب نشاط برای عمل به واجبات و … همه و همه در اوقات فراغت، ممکن اند.
10) تمرین حیات اجتماعی
یکی از مهم ترین ویژگی های فعالیت های اوقات فراغت، انجام دادن برنامه های گروهی و دسته جمعی است که خود، عاملی است برای زندگی اجتماعی ورشد اجتماعی و نیز در این فعالیت هاست که انسان با جمع، آشنا می شود و دوستانی تازه پیدا می کند و از زندگی فردی و تنهایی خویش، رهایی می یابد. همان طور که می دانیم، زمینه سازی رشد انسان، در شکل گرفتن به موقع بعد اجتماعی وی است.
11) ارتقای مهارت های شناختی
اوقات فراغت، مناسب ترین فرصت ها برای توسعه ی مهارت های شناختی (مطالعه، پژوهش، پرسشگری، سخنرانی، و گفتگو و …) و شکوفایی استعدادها هستند؛ زیرا هنگامی که فرد براساس علاقه و انگیزه ی شخصی (بدون داشتن اجبار و وظیفه ی رسمی) بخواهد در زمینه های متنوّع فعالیت داشته باشد، مسلماً تلاش او در چنین شرایط مطلوب و خوشایند ذهنی و روانی، از یک طرف در تأمین بهداشت جسمی و روانی وی مؤثر خواهد بود و از طرف دیگر، موجب فراگیری های پایدار در او خواهد شد.
12) بازشناسی و بازسازی شخصیّت
اوقات فراغت از دو جهت در تعالی بخشیدن به شخصیت، نقش دارند: اوّلاً اوقات فراغت به عنوان مناسب ترین فرصت به انسان این امکان را می دهند تا رفتار فردی و اجتماعی خود را مورد ارزیابی و ارزشیابی قرار داده، با آرامش خاطر، نسبت به خصوصیات اخلاقی، رفتاری و ..ی خود به تفکر بپردازد و نقاط قوّت و ضعف خود را دریابد ؛ ثانیاً اوقات فراغت- از آن جهت که فرصت مناسبی برای ظهور و رشد و شکوفایی استعدادها و توانایی ها و خلّاقیت ها و نوآوری های فردی هستند-، می توانند در تعالی بخشیدن به شخصیت فرد، مؤثر و مفید باشند.
13) عدّه ای از صاحب نظران بر این عقیده اند که فعالیت های اوقات فراغت، درنهایت، موجب رشد و توسعه فرهنگی در جامعه خواهند شد.
در اثر فعالیت های سالم، از جمله: کتاب خوانی، فعالیت های هنری،



قیمت: 11200 تومان

متن کامل پایان نامه ها در 40y.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *