عوامل موثر بر عدم پذیرش مدیریت تلفیقی مگس زیتون در بین باغداران زیتون شهرستان رودبار

center-146050
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: مهندسی کشاورزی گرایش مدیریت کشاورزی
عنوان:
عوامل موثر بر عدم پذیرش مدیریت تلفیقی مگس زیتون در بین باغداران زیتون شهرستان رودبار
استاد راهنما:
دکتر محمدصادق اللهیاری
استاد مشاور:
دکتر آوید رضوی
نگارش:
مهدی عبادتطلب
تابستان 1392

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: مهندسی کشاورزی گرایش مدیریت کشاورزی
عنوان:
عوامل موثر بر عدم پذیرش مدیریت تلفیقی مگس زیتون در بین باغداران زیتون شهرستان رودبار
استاد راهنما:
دکتر محمدصادق اللهیاری
استاد مشاور:
دکتر آوید رضوی
نگارش:
مهدی عبادتطلب
تابستان 1392
تقدیر و تشکر
بر خود لازم میدانم از تلاش و زحمات اساتید بزرگواری که در طول تحصیل اینجانب، همواره زحمات فراوانی کشیدهاند تقدیر و تشکر نمایم. علیالخصوص از زحمات جناب آقای دکتر محمدصادق اللهیاری که به عنوان استاد راهنمای این پژوهش قبول زحمت نمودند، و جناب آقای دکتر آوید رضوی که استاد مشاور در انجام پایاننامه بودهاند نهایت سپاسگزاری خود را اعلام مینمایم. تکمیل پرسشنامههای این پایاننامه بدون همکاری و تلاش کارشناسان حفظنباتات مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان رودبار و همچنین کارشناسان شبکه مراقبت کلینیک گیاهپزشکی رودبار میسر نبود. از تکتک کارشناسانی که بیمنت با اینجانب همکاری داشتهاند تشکر میکنم. از همکاریهای آقای مهندس محمدابراهیم محمدی؛ مدیر حفظنباتات استان گیلان و نیز مهندس رضا غیاثی کارشناس حوزه معاونت بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی گیلان در طول اجرای پژوهش، بسیار ممنون و متشکرم.
تقدیم به روح پاک مادرم
مادرم، نوازشهای تو پلک خواب آلود شب را آرام میبست و حالا بی تو جهان غرق در خوابی شیرین است ومن ،غرق در رویای شیرین سر انگشتان تو.من بی تو درگیر حضور خیالی توام، از این حضور، که گرمم نمی کند، سخت دلگیرم.
تقدیم به پدر بزرگوارم که مهرش همیشه در قلبم جاری است
تقدیم به همسر عزیزم که در طول این راه همواره در کنارم بوده و سختیهای مسیر را برایم هموار نمود
تقدیم به امیدهای زندگیام علیرضا جان و امیررضاجان
چکیده
براساس تحقیقات بعمل آمده، میزان خسارتهای وارده به تولیداتکشاورزی بهوسیله علفهایهرز، بیماریها، حشرات و سایرآفات از مجموع خسارتهای وارده به محصولاتکشاورزی که در حدود 35 درصد میباشد، به ترتیب 45، 30، 20 و 5 درصد تعیین شده است. مدیریت تلفیقی آفات، یک رهیافت موثر و حساس از نظر محیطزیست برای مدیریت آفات است که بر ترکیبی از روشهای معمول تکیه دارد. ترویج اثر بخش مدیریت تلفیقی آفات نیازمند شناسایی محورها و مؤلفههای اصلی مدیریت تلفیقی آفات بهمنظور سیاستگذاری و برنامهریزی عملی با مشارکت کشاورزان است. آفت مگس زیتون یکی از آفات مهم زیتونکاریهای کشور بوده که با توجه به جدید بودن آن در ایران، یکی از محدودکنندهترین عوامل توسعه کشت زیتون در کشور و خصوصاً در شهرستان رودبار میباشد، لذا با توجه به اهمیت ویژهای که این آفت از نظر زیان اقتصادی روی میوهی زیتون دارد، تهیهی برنامه اصولی در مدیریت کنترل آن ضروری بوده و هدف این تحقیق، بررسی عوامل موثر بر عدم پذیرش مدیریت تلفیقی مگسزیتون در بین زیتونکاران شهرستان رودبار میباشد. در تحقیق حاضر از روش توصیفی همبستگی استفاده شده است. جامعه آماری این تحقیق را زیتونکاران شهرستان رودبار که دارای باغات بارده زیتون که جمعا 13000 نفر بودند، تشکیل دادند. با شیوه نمونهگیری تصادفی، 171 نفر به شکل تصادفی انتخاب و روایی محتوایی پرسشنامه توسط کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استانگیلان که مرتبط با موضوع بودند، بهدست آمد. همچنین آزمون پایایی، به وسیله یک مطالعه راهنما برای بهدست آوردن ضریب اعتبار پرسش نامه انجام و ضریب آلفای کرونباخ 868/0 برای پرسشنامه بهدست آمد. نتایج تحقیق نشان داد که بین متغیرهای تعداد اعضای خانواده، سابقه فعالیت در کشاورزی، سابقه باغداری زیتون، مساحت کل اراضی کشاورزی، سطح زیرکشت زیتون، متوسط عملکرد، درآمد سالانه از شغل کشاورزی، درآمد سالانه از فعالیتهای متفرقه، همکاری با نهادها، مشارکت اجتماعی، فعالیتهای آموزشی-ترویجی و دانشفنی با روشهای کنترل مگس زیتون در دو سال اخیر توسط باغداران، رابطه مثبت و معنیدار وجود دارد. در حالی که بین متغیرهای سن، تعداد قطعات باغ زیتون، درآمد سالانه از زیتونکاری و نفوذپذیری اجتماعی با روشهای کنترل مگسزیتون در دو سال اخیر توسط باغداران زیتون، رابطهی معنیداری وجود نداشت. همچنین یافتههای تحقیق نشان داد با بهرهگیری از آزمون تحلیل تشخیصی به روش گامبهگام متغیرهای سطح کل اراضیکشاورزی و سابقه فعالیت باغداری زیتون، متغیرهای موثر در تابع تشخیص بودند. بر این اساس توابع حاصل از تحلیل تشخیصی با توانایی 3/64 درصد میتوانند گروههای باغداران زیتون را بر اساس سطح پذیرش مدیریت تلفیقی مگسزیتون بهدرستی به سه دسته (پائین، متوسط و بالا) گروهبندی نمایند.
واژههایکلیدی: مدیریت تلفیقی، مگسزیتون، زیتونکاران، عدم پذیرش، تحلیل تشخیصی
فهرست موضوعات
فصل اول: کلیات تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………..1
1-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-2- بیان مسأله……………………………………………………………………………………………………………………………………..3
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………4
1-4- اهداف و سوالات…………………………………………………………………………………………………………………………..5
1-4-1- اهداف……………………………………………………………………………………………………………………………………5
1-4-1-1- هدف کلی………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-4-1-2- اهداف اختصاصی………………………………………………………………………………………………………………..5
1-4-2- سوالات………………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-5- محدوده تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………6
1-6- محدودیت تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………..6
1-7- واژههای کلیدی……………………………………………………………………………………………………………………………..6
فصل دوم: مبانی نظری تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………..8
2-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………..9
– بخش اول…………………………………………………………………………………………………………………………………………10
2-2- پذیرش……………………………………………………………………………………………………………………………………….10
2-2-1- تعریف پذیرش……………………………………………………………………………………………………………………..10
2-2-2- پذیرش فنآوری……………………………………………………………………………………………………………………10
2-2-3- موانع پذیرش فنآوری……………………………………………………………………………………………………………11
– بخش دوم…………………………………………………………………………………………………………………………………………12
2-3- منشاء آفات…………………………………………………………………………………………………………………………………12
2-3-1- تاریخچه کنترل آفات……………………………………………………………………………………………………………..12
2-3-1-1- دوره روشهای سنتی…………………………………………………………………………………………………………12
2-3-1-2- دوره آفتکشها………………………………………………………………………………………………………………..12
2-3-1-3- دوره مدیریت تلفیقی آفات…………………………………………………………………………………………………13
2-4- مدیریت تلفیقی آفات (IPM)……………………………………………………………………………………………………….13
2-4-1- مزایای مدیریت تلفیقی آفات…………………………………………………………………………………………………..13
2-4-2- عملیات مدیریت تلفیقی آفات…………………………………………………………………………………………………14
2-4-2-1- روشهای کنترل زراعی………………………………………………………………………………………………………14
2-4-2-2- روشهای کنترل بیولوژیک…………………………………………………………………………………………………15
2-4-2-3- روشهای کنترل فیزیکی…………………………………………………………………………………………………….15
2-4-2-4- روشهای کنترل مکانیکی…………………………………………………………………………………………………..15
2-4-2-5- روشهای کنترل شیمیایی……………………………………………………………………………………………………15
2-4-3- ویژگیهای مگس زیتون…………………………………………………………………………………………………………16
2-4-3-1- شکلشناسی……………………………………………………………………………………………………………………..16
2-4-3-2- زیستشناسی مگس زیتون………………………………………………………………………………………………….16
2-4-3-3- اهمیت اقتصادی مگس زیتون……………………………………………………………………………………………..18
2-4-3-4- علائم خسارت مگس زیتون………………………………………………………………………………………………..19
– بخش سوم………………………………………………………………………………………………………………………………………..19
2-4-4- مدیریت تلفیقی مگس زیتون در جهان و ایران…………………………………………………………………………..19
2-4-4-1- ردیابی مگس زیتون……………………………………………………………………………………………………………19
2-4-4-1-1- ردیابی مگس زیتون با استفاده از تله زرد چسبنده………………………………………………………………19
2-4-4-1-2- ردیابی مگس زیتون با استفاده از تله مکفیل………………………………………………………………………19
2-4-4-1-3- ردیابی مگس زیتون با استفاده از تله فرمونی……………………………………………………………………..20
2-4-4-1-4- ردیابی مگس زیتون با استفاده از اکوتراپ…………………………………………………………………………20
2-4-4-1-5- ردیابی مگس زیتون با استفاده از بطریهای شفاف…………………………………………………………….20
2-4-4-2- روشهای کنترل مگس زیتون……………………………………………………………………………………………..21
2-4-4-2-1- مبارزه قانونی (اقدامات قرنطینهای)…………………………………………………………………………………..21
2-4-4-2-2- مبارزه زراعی………………………………………………………………………………………………………………..21
2-4-4-2-3- مبارزه مکانیکی……………………………………………………………………………………………………………..21
2-4-4-2-4- مبارزه ژنتیکی با استفاده از روش نرعقیمی………………………………………………………………………..22
2-4-4-2-5- مبارزه بیولوژیک……………………………………………………………………………………………………………22
2-4-4-2-6- مبارزه شیمیایی……………………………………………………………………………………………………………..22
2-4-4-2-6-1- کنترل شیمیایی همراه با جلبکنندههای حشرات کامل……………………………………………………23
2-4-4-2-6-1-1- طعمهپاشی لکهای………………………………………………………………………………………………….24
2-4-4-2-6-1-2- طعمهپاشی ردیفی………………………………………………………………………………………………….24
2-4-4-2-6-1-3- طعمهپاشی هوایی………………………………………………………………………………………………….24
2-4-4-2-7- استفاده از ذرات کائولین برای محافظت میوه از مگس زیتون……………………………………………….25
– بخش چهارم……………………………………………………………………………………………………………………………………..25
2-5- پیشینه تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………25
– فصل سوم…………………………………………………………………………………………………………………………………………38
– متدولوژی تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………….39
3-1- موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………40
3-1-1- معرفی شهرستان رودبار………………………………………………………………………………………………………….40
3-2- روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………….42
3-3- جامعه و نمونه آماری……………………………………………………………………………………………………………………42
3-4- ابزار پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………….43
3-5- روایی و پایایی ابزار اندازهگیری……………………………………………………………………………………………………..44
3-5-1- روایی…………………………………………………………………………………………………………………………………..44
3-5-2- پایایی…………………………………………………………………………………………………………………………………..44
3-6- متغیرهای تحقیق و تعاریف عملیاتی……………………………………………………………………………………………….45
3-6-1- متغیرهای مستقل……………………………………………………………………………………………………………………45
3-6-1-1- ویژگیهای فردی………………………………………………………………………………………………………………45
3-6-1-2- ویژگیهای نظام زراعی………………………………………………………………………………………………………45
3-6-1-3- ویژگیهای اقتصادی باغداران زیتون…………………………………………………………………………………….45
3-6-1-4- نفوذپذیری اجتماعی باغداران زیتون…………………………………………………………………………………….45
3-6-1-5- همکارب با نهادها……………………………………………………………………………………………………………..45
3-6-1-6- مشارکت اجتماعی باغداران زیتون……………………………………………………………………………………….46
3-6-1-7- فعالیتهای آموزشی- ترویجی باغداران زیتون………………………………………………………………………46
3-6-1-8- دانش فنی باغداران زیتون…………………………………………………………………………………………………..46
3-6-1-9- نوع کانالهای ارتباطی باغداران زیتون………………………………………………………………………………….46
3-6-1-10- نوع روش مورد استفاده برای مدیریت تلفیقی آفت مگس زیتون…………………………………………….47
3-6-1-11- دلایل عمده عدم انگیزه باغداران برای مدیریت تلفیقی مگس زیتون……………………………………….47
3-7- فرضیههای تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………..47
3-8- روش تجزیه و تحلیل دادهها…………………………………………………………………………………………………………49
3-8-1- آمار توصیفی…………………………………………………………………………………………………………………………49
3-8-2- آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………………………………..49
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل دادهها…………………………………………………………………………………………………………51
4-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………52
4-2- یافتههای توصیفی………………………………………………………………………………………………………………………..52
4-2-1- ویژگیهای فردی…………………………………………………………………………………………………………………..52
4-2-2- ویژگیهای نظام زراعی…………………………………………………………………………………………………………..54
4-2-3- ویژگیهای اقتصادی………………………………………………………………………………………………………………55
4-2-4- نفوذپذیری اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………58
4-2-5- همکاری با نهادها………………………………………………………………………………………………………………….59
4-2-6- مشارکت اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………60
4-2-7- فعالیتهای آموزشی- ترویجی………………………………………………………………………………………………..61
4-2-8- دانش فنی……………………………………………………………………………………………………………………………..62
4-2-9- سه اولویت مهم برای کسب اطلاعات در زمینه مدیریت تلفیقی مگس زیتون…………………………………64
4-2-10- استفاده از روشهای کنترل مگس زیتون در دوسال اخیر…………………………………………………………..65
4-2-11- سه دلیل عمده ایجاد عدم انگیزه در باغداران زیتون برای مدیریت تلفیقی مگس زیتون…………………65
4-3- یافتههای استنباطی………………………………………………………………………………………………………………………..66
4-3-1- بررسی روابط بین متغیرهای اسمی با متغیر وابسته……………………………………………………………………..66
4-3-2- بررسی روابط بین متغیرهای پیشبین با متغیر وابسته از طریق ضرایب همبستگی پیرسون و اسپیرمن..67
4-3-3- تحلیل تشخیصی……………………………………………………………………………………………………………………69
فصل پنجم……………………………………………………………………………………………………………………………………………74
– بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها……………………………………………………………………………………………………………..75
5-1- مرور کلی بر تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………..76
5-1-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………..76
5-1-2- اهداف و سوالات…………………………………………………………………………………………………………………..76
5-1-3- محدوده تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………..77
5-1-4- محدودیت تحقیق………………………………………………………………………………………………………………….77
5-1-5- روش و نوع تحقیق………………………………………………………………………………………………………………..77
5-1-6- متغیرهای تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………77
5-1-6-1- متغیرهای مستقل……………………………………………………………………………………………………………….77
5-1-6-2- متغیرهای وابسته……………………………………………………………………………………………………………….77
5-1-7- فرضیههای تحقیق………………………………………………………………………………………………………………….77
5-2- نتیجهگیری………………………………………………………………………………………………………………………………….78
5-2-1- یافتههای توصیفی………………………………………………………………………………………………………………….78
5-2-2- یافتههای استنباطی…………………………………………………………………………………………………………………82
5-3- بحث………………………………………………………………………………………………………………………………………….83
5-4- پیشنهادها……………………………………………………………………………………………………………………………………85
5-4-1- پیشنهادهای پژوهش حاضر…………………………………………………………………………………………………….85
5-4-2- پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده………………………………………………………………………………………..86
– منابع و مأخذ……………………………………………………………………………………………………………………………………..87
– پیوستها………………………………………………………………………………………………………………………………………….96
– پرسشنامه………………………………………………………………………………………………………………………………………….97
فهرست جداول
جدول 3-1- ارزش عددی گویههای پرسشنامه43جدول 3-2- ارزش عددی گویههای پرسشنامه44جدول3-3- میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه با استفاده از روش آلفای کرونباخ44جدول 4-1- توزیع فراوانی ویژگیهای فردی زیتونکاران53جدول 4-2- توزیع فراوانی ویژگیهای نظام زراعی باغداران زیتون55جدول 4-3- توزیع فراوانی ویژگیهای اقتصادی باغداران زیتون56جدول 4-4- میزان نفوذپذیری اجتماعی باغداران زیتون به ترتیب اهمیت موضوع58جدول 4-5- توزیع فراوانی باغداران مورد مطالعه برحسب میزان نفوذپذیری اجتماعی59جدول 4-6- میزان همکاری باغداران زیتون با نهادها، به ترتیب اهمیت موضوع59جدول 4-7- توزیع فراوانی باغداران مورد مطالعه بر حسب همکاری با نهادها60جدول 4-8- میزان مشارکت اجتماعی باغداران زیتون به ترتیب اهمیت موضوع60
جدول 4-9- توزیع فراوانی باغداران مورد مطالعه بر حسب میزان مشارکت اجتماعی61جدول 4-10- میزان فعالیتهای آموزشی-ترویجی باغداران زیتون به ترتیب اهمیت موضوع62جدول 4-11- توزیع فراوانی باغداران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی62جدول 4-12- میزان دانشفنی باغداران زیتون به ترتیب اهمیت موضوع63جدول 4-13- توزیع فراوانی باغداران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش فنی64جدول 4-14- روشهای کسب اطلاعات باغداران زیتون در زمینه مدیریت تلفیقی مگس زیتون64جدول 4-15- استفاده از روشهای کنترل مگس زیتون در دوسال اخیر65جدول 4-16- دلایل عدم انگیز باغداران برای مدیریت تلفیقی مگس زیتون66جدول 4-17- بررسی تاثیر ویژگیهای فردی، زراعی، اقتصادی در میزان استفاده از روشهای کنترل آفت مگس زیتون با استفاده از کایاسکویر66جدول 4-18- متغیرها، مقیاس متغیرها، ضریب همبستگی و سطوح معنیداری آنها در جامعه آماری باغداران زیتون67جدول 4-19- تفسیر ضریب همبستگی68جدول 4-20- متغیرهای واردشده در تابع تشخیص به روش گام به گام70جدول 4-21- نتایج حاصل از آزمون معنیداری تابع71جدول 4-22- ضرایب تابع تشخیص کانونی71جدول 4-23- ماتریس ساختار72جدول 4-24- نتایج طبقهبندی پاسخگویان بر مبنای تابع تشخیص گام به گام73
فهرست شکلها
شکل 2-1- چارچوب نظری تحقیق37شکل 2-2- نقشه استان گیلان40شکل 3-1- نقشه شهرستان رودبار41

فصل اولکلیات تحقیق1–1– مقدمه
میزان خسارتهای وارده به تولیداتکشاورزی بهوسیله علفهایهرز، بیماریها، حشرات و سایرآفات از مجموع خسارتهای وارده به محصولاتکشاورزی که در حدود 35 درصد میباشد، به ترتیب 45، 30، 20 و 5 درصد تعیین شده است.اگر چه کنترل شیمیایی در مورد بسیاری از عوامل خسارتزا موثر بوده و تحول زیادی در افزایش تولید بوجود آورده است، اما هزینه و تاثیر نامطلوب آنها بر محیطزیست و کیفیت محصولات کشاورزی منجر به توجه بیشتر به استفاده از روشهایی شده است که در آنها نیاز به مصرف مواد شیمیایی کم بوده یا نباشد (رنجبر و همکاران، 1386). تولید محصولات کشاورزی علاوه بر شرایط اقلیمی و مخاطرات پیشبینی نشده در وهله اول تابع عوامل مدیریتی خاصی است که تاثیرات مهمی در تولید پایدار کشاورزی دارد. این عوامل به طور کلی شامل مدیریت خاک، آب، آفات و بازاریابی است که هر یک از این بخشها، خود دارای مسایل و معضلات بیشماری است، اما در این بین، مدیریت تلفیقی آفات نقش مهمی در فرآیند تولید محصولات کشاورزی دارد (نوری و همکاران، 1390). خسارت آفات به محصولات کشاورزی دارای سابقه طولانی بوده و هر ساله با وجود مصرف سموم شیمیایی نه تنها خسارت آفات کنترل نمیشود، بلکه سطح آلودگی مزارع نیز افزایش مییابد ( نوری و همکاران، 1385 به نقل از شریفی مقدم، 1383).
در سالهای اخیر و با توجه بیشتر بشر به محیط زیست، کارگزاران بخش، مدیریت تلفیقی آفات را بهمنظور کنترل آفات و بیماریهای گیاهی معرفی نمودهاند که مفید و در عین حال بیشتر از دیگر راهکارها به طبیعت نزدیک میباشد.
مدیریت تلفیقی آفات، یک رهیافت موثر و حساس از نظر محیط زیست برای مدیریت آفات است که بر ترکیبی از روشهای معمول تکیه دارد. برنامههای مدیریت تلفیقی آفات از اطلاعات جامع و جاری درباره چرخه زندگی آفات و ارتباطات آنها با محیط استفاده میکند (2009 Ofuoku et al.,). ترویج اثر بخش مدیریت تلفیقی آفات نیازمند شناسایی محورها و مؤلفههای اصلی مدیریت تلفیقی آفات بهمنظور سیاستگذاری و برنامهریزی عملی با مشارکت کشاورزان است. این مهم میتواند از طریق اجرای برنامههای مدیریت تلفیقی از طریق رهیافتهای مشارکتی ترویجی همانند رهیافت مدارس مزرعهای صورت گیرد، زیرا در فرآیند توسعه سرمایه انسانی مهمترین عامل بهشمار میآید و استفاده از رهیافتهای مشارکتی عامل موفقیت برنامههای توسعه کشاورزی از جمله مدیریت تلفیقی آفات محسوب میشود(شریفی و همکاران، 1386).
علیرغم تلاشهای فراوانی که در دهههای اخیر برای آموزش روستائیان صورت گرفته، هنوز دانش و آگاهی روستاییان برای مدیریت تلفیقی آفات کافی نیست. این امر از آن حکایت دارد که شیوههای بهکار گرفته شده از کارایی لازم برخوردار نبوده است. موفقیت برنامههای مدیریت تلفیقی آفات به انگیزشها، مهارتها، و دانش کشاورزان و همچنین مشارکت گروههای محلی و جوامع بستگی دارد.
زیتون به عنوان یکی از محصولات باغی، به لحاظ نقشی که در راستای تولید روغن خوراکی دارد، از جایگاه ویژهای در جهان برخوردار است. تولید زیتون به دلیل تاثیرپذیری از عوامل جوی و محیطی در کنار مشکل آفات و بیماریهای گیاهی، در امر تولید با خطر مواجه میباشد. آفت مگس زیتون (Bacterocera oleae) یکی از آفات مهم زیتونکاریهای کشور بوده که با توجه به جدید بودن آفت مگس زیتون در ایران، و از طرفی بالا بودن میزان خسارت آن خصوصاً در استانهای گیلان، قزوین و زنجان، این آفت یکی از محدودکنندهترین عوامل توسعه کشت زیتون در کشور و خصوصاً در شهرستان رودبار میباشد و با بررسی مرور منابع داخلی، هیچگونه تحقیقی در زمینه شناسایی عوامل موثر بر عدم پذیرش مدیریت تلفیقی آفت مگس زیتون در کشور صورت نگرفته است. لذا این تحقیق سعی دارد با شناسایی عوامل موثر بر عدم پذیرش مدیریت تلفیقی آفت مگس زیتون توسط باغداران شهرستان رودبار، گام موثری درجهت افزایش این پذیرش زیتونکاران شهرستان رودبار بردارد.
1-2- بیانمسأله
آفات و بیماریهایگیاهی از عوامل مهم تهدیدکننده و محدودکننده توسعه کشت زیتون یا هر نبات دیگری نیز میباشند. نیاز مبرم کشور به روغن و وابستگی شدید به خارج از کشور جهت تأمین آن باعث شد تا سیاست‌گذاران بخش کشاورزی به منظور کاهش وابستگی اقدام به توسعه سطح زیر کشت گیاهان روغنی برای نیل به این هدف کنند که در این راستا یکی از گیاهانی که مقرر شد سطح زیر کشت آن به شدت افزایش یابد، زیتون بود. با توجه به برنامه وزارت جهادکشاورزی در راستای خودکفایی روغن خوراکی، جایگاه زیتون در تولید روغن مورد نیاز کشور از اهمیت بالایی برخوردار است. شهرستان رودبار دارای1/7804 هکتار (تا پایان سال 91) سطح زیر کشت زیتون، که از این سطوح 9/5625 هکتار باغات بارده و 2/2178 هکتار باغات غیربارده میبوده (صالحی، سازمان جهادکشاورزی استان گیلان) و بدینجهت یکی از قطبهای تولید زیتون و نیز روغن زیتون در سطح کشور میباشد. تا چندی پیش به جز شرایط آب و هوایی فاکتور دیگری به طور عمده تهدید کننده این برنامه توسعه نبود ولی از مردادماه سال 83 که برای اولین‌بار آفت مگس زیتون از کشور گزارش شد، زنگ خطر به صدا درآمد و در مدت کمتر از سه ماه دامنه گسترش آفت ۱۳ استان را در بر گرفت. مگس زیتون یکی از مهم‌ترین آفات زیتون است. لارو این آفت با تغذیه از گوشت میوه، باعث ریزش میوه‌ها قبل از برداشت، کاهش کیفیت روغن زیتون و باعث ورود قارچ‌های بیماریزا از محل سوراخ ورودی لاروها شده و اسیدیته داخل میوه‌ها را به میزان دو تا چهار برابر افزایش میدهد. اگر میوه‌ها از واریته‌های کنسروی باشد، بازارپسندی محصول به واسطه خسارت مستقیم لاروها از بین می‌رود و هم‌چنین این حشره قادر است باکتری مولد گال زیتون را هم انتقال دهد.
وزارت جهادکشاورزی به جهت جلوگیری از خسارت آفت مگس زیتون، هر ساله هزینههای هنگفتی را جهت تهیه و تدارک عوامل و تجهیزات مدیریت تلفیقی آفت متقبل میشود و خصوصاً نهادههای کنترل مگس زیتون از قبیل کارت زرد چسبنده، پروتئین هیدرولیزات و سم مالاتیون را بصورت رایگان در اختیار باغداران قرار میدهد ولی باغداران زیتون برای کنترل آفت مگس زیتون با مدیریت جهادکشاورزی شهرستان رودبار به روش مدیریت تلفیقی، همکاری نمینمایند (سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان، 1391). از آنجاییکه بهدلیل وجود عوامل متعدد فردی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی پیرامون کشاورزان، عوامل زیادی در پذیرش و عدم پذیرش و تغییر در سیستم تاثیرگذار هستند، بنابراین شناسایی این عوامل و جهت دادن سیاستها به سمت آنها، از جمله راهکارهای اصلی برای پذیرش مدیریت تلفیقی آفت مگس زیتون (Bactrocera oleae) برای باغداران زیتون است لذا این تحقیق سعی دارد عوامل دخیل در عدم مشارکت باغداران زیتون شهرستان رودبار در مدیریت تلفیقی آفت مگس زیتون را شناسایی، تا براساس آن بتوان راهکاری در جهت افزایش پذیرش مدیریت تلفیقی آفت مگس زیتون توسط باغداران زیتون شهرستان رودبار ارائه نماید تا راهگشای کارشناسان مجری طرح باشد.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیقاهمیت موانع پذیرش فنآوریها در توسعه کشاورزی پایدار، شناخت این عوامل کمتر به صورت یک موضوع فرعی و در چارچوب شناخت عوامل موثر بر پذیرش در مطالعات پیشین به آن پرداخته شده است. به همین دلیل، نمیتوان چارچوب مشخصی برای شناخت موانع اصلی یافت. نکته شایان توجه دیگر، وابسته بودن موانع پذیرش به زمینه اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی منطقهای است که فنآوریها در آنجا معرفی شده است که به احتمال زیاد علت اصلی آن، خلاء و نبود یک چارچوب مشخص است (ویسی و همکاران، 1388).
از آنجائیکه کشاورزی به عنوان منبع اصلی درآمدی 51 درصد جمعیت جهان است، خسارت ناشی از آفات میتواند منجر به کاهش معنیداری در عملکرد و درآمد شود (FAO, 2009). مگس زیتون به چندین گونه از زیتونهای وحشی نیز حمله میکند (Rice, 2000). لارو مگس با تغذیه از میوهی زیتون باعث ریزش میوهها قبل از برداشت، کاهش کیفیت روغن زیتون، افزایش اسیدیته میوه و ورود قارچهای پاتوژن از سوراخ ورودی میشود (Whit and Elson-Haris, 1992).
مگس زیتون (Bactrocera oleae) یکی از مهمترین آفات زیتون در مناطق زیتونخیز دنیا محسوب میشود(سروش و همکاران، 1389). در باغهایی که اقدامات کنترلی در آنها اجرا نمیشود این آفت تا 100 درصد خسارت ایجاد میکند (Cristofard et al., 2005). در ایران از گذشتهی دور مگس زیتون جزء آفات قرنطینهای بوده است. برای اولین بار در تاریخ پنجم مردادماه سال 83 در منطقهی رستمآباد به وجود این آفت پی بردند. متعاقب مشاهدهی آفت در استان گیلان، آلودگی در زیتونکاریهای سایر استانها، از جمله زنجان و قزوین نیز مشخص شد. با ردیابیهایی که از این آفت در کل کشور به عمل آمد، مشخص شد که بیشتر نقاط زیتونکاری شدهی کشور آلوده هستند (Jafari and Rezaei, 2005).
با توجه به اهمیت ویژهای که این آفت از نظر زیان اقتصادی روی میوهی زیتون دارد، لازمه تهیهی برنامه اصولی در مدیریت کنترل آن میباشد. سازمان حفظنباتات کشور برای کنترل آفت مگس زیتون از سال 83 در سطح استانهای گیلان، قزوین و زنجان که بیشترین آلودگی به این آفت را داشتند اقدام به توزیع لوازم و تجهیزات کنترل این آفت نمود. در همین سال مقدار 1035000 کیلوگرم میوه آلوده به مگس زیتون، به جهت مبارزه با این آفت در شهرستان رودبار معدوم گردید و در همان سال خسارتی بین90-10 درصد به محصول زیتون باغات شهرستان رودبار وارد آمد (سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان). هم اکنون سازمان حفظنباتات با همکاری بخشهای ترویج و حفظنباتات مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان رودبار در حال مدیریت تلفیقی این آفت میباشد و با برگزاری کلاسهای آموزشی، برنامه رادیویی، توزیع لوازم و امکانات مبارزه با آفت مگس زیتون و اطلاعیههای پیشآگاهی، کشاورزان را ترغیب به استفاده از این روش نموده است. با این که مدت چند سالی است که از این روش برای کنترل آفت در شهرستان رودبار استفاده میشود ولی هنوز عده کثیری از باغداران زیتون از پذیرش آن خودداری میکنند. از آنجا که تحقیقاتی در زمینه پذیرش و یا عدم پذیرش مدیریت تلفیقی آفت مگس زیتون در کشور، علیالخصوص در شهرستان رودبار که مهد زیتون کشور است انجام نشده، نتایج حاصل از این تحقیق میتواند راهنمایی باشد برای مجریان طرح که به دنبال راهکارهایی برای افزایش پذیرش مدیریت تلفیقی مگس زیتون توسط باغداران زیتون و در نهایت، باعث افزایش بهرهوری گردد. این موضوع خود میتواند برای باغداران زیتون رودبار به جهت علمی و بهروز نمودن سطح آگاهیهای آنان مثمرثمر واقع گردد.
1-4- اهداف و سوالات1-4-1- اهداف
1-4-1-1- هدف کلی
– بررسی علل عدم مشارکت باغداران زیتون در مدیریت تلفیقی مگس میوه زیتون.
1-4-1-2- اهداف اختصاصی
– بررسی ویژگیهای فردی، زراعی، اقتصادی و اجتماعی پاسخگویان.
– تعیین سهم هر یک از عوامل موثر در عدم پذیرش مدیریت تلفیقی مگس زیتون.
– بررسی میزان دانش (آگاهی) باغداران زیتون مورد مطالعه در مورد مدیریت تلفیقی مگس زیتون.
1-4-2- سوالات
– چه تفاوتی بین گروههای پذیرنده مدیریت تلفیقی مگس زیتون از نظر ویژگیهای فردی، زراعی و اجتماعی وجود دارد؟
– چه عواملی در تبیین رفتار باغداران در پذیرش یا عدم پذیرش فناوریهای مدیریت تلفیقی تاثیرگذار است؟
1-5- محدوده تحقیقمحدوده تحقیق، شامل باغداران زیتون مناطق مختلف شهرستان رودبار در شهرهای رستمآباد، رحمتآباد، لوشان، منجیل و حومه مرکزی رودبار که دارای باغات زیتون بارده هستند میباشد و زمان اجرای طرح از بهمن سال1391 لغایت تیرماه 1392 در نظر گرفته شده است.
1-6- محدودیت تحقیق
از مهمترین محدودیتهای تحقیق میتوان به عدم وجود آمار دقیق سطح زیر کشت و همچنین تعداد بهره برداران باغات زیتون بارده شهرستان رودبار و نیز سطح سواد پایین اکثر باغداران زیتون شهرستان رودبار و عدم آشنایی آنان به پاسخگویی به پرسشنامهها اشاره نمود.
1-7- واژههای کلیدیآفت، مدیریت تلفیقی آفات، مگس زیتون ، زیتون، پذیرش.
آفت: آفت به کلیه جانورانی گفته میشود که به گیاه و اندامهای گیاهی و محصولات کشاورزی خسارت اقتصادی میزنند، مانند حشرات، کنهها، نماتدها، جوندگان، پرندگان، حلزونها و . . . (زمردی، 1370).
مدیریت تلفیقی آفات:  مدیریت تلفیقی آفات یک رهیافت موثر و حساس از نظر محیط زیست برای مدیریت آفات است که بر ترکیبی از روشهای معمول تکیه دارد. برنامههای مدیریت تلفیقی آفات از اطلاعات جامع و جاری درباره چرخه زندگی آفات و تعاملات آنها با محیطزیست استفاده میکند (Ofuoku at al, 2009). این رهیافت به دنبال بیشینهسازی عوامل کنترل بیولوژیک و زراعی بوده و از کنترل شیمیایی تنها به هنگام ضرورت و با شرط حداقل خسارت محیطی استفاده مینماید (رسولیآذر و همکاران، 1387).
مگس زیتون: مگس زیتون (Bactrocera oleae) که در سال 1788 توسط گملین نامگذارى شده، مهمترین آفت میوه زیتون در اکثر کشورهاى حوضه مدیترانه است. لارو این حشره تنها به یک نوع غذا وابسته است و منحصراً از میوه زیتون تغذیه مى کند. مگسهاى بالغ از شهد و شیره گیاهان و نیز سایر منابع غذایى مایع یا نیمه مایع استفاده مى کنند. آسیب ناشى از سوراخ شدن و خورده شدن میوه زیتون توسط لارو در حدود ۳۰ درصد از محصول زیتون کشورهاى حوضه مدیترانه بهویژه یونان و ایتالیا که عمده تولیدکنندگان این محصول هستند را از بین مى برد. مگس زیتون آفت جدى درختان زیتون در سرتاسر محدوده کشت آنها است و علاوه بر حوضه مدیترانه، شمال، شرق و جنوب آفریقا، جزایر قنارى، هند، غرب آسیا و ظاهراً هر جایى از نیمکرهشرقى که در آن زیتون (جنس olea) کاشته مى شود را در برمى گیرد.
زیتون: زیتون یکی از درختان همیشه سبز است که در مناطق اطراف دریای مدیترانه به خوبی رشد میکند و در مناطقی که دارای شرایط اقلیمی مناسب باشند سازگاری خوبی نشان میدهد، محصول اقتصادی زیتون در نقاط گرم و نیمه گرمسیری، جایی که خطر یخبندانهای شدید زمستانه وجود نداشته باشد بهدست میآید (مسچی و همکاران، 1381).
پذیرش: پذیرش عبارت است از، تصمیمگیری برای استفاده کامل از ایده جدید به بهترین شیوه ممکن (Rogers, 2000).
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق2-1- مقدمه
امروزه بشر با مشکل بزرگی بهنام رشد جمعیت مواجه است که یکی از پیامدهای آن کمبود غذا میباشد و تأمین غذای این جمعیت رو به رشد به بخش کشاورزی مربوط میشود. افزایش جمعیت سبب شده است تا کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات نباتی، فراوردههای هورمونی و سایر عوامل خطرزا برای محیطزیست به صورت کنترل نشده و بیرویه به بخش کشاورزی وارد شوند تا این بخش بتواند به تقاضای رو به رشد موادغذایی پاسخ دهد. اما این افزایش تولید همواره مشکلات زیستمحیطی و اجتماعی گوناگونی همچون آلودگی منابع آب، تداوم فشارهای اقتصادی بر کشاورزان، نبود اطمینان از وجود بازارهای مناسب، نگرانی مصرفکنندگان از سلامت و کیفیت مواد غذایی و به خطر افتادن سلامت و محیطزیست را به دنبال داشته است. از اینرو در دهههای اخیر با افزایش نگرانیهای کیفیت غذا و سلامت غذا و سلامت افراد جامعه و همچنین تخریب منابع طبیعی، کشاورزی پایدار مورد توجه واقع شده است. کشاورزی پایدار نوعی کشاورزی است که در جهت منافع انسان بوده، کارایی بیشتری در استفاده از منابع دارد و با محیط در توازن است. در کشاورزی پایدار بر ثبات عملکرد در طولانی مدت با حداقل تاثیر بر محیط تأکید میشود. کشاورزی پایدار با حفاظت از خاک، آب و ذخایر ژنتیکی گیاهی و جانوری همراه بوده، تخریب زیستمحیطی به همراه نداشته، از فنآوری مناسب و سازگار با محیطزیست استفاده کرده، از نظر اقتصادی سودآور بوده و از نظر اجتماعی مطلوب است. یکی از اهداف مهم نظامهای کشاورزی پایدار، کاهش مصرف نهادهها در تولید محصولات و در نهایت، بهبود کیفیت مواد غذایی است. در این راستا یکی از روشهایی که از طریق آن میتوان به این هدف دست یافت؛ مدیریت تلفیقی آفات میباشد. از مدیریت تلفیقی آفات، تعاریف متفاوتی ارائه شده است ولی تمامی این تعاریف دو مشخصه اصلی یعنی علاوه بر اقتصادی بودن روش مدیریت تلفیقی آفات، به حداقل رساندن خطرات زیستمحیطی و امنیت غذایی، در آن دیده میشود. در این فصل، مفاهیم مرتبط با موضوع تحقیق در چهار بخش مورد بررسی قرار میگیرد. در بخش اول، تعریف پذیرش، پذیرش فنآوری و در بخش دوم، تعاریفی از منشاء آفات، تاریخچه کنترل آفات، مدیریت تلفیقی آفات و مزایای آن و همچنین شیوههایی که در مدیریت تلفیقی آفات از آنها استفاده میشود بیان و ضمناً در زمینه مدیریت تلفیقی مگس زیتون در جهان و ایران توضیحاتی داده میشود و سپس در بخش سوم تحقیقات و پژوهشهای صورت گرفته در داخل و خارج کشور که بیشترین ارتباط را با موضوع تحقیق دارند تحت عنوان پیشنگاشتهها آورده شده است. در بخش چهارم هم بر اساس مرور منابع صورت گرفته، چهارچوب نظری تحقیق در قالب شکل ارائه گردیده است که بیان کننده متغیرها و روابط موجود بین آنها در این پژوهش میباشد.
بخشاول
2-2- پذیرش
2-2-1- تعریف پذیرش: پذیرش عبارت است از، تصمیمگیری برای استفاده کامل از ایده جدید به بهترین شیوه ممکن (Rogers, 2000).
2-2-2- پذیرش فنآوری
معرفی و تسهیل فنآوریها یکی از وظایف اصلی بخش ترویج به عنوان مسئول توسعه و رشد کشاورزی است که اخیراً به علت نیاز به دانش و اطلاعات در پذیرش فنآوریهای کشاورزی پایدار، اهمیت فزایندهای یافته و مطالعات زیادی با تأکید بر ابعاد مختلف پذیرش فنآوریهای کشاورزی پایدار انجام شده است. یکی از این ابعاد مهم، موانع پذیرش میباشد. احمدوند(2008)، موفقیت در فرآیند تشویق کشاورزان را برای پذیرش کشاورزی پایدار تا حد زیادی منوط به حل مشکلات و رفع موانع کشاورزی پایدار میداند. علت اصلی چنین ادعایی تضاد ذاتی موجود در فرآیند توسعه پایدار (Jabareen, 2005) و به تبع آن، کشاورزی پایدار است که با وجود کمک به حفظ محیطزیست، سبب کاهش تولید و درآمد میگردد (Ahmadvand and Karami, 2008. Marra et al., 2001) که پرتی (1995) آن را هزینه دوره گذار مینامد. یکی از مثالهای این تضاد ذاتی، تعارض اهداف اکولوژیک و اقتصادی است، به نحوی که در مواردی تولید بیشتر محصولات کشاورزی و افزایش درآمد کشاورز به تخلیه منابع پایه و آسیب به محیطزیست منجر میشود و از آن سو، حفظ منابع موجب کاهش تولید و درآمد کشاورز در نظامهای رایج کشاورزی میگردد.
مطالعات بسیاری در زمینه پذیرش و بهکارگیری نوآوریها و تکنولوژیهای مختلف صورت گرفته که بسیاری از این مطالعات در قالب الگوهای نظامیافتهای فرآیند پذیرش را توضیح دادهاند. این مطالعات را میتوان به سهدسته تئوریهای جامعهشناسی، تئوریهای اقتصادی و مدلهای تجربی تقسیم کرد. تئوریهای جامعهشناسی پذیرش نوآوری از مدل راجرز و شوماخر نشأت گرفته است. این تئوریها بر این فرض استوار است که افراد برای پذیرش نوآوری چهار مرحله را طی میکنند، آگاهی، ارزشیابی، آزمایش و پذیرش. دسترسی به اطلاعات درون و بیرون مزرعه یکی از مهمترین شاخصها در این مدل است. برنامههای آموزشی، خدمات ترویج، ارتباطات اجتماعی با همسایگان و دوستان بهعنوان منابع کلیدی اطلاعات شناسایی شدهاند. ویژگیهای فردی مانند سن، جنسیت و آموزش نیز بر روی زمانی که افراد برای طی دوره پذیرش باید طی کنند موثر است. این دسته تئوریها در مورد پذیرش در میان محققان پذیرش نوآوری گسترش فوقالعادهای یافته است (قربانی کلاهی و همکاران، 1388).
در زمینه پذیرش و بهکارگیری نوآوریها و فنآوریهای مختلف، تا پیش از دهه 1970 دیدگاهی که بر پذیرش نوآوری حاکم بود به طور عمده برگرفته از الگوی نشر نوآوریها توسط راجرز در دهه 1960 بود. این دیدگاه بیشتر برنقش ارتباطات میان فرد و دیگر افراد جامعه که به تصمیمهای فردی و جمعی پذیرش نوآوری منجر میگردد، تأکید دارد و همچنین نشاندهنده ماهیت پیچیده فرآیند تصمیمگیری و مفاهیم رفتارهای پذیرش میباشد ( Semaglaws and Folmer, 2000). در الگوی نشر تمرکز بر روی رابطه بین آگاهی و پذیرش میباشد. فرض این الگو این است که آگاه نمودن مردم از فنآوریها، منجر به شکلگیری نگرش در مورد فنآوری و در نهایت پذیرش آن میگردد (توحیدیانفر، 1391 به نقل از ابراهیمی، 1997).
2-2-3- موانع پذیرش فنآوری
با وجود اهمیت موانع پذیرش فنآوریها در توسعه کشاورزی پایدار، شناخت این عوامل کمتر به صورت مجزا مورد مطالعه قرار گرفته و بیشتر به صورت یک موضوع فرعی و درچارچوب شناخت عوامل موثر بر پذیرش در مطالعات پیشین به آن پرداخته شده است. به همین دلیل، نمیتوان چارچوب مشخصی برای شناخت موانع اصلی یافت. نکته شایان توجه دیگر، وابسته بودن موانع پذیرش به زمینه اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی منطقهای است که فنآوریها در آنجا معرفی شده است که به احتمال زیاد علت اصلی آن، خلاء و نبود یک چارچوب مشخص است.
فنآوریهای حفاظتی کشاورزی شامل طیف وسیعی از فعالیتهایی نظیر مدیریت تلفیقی آفات، شخم حفاظتی، مبارزه بیولوژیک، و تغذیه تلفیقی خاک، یکی از ارکان اساسی تحقق کشاورزی پایدار هستند (Pretty, 1997). از میان این فنآوریها، مدیریت تلفیقی آفات به علت تاثیرگذاری بالا بر سلامت اکوسیستمهای زراعی و تولید محصولات سالمتر جایگاه خاصی در فعالیتها و برنامههای کشاورزی پایدار (Zehnder, 1997) و به تبع آن مطالعات صورت گرفته در این زمینه دارد. بخشی از این مطالعات وضعیت پذیرش فعالیتهای IPM را بررسی کردهاند (Shennan et al., 2001. MacDonald, 2003) به طوری که چهار سطح پذیرش شامل عدم اجراء، اجرای کم، متوسط و زیاد را برای تبیین وضعیت اجرای IPM در مزارع و اکوسیستمهای مختلف زراعی در نظر گرفتهاند. بهطوری که در سطح اول فعالیتهای IPM اجرا نمیشود. در سطح کم نیز تنها به فعالیتهای بهزراعی پیشگیرانه (مانند شخم صحیح و بهموقع، رعایت تناوب زراعی) پرداخته میشود. در حالی که در سطح متوسط فعالیتهای مکانیکی و فیزیکی (مانند از بین بردن محل تکثیر حشرات)، انجام میشودو در سطح بالا فعالیتهای کنترل بیولوژیکی (نظیر استفاده از زنبور تریکوگراما، استفاده از گیاهان تله، کشت گیاهانی با خاصیت آللوپاتیو غیره) در اکوسیستمهای زراعی اجرای میشوند (Sharifi et al., 2006).
– بخشدوم
2-3- منشاء آفات
به نظر میرسد تکامل حشرات دارای ارتباط نزدیکی با تکامل گیاهان خشکیزی بوده است. اولین گیاهان خشکیزی در دوره دونین ظاهر شدند و مسلماً اولین حشرات گیاهخوار از دوره کربونیفر میباشند. اولین فسیل به ثبت رسیده حشرات بالدار با ثبت درختان بلند جنگلی در دوره کربونیفر فوقانی تقریباً مقارن بوده است. بالپولکداران آخرین گروه از حشراتی بودند که همزمان با ظهور نهاندانگان در دوره کرتاسه پدیدار شدند. البته چند گروه مهم دیگر بعد از ظهور نهاندانگان پا به عرصه هستی نهادند. و همچنین تعدادی از گروههای حشرات اولیه منقرض شدند (سرایلو و قلیپور، 1386).
2-3- 1- تاریخچه کنترل آفات
تاریخچه کنترل آفات کشاورزی دارای سه دوره مشخص میباشد که عبارتند از: دوره روشهای سنتی، دوره آفتکشها و دوره مدیریت تلفیقی آفات.
2-3-1- 1- دوره روشهای سنتی (از عهد باستان تا 1938)
در این دوره عملیات زراعی و مکانیکی از قبیل تناوب، بهداشت زراعی، شخم عمیق، جمعآوری و نابودی حشرات زیانآور یا اندامهای گیاهی آلوده به آنها و غیره بر اساس تجربیات کشاورزان تکوین یافتند که قدیمیترین روشهای کاهش خسارت آفات محسوب میشدند. بهدنبال آن، برخی از فرآوردههای گیاهی مانند روغن چریش، پیرترین، نیکوتین و رتنون در نقاط مختلف جهان مورد استفاده قرار گرفتند.
2-3-1-2- دوره آفتکشها (1939-1975)
حشرهکشهای سنتزی معدنی، ترکیبات زندهکش طیف وسیعی بودند که برای تمام جانداران سمیت زیادی داشتند. بهدنبال آنها حشرهکشهای سنتزی آلی از قبیل آلکیلتیوسیانات، لتان و غیره تولید شدند. به هر حال، دوره آفتکشها با کشف خواص حشرهکشی د. د. ت توسط پاولمولر در سال 1939 شروع شد. کارایی د. د. ت در کنترل آفات شاید با هیچ ماده سنتزی دیگر قابل مقایسه نبود و مولر در سال 1948 به خاطر این کار جایزه نوبل دریافت نمود.
2-3-1-3- دوره مدیریت تلفیقی آفات (IPM) (1976 به بعد)
در دهه 1950 با مقاوم شدن گونههایی از آفات مانند شته خالدار یونجه در ایالت کالیفرنیا و شته سبز هلو در بریتانیا، نشانههای شکست روش کنترل شیمیایی با آفات پدیدارگردید. متعاقب این وضع، مفهوم مبارزه تلفیقی که تلفیقی از کنترل بیولوژیکی و شیمیایی بود، توسط استرن و همکارانش (1959) بهعنوان شیوهای کاربردی مطرح گردید. در این شیوه، کنترل شیمیایی فقط در موارد بسیار ضروری و با وارد شدن کمترین آسیب به عوامل کنترل بیولوژیکی مورد استفاده قرار میگرفت.
2 -4- مدیریت تلفیقی آفات (IPM)
مفهوم مدیریت تلفیقی آفات ابتدا در دهه 1970 در کشورهای در حال توسعه در پاسخ به اثرات منفی زیستمحیطی در ارتباط با استفاده نادرست یا بیش از حد آفتکشهای شیمیایی و نهادههای تولیدی و در جستجوی جایگزینهای مبارزه با آفات و در جهت کاهش استفاده از آفتکشها مطرح شد و گسترش یافت (Buhler and Morse, 1997).
در مدیریت تلفیقی آفات بر تولید محصول سالم با حداقل آسیب به کشت بوم زراعی و بهرهگیری از راهکارهای طبیعی مبارزه با آفات تاکید میشود». در واقع اهداف مدیریت تلفیقیآفات کاهش استفاده از آفتکشها و در عین حال امنیت مواد غذایی، حفاظت از محیط زیست و تضمین سلامت کشاورزان، خانوادههایشان و مصرفکنندگان است (Palis, 2006).
در آیین نامه بینالمللی توزیع و مصرف سموم شیمیایی (2002)، مدیریت تلفیقی آفات چنین تعریف شده است: «مدیریت تلفیقی آفات (IPM) عبارت است از بررسی تمامی فنون موجود برای مهار آفات و تلفیق اقدامات مناسب به منظور جلوگیری از رشد جمعیت آفات و نگهداشتن میزان مصرف سموم شیمایی در حدی که توجیه اقتصادی داشته باشد و خطرات آن برسلامتی انسان و محیط زیست به کمترین حد برسد و یا کاهش یابد.
2-4-1- مزایای مدیریت تلفیقی آفات
مدیریت تلفیقی آفات یکی از عناصر و اجزای توسعه کشاورزی پایدار میباشد که از رسالتهای اولیه آن کمک به کشاورزان جهت تولید محصولات مفید و با کیفیت از طریق بکارگیری رویکردهای دقیق اقتصادی و زیستمحیطی است. در حقیقت میتوان گفت مدیریت تلفیقی آفات یکی از فنآوریهایی است که برای کاهش استفاده از آفتکشهایی که موجب خسارت به محیطزیست و به خطر انداختن سلامت انسان میشود بکار گرفته شده است تا توسط آن بتوان محصولات را به سمت پایداری بیشتر سوق داد (Pingali and Rogers, 1995). به زعم عمادی (1384) مدیریت تلفیقی آفات فراتر از یک بسته فنآوری همانند رهیافتی برای توسعه پایدار کشاورزی عمل میکند و رویکردی چندجانبه است. از لحاظ اقتصادی در پی بهبود عملکرد و سود، کاهش هزینه و بهبود مدیریت واحد بهرهبرداری است. از لحاظ اکولوژیکی در پی کاهش مصرف سموم و آفتکشهای شیمیایی، بهرهگیری از دشمنان طبیعی آفات جهت حفظ توازن و تنوع گونههای زنده است و از لحاظ اجتماعی نیز در پی سازماندهی کشاورزان در گروههای همیار، ایجاد شبکه، توسعه مهارتهای فنی، ارتباطی، ارتقای دانش فنآوری کشاورزان با کمک آموزش تجربی و تسهیلگری، حفظ بهداشت و سلامت جامعه، تسهیل امنیت و سلامت غذایی و غیره است.
با توجه به این که کشاورزان علاقمند هستند تا هزینههای تولید را کاهش دهند، مدیریت تلفیقی آفات این فرصت را برای کشاورزان فراهم میکند تا بتوانند هرچه بهتر در این راستا تولید محصولات را اقتصادیتر کنند. مورد دیگری که کشاورزان را به کاهش مصرف سموم شیمیایی وادار میکند، محدودیتهای مربوط به باقیمانده سموم شیمیایی آفتکش در محصولات صادراتی است (حیدری، 1385).
2-4-2- عملیات مدیریت تلفیقی آفات
روشهایی که در مدیریت تلفیقی آفات مورد استفاده قرار میگیرد به روشهای زراعی، فیزیکی، مکانیکی، بیولوژیکی، فرمونی، هورمونی، ژنتیکی و روشهای شیمیایی به شرح زیر تقسیم میشود.
2-4-2-1- روشهای کنترل زراعی
شامل مجموعهای از عملیات زراعی و مدیریت مزرعه است که موجب کاهش خسارت عوامل خسارتزا میگردد. به عنوان مثال تنظیم تاریخ کاشت با توجه به بیولوژی آفات، کاهش خسارت آنرا امکانپذیر میسازد. مثلاً در شرایط اصفهان، ذرتهای کاشته شده در نیمه دوم خرداد و دیرتر از آن، از خسارت زنجرکها و تعدادی از ویروسها که توسط این زنجرکها منتقل میشوند، در امان میمانند (جلالی، 1385).
چنانچه از الگوی سالانه تحولات آفات اطلاعاتی وجود داشته باشد میتوان با تنظیم تاریخ کاشت، دوره استقرار گیاه را طوری تنظیم کرد که در آن دوره جمعیت آفات کم باشد. همچنین، با برداشت زودتر و یا با استفاده از ارقام زودرس تا حدی خسارت آفت را کاهش داد (کوچکی و خلقانی، 1377). و سایر روشهای کنترل زراعی میتوان، شخم زدن، یخآب زمستانه، رعایت تناوب زراعی، آبیاری مناسب، کوددهی مناسب و هرس شاخههای آلوده را نام برد.
2-4-2-2- روشهای کنترل بیولوژیک
مبارزه بیولوژیکی پدیدهای است طبیعی ناشی از کنش متقابل اجزای زنده یک زیستبوم در تنظیم جمعیت. با توجه به این مساله کنترل بیولوژیکی همه عوامل مرگ و میر را در برمیگیرد که خود شامل رقابت بین گونههای همسان یا متفاوت، تاثیر میزبانهای مدافع یا مقاوم و نتایج مستقیم یا غیر مستقیم حمله موجودات وابسته به سطوح بالاتر غذایی است. کنترل بیولوژیکی کاربردی غالباً مستلزم حفظ منابعطبیعی و تکثیر انواع بخصوص موجودات به منظور تنظیم جمعیت گونههای نامطلوب و در نتیجه جلوگیری یا کاهش اثرات منفی آنها است (قهاری، 1379).
بطور کلی، کنترل بیولوژیک عبارت از بکارگیری موجودات زنده جهت کاهش جمعیت آفات است. انگلها، پارازیتوئیدها، عوامل بیماریزا و شکارگرها از جمله موجوداتی هستند که در این روش مورد استفاده قرار میگیرند. در این روش کنترل از این عوامل مفید که بطور طبیعی در محیط یا بر روی محصول وجود دارند حمایت و حفاظت شده و یا پس از تکثیر و پرورش، بطور مصنوعی در محیط موردنظر رهاسازی میشوند تا با شکار، انگلی کردن و یا ایجاد بیماری در آفت، باعث تضعیف یا مرگ آنها شوند (راثیپور، 1377).
2-4-2-3- روشهای کنترل فیزیکی
مبارزه فیزیکی، عبارت است از استفاده از سرما (نگهداری محصولات تولیدی در سردخانه و انبارهای سرد و نیز یخ آب زمستانه)، گرما (ضدعفونی بذور بعضی از گیاهان برای کنترل عوامل بیمارگر، ضدعفونی غدهها و پیازها با هوای گرم و خشک)، تشعشع، رطوبت و خشکی (در بسیاری از مواد افزایش رطوبت نسبی موجب کاهش خسارت آفاتی مانند کنههای نباتی میگردد. از سوی دیگر، کاهش رطوبت نسبی در گلخانهها موجب کاهش مقدار زیادی از بیماریهای گیاهی میگردد) برای کنترل آفات است.
2-4-2-4- روشهای کنترل مکانیکی
شامل استفاده از ابزار و ادوات، پلاستیک، توری و غیره برای کنترل عوامل خسارتزا میباشد (راثیپور، 1377).
2-4-2-5- روشهای کنترل شیمیایی
در مدیریت تلفیقی آفات استفاده از سموم مجاز به عنوان آخرین راهبرد اجرایی با درنظر گرفتن حداقل اثرات سوء برای محیطزیست و دشمنان طبیعی آفات محسوب شده که در آن سعی میشود تا با تلفیق پدیدههای طبیعی و استفاده از آنها در کشاورزی، از مصرف نهادههای خارجی مانند سموم و کودهای شیمیایی تا حد امکان جلوگیری شود و شرایط مناسب برای سلامت بشر و محیط زیست فراهم گردد (سلیمانی و امیری لاریجانی، 1383).
در شرایطی که تراکم جمعیت آفت افزایش مییابد و با روشهای دیگر مبارزه کنترل آن میسر نباشد، استفاده از ترکیبات معدنی و یا ترکیبات آلیمجاز میباشد. ذکر این نکته ضروری است که این دسته از سموم بایستی حداقل خطر را برای جانوران، بخصوص پستانداران و حشرات مفید، داشته باشند و کمترین آسیب ممکن را به محیط زیست وارد نماید و سریعاً تجزیه شده و در طبیعت تجمع پیدا نکند (راثیپور، 1377).
با جمعبندی از آنچه بیان گردید، ذکر این نکته شایان اهمیت است که مدیریت تلفیقی آفات یک رهیافت اکولوژیکی برای مدیریت آفات است که روشهای زراعی، فیزیکی، مکانیکی، بیولوژیکی، فرمونی، هورمونی، ژنتیکی و روشهای شیمیایی را به نوعی ترکیب میسازد که هزینه اقتصادی، خطرات بهداشتی و زیست محیطی کمتری به دنبال داشته باشد.
2-4-3- ویژگیهای مگس زیتون (Bactrocera oleae)
شکل شناسی
حشره بالغ مگسی است که دارای چهار تا پنج میلی متر طول، سر به رنگ زرد مایل به قرمز که در قسمت صورت کمرنگتر است. در قسمت بالای شاخک دو لکه سیاه رنگ دیده میشود. سینه برنگ زرد مایل به قرمز با پشت سیاه رنگ است که توسط چهار نوار خاکستری احاطه می شوند. تخمها



قیمت: 11200 تومان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *