ماهی کپور معمولی

-331470-8890004000020000
-414655-108712000فصل اول- مقدمه و کلیات
مقدمه
در بیشتر کشورهای اروپایی و آسیایی از جمله کشور ما و در برخی نواحی آمریکای مرکزی، ماهی کپور معمولییکی از مهمترین ماهیان پرورشی به شمار می‌آید و از معدود گونه های ماهی است که می‌توان آن را به عنوان ماهی اهلی به شمار آورد. ماهی کپور نسبت به اعمال مختلف مانند برداشت محصول، رقم بندی بر حسب اندازه، نقل و انتقال و غیره و نیز نسبت به تغییرات درجه حرارت و میزان اکسیژن بسیار مقاوم است. این ماهی از میزان پرورش بسیار بالایی برخوردار بوده و علیرغم مقاومت نسبتاً بالا, عوامل استرس زا و بیماری های متعدد پرورش این گونه را تهدید نموده که سبب شده گونه مذکور مورد توجه قرار بگیرد(پیغان و همکاران، 1384).
اخیراً استفاده از محرک های ایمنی در ماهی های پرورشی جهت افزایش فعالیت مکانیسم های دفاع غیر اختصاصی و ایجاد مقاومت در مقابل بیماری ها رایج شده است و این محرک های ایمنی جایگزین مناسبی برای آنتی بیوتیک ها معرفی شده اند. استفاده از آنتی بیوتیک ها از جهات مختلف تهدیدی برای انسان و محیط زیست می‌باشد. افزایش تعداد باکتری های مقاوم نسبت به آنتی بیوتیک ها، تخریب و تهدید محیط زیست بویژه در مواقعی که آنتی بیوتیک به آبهای سطحی راه یابد و عوارض جانبی این داروها بر بدن ماهی از جدی ترین تهدیدات استفاده از آنتی بیوتیک ها می‌باشند(Jian & Wu, 2003; Karatas et al., 2003; Citarasu et al., 2006; Kunttu et al., 2009).
ماهی ها از نظر تکاملی نسبت به حیوانات خونگرم، ابتدایی تر بوده و تکامل کمتری دارند، سیستم ایمنی آنها نیز ابتدایی بوده و ایمنی ذاتی یا غیر اختصاصی نسبت به ایمنی اختصاصی نقش بیشتری در محافظت ماهی به عهده دارد. از اینرو برخلاف حیوانات خونگرم در ماهی ها واکسیناسیون که نوعی تحریک ایمنی اختصاصی است جایگاه چندانی ندارد، ولی استفاده از محرک های ایمنی که تحریک ایمنی غیر اختصاصی را باعث می‌شوند، مورد توجه بیشتری واقع گردیده اند(1996 ,.Iwama et al).
در چند دهه اخیر استفاده از گیاهان دارویی با توجه به مزیت های متعدد، ازجمله آثار جانبی کمتر بر موجود زنده و محیط زیست، عدم ایجاد مقاومت دارویی، ارزان بودن، پایدار و در دسترس بودن توجهات زیادی را در سطح جهان بویژه کشورهای پیشرفته به خود جلب نموده است( رجحان، 1387). از این رو در بین محرک های ایمنی متعدد، محرکهای ایمنی با منشاء گیاهی ارجحیت دارند. همچنین استفاده از گیاهان در درمان بیماریها به ویژه بیماریهای عفونی در سالهای اخیر روند رو به افزونی پیدا کرده است. لذا با توجه به عوارض جانبی کمتر نسبت به داروهای شیمیایی، گیاهان و ترکیبات آنها شامل اسانسها و عصاره های گیاهی دارای توان بالقوه جهت جایگزینی با داروهای شیمیایی می‌باشند(Cowan, 1999; Srinivasan et al., 2001; Immanuel et al., 2004).
در بین محرک های ایمنی مختلف، محرک های ایمنی با منشاء گیاهی کاربرد بیشتری دارند. از طرفی در ماهی بعلت عدم تکامل ایمنی اختصاصی و پاسخ پادتنی ضعیف، استفاده از واکسن های تجارتی علاوه بر گرانقیمت بودن در مقایسه با حیوانات خونگرم کارایی کمتری دارند((Srinivasan et al., 2001. اثبات شده است استفاده از محرک های ایمنی قدرت مقابله ماهی در برابر استرس های محیطی مانند دما، حمل ونقل، کمبود اکسیژن و استرس های تغذیه ای را افزایش می‌دهد (Sakai, 1999; Sahoo & Mukherjee, 2002).
مطالعات مختلفی روی ترکیب شیمیایی اسانس حاصل از گیاهان لعل کوهستان Oliviera decumbens و مرزه خوزستان Satureja khuzestanica انجام گرفته است که خاصیت ضد میکروبی آنرا نشان می‌دهد
(; Sajadi & Hosseini., 2002; Amin et al., 2005 نجف پور نوایی و میرزا، 1381).
با عنایت به موارد فوق به نظر می‌رسد استفاده از محرک های ایمنی می‌تواند جایگزین مناسبی برای آنتی بیوتیک ها و حتی واکسیناسیون در پیشگیری و کنترل بیماری های ماهیان باشند(علیشاهی، 1383).
تعدادی از آئروموناس ها به دلیل ایجاد مشکلاتی بزرگ در مزارع پرورشی کپور ماهیان، مورد توجه هستند و اگر چه به عنوان عامل پاتوژن به شمار می‌روند ولی آنها همچنین بعنوان قسمتی از میکرو فلور طبیعی روده برای سلامتی ماهی می‌باشند(Karunasagar et al., 1993). استرس هم به عنوان عاملی که در شیوع بیماری ناشی از آئروموناس نقش دارد مورد توجه قرار می‌گیرد. آئروموناس هیدروفیلا بیشتر در آبهایی با سطح مواد آلی بالا نسبت به آبهای نسبتاً غیر آلوده حضور دارد(Jeney & Jeney, 1995). واکسیناسیون برای جلوگیری از رشد آئروموناس ها انجام می‌گردد که هنوز نوع تجاری آن در دسترس نیست. آئروموناس هیدروفیلا یک گونه هتروژنوس است و آنتی ژن های متغیری دارد از این رو استفاده از واکسن جهت مقابله با آن فوق العاده پیچیده است(Yin et al., 2009).
در این مطالعه با توجه به اهمیت استفاده از محرک های ایمنی با منشاء گیاهی در ماهی و همچنین بومی بودن دو گیاه لعل کوهستان و مرزه خوزستان در استان خوزستان، نقش تحریک ایمنی اختصاصی و غیر اختصاصی عصاره این دو گیاه در ماهی کپور معمولی مورد ارزیابی قرار گرفت. همچنین اثر عصاره ها در افزایش مقاومت در برابر عفونت آئروموناسی نیز مورد بررسی قرار گرفت.
1- 1. معرفی ماهی کپور معمولی
طبقه‌بندی ماهی‌ کپور
خانواده Cyprinidae از بزرگترین خانواده ماهیان آب شیرین هستند که حدود 210جنس را شامل می‌شوند (Fish Base, 2008) این خانواده به راسته Cypriniformes تعلق دارد که بیش از دو سوم جنس و گونه های آن را تشکیل میدهد.
1458595120650
شکل 1-1 ماهی کپور معمولی
Phylum: Chordata
Sub phylum:Vertebrata
Superclass: Osteichthyes
Class: Actinoptergii
Subclass: Neopterygii
Infraclass: Teleostei
Superorder: Ostariophysi
Order: Cypriniforms
Family: Cyprinidae
Genus: Cyprinus
Species: Cyprinus carpio(Linnaeus,1758)
برخی ویژگی های خانواده کپور ماهیان
اعضای این خانواده را می‌توان براساس داشتن دندان حلقی (یک تا سه ردیف، اما هرگز تعداد آنها در هر ردیف از هشت عدد تجاوز نمی‌کند) و لب‌های نازک (معمولاً در مرز آرواره فوقانی تنها استخوان پیش فکی دیده می‌شود) تشخیص داد. اگر چه بیشتر آنها تنها دارای شعاع‌های نرم در باله‌های خود هستند اما شعاع‌هایی که تغییر شکل‌یافته و به خار تبدیل شده‌اند، در بعضی از اشکال وجود دارد که جالب توجه‌ترین آنها کپور معمولی و ماهی طلایی هستند.
این ماهی‌ها بطور مشخص از حیوانات ریز(حیوانات کف زی و ساحلی) تغذیه می‌کنند ولی بدواً پلانکتونها و گیاهان جزء غذای این دسته از ماهیان می‌باشند(پیغان و همکاران، 1384).
خصوصیات کپور معمولی
یکی از مهم‌ترین ماهیان پرورشی ایران است که پراکنش آن در حوضه‌های دریای خزر، رودخانه تجن و تمام حوضه‌های آبریز ایران بوده و عمدتاً دراستان‌های خوزستان، گیلان و مازندران پرورش داده می‌شود. دارای دندان حلقی سه ردیفی(1و2و3-3و2و1)، حداکثر طول بدن 150 (میانگین 38) سانتی‌متر است، بدن این ماهی کشیده و طول آن سه برابر ارتفاع می‌باشد، سطح بدن از فلس‌های درشت پوشیده شده است، سر ماهی بزرگ و پوزه کند است باله پشتی خیلی طویل و باله مخرجی کوتاه است درباله پشتی 3 تا 4 خار سخت و 15 (16) تا 21 (22) شعاع نرم و شاخه‌شاخه دارد. در باله مخرجی نیز سه خار سخت و 5 یا 6شعاع نرم شاخه‌شاخه دیده می‌شود. دو زوج سبیلک دارد و زوجی که بر روی آرواره پایین قرار دارد طویل‌تر است. همه چیزخوار است و از موجودات ریز بستر آب، کرم‌ها، سخت‌پوستان، نوزاد حشرات و حتی فضولات حیوانی و گیاهی، لاشه حیوانات، تخم ماهیان و نوزادان خود تغذیه می‌کند (فرخ‌فر، 1387).
1-1-4. ارزش اقتصادی ماهی کپور معمولی
ماهی کپور معمولی یکی از مهمترین ماهیان پرورشی بشمار می‌رود و تولید سالانه آن در جهان در سال 2006 از حدود 5/3 میلیون تن بالغ می‌گردد. پرورش ماهی کپور به علت صرفه اقتصادی و گوشت خوشمزه آن در اغلب کشور ها از اهمیت ویژه ای برخوردار است (وثوقی و مستجیر، 1381FAO, 2010; ).

شکل 1-2 تولید جهانی آبزی پروری برای ماهی کپور معمولی
1-2. سیستم ایمنی
1-2-1. استرس در ماهیان
شرایط استرس زا موجب بروز یک سلسله وقایع به هم پیوسته می‌شود که با تاثیر بر سیستم های عصبی و آنزیمی و اختلال در اعمال فیزیولوژیک، زمینه بروز بیماری در ماهی را فراهم می‌آورد. از جمله پاسخ های فیزیولوژیک عمده ماهیان به شرایط استرس زا، می‌توان به ترشح هورمون های کاتکولامین و کورتیزول و استروئید های غده فوق کلیه اشاره کرد. این هورمون ها بطور مستقیم و غیر مستقیم از پاسخ های ثانوی یا ثالثی منتج می‌شوند که می‌توان آنها را به انواع پاسخ های دخیل در تبادلات انرژی و سوخت ساز موثر در توازن عناصر و عملکردهای فیزیولوژیک موثر در مقاومت علیه بیماری ها طبقه بندی کرد(سلطانی، 1387). کپور ماهیان با وجود مقاومت نسبتاً بالا می‌توانند تحت استرس های محیطی و همچنین عوامل بیماری زا قرار گرفته و لذا نیاز به محرک های ایمنی و تقویت مکانسیم دفاعی بدن جهت پرورش بهینه دارد.
1-2-2. سیستم ایمنی در ماهی
ایمنی یک مکانیسم مهم فیزیولوژیک در حیوانات برای محافظت آنها در مقابل استرس، بیماریها و تنظیم محیط داخلی بدن میباشد. ایمنی میتواند غیراختصاصی( مکانیسم دفاع ذاتی میزبان در مقابل بیماری) بوده و یا اختصاصی (فرآیند اختصاصی در پاسخ به عوامل خارجی خاص) باشد. ایمنی اختصاصی شامل پاسخ ایمنی هومورال (تولید ایمونوگلوبولین) و سلولی (پس زدن پیوند و ازدیاد حساسیت تأخیری) می‌باشد(Iwama et al., 1996; Magnadottir, 2006).
واکنش های ایمنی در آبزیان به علت قرار گرفتن آنها در ردههای پایین تکامل جانوری، بیشتر وابسته به ایمنی غیراختصاصی (ذاتی یا طبیعی) میباشند. بطورکلی سیستم ایمنی ماهی تکامل کمی یافته و اطلاعات در مورد آن نیز محدود است. هنگام مواجهه با عوامل بیماریزا، ایمنی غیراختصاصی وظیفه محافظت اولیه ماهی و رهایی از عامل بیماریزا را به عهده دارد. در سالهای اخیر بعلت افزایش سرمایه گذاری در صنعت آبزی پروری، مطالعات بر روی سیستم ایمنی آبزیان نیز توسعه قابل توجهی یافته است. با این حال هنوز در مقایسه با حیوانات خونگرم اطلاعات بسیار محدودی از مکانیسم های دفاع ایمنی در ماهیها و دیگر حیوانات خونسرد در دست است(علیشاهی، 1388). از اینرو و برای روشن شدن برخی تفاوت های اساسی سیستم ایمنی ماهیها با حیوانات خونگرم و بویژه با انسان در ادامه به چند ویژگی سیستم ایمنی ماهی ها اشاره می‌نماییم.
1-2-2-1. ویژگی سیستم ایمنی ماهیان
1-2-2-1-1. مکانیسم های دفاع غیر لنفوئیدی
در ماهی مکانیسم های دفاع مختلفی در ایمنی غیر اختصاصی وجود دارد که شامل دو مورد زیر است:
سد دفاعی بافتهای پوششی
مولکولهای دفاع غیر اختصاصی هومورال
1-2-2-1-2. سد دفاعی بافتهای پوششی ماهی
اولین خط دفاعی ماهی در برابر عوامل مهاجم ساختارهایی هستند که سدهای فیزیکی یا شیمیایی در مقابل هجوم این عوامل ایجاد مینمایند. اپیتلیوم پوست و آبشش مثالهایی از این موانع میباشند. اپیتلیوم طبیعی توسط لایه موکوسی که توسط سلولهای گلابی شکل ترشح میشوند، پوشیده میشود. لایه موکوسی (گلیکوپروتئین ها، پروتئوگلیکان ها و پروتئینها) تشکیل یک لایه، بین بدن ماهی و محیط خارجی میدهد. مهمترین عمل موکوس ممانعت از چسبیدن و تثبیت باکتری ها، قارچ ها و انگلها به سطوح اپیتلیالی میباشد. میزان ترشح موکوس ممکن است در پاسخ به عفونت یا محرکهای فیزیکی و شیمیایی افزایش یابد. فاکتورهای ضدمیکروبی مثل لایزوزیم و باکتریولیزین در موکوس پوست ماهی وجود دارند. کمپلمان نیز به عنوان یکی از سیستمهای ضدمیکروبی مهم در موکوس پوست مورد توجه واقع شده است. بر خلاف موجودات خونگرم پوست ماهی فاقد لایه مرده شاخی می‌باشد(Iwama et al., 1996; Magnadottir, 2006).

1-2-2-1-3. مولکولهای دفاع غیراختصاصی هومورال
سرم، موکوس و تخم ماهی، حاوی مواد مختلفی است که به صورت غیراختصاصی باعث ممانعت رشد میکروارگانیسمهای بیماریزا میشوند. این مواد اغلب پروتئین یا گلیکوپروتئین بوده، بسیاری از آنها همتا و معادلی در خون و همولنف بیمهرگان دارند.
بسیاری از اجزای سرم در شرایط مختلف واکنش های متنوعی را در برابر آنتی ژن ها نشان میدهند. وقتی ماهی در معرض آنتیژنی قرار می‌گیرد، بسیاری از اجزای سرم به همراه ایمونوگلوبولینها، با آن واکنش می‌دهند. سرم نرمال حیوانات حاوی انواعی از مولکولها میباشد که با آنتیژنها بصورت غیر اختصاصی وارد واکنش شده و واکنش ایجاد شده جدا از واکنش پادتن ها باآنتی ژن است. این اجزای ایمنی هومورال شامل، پروتئینهای فاز حاد، لایزوزیم، اینترفرون، کمپلمان، پروپردین، لیزین، آگلوتینین، لکتین، تریپسین، سایتوکین، پرسیپیتین، پروتئین باند شده با یونهای فلزی و بازدارندههای پروتئیناز و ایکوزانوئیدها میباشند. در بین موارد فوق به دو مورد لایزوزیم و کمپلمان که در آبزیان تفاوت بیشتری با حیوانات خونگرم دارند اشاره می‌کنیم(Swain et al., 2006).
1-2-2-1-4. لایزوزیم
لایزوزیم که قبلاً به عنوان مورامیداز یا اِن – استیل مورامید گلیکانوهیدرولاز معروف بوده است، یک آنزیم موکولیتیک با منشاء لکوسیتی است که خاصیت دفاعی در برابر تهاجم میکروبها دارد. این آنزیم به طور وسیعی در طبیعت گسترش داشته و در ترشحات مختلف حیوانات مثل موکوس، بزاق و بسیاری از بافتها مثل خون و نیز در واکوئلهای سلولهای گیاهی یافت می‌گردد. لایزوزیم باعث شکسته شدن پیوند (4-1)بتا، بین ان- استیل مورامیک اسید و ان – استیل گلوکوزامین در دیواره سلولی (لایه پپتیدوگلیکان) باکتریهای گرم مثبت گردیده، بدین وسیله از تهاجم این باکتریها ممانعت بعمل می‌آورد(Tribst et al., 2008).
باکتریهای گرم منفی

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *