شناسایی ارقامی از اسفناج که از نظر میزان اسید اگزالیک مطلوب هستند – Copy

فصل اول: مقدمه و اهداف
1-1 ضرورت و اهمیت موضوع
سبزی‏ها از نظر دارا بودن انواع ویتامین‏ها، مواد معدنی، مواد پروتئینی، ترکیبات قندی و به لحاظ داشتن مقدار قابل توجهی سلولز که باعث سهولت هضم غذا می‏شود، نقش بسیار مهمی در تغذیه انسان ایفا می‏کنند. بسیاری از مواد مورد احتیاج بدن که وجود آنها حتی به مقدار بسیار کم برای ادامه حیات ضروری است مانند ویتامین‏ها در غذاهای حیوانی یافت نمی‏شود و یا مقدار آنها بسیار کم است، درصورتیکه در سبزی‎ها به حد وفور وجود دارد. تحقیقاتی که توسط کارشناسان علم تغذیه انجام گرفته، بیانگر آن است که وجود سبزی‏ها در غذای روزانه انسان الزامی است، به طوریکه باید 80 درصد حجم کل غذا را محصولاتی مثل میوه و سبزی‏ها و 20 درصد بقیه را مواد پروتئینی و مواد قندی تشکیل دهد. سبزی‏ها به دلیل حجم زیادی که به غذا در دستگاه گوارش می‏دهند، باعث تسریع حرکات دودی روده شده و در نتیجه به دفع مواد زاید از روده کمک می‏کنند (دانشور، 1379).
اگزالیک اسید یک اسید قوی به شدت اکسید شده است که به طور گسترده‏ای در طبیعت، گیاهان و حیوانات و هم‏چنین در میان انواع وسیعی از قارچ‏ها و میکروارگانیسم‏ها وجود دارد (لانگ و همکاران، 1994). در بین گیاهان بیشترین غلظت اگزالات در خانواده‏های پلی‏گناسه، آمارانتاسه و کنوپودیاسه وجود دارد و از بین گونه‏هایی که در این خانواده‏ها وجود دارد اسفناج دارای بیشترین مقدار اگزالات است (سی‏ینر و همکاران، 2006). این اسید در اسفناج به صورت اسید آلی و هم چنین کریستال‏های معدنی که به صورت نمک‏های محلول مانند پتاسیم، سدیم و روی و نمک‏های غیر محلول که در روده نمی‏توانند جذب شوند و به وسیله مدفوع دفع می‏‏شود، وجود دارد. به همین علت جذب کلسیم، آهن و منیزیم علی‏‏‏رغم فراوانی آنها در اسفناج کاهش پیدا می‏کند (مو، 2008). اگزالات موجود در اسفناج با اتصال به آهن موجود در دستگاه گوارش به یک مولکول بیش از حد بزرگ تبدیل می‏شود که به خوبی جذب نمی‏شود و فقط 025/0 درصد آهن جذب می‏گردد (لانگ و همکاران، 1994).
ریزماهوارهها واحدهای نوکلئوتیدی دو، سه، چهار تا د‏ه‏تایی تکرار شوندهای هستند که در طول ژنوم موجودات یوکاریوتی مانند گیاهان به وفور یافت میشوند و به علت جهشهای فراوان از تنوع قابل ملاحظهای در بین افراد یک جمعیت برخوردار میباشند. این واحدهای تکراری توسط دو ردیف منحصربهفرد حفاظت شده در دو طرف واحد تکراری محدود شدهاند (داش و همکاران، 1996؛ داویروالا و همکاران، 2000)، بنابراین براساس این توالیهای حفاظت شده میتوان آغازگرهای اختصاصی طراحی نمود و نشانگرهای انحصاری مبتنی بر واکنش زنجیرهای پلی‏مراز برای هر جایگاه بهدست آورد (نیکولوسی و همکاران، 2000). مطالعات مقایسه‏ای در گونه‏های گیاهی نشان دادهاند که نشانگرهای ریزماهواره از بسیاری دیگر از نشانگرها متنوعتر بوده و ابزاری قدرتمند برای تمایز بین ژنوتیپ‏ها میباشند (پاول و همکاران، 1996 و روسل و همکاران، 1997). نشانگرهایSSR به علت همبارز بودن، چندشکلی بالا، تکرارپذیری بالا و پراکندگی در سراسر ژنوم نشانگرهای قوی هستند (خانام و همکاران، 2012). از این خصوصیات نشانگرهای SSR می‏توان برای شناسایی نواحی با ارزش تجاری در طول ژنوم موجودات زنده استفاده کرد.
با توجه به تنوع موجود در گیاه اسفناج و ضرورت جذب آهن توسط موجودات زنده به خصوص انسان میتوان تنوع موجود در آن را از طریق نشانگرهای ریزماهواره تحقیق حاضر با اهداف زیر طراحی و اجرا شد:
1-2 اهداف
1- شناسایی ارقامی که از نظر میزان اسید اگزالیک مطلوب هستند،
2- بررسی میزان تنوع داخلی و بین ارقام اسفناج مورد مطالعه،
3- شناسایی جایگاه‏ها و آلل‏های ریزماهواره‏ای که با ژن‏های موثر بر تولید اسیداگزالیک و نهایتاً جدب آهن موثر هستند.
فصل دوم: مروری بر پژوهش‏های انجام شده
2-1مشخصات گیاه‏شناسی اسفناج
2-1-1 برگ
اسفناج سبزی برگی یکساله، فصل خنک و علفی متعلق به تیره چغندرسانان (Chenopodiacea) می‏باشد که برگ‏ها و ساقه‏های ظریف آن به صورت تازه و یا فرآوری شده مصرف می‏شود (روباتزکی و یاماگوچی،1997).این گیاه دیپلوئید (12=n2) روز بلند و دو پایه است (بالکایا و همکاران، 2005 و عرشی، 1379). اسفناج پس از سبز شدن، برگ‏های طوقه‏ای تولید می‏کند به این ترتیب که برگ‏ها در یک سطح در اطراف ساقه کوتاهی نزدیک به سطح خاک قرار می‏گیرند. طی رشد بعدی این ساقه طویل شده و از آن شاخه‏های جانبی دیگری از محل اتصال برگ‏های طوقه‏ای به ساقه اصلی منشعب می‏شوند و ممکن است از ساقه اصلی ساقه‏های فرعی درجه 1 و 2 نیز به وجود آیند (پیوست، 1384). ساقه در بعضی از انواع اسفناج به رنگ قرمز رنگ دیده می‏شود که علت آن وجود رنگدانه آنتوسیانین می‏باشد (اسدی، 1385). ارتفاع بوته اسفناج به 30 تا 60 سانتیمتر می‏رسد. برگ‏ها به طور متناوب روی ساقه قرار می‏گیرند و شکل برگ‏ها متفاوت است. برگ‏های یک بوته همه یکسان نبوده ولی شبیه به یکدیگر می‏باشند (کاشی، 1376).
برگ‏ها در ارقام مختلف نیز دارای فرم متفاوتی هستند و به شکل‏های تخم مرغی، گرد و یا نیزه‏ای وجود دارند. کناره برگ‏ها می‏تواند کاملاً صاف و یا دندانه‏دار باشد. پهنک برگ نیز صاف و یا دارای چین و چروک است. ارقامی که دارای برگ‏های چین و چروک‏دار می‏باشند، از نظر نگهداری در انبار مناسب‏تر هستند، زیرا تهویه در آن‏ها بهتر صورت می‏گیرد، ولی در عوض به سختی قابل شستشو می‏باشند (اسدی، 1385). در انواع اسفناج برگ صاف، مقدار ماده خشک بیشتری نسبت به نوع برگ چروکیده گزارش شده است (عرشی، 1379). نوع پیچ‏دار در درجه اول برای استفاده تازه در بازار می‏باشد، نوع برگ صاف و بدون پیچ که برای آزمایشات و پردازش‏ها استفاده می‏شود و نوع اسفناج کوچک که برای طعم در سالاد استفاده می‏شود و به خاطر بافت ظریفش ترجیح داده می‏شود (پجیک و همکاران، 1998). دمبرگ‏ها معمولا از نظر طول، هم اندازه پهنک برگ هستند و اغلب زمانی که برگ‏ها کاملا رشد می‏کنند تو خالی می‏شوند. عادت رشد برگ‏های اسفناج از خوابیده تا کاملا ایستاده متفاوت است (اسدی،1385).
2-1-2ریشه
ریشه اسفناج از تعداد زیادی ریشه‏های فیبری جانبی که از یک ریشه اصلی ضخیم منشأ گرفته‏اند، تشکیل شده است (روباتزکی و یاماگوچی، 1997). ریشه اصلی عمیق است و می‏تواند تا عمق 140 سانتیمتری در خاک نفوذ کند.بدین دلیل می‏توان اینگیاه را در خاک‏های شور به خوبی کشت کرد. ریشه‏های فرعی این گیاه دوکی شکل و حداکثر تا 60 سانتیمتری در خاک پراکنده‏اند (پیوست،1384).
2-1-3گل
اسفناج از نظر جنسیت گیاهی دو پایه است و بوته‏هایی با گل‏های نر و بوته‏هایی با گل‏های ماده به وجود می‏آورد. البته در مواردی هم بوته‏های یک پایه‏ای که دارای گل‏های نر و ماده روی یک پایه هستند، نیز گزارش شده است(خاتک و همکاران، 2004).اگرچه گیاهان کوچک معمولاً نر هستند، ولی تشخیص جنسیت گیاهان اسفناج نرقبل از گلدهی دشوار است. همچنین بوته‏های نر و ماده بر اساس مقدار کربوهیدرات و رنگیزه‏های موجود در بوته‏ها شناسایی می‏شوند. قندها، کلروفیلو مقدار کارتنوئید در گیاهان ماده بیشتر از نر می‏باشد (عرشی، 1379).
در مناطقی که تابستان‏های گرمی دارند به علت گرمای هوا و همچنین به علت طول روز بلند، اسفناج را در پاییز برای برداشت زمستانه و در اسفند ماه برای محصول بهاره و نقاط سردسیر در اوایل بهار کشت می‏کنند (خوشخوی و همکاران،1374). زمان گل دادن اسفناج باتوجه به زمان کاشت در اکثر موارد در اواخر فروردین تا اوایل خرداد است (اسدی، 1385). گلدهی معمولا از قسمت میانی ساقه‏های بزرگ شروع شده و به طرف بالا و پایین ساقه ادامه پیدا می‏کند (عرشی، 1379).
گل‏های ماده در اسفناج اغلب در زاویه برگ‏ها قرار دارند و دارای تخمدانی چهار یا پنج خامه‏ای است که به دو تا چهار برچه ختم می‏شود. گل‏های نر بدون گلبرگ به صورت خوشه‏ای در طول ساقه به وجود می‏آیند و گرده‏افشانی آن بوسیله‏ی باد صورت می‏گیرد(عرشی، 1379).
2-1-4بذر
بذر اسفناج گرد و خاکستری و نسبتأ کوچک است و در بعضی از انواع آن 3 یا 4 برآمدگی شبیه به خار وجود دارد، به همین دلیل آن‏ها را بذر خاردار می‏گویند. کشت ارقام خاردار قدمت بیشتری دارد، امادر سطح تجاری از بذور صاف استفاده می‏شود زیرابذرهای صاف از نظر کاشت مخصوصا بوسیله‎‏ ماشین بذرکار بر انواع بذر خاردار برتری دارند (شیبانی، 1369).
2-2پرورش اسفناج
2-2-1شرایط آب و هوایی مناسب برای پرورش اسفناج
اسفناج یک محصول فصل خنک است (اسپیلتس توسر، 1990) که سرمای زیر صفر را بهتر از سایر سبزی‏های فصل خنک تحمل می‏کند. در دمای 18+ تا 20+ درجه سانتیگراد بهترین رشد را دارد و در دمای کمتر از 10+ درجه سانتیگراد، رشد این گیاه کند می‏شود. دمای مناسب برای جوانه زنی آن نیز 20+ درجه سانتیگراد است (روباتزکی و یاماگوچی،1997).
رطوبت کافیهوا در رشد و نمو وکیفیت اسفناج اثر مثبت دارد. خشکی هوا و گرما باعث به گل رفتن و بذر دادن اسفناج می‏شود، بنابراین در مناطقی که تابستان‏ها گرم می‏شود، اسفناج را در پاییز، برای برداشت زمستانه و در اسفند ماه، برای محصول بهاره کشت می‏کنند (کاشی، 1376).
2-2-2خاک
اسفناج را می‏توان در هر نوع خاک که از نظر مواد غذایی غنی باشد و زهکش نیز داشته باشد کشت کرد و محصول خوبی برداشت نمود. محیط کشت کم عمق و یا غیر قابل نفوذ برای کشت اسفناج مناسب نیست (کاشی،1376). مناسب‏ترین اسیدیته خاک 5/6 تا 8 گزارش شده است (روباتزکی و یاماگوچی،1997).
2-2-3آبیاری
اسفناج در خاک‏هایی که دارای رطوبت یکنواخت هستند، بهترین نتیجه را می‏دهد (مبلی و پیراسته، 1373). آبیاری منظم علاوه بر این که مقدار محصول را افزایش می‏دهد، گل دادن قبل از موعد گیاه را نیز به تأخیر می‏اندازد (پیوست، 1384).
2-2-3تنک کردن
در صورتی که بخواهند اسفناج را تنک کنند، هنگامی که ارتفاع بوته‏ها به 5/2 سانتیمتر رسید (خاتک و همکاران، 2004) و گیاه دارای دو برگ حقیقی کاملا توسعه یافته است انجام می‏شود (ساندرز، 1990).
2-2-5برداشت
زمان برداشت اسفناج هنگامی است که گیاهان به اندازه قابل فروش رسیده باشند. این اندازه بسته به فصل کشت و درجه حرارت محیط بین 80-30 روزبعد از کاشت می‏باشد (روباتزکی و یاماگوچی، 1997).
2-3ارزش غذایی اسفناج
2-3-1مواد مغذی موجود در اسفناج
وجود مقادیر فراوانی از بتا کاروتن (پیش ماده سنتز ویتامین آ)، فولات (ویتامین ب9)، ویتامین ث، کلسیم، آهن، فسفر، سدیم و پتاسیم در برگ‏های اسفناج نشان می‏دهد این گیاه دارای ارزش غذایی بالایی می‏باشد (دیکوتیو، 2000)، به طوری که در بین 42 نوع میوه و سبزی، از نظر مقدار نسبی 10 نوع ویتامین ومواد معدنی مورد نیاز بدن در رتبه دوم قرار دارد (سالونخه و همکاران، 1991). اسفناج از نظر ویتامین‏های آ و ث غنی است، این دو ماده آنتی‏اکسیدان‎‏های مهمی هستند که به کاهش تعداد رادیکال‏های آزاد در بدن کمک می‏کند (روباتزکی و یاماگوچی، 1997). تحقیقات نشان می‏دهد اسفناج، دارای بالاترین ارزش ORAC (ظرفیت جذب رادیکال اکسیژن) در بین سبزی‏ها می‏باشد (پری‏یر، 2003). این گیاه از نظر داشتن ویتامین ب-3 بسیار غنی است و برای کمک به جلوگیری از سرطان سینه به‏ دلیل محتوای بالای از لوتئین و سایر کارتنوئید‏ها بکار می‏رود(قهرمانی، 1387).
2-3-2 مواد ضد تغذیه‏ای موجود در اسفناج
در بافت‏های اسفناج مقادیر قابل ملاحظه‏ای اسید اگزالیک وجود دارد. اسید اگزالیک و نمک‏های آن، ممکن است اثرات مضری برای مصرف کننده داشته باشند و می‏توانند باعث تشکیل اکسالات کلسیم در مجاری ادراری شوند (سی‏ینر و همکاران، 2003). همچنین اسید اگزالیک باعث جلوگیری از جذب آهن از جدار روده می‏شود (هادکینسون، 1981).
از دیگر مواد ضد تغذیه‏ای در اسفناج ساپونین است. وجود مقادیر ساپونین در جریان خون خطرناک است و ممکن است به علت تجزیه کردن گلبول‏های قرمز خون (همولیز) مهلک باشد (روباتزکی و یاماگوچی، 1997).
2-4خواص دارویی
استفاده از اسفناج برای مصارف دارویی به گذشته‏های دور برمی‏گردد. در انگلستان از عصاره اسفناج برای تمیز کردن زخم‏ها و التیام زگیل استفاده می‏شد (روباتزکی و یاماگوچی، 1997). اسفناج گیاهی محرک و اشتها‏آورو ملین است و یبوست را برطرف می‏کند. به دلیل داشتن ماده‏ای به نام “اسپیناسین” هضم غذا را تسریع می‏کند(قهرمانی،1387). همچنین دارای سکرتین است که اثر تقویت کننده بر روی ترشحات معده، روده و لوزالمعده داشته، ترشحات صفرا را افزایش می‏دهد و حرکات دودی روده را تقویت می‏کند (اسدی،1387). بتا‏کاروتن موجود در آن باعث بهبود فعالیت ریه و کاهش خطر دیابت می‏گردد (سینگ و همکاران، 1997).
اثر مهم خون‏سازی که به اسفناج نسبت داده می‏شود مربوط به مواد موجود در آن مانند مس، ید، ویتامین ث، کلروفیل و آهن و ترکیباتی به نام فولاسید می‏باشد. به علت داشتن مقدار قابل توجهی کلسیم باعث جذب آب در بدن شده و اثرات مثبتی روی گردش خون و قلب دارد. مصرف آن در تغذیه کودکان به عنوان غذای کامل دوره نقاهت، همچنین به عنوان تقویت کننده اعصاب برای کسانی که کارهای فکری دارند، توصیه شده است (اسدی، 1387).
تحقیقات علمی حاکی از خاصیت ضد سرطانی بسیار بالای اسفناج بوده و از نظر پیشگیری به ابتلای سرطان به سلطان گیاهان معروف است. دانشمندان ژاپنی معتقدند که اسفناج در کاهش میزان کلسترول خون نیز موثر می‏باشد (قاسمی، 1382).این سبزی خنک کننده و پایین آورنده تب است. ورم روده کوچک را رفع کرده و برای ورم ریه نیز مفید می‏باشد (قهرمانی، 1387).
بذر اسفناج آرام بخش است و در کاستن التهاب روده و معده نقش مهمی دارد (سینگ و همکاران، 1997). بذور این گیاه به خاطر داشتن مقدار زیادی موسیلاژ دارای خاصیت تب بر می‏باشند (امین، 1370).
در تحقیقی بر روی مواد مغذی تشکیل شده در هفت رقم اسفناج ایرانی مشخص گردید، این رقم‎ها برای تغذیه انسان به عنوان منبع غنی از امگا

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *