ماهي کپور معمولي

-331470-8890004000020000
-414655-108712000فصل اول- مقدمه و كليات
مقدمه
در بيشتر کشورهاي اروپايي و آسيايي از جمله کشور ما و در برخي نواحي آمريکاي مرکزي، ماهي کپور معمولييکي از مهمترين ماهيان پرورشي به شمار مي‌آيد و از معدود گونه هاي ماهي است که مي‌توان آن را به عنوان ماهي اهلي به شمار آورد. ماهي کپور نسبت به اعمال مختلف مانند برداشت محصول، رقم بندي بر حسب اندازه، نقل و انتقال و غيره و نيز نسبت به تغييرات درجه حرارت و ميزان اکسيژن بسيار مقاوم است. اين ماهي از ميزان پرورش بسيار بالايي برخوردار بوده و عليرغم مقاومت نسبتاً بالا, عوامل استرس زا و بيماري هاي متعدد پرورش اين گونه را تهديد نموده که سبب شده گونه مذکور مورد توجه قرار بگيرد(پيغان و همکاران، 1384).
اخيراً استفاده از محرک هاي ايمني در ماهي هاي پرورشي جهت افزايش فعاليت مکانيسم هاي دفاع غير اختصاصي و ايجاد مقاومت در مقابل بيماري ها رايج شده است و اين محرک هاي ايمني جايگزين مناسبي براي آنتي بيوتيک ها معرفي شده اند. استفاده از آنتي بيوتيک ها از جهات مختلف تهديدي براي انسان و محيط زيست مي‌باشد. افزايش تعداد باکتري هاي مقاوم نسبت به آنتي بيوتيک ها، تخريب و تهديد محيط زيست بويژه در مواقعي که آنتي بيوتيک به آبهاي سطحي راه يابد و عوارض جانبي اين داروها بر بدن ماهي از جدي ترين تهديدات استفاده از آنتي بيوتيک ها مي‌باشند(Jian & Wu, 2003; Karatas et al., 2003; Citarasu et al., 2006; Kunttu et al., 2009).
ماهي ها از نظر تكاملي نسبت به حيوانات خونگرم، ابتدايي تر بوده و تكامل كمتري دارند، سيستم ايمني آنها نيز ابتدايي بوده و ايمني ذاتي يا غير اختصاصي نسبت به ايمني اختصاصي نقش بيشتري در محافظت ماهي به عهده دارد. از اينرو برخلاف حيوانات خونگرم در ماهي ها واكسيناسيون كه نوعي تحريك ايمني اختصاصي است جايگاه چنداني ندارد، ولي استفاده از محرک هاي ايمني که تحريک ايمني غير اختصاصي را باعث مي‌شوند، مورد توجه بيشتري واقع گرديده اند(1996 ,.Iwama et al).
در چند دهه اخير استفاده از گياهان دارويي با توجه به مزيت هاي متعدد، ازجمله آثار جانبي کمتر بر موجود زنده و محيط زيست، عدم ايجاد مقاومت دارويي، ارزان بودن، پايدار و در دسترس بودن توجهات زيادي را در سطح جهان بويژه کشورهاي پيشرفته به خود جلب نموده است( رجحان، 1387). از اين رو در بين محرک هاي ايمني متعدد، محرکهاي ايمني با منشاء گياهي ارجحيت دارند. همچنين استفاده از گياهان در درمان بيماريها به ويژه بيماريهاي عفوني در سالهاي اخير روند رو به افزوني پيدا کرده است. لذا با توجه به عوارض جانبي كمتر نسبت به داروهاي شيميايي، گياهان و ترکيبات آنها شامل اسانسها و عصاره هاي گياهي داراي توان بالقوه جهت جايگزيني با داروهاي شيميايي مي‌باشند(Cowan, 1999; Srinivasan et al., 2001; Immanuel et al., 2004).
در بين محرک هاي ايمني مختلف، محرک هاي ايمني با منشاء گياهي کاربرد بيشتري دارند. از طرفي در ماهي بعلت عدم تکامل ايمني اختصاصي و پاسخ پادتني ضعيف، استفاده از واکسن هاي تجارتي علاوه بر گرانقيمت بودن در مقايسه با حيوانات خونگرم کارايي کمتري دارند((Srinivasan et al., 2001. اثبات شده است استفاده از محرک هاي ايمني قدرت مقابله ماهي در برابر استرس هاي محيطي مانند دما، حمل ونقل، کمبود اکسيژن و استرس هاي تغذيه اي را افزايش مي‌دهد (Sakai, 1999; Sahoo & Mukherjee, 2002).
مطالعات مختلفي روي تركيب شيميايي اسانس حاصل از گياهان لعل كوهستان Oliviera decumbens و مرزه خوزستان Satureja khuzestanica انجام گرفته است كه خاصيت ضد ميكروبي آنرا نشان مي‌دهد
(; Sajadi & Hosseini., 2002; Amin et al., 2005 نجف پور نوايي و ميرزا، 1381).
با عنايت به موارد فوق به نظر مي‌رسد استفاده از محرک هاي ايمني مي‌تواند جايگزين مناسبي براي آنتي بيوتيک ها و حتي واکسيناسيون در پيشگيري و کنترل بيماري هاي ماهيان باشند(عليشاهي، 1383).
تعدادي از آئروموناس ها به دليل ايجاد مشکلاتي بزرگ در مزارع پرورشي كپور ماهيان، مورد توجه هستند و اگر چه به عنوان عامل پاتوژن به شمار مي‌روند ولي آنها همچنين بعنوان قسمتي از ميکرو فلور طبيعي روده براي سلامتي ماهي مي‌باشند(Karunasagar et al., 1993). استرس هم به عنوان عاملي که در شيوع بيماري ناشي از آئروموناس نقش دارد مورد توجه قرار مي‌گيرد. آئروموناس هيدروفيلا بيشتر در آبهايي با سطح مواد آلي بالا نسبت به آبهاي نسبتاً غير آلوده حضور دارد(Jeney & Jeney, 1995). واکسيناسيون براي جلوگيري از رشد آئروموناس ها انجام مي‌گردد که هنوز نوع تجاري آن در دسترس نيست. آئروموناس هيدروفيلا يک گونه هتروژنوس است و آنتي ژن هاي متغيري دارد از اين رو استفاده از واکسن جهت مقابله با آن فوق العاده پيچيده است(Yin et al., 2009).
در اين مطالعه با توجه به اهميت استفاده از محرک هاي ايمني با منشاء گياهي در ماهي و همچنين بومي بودن دو گياه لعل کوهستان و مرزه خوزستان در استان خوزستان، نقش تحريک ايمني اختصاصي و غير اختصاصي عصاره اين دو گياه در ماهي کپور معمولي مورد ارزيابي قرار گرفت. همچنين اثر عصاره ها در افزايش مقاومت در برابر عفونت آئروموناسي نيز مورد بررسي قرار گرفت.
1- 1. معرفي ماهي کپور معمولي
طبقه‌بندي ماهي‌ کپور
خانواده Cyprinidae از بزرگترين خانواده ماهيان آب شيرين هستند كه حدود 210جنس را شامل مي‌شوند (Fish Base, 2008) اين خانواده به راسته Cypriniformes تعلق دارد كه بيش از دو سوم جنس و گونه هاي آن را تشكيل ميدهد.
1458595120650
شکل 1-1 ماهي کپور معمولي
Phylum: Chordata
Sub phylum:Vertebrata
Superclass: Osteichthyes
Class: Actinoptergii
Subclass: Neopterygii
Infraclass: Teleostei
Superorder: Ostariophysi
Order: Cypriniforms
Family: Cyprinidae
Genus: Cyprinus
Species: Cyprinus carpio(Linnaeus,1758)
برخي ويژگي هاي خانواده کپور ماهيان
اعضاي اين خانواده را مي‌توان براساس داشتن دندان حلقي (يک تا سه رديف، اما هرگز تعداد آنها در هر رديف از هشت عدد تجاوز نمي‌کند) و لب‌هاي نازک (معمولاً در مرز آروارة فوقاني تنها استخوان پيش فکي ديده مي‌شود) تشخيص داد. اگر چه بيشتر آنها تنها داراي شعاع‌هاي نرم در باله‌هاي خود هستند اما شعاع‌هايي که تغيير شکل‌يافته و به خار تبديل شده‌اند، در بعضي از اشکال وجود دارد که جالب توجه‌ترين آنها کپور معمولي و ماهي طلايي هستند.
اين ماهي‌ها بطور مشخص از حيوانات ريز(حيوانات کف زي و ساحلي) تغذيه مي‌کنند ولي بدواً پلانکتونها و گياهان جزء غذاي اين دسته از ماهيان مي‌باشند(پيغان و همکاران، 1384).
خصوصيات کپور معمولي
يکي از مهم‌ترين ماهيان پرورشي ايران است که پراکنش آن در حوضه‌هاي درياي خزر، رودخانه تجن و تمام حوضه‌هاي آبريز ايران بوده و عمدتاً دراستان‌هاي خوزستان، گيلان و مازندران پرورش داده مي‌شود. داراي دندان حلقي سه رديفي(1و2و3-3و2و1)، حداکثر طول بدن 150 (ميانگين 38) سانتي‌متر است، بدن اين ماهي کشيده و طول آن سه برابر ارتفاع مي‌باشد، سطح بدن از فلس‌هاي درشت پوشيده شده است، سر ماهي بزرگ و پوزه کند است باله پشتي خيلي طويل و باله مخرجي کوتاه است درباله پشتي 3 تا 4 خار سخت و 15 (16) تا 21 (22) شعاع نرم و شاخه‌شاخه دارد. در باله مخرجي نيز سه خار سخت و 5 يا 6شعاع نرم شاخه‌شاخه ديده مي‌شود. دو زوج سبيلک دارد و زوجي که بر روي آرواره پايين قرار دارد طويل‌تر است. همه چيزخوار است و از موجودات ريز بستر آب، کرم‌ها، سخت‌پوستان، نوزاد حشرات و حتي فضولات حيواني و گياهي، لاشه حيوانات، تخم ماهيان و نوزادان خود تغذيه مي‌کند (فرخ‌فر، 1387).
1-1-4. ارزش اقتصادي ماهي کپور معمولي
ماهي کپور معمولي يکي از مهمترين ماهيان پرورشي بشمار مي‌رود و توليد سالانه آن در جهان در سال 2006 از حدود 5/3 ميليون تن بالغ مي‌گردد. پرورش ماهي کپور به علت صرفه اقتصادي و گوشت خوشمزه آن در اغلب کشور ها از اهميت ويژه اي برخوردار است (وثوقي و مستجير، 1381FAO, 2010; ).

شکل 1-2 تولید جهانی آبزی پروری برای ماهی کپور معمولی
1-2. سيستم ايمني
1-2-1. استرس در ماهيان
شرايط استرس زا موجب بروز يك سلسله وقايع به هم پيوسته مي‌شود كه با تاثير بر سيستم هاي عصبي و آنزيمي و اختلال در اعمال فيزيولوژيك، زمينه بروز بيماري در ماهي را فراهم مي‌آورد. از جمله پاسخ هاي فيزيولوژيك عمده ماهيان به شرايط استرس زا، مي‌توان به ترشح هورمون هاي كاتكولامين و كورتيزول و استروئيد هاي غده فوق كليه اشاره كرد. اين هورمون ها بطور مستقيم و غير مستقيم از پاسخ هاي ثانوي يا ثالثي منتج مي‌شوند كه مي‌توان آنها را به انواع پاسخ هاي دخيل در تبادلات انرژي و سوخت ساز موثر در توازن عناصر و عملكردهاي فيزيولوژيك موثر در مقاومت عليه بيماري ها طبقه بندي كرد(سلطاني، 1387). کپور ماهيان با وجود مقاومت نسبتاً بالا مي‌توانند تحت استرس هاي محيطي و همچنين عوامل بيماري زا قرار گرفته و لذا نياز به محرک هاي ايمني و تقويت مکانسيم دفاعي بدن جهت پرورش بهينه دارد.
1-2-2. سيستم ايمني در ماهي
ايمني يک مکانيسم مهم فيزيولوژيک در حيوانات براي محافظت آنها در مقابل استرس، بيماريها و تنظيم محيط داخلي بدن ميباشد. ايمني ميتواند غيراختصاصي( مکانيسم دفاع ذاتي ميزبان در مقابل بيماري) بوده و يا اختصاصي (فرآيند اختصاصي در پاسخ به عوامل خارجي خاص) باشد. ايمني اختصاصي شامل پاسخ ايمني هومورال (توليد ايمونوگلوبولين) و سلولي (پس زدن پيوند و ازدياد حساسيت تأخيري) مي‌باشد(Iwama et al., 1996; Magnadottir, 2006).
واکنش هاي ايمني در آبزيان به علت قرار گرفتن آنها در ردههاي پايين تکامل جانوري، بيشتر وابسته به ايمني غيراختصاصي (ذاتي يا طبيعي) ميباشند. بطورکلي سيستم ايمني ماهي تکامل کمي يافته و اطلاعات در مورد آن نيز محدود است. هنگام مواجهه با عوامل بيماريزا، ايمني غيراختصاصي وظيفه محافظت اوليه ماهي و رهايي از عامل بيماريزا را به عهده دارد. در سالهاي اخير بعلت افزايش سرمايه گذاري در صنعت آبزي پروري، مطالعات بر روي سيستم ايمني آبزيان نيز توسعه قابل توجهي يافته است. با اين حال هنوز در مقايسه با حيوانات خونگرم اطلاعات بسيار محدودي از مکانيسم هاي دفاع ايمني در ماهيها و ديگر حيوانات خونسرد در دست است(عليشاهي، 1388). از اينرو و براي روشن شدن برخي تفاوت هاي اساسي سيستم ايمني ماهيها با حيوانات خونگرم و بويژه با انسان در ادامه به چند ويژگي سيستم ايمني ماهي ها اشاره مي‌نماييم.
1-2-2-1. ويژگي سيستم ايمني ماهيان
1-2-2-1-1. مکانيسم هاي دفاع غير لنفوئيدي
در ماهي مکانيسم هاي دفاع مختلفي در ايمني غير اختصاصي وجود دارد که شامل دو مورد زير است:
سد دفاعي بافتهاي پوششي
مولکولهاي دفاع غير اختصاصي هومورال
1-2-2-1-2. سد دفاعي بافتهاي پوششي ماهي
اولين خط دفاعي ماهي در برابر عوامل مهاجم ساختارهايي هستند که سدهاي فيزيکي يا شيميايي در مقابل هجوم اين عوامل ايجاد مينمايند. اپيتليوم پوست و آبشش مثالهايي از اين موانع ميباشند. اپيتليوم طبيعي توسط لايه موکوسي که توسط سلولهاي گلابي شکل ترشح ميشوند، پوشيده ميشود. لايه موکوسي (گليکوپروتئين ها، پروتئوگليکان ها و پروتئينها) تشکيل يک لايه، بين بدن ماهي و محيط خارجي ميدهد. مهمترين عمل موکوس ممانعت از چسبيدن و تثبيت باکتري ها، قارچ ها و انگلها به سطوح اپيتليالي ميباشد. ميزان ترشح موکوس ممکن است در پاسخ به عفونت يا محرکهاي فيزيکي و شيميايي افزايش يابد. فاکتورهاي ضدميکروبي مثل لايزوزيم و باکتريوليزين در موکوس پوست ماهي وجود دارند. کمپلمان نيز به عنوان يکي از سيستمهاي ضدميکروبي مهم در موکوس پوست مورد توجه واقع شده است. بر خلاف موجودات خونگرم پوست ماهي فاقد لايه مرده شاخي مي‌باشد(Iwama et al., 1996; Magnadottir, 2006).

1-2-2-1-3. مولکولهاي دفاع غيراختصاصي هومورال
سرم، موکوس و تخم ماهي، حاوي مواد مختلفي است که به صورت غيراختصاصي باعث ممانعت رشد ميکروارگانيسمهاي بيماريزا ميشوند. اين مواد اغلب پروتئين يا گليکوپروتئين بوده، بسياري از آنها همتا و معادلي در خون و همولنف بيمهرگان دارند.
بسياري از اجزاي سرم در شرايط مختلف واکنش هاي متنوعي را در برابر آنتي ژن ها نشان ميدهند. وقتي ماهي در معرض آنتيژني قرار مي‌گيرد، بسياري از اجزاي سرم به همراه ايمونوگلوبولينها، با آن واکنش مي‌دهند. سرم نرمال حيوانات حاوي انواعي از مولکولها ميباشد که با آنتيژنها بصورت غير اختصاصي وارد واکنش شده و واکنش ايجاد شده جدا از واکنش پادتن ها باآنتي ژن است. اين اجزاي ايمني هومورال شامل، پروتئينهاي فاز حاد، لايزوزيم، اينترفرون، کمپلمان، پروپردين، ليزين، آگلوتينين، لکتين، تريپسين، سايتوکين، پرسيپيتين، پروتئين باند شده با يونهاي فلزي و بازدارندههاي پروتئيناز و ايکوزانوئيدها ميباشند. در بين موارد فوق به دو مورد لايزوزيم و کمپلمان که در آبزيان تفاوت بيشتري با حيوانات خونگرم دارند اشاره مي‌کنيم(Swain et al., 2006).
1-2-2-1-4. لايزوزيم
لايزوزيم که قبلاً به عنوان موراميداز يا اِن – استيل موراميد گليکانوهيدرولاز معروف بوده است، يک آنزيم موکوليتيک با منشاء لکوسيتي است که خاصيت دفاعي در برابر تهاجم ميکروبها دارد. اين آنزيم به طور وسيعي در طبيعت گسترش داشته و در ترشحات مختلف حيوانات مثل موکوس، بزاق و بسياري از بافتها مثل خون و نيز در واکوئلهاي سلولهاي گياهي يافت مي‌گردد. لايزوزيم باعث شکسته شدن پيوند (4-1)بتا، بين ان- استيل موراميک اسيد و ان – استيل گلوکوزامين در ديواره سلولي (لايه پپتيدوگليکان) باکتريهاي گرم مثبت گرديده، بدين وسيله از تهاجم اين باکتريها ممانعت بعمل مي‌آورد(Tribst et al., 2008).
باکتريهاي گرم منفي

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *