عوامل مؤثر بر پذیرش نوغانداری در استان گیلان

250634528575
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مهندسی کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان:
عوامل مؤثر بر پذیرش نوغانداری در استان گیلان
استاد راهنما:
دکترمحمدصادق اللهیاری
استاد مشاور:
دکترعلی‌رضا صیداوی
نگارش:
افسانه مرآت
تابستان 1392

38100064135

دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته: مهندسی کشاورزی گرایش: مدیریت کشاورزی
عنوان:
عوامل مؤثر بر پذیرش نوغانداری در استان گیلان
استاد راهنما:
دکترمحمدصادق اللهیاری
استاد مشاور:
دکترعلی‌رضا صیداوی
نگارش:
افسانه مرآت
تابستان 1392
بر خود فرض می‌دانم از اساتید بزرگوارم که مرا در اجرای این پایان نامه یاری فرموده اند سپاسگزاری نمایم. از استاد گرانقدر جناب آقای دکتر محمدصادق اللهیاری که راهنمایی اجرای این پایان نامه را بعهده داشته ، مرا از رهنمودهای صائب خود بهره مند ساختهاند قدردانی می نمایم. از استاد ارجمند جناب آقای دکتر علیرضا صیداوی که مشاورت پایان نامه را بعهده داشته و مرا در مراحل اجرا، تدوین و نگارش آن یاری نموده اند سپاسگزارم. همچنین از ریاست محترم مرکز تحقیقات ابریشم کشور ،جناب آقای مهندس معین الدین مواج پور و همکاران بزرگوارم در این مجموعه خصوصاً آقایان مهندس محمدرضا بیابانی و مهندس محمدعلی یوسفی و سروران ارجمندم در شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران ، آقایان مهندس محمدرضا راهی، مهندس مجید فرزانه،موسی قربان نژاد وخسرو رجب‌زاده ونیز همراهی بیدریغ استاد و پدر ارجمندم که با مساعدتهایشان بسیاری از دشواریهای این راه را برایم هموار نمودند صمیمانه قدردانی می نمایم.
104140-180975
چکیده
این تحقیق تلاش کرده است تا عوامل مؤثر بر پذیرش نوغانداری را بررسی نموده، دلایل عدم استقبال کشاورزان را نیز مورد واکاوی قراردهد. بدین منظور جامعه نوغانداران مناطق لنگرود و شفت با توجه به اهمیت این دومنطقه در نوغانداری استان، با دارا بودن بیشترین خانوار نوغاندار بعنوان جامعه آماری تحقیق درنظر گرفته شد. براساس تعداد افراد جامعه (4187N=) تعداد نمونه محاسبه گردید(198n=) و به تبع آن تعداد افراد گروه دوم مورد مطالعه که شامل کشاورزان غیرنوغاندار این مناطق بودند نیز مشخص شد. داده های مورد نیاز از طریق پرسشنامه‌هایی که سؤالات آنها براساس اهداف تحقیق، مطالعات پیشین و با همکاری کارشناسان مربوط طراحی گردیده بود جمع‌آوری شد. به منظور بررسی ویژگیهای فردی شامل سن افراد مورد مطالعه، سابقه فعالیت در نوغانداری، تعداد افراد تحت تکفل، میزان تحصیلات، مساحت توتستان ها، تعداد تلمبار ونوع مالکیت آن‌ها، میزان درآمد حاصل از فعالیت نوغانداری و نیز فعالیتهای غیر نوغانداری به تناسب موضوع از آماره‌های توصیفی مانند فراوانی، درصد فراوانی، میانگین، انحراف معیار، واریانس وغیره استفاده گردیده، داده‌های جمع‌آوری شده به صورت جدول آمار توصیفی ارایه شد. در بخش آمار استنباطی به منظور بررسی اهداف تحقیق وآزمون فرضیات آن، به تناسب موضوع و با توجه به متغیرهای پژوهش آزمون کای اسکوئر، آزمونt دو گروه مستقل، ‌آزمون U من ویتنی ‌و آزمون دوجمله‌ای مورد استفاده قرار گرفت. علاوه براین تعدادی از پرسشها که عموماَ مربوط به تأثیر سیاستهای حمایتی بر پذیرش نوغانداری بود با استفاده از مقیاس لیکرت اندازهگیری گردید. نتایج تحقیق نشان داد تمامی ویژگی‌های فردی غیر از جنسیت یعنی سن، تعداد افراد تحت تکفل، تحصیلات، سابقه نوغانداری و نیز ویژگی‌های فنی، اقتصادی و آموزشی همچون نوع مالکیت تلمبار، درآمدزا بودن نوغانداری با توجه به کوتاهی زمان پرورش نسبت به سایر فعالیت‌های کشاورزی، تمایل به بازسازی تلمبار، تمایل به شرکت در کلاس‌های نوغانداری و نیز دوره‌های آموزشی مرتبط با نوغانداری با پذیرش نوغانداری دارای رابطه متقابل می‌باشند. همچنین بررسی‌ها نشان داد در مورد تأثیر تمامی سیاست‌های حمایتی یعنی اعطای وام و تسهیلات برای بازسازی و ساخت تلمبار، بیمه پرورش کرم ابریشم، آموزش و ترویج نوغانداری و فعالیت‌های مرتبط، توزیع رایگان نهال اصلاح شده، توزیع تخم نوغان پرتولید و خرید تضمینی پیله بین دو گروه مورد بحث تفاوت معنی‌داری وجود دارد. بر اساس نتایج تمامی سیاست‌های حمایتی برشمرده شده بر پذیرش نوغانداری مؤثر بوده‌اند. با این حال توزیع رایگان نهال اصلاح شده، توزیع تخم نوغان پرتولید و خرید تضمینی پیله در هر دو گروه نوغاندار و غیر نوغاندار بیشترین تأثیر را در پذیرش نوغانداری داشته است.
واژگان کلیدی: پذیرش، نوغانداری، گیلان
فصل اول: کلیات تحقیق 1-1-مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………….. 2
1-2- بیان مسئله ………………………………………………………………………………………………………………… 3
1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق …………………………………………………………………………………………… 4
1-4- اهداف تحقیق …………………………………………………………………………………………………………… 5
1-4-1- هدف کلی ………………………………………………………………………………………………………… 5
1-4-2- اهداف اختصاصی ………………………………………………………………………………………………. 6
1-5- محدوده‌های تحقیق ……………………………………………………………………………………………………. 6
1-5-1- محدوده مکانی ………………………………………………………………………………………………….. 6
1-5-2- محدوده زمانی …………………………………………………………………………………………………… 6
1-5-3- محدوده موضوعی ……………………………………………………………………………………………… 6
1-6- تعریف واژگان کلیدی ………………………………………………………………………………………………… 6
فصل دوم: ادبیات تحقیق
بخش اول 2-1- مروری بر فعالیت نوغانداری ……………………………………………………………………………………… 9
2-1-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………… 9
2-1-2- نوغانداری و تولیدات آن…………………………………………………………………………………….. 9
2-1-3- سابقه نوغانداری ………………………………………………………………………………………………… 10
2-1-4- نوغانداری و تولید ابریشم در ایران ……………………………………………………………………….
بخش دوم 11
2-2- پذیرش فناوری‌ها در کشاورزی …………………………………………………………………………………… 14
2-3- پیش‌نگاشته‌ها ……………………………………………………………………………………………………………. 16
2-4- مبانی نظری تحقیق ……………………………………………………………………………………………………. 26
فصل سوم: روش تحقیق 3-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………. 29
3-2- محدوده جغرافیایی تحقیق …………………………………………………………………………………………..
3- 3- نوع تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………. 29
31
3-4- جامعه آماری تحقیق …………………………………………………………………………………………………… 32
3-5- روش نمونهگیری ………………………………………………………………………………………………………. 32
3-6- برآورد حجم نمونه‌ها …………………………………………………………………………………………………. 32
3-7- روش گردآوری داده‌ها ………………………………………………………………………………………………. 33
3-8- ابزار پژوهش …………………………………………………………………………………………………………….
3- 9- متغیرهای تحقیق ……………………………………………………………………………………………………… 33
34
3-9-1- متغیر مستقل ……………………………………………………………………………………………………. 34
3-9-2- متغیر وابسته …………………………………………………………………………………………………….. 34
3-10- فرضیه‌های تحقیق ……………………………………………………………………………………………………. 34
3-11- روشهای آماری تجزیه و تحلیل داده‌ها ……………………………………………………………………… 34
3-11-1- آمار توصیفی …………………………………………………………………………………………………. 35
3-11-2- آمار استنباطی ………………………………………………………………………………………………… 35
فصل چهارم: یافتههای تحقیق 4-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………. 37
4-2- تجزیه و تحلیل دادهها (آمار توصیفی) ………………………………………………………………………….. 37
4-2-1- منطقه ……………………………………………………………………………………………………………….. 37
4-2-2- جنس……………………………………………………………………………………………………………….. 38
4-2-3- سن ………………………………………………………………………………………………………………….. 38
4-2-4- تعداد افراد تحت تکفل ……………………………………………………………………………………….. 39
4-2-5- سابقه نوغانداری ………………………………………………………………………………………………… 40
4-2- 6- میزان تحصیلات ……………………………………………………………………………………………….. 40
4-2-7- فعالیت‌های غیرنوغانداری …………………………………………………………………………………… 41
4-2-8- درآمد حاصل از فعالیت‌های غیرنوغانداری ……………………………………………………………. 42
4-2-9- درآمد حاصل از نوغانداری …………………………………………………………………………………. 42
4-2-10- تعداد تلمبار …………………………………………………………………………………………………….. 43
4-2-11- نوع مالکیت تلمبار …………………………………………………………………………………………. 44
4-2-12- مساحت تلمبار ………………………………………………………………………………………………. 44
4-2-13- تعداد جعبه تخم نوغان پرورش داده شده (1392) ……………………………………………… 45
4-2-14- نوع تلمبار…………………………………………………………………………………………………….. 45
4- 2-15- مساحت توتستان……………………………………………………………………………………………
4- 2-16- مالکیت توتستان……………………………………………………………………………………………. 46
46
4- 2-17- دسترسی به روش درختکاری در توتستان…………………………………………………………… 47
4-2-18- نحوه آشنایی با نوغانداری………………………………………………………………………………… 47
4-2-19- علت فعالیت نوغانداری…………………………………………………………………………………… 48
4-2-20- برخورداری از خدمات بیمه……………………………………………………………………………… 48
4-2-21- فروش تضمینی پیله تر تولیدی…………………………………………………………………………. 49
4-2-22- مرجع مورد تمایل نوغاندار برای فروش پیله ………………………………………………………. 49
4-2-23- شرایط عرضه به بازار ………………………………………………………………………………………. 49
4-2-24- میزان هماهنگی شیوه‌های پرورش ارائه شده توسط مروجین با تجربه‌های شخصی نوغاندار ………………………………………………………………………………………………………………. 50
4-2-25- میزان درک نوغاندار از روش‌های نوین ارائه شده توسط مروجین ………………………….. 51
4-2-26- استفاده از تسهیلات بانکی ………………………………………………………………………………… 51
4-2- 27- شرکت در کلاس‌های آموزش نوغانداری ………………………………………………………….. 52
4-2-28- مناسب بودن اطلاعات مروجان برای نوغاندار …………………………………………………….. 52
4-2-29- تاثیر مروجان در تصمیم نوغانداران برای پرورش کرم ابریشم ……………………………….. 53
4-2-30- دریافت نهال یارانه‌ای اصلاح شده طی سال‌های 88 تا90 ……………………………………… 53
4-2-31- وضعیت آینده نوغانداری از دیدگاه نوغانداران ……………………………………………………. 54
4-2-32- تخریب توتستان ……………………………………………………………………………………………… 54
4-2-33- میزان آشنایی با نوغانداری ……………………………………………………………………………….. 55
4-2-34- راه‌های کسب اطلاع درباره نوغانداری ……………………………………………………………….. 56
4-2-35- علاقه‌مندی به نوغانداری ………………………………………………………………………………….. 56
4-2-36- درآمدزایی نوغانداری با توجه به کوتاهی زمان پرورش ………………………………………… 57
4-2- 37- میزان فعالیت فیزیکی و نیاز به نیروی کار نسبت به سایر فعالیت‌های کشاورزی ……… 58
4-2-38- میزان هماهنگی شیوه‌های پرورش ارائه شده توسط مروجین با امکانات نوغانداری …. 58
4-2-39- دلایل عدم شرکت در کلاس‌های نوغانداری ……………………………………………………….. 59
4-2-40- تمایل به احداث یا بازسازی تلمبار ……………………………………………………………………. 60
4-2-41- تمایل به شرکت در کلاس‌های آموزش نوغانداری ………………………………………………. 61
4-2-42- تمایل به شرکت در کلاس‌های آموزشی مرتبط با نوغانداری …………………………………. 61
4-2-43- تمایل به دریافت نهال توت اصلاح شده …………………………………………………………….. 62
4-2-44- سابقه نوغانداری کشاورزان غیر نوغاندار ……………………………………………………………. 62
4-2-45- امکانات نوغانداری کشاورزان غیرنوغاندار …………………………………………………………. 62
4-2-46- عوامل موثر بر افزایش تولید پیله و احیای نوغانداری از دیدگاه نوغانداران و غیرنوغانداران ………………………………………………………………………………………………………. 63
4-3- بخش آمار استنباطی ………………………………………………………………………………………………….. 63
4-3-1- همبستگی بین متغیرهای مستقل و متغیر وابسته …………………………………………………….. 64
4-3-3-1- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و منطقه مورد فعالیت ………………………………….. 64
4-3-3-2- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و جنسیت …………………………………………………. 64
4-3-3-3- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و تحصیلات ……………………………………………… 64
4-3-3-4- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و اشتغال غیرنوغانداری ………………………………. 65
4-3-3-5- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و نوع مالکیت تلمبار ………………………………….. 65
4-3-3-6-همبستگی بین پذیرش نوغانداری و درآمدزایی آن با توجه به کوتاهی زمان پرور… 65
4-3-3-7- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و میزان فعالیت فیزیکی و نیاز به نیروی کار …… 66
4-3-3-8- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و شیوه های پرورش ارائه شده توسط مروجین . 66
4-3-3-9- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و دلایل عدم شرکت در کلاس‌های آموزش نوغانداری ………………………………………………………………………………………………………… 66
4-3-3-10- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و تمایل به بازسازی تلمبار ………………………… 67
4-3-3-11- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و تمایل به شرکت در کلاس‌های آموزش نوغانداری ………………………………………………………………………………………………………. 67
4-3-3-12- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و تمایل به شرکت در کلاس‌های آموزشی مرتبط با فعالیتهای نوغانداری …………………………………………………………………………. 67
4-3-3-13- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و تمایل به دریافت نهال توت اصلاح شده ….. 68
4-3-3-14- همبستگی بین پذیرش نوغانداری و راه‌های کسب اطلاع از نوغانداری …………… 68
فصل پنجم: بحث و پیشنهادات 5-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………. 75
5-2- محدودیت تحقیق ……………………………………………………………………………………………………… 75
5-3- نتیجه‌گیری و بحث ……………………………………………………………………………………………………. 75
5-4- پیشنهادات ………………………………………………………………………………………………………………… 79
منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………….
پرسشنامه‌ها …………………………………………………………………………………………………………………………
چکیده انگلیسی ………………………………………………………………………………………………………………….. 81
88
95
جدول 2-1- مبانی نظری تحقیق ………………………………………………………………………………………………….. 27
جدول 4-1- توزیع فراوانی پاسخ دهندگان از نظر منطقه …………………………………………………………………. 37
جدول 4– 2- توزیع فراوانی جنسیت پاسخ دهندگان………………………………………………………………………. 38
جدول 4- 3- توزیع فراوانی وضعیت سن پاسخ دهندگان ………………………………………………………………… 39
جدول 4- 4- توزیع فراوانی وضعیت افراد تحت تکفل پاسخ دهندگان ……………………………………………… 39
جدول 4- 5- توزیع فراوانی وضعیت سابقه نوغانداری پاسخ دهندگان……………………………………………….. 40
جدول 4- 6- توزیع فراوانی میزان تحصیلات پاسخ دهندگان …………………………………………………………… 41
جدول 4- 7- توزیع فراوانی نمونه ها برحسب فعالیت‌های غیرنوغانداری ………………………………………….. 41
جدول 4- 8- توزیع فراوانی درآمد حاصل از فعالیت‌های غیر نوغانداری …………………………………………… 42
جدول 4- 9- توزیع فراوانی درآمد حاصل از نوغانداری پاسخ دهندگان ……………………………………………. 43
جدول 4- 10- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب تعداد تلمبار تحت مالکیت ………………………………………… 44
جدول 4- 11- نوع مالکیت تلمبار ………………………………………………………………………………………………… 44
جدول 4- 12- توزیع فراوانی نمونه‌ها بر حسب مساحت تلمبار ………………………………………………………. 44
جدول 4- 13- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب تعداد جعبه تخم نوغان پرورش داده شده در سال 1392… 45
جدول 4- 14- توزیع فراوانی برحسب نوع تلمبار ………………………………………………………………………….. 46
جدول4- 15- مساحت توتستان به (متر مربع) ……………………………………………………………………………….. 46
جدول4- 16- مالکیت توتستان ……………………………………………………………………………………………………. 46
جدول 4- 17- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب روش درختکاری توت …………………………………………….. 47
جدول 4- 18- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب نحوه آشنایی با نوغانداری ………………………………………… 47
جدول 4- 19- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب علت فعالیت نوغانداری ……………………………………………. 48
جدول 4- 20- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب برخورداری از خدمات بیمه در سال 1391 …………………. 48
جدول 4- 21- توزیع فراوانی برحسب فروش تضمینی پیله تر تولیدی ……………………………………………… 49
جدول 4- 22- تمایل فرد برای فروش پیله ……………………………………………………………………………………. 49
جدول 4- 23- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب دیدگاه شرایط عرضه محصول به بازار ……………………….. 50
جدول 4- 24- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب میزان هماهنگی شیوه های ترویجی با تجربه‌های شخصی 50
جدول 4- 25- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب میزان درک نوغاندار از روشهای نوین ارائه شده ………….. 51
جدول 4- 26- توزیع فراوانی نمونه ها برحسب استفاده از تسهیلات بانکی طی سال‌های 88 تا 91 ………. 51
جدول 4- 27- توزیع فراوانی نمونه ها برحسب شرکت در کلاسهای آموزش ……………………………………. 52
جدول 4- 28- مناسب بودن اطلاعات مروجان برای نوغاندار ………………………………………………………….. 52
جدول 4- 29- تاثیر مروجان در تصمیم نوغاندارا ن برای پرورش کرم ابریشم ……………………………………. 53
جدول 4- 30- دریافت نهال یارانه‌ای اصلاح شده طی سال‌های 88 تا90 …………………………………………… 53
جدول 4- 31- وضعیت آینده نوغانداری از دیدگاه نوغانداران ………………………………………………………… 54
جدول 4- 32- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب وضعیت تخریب توتستان …………………………………………. 55
جدول 4- 33- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب میزان آشنایی با نوغانداری ………………………………………… 55
جدول 4- 34- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب راه‌های کسب اطلاع در مورد نوغانداری …………………….. 56
جدول 4- 35- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب میزان علاقه‌مندی به نوغانداری ………………………………….. 57
جدول 4- 36- توزیع فراوانی نمونه‌ها بر حسب درآمدزایی نوغانداری ……………………………………………… 57
جدول 4- 37- میزان فعالیت فیزیکی و نیاز به نیروی کار نوغانداری نسبت به سایر فعالیت‌های کشاورزی 58
جدول 4- 38- توزیع فراوانی نمونه ها برحسب میزان هماهنگی شیوه‌های پرورش ارائه شده ………………. 59
جدول 4- 39- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب دلایل عدم شرکت در کلاس‌های نوغانداری ……………….. 60
جدول 4- 40- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب تمایل به احداث یا بازسازی تلمبار …………………………….. 60
جدول 4- 41- توزیع فراوانی نمونه‌ها برحسب تمایل به شرکت در کلاس‌های آموزشی ……………………… 61
جدول 4- 42- تمایل به شرکت در کلاس‌های آموزشی مرتبط با نوغانداری ………………………………………. 61
جدول 4- 43- تمایل به دریافت نهال توت اصلاح شده ………………………………………………………………….. 62
جدول 4- 44- توزیع فراوانی کشاورزان غیر نوغاندار برحسب دارا بودن سابقه نوغانداری ………………….. 62
جدول 4- 45- توزیع فراوانی کشاورزان غیرنوغاندار برحسب دارا بودن امکانات نوغانداری ……………….. 63
جدول4- 46- بررسی عوامل موثر بر افزایش تولید پیله و احیای نوغانداری ………………………………………. 63
جدول 4- 47- آماره X2…………………………………………………………………………………………………………… 69
جدول 4- 48- آزمون t مقایسه دو گروه مستقل …………………………………………………………………………….. 69
جدول 4- 49- آماره یومن ویتنی …………………………………………………………………………………………………. 71
جدول 4- 50- آماره دو جملهای ………………………………………………………………………………………………….. 73
6 نمودار 2- 1- تعداد جعبه تخم نوغان توزیع شده در کل کشور و استان گیلان ……………………………………
6 نمودار 2- 2- تعداد جعبه تخم نوغان توزیع شده در کل کشور ……………………………………………………….
30 شکل 1-1- شهرستان لنگرود (به تفکیک بخش و دهستان) ………………………………………………………………
31 شکل 1-2- شهرستان شفت (به تفکیک بخش و دهستان) ………………………………………………………………..
88 ضمیمه 1- پرسشنامه‌ها………………………………………………………………………………………………………………..
فصل اوّل
کلیات تحقیق

1- مقدمه
تولید بیشتر، توزیع عادلانه ثروت، به دست آوردن سطح معیشت بالاتر و تأمین زندگی آسوده‌تر، هدف عمومی جوامع کنونی است که هریک به اشکال گوناگون در پی تحقق آن هستند (کشاورز،1389). عموماّ در کشورهای درحال توسعه، ساختار و اساس توسعه فعالیت‌های اقتصادی بر پایه کشاورزی است. بنابراین کشورهایی که اساس آنها بر کشاورزی استوار است مزیت نسبی بیشتری در تولید دارند (کیانی راد،1389).
نوغانداری و تولید فراورده‌های ابریشمی ازجمله فعالیت‌هایی است که می‌تواند در کنار سایر فعالیت‌های کشاورزی در یک دوره کوتاه‌مدت درآمدی را عاید خانوارهای روستایی نماید. وجود شرایط اقلیمی و امکانات مساعد توسعه نوغانداری و صنایع ابریشم در ایران و اشتغال‌زایی این فعالیت در بهره‌گیری از بیکاری‌های پنهان و نیروهای متمرکز در روستا از یک سو و گسترش صحیح آن متناسب با شرایط اقلیمی مناطق مختلف از سوی دیگر، می‌تواند درجهت رفع پاره‌ای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی کشاورزان مؤثر باشد (راهی، 1390).
سیرتاریخ نوغانداری در ایران با سابقه دیرینه‌اش نشان می‌دهد که این حرفه طی دوره‌های مختلف و در مواجهه با موانع و مشکلات گوناگون هیچگاه ازبین نرفته و فراموش نگردیده بلکه همچنان افتان وخیزان مسیر خود را طی نموده‌است.
تاریخ کهن ابریشم جهان گواهی موثر بر حضور ایرانیان در تولید و تجارت این محصول و تولید بافته‌های ابریشمی نفیس از زمان‌های دور تا به امروز می‌باشد. از ویژگی‌های بارز این صنعت به‌علاوه صنعت فرش اشتغال‌زایی آن است. در صنعت ابریشم از مرحله نوغانداری تا تبدیل نهایی، مشاغل زیادی وجود دارد که بعضاً مشاغل دائمی هستند.
در این راستا رویکرد منطقی و برنامه ریزی شده به فعالیت‌های جانبی کشاورزی و صنایع تبدیلی و صنایع دستی با افزایش سطح اشتغال و ایجاد درآمد نیز می‌تواند ضمن حفظ بافت روستایی به توسعه و احیاء آن کمک شایانی کرده، روستانشینی را اقتصادی‌تر نماید. نوغانداری و مشاغل مرتبط با آن مانند قالی‌بافی و تولید فراورده‌های ابریشمی از جمله این فعالیت‌ها می‌باشد که قادر است ضمن ایجاد انگیزه اقتصادی و به‌کارگیری بخشی از نیروی کار روستا، درآمد نسبتاّ مناسبی را عاید خانوار روستایی نماید. به همین سبب بررسی علل گرایش کشاورزان و نیز عدم اقبال گروهی دیگر از آنان نسبت به این صنعت حائز اهمیت است.
2- بیان مسئله
استان گیلان با تولید حدود 55 تا 60 درصد پیله تر و برخورداری از بیشترین بهره‌بردار فعالیت نوغانداری در کشور بعنوان قطب فعالیت نوغانداری در ایران محسوب می‌شود. در سال‌های اخیر تولید پیله و ابریشم در ایران با کاهش بیش از پنجاه درصد مواجه شده ‌است (شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران، 1387). در طی همین مدت دستمزد کارگری در ایران خصوصا در گیلان به شدت افزایش یافته و با توجه به کارگرطلب بودن نوغانداری، قیمت پیله تولیدشده نتوانسته پاسخگوی زحمات کشاورز باشد. عدم صرفه اقتصادی تولید پیله در شرایطی رخ داد که قیمت زمین نیز افزایش بی‌سابقه‌ای پیداکرد و این موضوع انگیزه کافی برای تغییر کاربری توتستان‌ها را فراهم نمود. به‌علاوه محصولات رقیب کشاورزی نیز از وضعیت نسبی بهتری برخوردار شدند و مجموعاّ انگیزه برای تولید پیله کاهش‌ یافت. علیرغم کاهش تولید پیله و کاهش عرضه نخ ابریشمی داخلی در سال‌های اخیر، قیمت نخ ابریشمی افزایش پیدا نکرد. این موضوع به دلیل کاهش قیمت نخ ابریشم در بازارهای جهانی و به علاوه تولید ابریشم ارزان قیمت در کشورهای همسایه ایران نظیر افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان بود. ایران با توجه به کیفیت تخم نوغان خود که از قدرت رقابت بالایی برخوردار است در سال‌های 1380 و 1381 از صادرکنندگان تخم نوغان به کشورهای آسیای میانه بود که متأسفانه این بازارها در سال‌های اخیر از دست رفت.
افزایش روزافزون مصرف فراورده‌های ابریشمی به سبب ارتقاء سطح زندگی مردم به ویژه در کشورهای توسعه‌یافته و محبوبیت این محصولات نزد دوستداران محیط زیست در جهان به سبب اهمیت خواص فیزیکی و شیمیایی ابریشم برای سلامت و بهداشت از یک سو و توقف یا کاهش فعالیت نوغانداری در کشورهای توسعه‌یافته به سبب محدودیت زمین و افزایش دستمزد نیروی کار، فرصت مناسبی برای کشورهای درحال توسعه فراهم‌آورده ‌است تا با به‌کارگیری روش‌های نوین، تولید ابریشم را در کشورهای خود افزایش دهند.
با ظهور پدیده صنعتی شدن در برخی کشورها نظیر ژاپن و کره جنوبی از رونق این فعالیت کاسته شده، این کشورها دارای مزیت نسبی در بخش صنعت ابریشم گردیدند. از طرف دیگر کشورهایی مانند هندوستان و چین همچنان ‌که در مسیر صنعتی شدن گام برمی‌دارند اما طلایه داران تولید ابریشم درجهان هستند (راهی، 1390).
در سال های اخیر فعالیت نوغانداری در ایران با رکود شدیدی مواجه شده ‌است. این امر نه به دلیل عدم قابلیت‌های این سرزمین پهناور است بلکه بروز برخی از موانع و مشکلات، امروزه نوغانداری و تولید ابریشم در ایران را همانند برخی دیگر از زیربخش‌های کشاورزی به چالش کشیده‌است (صیداوی و همکاران، 1385).
به‌طور کلی چالش‌های پیش روی صنعت نوغانداری را می‌توان بدین شرح خلاصه نمود: عدم رغبت کشاورزان به دلایلی همچون بالا بودن نرخ نهاده‌های کشاورزی، نوسانات قیمت پیله و ابریشم، ناپایداری بازار، پایین بودن قیمت پیله، کاهش صادرات فرش، عدم صرفه اقتصادی برای تولیدکننده پیله‌تر و ابریشم، بالا بودن قیمت تمام شده نسبت به سایر کشورها، عدم ایجاد زیرساخت‌های تشکیلاتی مناسب، عملکرد پایین‌تر نسبت به هیبریدهای پرتولید در برخی کشورها به دلیل عدم رعایت شرایط استاندارد پرورش، سنتی بودن سیستم‌های تولید و خصوصیات ژنتیکی هیبریدهای ایرانی، عدم وجود صنایع تبدیلی متنوع، واردات رسمی و غیر رسمی پیله و ابریشم به دلیل وجود نخ های ارزان‌تر از قیمت تمام شده داخلی و بالا بودن دستمزد کارگران نسبت به برخی کشورهای دیگر.
با توجه به قلمرو وسیع نوغانداری در کشور و قابلیت توسعه این صنعت، ریشه‌دار بودن آن در فرهنگ و تمدن ایرانی و لزوم حفظ و تداوم آن با استفاده از تکنیک‌های نوین پرورشی، تدوین یک برنامه هدفمند و بلند مدتبرای احیاء این صنعت دیرپا ضروری می‌باشد.در این تحقیق تلاش می‌شود تا عوامل مؤثر بر پذیرش نوغانداری بررسی گردد و دلایل عدم استقبال کشاورزان نیز مورد واکاوی قرارگیرد. موقعیت ویژه استان گیلان در این حرفه – صنعت به عنوان قطب اصلی نوغانداری و دارا بودن بالاترین میزان تولید ابریشم کشور، اهمیت پرداختن به این موضوع را در محدوده این استان دو چندان می‌نماید. پژوهش پیش رو درصدد پاسخ دادن به این پرسش است که مهمترین عوامل اقتصادی، اجتماعی و فنی تأثیرگذار بر پذیرش نوغانداری کدامند؟
3- ضرورت و اهمیت تحقیقپرورش کرم ابریشم از حرفه‌های بسیار قدیمی است که در طول تاریخ ایران با فراز و نشیب فراوان به حیات خود ادامه داده ‌است. ابریشم در بخشی از حیات چند هزارساله این کشور خودنمایی کرده و حتی در برخی از ادوار محور اقتصاد این مرزو بوم بوده ‌است. در بسیاری از کشورها و عمدتاَ در آسیا این حرفه از دیرباز محل کسب درآمد مردم بوده، این فعالیت همچنان ادامه دارد. اگرچه نوغانداری به‌عنوان یک فعالیت جانبی تلقی می‌گردد، اما با توسعه تکنولوژی و صنعتی‌کردن این فعالیت امکان بهره‌برداری بیشتر و بالطبع کسب منافع از آن در شرایط اقلیمی معمولی به عنوان یک شغل جانبی مطرح بوده، مورد استفاده بسیاری از کشورها قرار می‌گیرد. در شرایط مطلوب‌تر اقلیمی نیز به دلیل سرعت رشد درخت توت و امکان پرورش کرم ابریشم دو تا سه بار (در مناطق معتدله) و چهار تا پنج بار (در مناطق نیمه‌گرمسیری و گرمسیری) در سال می‌تواند به عنوان یک شغل جانبی خانوار روستایی محسوب‌گردد. بنابراین گسترش صحیح آن متناسب با شرایط اقلیمی مختلف می‌تواند به عنوان برنامه‌ای مناسب در جهت رفع پاره‌ای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی نقش ارزنده‌ای را ایفا نماید (صیداوی وهمکاران، 1385).به‌دلیل اینکه نوغانداری یک فعالیت جانبی برایکشاورزان محسوب می‌گردد، تاکنون کمتر مورد توجه و حمایت بوده ‌است.از سوی دیگر 95 درصد تولیدات نخ ابریشم صرف تولید فرش ابریشمی می‌شود که بازار آن صادراتی است و مصرف داخلی آن بسیار محدود است، لذا فعالیت‌های نوغانداری بسیار وابسته به تحولات بین‌المللی صادرات فرش است. حجم قابل توجهی ازابریشم مورد نیاز کشور از طریق واردات تأمین می‌شود، این در حالی است که با حمایت از نوغانداران داخلی و ایجاد انگیزه در کشاورزانی که به طور بالقوه از امکانات پرورش کرم ابریشم برخوردارند امکان افزایش تولید ابریشم داخلی و ایجاد فرصت اشتغال برای کشاورزان شمال کشور فراهم می‌شود. ابریشم به دلیل بالابودن ارزش افزوده، از ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد فرصت‌های شغلی برخوردار است. به کار انداختن چرخ‌های تولید ابریشم در شمال کشور ضمن افزایش نقدینگی در بازارهای داخلی، قدرت صادراتی ایران در حوزه صادرات غیرنفتی را نیز افزایش می‌دهد.
عمده پژوهش‌های علمی و تحقیقاتی در حوزه صنعت نوغانداری و ابریشم در دنیا به استثناء مواردی که به کلی‌گویی درخصوص سیاست‌های اتخاذ شده توسط دولت‌های کشورهای نوغان‌خیز پرداخته ‌است یا پژوهش‌هایی که صرفاَ به روش‌های اصلاح نژادی کرم ابریشم، درختان توت و غیره معطوف بوده ‌است، توجه کمتری به بررسی تأثیرگذاری این سیاست‌ها و راه‌های توسعه آن داشته‌ است. در ایران نیز مطالعات صورت گرفته درخصوص صنعت نوغانداری و ابریشم بیشتر در راستای بررسی‌های مربوط به توسعه این صنعت در قالب مطالعات طرح توسعه نوغانداری و صنایع ابریشم ایران و نیز موضوعات مرتبط با اصلاح نژاد کرم ابریشم و درخت توت و آفات و بیماری‌های آنها معطوف بوده و در مجموع کمتر به بررسی علمی علل کمرنگ شدن استقبال کشاورزان از این حرفه دیرینه و عوامل مؤثر در پذیرش آنان پرداخته شده‌است. لذا انجام طرح‌های پژوهشی در این خصوص ضروری به نظر می‌رسد.
4- اهداف تحقیق
1-4- 1- هدف کلی:
هدف کلی این تحقیق شناسایی عوامل مؤثر بر پذیرش نوغانداری در میان کشاورزان استان گیلان است. برای این منظور اهداف اختصاصی زیر مدنظر می‌باشند:
1-4-2- اهداف اختصاصی:
بررسی ویژگی‌های فردی کشاورزان شهرستان‌های لنگرود و شفت به عنوان دو قطب نوغانداری شرق و غرب استان گیلان .
بررسی ویژگی‌های فنی مؤثر بر پذیرش نوغانداری
بررسی ویژگی‌های اقتصادی تأثیرگذار بر پذیرش نوغانداری
بررسی ویژگی‌های اجتماعی مؤثر بر پذیرش نوغانداری
5- محدوده‌های تحقیق
5- 1- محدوده مکانی:
این تحقیق در محدوده جغرافیایی استان گیلان و مشخصاّ در روستاهای شهرستان‌های لنگرود و شفت انجام شده‌است.
5- 2- محدوده زمانی:
زمان اجرای این تحقیق از اول فروردین 1392 تا پایان شهریور 1392 بوده است.
5- 3- محدوده موضوعی:
این تحقیق از نظر موضوعی و زمینه تخصصی محدود به بررسی عوامل مؤثر بر پذیرش و نوغانداری می‌باشد، به همین دلیل در اجرای آن تلاش گردیده است تا همه جوانب مربوط به پذیرش نوغانداری مد نظر قرار گیرد.
6- تعریف واژگان کلیدی:
6- 1- پذیرش: براساس تعریف اسکاد و همکاران (2000)، پذیرش عبارت است از نوعی رفتار به شکل کنش و واکنش نسبت به یک هدف خاص و میزان پذیرش نگرشی است تأییدی به سوی یک هدف خاص.
6- 2- نوغانداری: فرایند تولید ابریشم از طریق پرورش و نگهداری لاروهای اهلی این حشره، پرورش کرم ابریشم یا نوغانداری نامیده می‌شود (مرکز تحقیقات ابریشم، 1385).

فصل دوم
ادبیات تحقیق

بخش اول
2- 1- مروری بر فعالیت نوغانداری
2- 1- 1- مقدمه
نوغانداری یا پرورش کرم ابریشم یکی از زیربخش‌های کشاورزی است که ضمن ارتباط با سایر زیربخش‌های آن به تولید پیله ابریشمی به عنوان یک محصول با ارزش جهانی مبادرت می‌ورزد. با وجود آن‌که نوغانداری فعالیتی است جانبی که در کنار فعالیت‌های اصلی کشاورزان هر منطقه در ایجاد اشتغال و کسب درآمد بیشتر مؤثر است (صیداوی و همکاران،1385)، اما در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری که برگ درختان توت در طول سال قابل استفاده بوده و به استثناء فصول خیلی مرطوب و پرباران، تقریباً به مدت ده ماه از سال امکان پرورش کرم ابریشم وجود دارد، می‌تواند به یک شغل دائمی تأمین کننده درآمد خانوار روستایی نیز مبدل گردد (Balu, 2005).
نوغانداری یک حرفه کاربر می‌باشد که علاوه بر امکان استفاده از نیروی فعال، فرصت به‌کارگیری بخش کمتر فعال جامعه مانند زنان، کودکان و سالخوردگانی که توان انجام برخی از کارهای کشاورزی را ندارند، فراهم می‌سازد. ضمن آن‌که فعالیت نوغانداری و صنایع واسطه‌ای بین تولید پیله و تهیه محصولات نهایی، سطوح وسیعی از اشتغالات روستایی و شهری را ایجاد کرده، فرصت‌های شغلی قابل ملاحظه‌ای را به وجود می‌آورد (راهی،1390). سرمایه‌گذاری در این فعالیت درمقایسه با پاره‌ای از فعالیت‌های تولیدی، کمتر و بازگشت سرمایه در آن سریع‌تر می‌باشد (صندوق مطالعاتی توسعه نوغانداری و صنایع ابریشم ایران،1369).
2- 1- 2- نوغانداری و تولیدات آن
کرم ابریشم توت با نام علمیBombyx mori.L، حشره‌ای است با دگردیسی کامل که زندگی آن از تخم شروع و به تخم ختم می‌گردد. این حشره دارای چهار مرحله زندگی تخم، لارو، شفیره و پروانه است که تنها در مرحله دوم یا لاروی از برگ توت تغذیه کرده، در پایان این مرحله که عموماً 25 تا 30 روز به طول می‌انجامد، با تنیدن تار تولید پیله ابریشمی می‌نماید (حسینی مقدم، 1384). عموماً غالب تخم‌نوغان‌هایی که امروزه در دنیا مصرف می‌شوند منشاء چینی و ژاپنی داشته، حاصل هیبریداسیون یا آمیخته‌گری از این دو نژاد می‌باشند (اقبالی، 1382).
تولید اصلی فرایند نوغانداری پیله ابریشمی است که از آن الیاف ابریشمی به دست می‌آید. از میان تمامی تارهای منسوجات، ابریشم به دلیل ویژگی‌های خاص خود ازجمله سبکی، نرمی، مقاومت در نوسانات گرمایی، رنگ‌پذیری، جاذب‌الرطوبه بودن، عایق‌پذیری الکتریکی و به‌طور کلی لطافت، ظرافت و دوام، از جایگاه ویژه و ممتازی برخوردار است و به همین سبب در دنیای منسوجات به آن لقب ملکه منسوجات را داده‌اند (وزارت کشاورزی، 1373). ابریشم به عنوان ماده اولیه در تولید محصولاتی مانند فرش، پارچه، تزیینات داخلی ساختمان و غیره استفاده می‌شود. علاوه برآن در صنایع نظامی، دارویی، بهداشتی و آرایشی و تهیه بسیاری از خوراکی‌ها مصرف می‌گردد. علاوه بر محصولات اصلی، استفاده از فراورده‌های فرعی نوغانداری نیز در بخش کشاورزی کاربردهای بسیاری دارند (مرکز تحقیقات ابریشم کشور، 1385).
2- 1- 3- سابقه نوغانداری
اگرچه از آغاز پرورش کرم ابریشم اطلاع دقیقی دردست نیست و درمورد پیدایش ابریشم روایت‌های گوناگونی وجود دارد، اما اسناد و مدارک قدیمی منابع ابریشم را به بیش از 2600 سال پیش از میلاد مسیح در چین باستان متعلق می‌داند (بیژن نیا و صیداوی، 1383). تردیدی نیست که جاده ابریشم با طول بیش از ده هزار کیلومتر در معرفی، رواج و توسعه نوغانداری و نیز تولید و تجارت ابریشم و محصولات ابریشمی از کشور چین تا بازارهای اروپایی نقش بسیار ارزنده‌ای ایفا نموده ‌است. تمدن قدیمی ایران که درمسیر جاده ابریشم آن زمان قرارداشته و شهرهای عمده آن را به هم متصل می‌کرده همواره در صنعت ابریشم جهان اثرات تعیین‌کننده‌ای به ‌جا گذاشته و سوابق تجاری و فرهنگی دو کشور بزرگ چین و ایران از طریق این جاده مبادله گردیده ‌است (صندوق مطالعاتی توسعه نوغانداری و صنایع ابریشم ایران، 1369).
امروزه قریب به 50 کشور جهان در تولید ابریشم مشارکت دارند. براساس آمارهای بین‌المللی سهم ابریشم در کل تولیدات جهانی الیاف نساجی تنها درحدود 19/0 درصد است. عمده تولید ابریشم در مناطق معتدله و نیمه گرمسیری آسیا صورت می‌گیرد. بر اساس گزارش سازمان خواروبارجهانی (FAO) با تولید حدود 92 درصد ابریشم جهان توسط کشورهای آسیایی، می‌توان ابریشم را یک محصول آسیایی دانست که قسمت عمده آن یعنی 85 درصد تولید جهان یا 94 درصد تولید آسیا توسط سه کشور چین، هند و ژاپن تولید می‌گردد. این وضعیت نشان دهنده موقعیت مناسب آسیا برای توسعه نوغانداری و بزرگ‌ترین منطقه مستعد برای تولید پیله و ابریشم در مقایسه با سایر نقاط نوغان‌خیز دنیاست (راهی، 1390). نزدیک به 22 میلیون نفرروز در سال در فرایندهای مختلف صنعت ابریشم شامل پرورش کرم ابریشم، تولید پیله تر، خشکاندن پیله تر، نخ‌کشی، صمغ‌گیری نخ، تابندگی نخ، رنگرزی نخ و بافت فرش فعالیت می‌کنند (دیلمی، 1383). از این میزان تنها حدود 10 میلیون نفر کشاورز به پرورش کرم ابریشم اقدام می‌کنند (صیداوی و بیژن نیا، 1383). در حال حاضر چین بزرگ‌ترین تولیدکننده ابریشم جهان و هندوستان دومین تولیدکننده ابریشم جهان می‌باشند (FAO, 2009).
2- 1- 4- نوغانداری و تولید ابریشم در ایران
پیشینه پرورش کرم ابریشم در ایران به گذشته دور می‌رسد. عده‌ای از مورخین بر این باور هستند که موطن اصلی پرورش کرم ابریشم ایران بوده‌است (ناظر عدل، 1368) و برخی دیگر از آنان این کشور را از جمله مناطقی می‌دانند که هم‌زمان با چین به پرورش کرم ابریشم، تولید و تجارت ابریشم مبادرت می‌ورزیده است (صندوق مطالعاتی توسعه نوغانداری و صنایع ابریشم ایران، 1369). برخی دیگر نیز ورود کرم ابریشم به ایران را هم‌زمان با ورود درخت توت و به زمان هخامنشیان مربوط می‌دانند (جوانشیر،1374). آنچه مسلم است این فعالیت در ایران از سابقه و قدمت نسبتاً طولانی برخوردار است. سوابق علمی و فنی این فعالیت به‌خصوص اقداماتی که به‌منظور بهبود کمّی و کیفی آن صورت پذیرفته ‌است، با دستیابی به نژادهای اختصاصی کرم ابریشم ایران نظیر نژادهای هراتی، خراسانی، بغدادی و سایر نژادهای محلی، همگام با سوابق تولیدی آن از قدمت تاریخی برخوردار بوده، مبین توجه خاص ایرانیان به این حرفه می‌باشد (صندوق مطالعاتی توسعه نوغانداری و صنایع ابریشم ایران، 1369).
به‌طور کلی پرورش کرم ابریشم در ایران در دو دوره متفاوت با فاصله زمانی طولانی رونق به‌سزایی داشته ‌است. اولین دوره در سال‌های 400 تا450 بعد ازمیلاد بوده ‌است که در آن زمان ایران یکی از مراکز مهم پخش تخم‌نوغان به شمار می‌آمد. دومین دوره نیز در زمان سلطنت شاه عباس بوده ‌است که ایران یکی از تهیه‌کنندگان و صادرکنندگان عمده ابریشم خام و پارچه‌های ابریشمی محسوب می‌گشت (ناظر عدل، 1368)، به گونه‌ای که در نیمه قرن هفدهم میلادی تولید ابریشم در ایران به اوج شکوفایی خود رسید و سالانه حدود 1900 تن ابریشم تولید گردید که تا اوایل قرن هجدهم به 3000 تن و کمی بیشتر بالغ شد (جوانشیر،1374).
پس از عصر صفویان فعالیت نوغانداری متأثر از شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه به فعالیت خود ادامه داد. تا اینکه در سال 1314 اداره نوغان زیر نظر وزارت کشور در استان گیلان تشکیل شد و تهیه و توزیع تخم نوغان و خرید پیله را برعهده گرفت. این اداره تا سال 1352 با اسامی مختلفی به کار خود ادامه داد و از سال مذکور تحت عنوان شرکت پیله‌ور به سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران وابسته گردید. در همین سال شرکت ابریشم گیلان وابسته به بانک کشاورزی و صنعت و معدن و مجتمع صنعتی تولید ابریشم وابسته به وزارت کشاورزی وقت، به منظور توسعه نوغانداری در منطقه گیلان تشکیل شد. با پیروزی انقلاب اسلامی اهمیت رفاه و بهبود وضع زندگی کشاورزان بیشتر مورد توجه قرار گرفت و یکی از موارد موفق در زمینه ایجاد رفاه نسبی و بهبود وضع زندگی کشاورزان، نوغانداری و فعالیت های جانبی آن تشخیص داده شد. لذا به منظور احیا و بازسازی نوغانداری و صنایع ابریشم کشور اقدامات مختلفی مورد توجه قرارگرفت که نهایتاً در سال 1359 شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران پیرو مصوبه شورای انقلاب با ادغام بخش‌هایی از شرکت‌های پیله‌ور، ابریشم گیلان و مجتمع صنعتی تولید ابریشم تشکیل شد (راهی، 1390).
میزان مصرف تخم نوغان تا پیش از انقلاب اسلامی ایران حدود 100 هزار جعبه بود که عمدتاً از کشورهایی مانند ژاپن، چین و کره جنوبی وارد می‌شد. آغاز به کار شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران، دست‌اندرکاران نوغانداری کشور را برآن داشت تا تخم نوغان مورد نیاز را در داخل کشور تولید نمایند. برای اولین بار در سال 1364 تعداد 1400 جعبه تخم نوغان تولید گردید که با حمایت دولت در قالب طرح‌های توسعه نوغانداری و تحقیقات ابریشم و اختصاص اعتبارات لازم، اقدامات وسیعی در این خصوص صورت پذیرفت که در نهایت کشور در زمینه تولید تخم نوغان به خودکفایی رسید (مرکز تحقیقات کرم ابریشم کشور، 1385). از مهم ترین اهداف تعیین شده توسط صندوق مطالعاتی توسعه نوغانداری و صنایع ابریشم می‌توان به حداکثر استفاده از ظرفیت‌های طبیعی و بالقوه آب و خاک و منابع طبیعی و نیروی انسانی مناطق مورد مطالعه در جهت افزایش تولیدات نوغانداری و ارتقاء سطح زندگی جامعه ساکن در این مناطق و بهبود اوضاع اقتصادی، افزایش تولیدات نخ ابریشم کشور، ایجاد امکانات جدید برای تبدیل آن به فراورده‌های ابریشمی مانند پارچه و غیره جهت مصارف داخلی و صادرات مازاد تولید به کشورهای مصرف‌کننده اشاره کرد (مرکز تحقیقات کرم ابریشم کشور، 1385).
امروزه فرایند تولید ابریشم در کشور به دو بخش عمده تقسیم بندی شده است، “بخش کشاورزی” زیر نظر شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران (از شرکت های تابعه وزارت جهاد کشاورزی) و “بخش صنعتی” که عمدتاً توسط بخش خصوصی انجام می‌گردد و شامل چند کاخانه تولید نخ ابریشم (با هدایت وزارت صنایع و معادن) و متجاوز از 1300چرخ دستی ابریشم‌کشی ( با هدایت سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی) بوده که امر تبدیل پیله به نخ را به عهده دارند. درحال حاضر بیش از 95 درصد از ابریشم تولیدی کشور در بافت فرش به کار برده می‌شود (شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران). سال‌های پایانی دهه 1370 و ابتدایی دهه1380 را با تولید و عرضه حدود 200 هزار جعبه تخم نوغان در کشور می‌توان سال‌های شکوفایی این صنعت در ایران دانست، در حال حاضر عرضه تخم نوغان به کمتر از 30 هزار جعبه تنزل یافته است (شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران، 1391). علیرغم دستیابی به توان علمی و فنی تولید تخم نوغان و به تبع آن افزایش ظرفیت تولید پیله و ابریشم خام در کشور، متأسفانه امروزه شاهد روند کاهش تقاضا در بخش نوغانداری هستیم.
در سالهای اخیرنوغانداری دچار تحولات بسیاری گردیده که نشان از عدم رغبت کشاورزان به پرداختن به این حرفه داشته است. نمودار 2-1 سیر این تغییر را از سال 1386 تا سال 1392 نشان می‌دهد.

نمودار 2-1- تعداد جعبه تخم نوغان توزیع شده در کل کشور و استان گیلان
نمودار 2-2 تعداد جعبه تخم نوغان توزیع شده در کل کشور طی سال‌های 1368 تا 1392 و روند تغییرات آن را نشان می‌دهد. بدون تردید سیر تغییرات در استان گیلان نیز تابعی از این روند بوده است.

نمودار 2- 2-تعداد جعبه تخم نوغان توزیع شده در کل کشور
بدون تردید اتخاذ سیاست‌های حمایتی دولتی در اشکال گوناگون و به‌کارگیری راه‌کارهای مناسب با این سیاست‌ها می‌تواند ضمن حفظ شرایط فعلی، به احیاء و توسعه این فعالیت قدیمی کمک شایانی بنماید. صیداوی (1379) در تحلیل وضعیت نوغانداری کشور نشان داد که توسعه این صنعت مستلزم ایجاد زیرساخت‌هایی با حمایت بخش دولتی به ویژه ایجاد و تقویت تشکل‌های تعاونی نوغانداری در مناطق مستعد این صنعت است. پورحسین و همکاران (2003) نیز در بررسی وضعیت پرورش کرم ابریشم در مناطق مختلف ایران نشان دادند که نوغانداران با مسایل و مشکلات عمده‌ای روبرو بوده، در بسیاری از موارد فاقد اطلاعات و دانش پایه جهت استفاده از همه ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های این بخش می‌باشند که لازم است بخش دولتی با اتخاذ سیاست‌های حمایتی به ویژه توسعه دانش فنی به رفع این چالش‌ها مبادرت ورزد.
بخش دوم
2- 2- پذیرش فناوری‌ها در کشاورزی
در اوایل دهه 1970 نظریه و دیدگاه غالب در پذیرش نوآوری‌ها، دیدگاه نشر بود که به طور عمده از نظریه‌های راجرز سرچشمه گرفته بود. بر پایه این نظریه، کشاورزان پیشرو ایده‌های نوین را می‌پذیرند و با گذشت زمان این ایده‌ها از کشاورزان پیشرو به کشاورزان دیگر منتقل می‌شود. مدل نشر نوآوری‌ها در دهه 1970 مورد انتقاداتی واقع شد. به طوری که گفته شد پذیرش ایده‌های نو علاوه بر ویژگی‌های کشاورزان، با سایر سازه‌ها از جمله سازه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و موارد دیگر نیز مرتبط است. ازآنجایی که توانایی یک کشاورز در کاربرد یک فناوری در نظام زراعی خود دارای تبعات و پیامدهای اقتصادی است، به همین دلیل اساس ذخایر و منابع مالی کشاورز باید مورد توجه قرار گیرد. با انجام مطالعات بیشتر مشخص گردید که متغیرهای دیگری نیز بر روند پذیرش فناوری‌های کشاورزی تأثیرگذار می‌باشند. یکی از مشکلات علم نوین کشاورزی آن است که متخصصان عمدتاً در سازمان‌هایی کار می‌کنند که ارتباطی با مردم ندارند، به متنوع بودن محیط و شرایط اهمیت نمی‌دهند، تمام دل‌مشغولی آنان تولید و انتقال فناوری است و باورهای آنان نسبت به شرایط و اولویت‌های مردم، اغلب با دیدگاه‌های خود مردم تفاوت دارد. لذا وجود کنش متقابل و ارتباط بین بهره‌برداران و همچنین سازمان‌های دست اندرکار تحقیق و انتقال فناوری، افزون بر ارتقای سطح همکاری میان آنان، میزان تناسب و مربوط بودن فناوری را نیز افزایش می‌دهند (پزشکی راد و همکاران، 1389).
مطالعات مختلف بیانگر آن است که اشاعه نوآوری‌های کشاورزی که مبتنی بر اشتراک مساعی یا همکاری دسته‌جمعی باشد نه تنها اعتماد کامل کشاورزان را جلب می‌کند، بلکه احتمال پذیرش فناوری توصیه‌شده را به مراتب افزایش می‌دهد. واضح است که افزایش تولیدات کشاورزی برای رشد و توسعه اقتصادی هرکشور حیاتی و ضروری است. یکی از راه‌های مهم برای این افزایش تولید، معرفی و به‌کارگیری فناوری‌های پیشرفته کشاورزی وسیستم‌های مدیریتی است.
رفتار پذیرش نوآوری‌ها تحت تأثیر عوامل و متغیرهای گوناگونی قرار دارد. اگرچه خلق و معرفی مستمر یک فناوری جدید به عنوان معیاری برای تمایز نظام کشاورزی مدرن و سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد، لیکن بسیاری از فناوری‌های جدید کشاورزی در عمل با موفقیت اندکی مواجه می‌شوند. یک فناوری جدید کشاورزی ممکن است دارای بازده بالا، هزینه پایین و سایر صفات مطلوب باشد، لیکن تغییر در فرایند تولید مستلزم پذیرش فناوری جدید است. پذیرندگان نوآوری باید بدانند به چه مقدار از آن نیاز دارند و چگونه باید آن را به شیوه درست به‌کارگیرند. اگر دانش کافی در مورد نوآوری کسب نشود، امکان رد یا عدم ادامه استفاده از آن وجود دارد. نتیجه مطالعاتی که اثر آموزش و تحصیلات را بر پذیرش فناوری‌های نوین مورد بررسی قرار می‌داد نشان داد که سطح تحصیلات بر نوگرایی افراد تأثیر معنی‌داری نداشته است و به‌جای آن آموزش‌های ترویجی با کشاورزان کوچک تأثیر معنی‌داری بر پذیرش داشته است (باقری و ملک محمدی، 1384).
از چالش‌های اصلی برای محققین کشاورزی در کشورهای درحال توسعه، فهم و درک چگونگی برخورداری از فناوری‌ها و نیز زمان مناسب استفاده از آن‌ها می‌باشد. به همین دلیل تعامل میان محققین کشاورزی و جامعه‌شناسان برای درک کامل فرایندهای اساسی پذیرش تکنولوژی از سوی کشاورزان ضروری به نظر می‌رسد. طی سال‌های متمادی محققین تلاش کرده‌اند تا پاسخ پرسش‌های مربوط به پذیرش تکنولوژی در میان کشاورزان را دریابند. امروزه پذیرش فناوری‌های کشاورزی به طور گسترده و از چهارجنبه ارزیابی اثرگذاری تحقیقات کشاورزی، برتری جایگاه تحقیق، ارزیابی نفوذ تکنولوژی‌های جدید و تشخیص و کاهش فشارها و موانع موجود در پذیرش فناوری مورد مطالعه قرار می‌گیرد (Doss, 2003).
تحقیقات نشان داده ‌است که علاوه بر متغیرهای اقتصادی، ویژگی‌های فنی و حرفه‌ای نیز کشاورزان نسبت به پذیرش نوآوری‌ها وتوسعه فعالیت‌های کشاورزی تأثیرگذارهستند (Ganpat et al.,1999).
وضعیت اقتصادی کشاورزان به عنوان یک عامل تأثیرگذار در پذیرش فناوری‌های مرتبط با تولید به کار می‌رود. علاوه براین، محققان فراهم نبودن بستر و شرایط اقتصادی لازم را به عنوان عامل مهم بازدارنده در فرایند پذیرش فناوری‌های نوین کشاورزی می‌دانند. ‌محققان نشان دادند که علاوه بر متغیرهای اقتصادی، ویژگی‌های فنی و حرفه‌ای نیز در نگرش کشاورزان نسبت به پذیرش نوآوری‌ها و توسعه کشت تأثیرگذار هستند. از طرف دیگر بررسی عوامل عوامل تأثیرگذار بر نگرش کشاورزان نسبت به توسعه کشت نشان داد که رابطه بین نگرش کشاورزان و میزان دانش فنی و میزان مشارکت آنان در فعالیت‌های آموزشی و ترویجی مثبت و معنی‌دار توصیف شده‌است.
نتایج مطالعه سازه‌های مؤثر بر پذیرش تکنولوژی‌های کشاورزی نشان‌دهنده وجود روابط مثبت میان تحصیلات رسمی و غیررسمی، مشارکت اجتماعی، عملکرد و دسترسی به منابع اطلاعاتی با پذیرش فناوری‌های نوین بوده است. این در حالی است که تعداد اعضای خانوار رابطه منفی با پذیرش نوآوری داشته است(Oladele, 2005).
بر اساس مطالعات صورت گرفته در بنگلادش سن، سطح تحصیلات رسمی، اندازه مزرعه، درآمد و میزان کاربرد و دسترسی به رسانه‌های ارتباط جمعی رابطه مثبت معنی‌داری با پذیرش فناوری‌ها داشته، کشاورزانی که شغل اصلی آنان کشاورزی بوده بیش از کشاورزاندارای مشاغل دیگر، پذیرای فناوری‌های جدید بوده‌اند (Alamgir Hossain et al. 1992).
2- 3- پیش‌نگاشته‌ها
نوغانداری در واقع یک فعالیت فشرده درآمدزا است که مبتنی بر درآمدزایی برپایه کشت و صنعت می‌باشد. سازمان‌های غیر دولتی به عنوان یکی از نهادهای مهم حمایتی صنعت ابریشم نقش مهمی در ایجاد انگیزه در میان روستاییان کم درآمد برای پذیرش فناوری‌های نوین نوغانداری ایفا می‌کنند. مطالعه صورتگرفته درمیان روستاییان یکی از ایالت‌های هند که جمعیت غالب پاسخ دهندگان میانسال و از میزان متوسطی از سطح سواد و معلومات برخوردار بودند، نشان داد که محدودیت‌های پذیرش فناوری از ناکافی بودن دانش، عدم دسترسی به فناوری‌ها و بالا بودن هزینه آن ناشی می‌گردد (Geetha, 2008).
بررسی‌ها نشان می‌دهد که نوغانداران هندی صرفاً فناوری‌های



قیمت: 11200 تومان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *