شناخت صنایع‌دستی به‌کار رفته در معماری‌سنتی دوره‌ی قاجار شهرستان اردکان با معرفی خانه‌ی تقدیری

وزارت علوم، تحقیقات، فن‌آوري
دانشگاه علم و هنر
دانشکده هنر و معماری
گروه صنایع‌دستی
پایان‌نامه جهت دریافت درجه‌ی کارشناسی ارشد
شناخت صنایع‌دستی به‌کار رفته در معماری‌سنتی دوره‌ی قاجار شهرستان اردکان با معرفی خانه‌ی تقدیری
استاد راهنما:
نصرالله تسلیمی
استاد مشاور:
علی مروتی شریف‌آبادی
پژوهش و نگارش:
صفیه مروتی شریف‌آبادی
بهمن92
تقدیم
تقدیم به همسر عزیزم که در سایه همیاری و همدلی او به این منظور نائل شدم، فرزندان دلبندم که لحظه‌هایی را که باید در کنارشان می‌بودم، تنهایشان گذاشتم، مادر و پدر صبورم که با زحمات بی‌دریغشان یار و مشوق من بودند، خواهر و برادر مهربانم که همراهان همیشگی و پشتوانه‌های زندگیم هستند، و به تمام کسانی که در تمام مراحل تحصیل مشوق و یار و همراه من بودند و برای موفقیتم نبودم را تحمل کردند.

تشکر و سپاس
سپاس خدای را که هر چه دارم از اوست. بدون شک جایگاه و منزلت معلم، اجّل از آن است که در مقام قدردانی از زحمات بی شائبه‌ی او، با زبان قاصر و دست ناتوان، چیزی بنگاریم.
اما از آنجایی که تجلیل از معلم، سپاس از انسانی است که هدف و غایت آفرینش را تأمین می‌کند و سلامت امانت‌هایی را که به دستش سپرده‌اند، تضمین؛ بر حسب وظیفه و از باب ” من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر اللَّه عزّ و جلّ”
از پدر و مادر عزیزم این دو معلم بزرگوارم که همواره بر کوتاهی و درشتی من، قلم عفو کشیده و کریمانه از کنار غفلت‌هایم گذشته‌اند و در تمام عرصه‌های زندگی یار و یاوری بی چشم داشت برای من بوده‌اند؛ از استاد با کمالات و شایسته؛ جناب آقای دکتر نصرالله تسلیمی که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتنی، از هیچ کمکی در این عرصه بر من دریغ ننمودند و زحمت راهنمایی این رساله را بر عهده گرفتند؛ از استاد صبور و با تقوا، جناب آقای دکتر علی مروتی، که زحمت مشاوره این رساله را در حالی متقبل شدند که بدون مساعدت ایشان، این پروژه به نتیجه مطلوب نمی‌رسید؛ و از اساتید فرزانه و دلسوز آقای دکتر مجیدرضا مقنی‌پور و آقای دکتر نجم‌الدین؛ که زحمت داوری این رساله را متقبل شدند؛ کمال تشکر و قدردانی را دارم؛ باشد که این خردترین، بخشی از زحمات آنان را سپاس گوید.
از کلیه کارکنان دانشگاه به ویژه از مسئول محترم کتابخانه،‌ سرکار خانم رضیه احمدی که در راستای انجام این پایان‌نامه و همچنین در طی مراحل تحصیل با بنده همکاری‌های لازم را داشتند بسیار متشکرم.

چکیده
از روزی که انسان به فکر ساخت محلی برای سکونت افتاد با توجه به اقلیم منطقه‌ای که در آن، بنا را برپا می‌کرد و فرهنگ خاص منطقه؛ تزئینات را هم در آن دخالت داد؛ از آن روز تاکنون فرهنگ و اقلیم بر تزئینات بناها تأثیر گذاشته است. صنایع‌دستی به کار رفته در خانه‌ی تقدیری شهرستان اردکان که از عهد قاجار به جا مانده از فرهنگ و اعتقادات مردم و تعصبات ملی و مذهبی زمان و اقلیم گرم و خشک و کویری منطقه، متأثر می‌باشد. صنایع‌دستی مورد نظر در این پژوهش شامل گره‌چینی و چلنگری است که این روزها در ورطه‌ی منسوخ شدن می‌باشد؛ معمار سنتی با استفاده از این صنایع دستی در بنا به حفظ اعتقادات دینی و مذهبی و سازگاری با محیط کوشیده است. در این تحقیق به معرفی و شناساندن هر چه بیشتر این هنرهای سنتی و عناصر معماری منازل مسکونی عهد قاجار با تأکید بر خانه تقدیری پرداخته و با روش توصیفی- تحلیلی روش کار، ابزار، تولیدات و کارکرد این هنرها و کارکرد عناصر معماری را مورد بررسی قرار داده و ارتباط فرهنگ و اقلیم با هنرهای وابسته معماری‌سنتی را در آن جستجو کرده‌ایم.
کلید واژگان:
دوره‌ی قاجاریه، شهرستان اردکان، خانه‌ی تقدیری، صنایع‌دستی، معماری‌سنتی، گره‌چینی، چلنگری
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1 تعریف موضوع (تعریف مسأله، هدف از اجراء و کاربرد نتایج تحقیق)…………………….3
1-2 ضرورت انجام تحقیق……………………………………………………………………………………….4
1- 3 سابقه تحقیق………………………………………………………………………………………………….4
1-4 سؤالات پژوهشی……………………………………………………………………………………………..6
1-5 فرضیه…………………………………………………………………………………………………………….6
1-6 روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………6
1-7 مراحل اجرای پروژه………………………………………………………………………………………….7
1-8 محدودیت‌های تحقیق……………………………………………………………………………………..7
فصل دوم
ادبیات تحقیق.
2-1نگرشی بر معماری‌سنتی ایران……………………………………………………………………………9
2-1-1 آرایه‌های معماری‌سنتی……………………………………………………………………………………..11
2-1-2 اصول معماری ایرانی و تأثیر آن بر آرایه‌های معماری سنتی…………………………..13
مردم‌واری………………………………………………………………………………………………13
2-1-2-2پرهیز از بیهودگی ………………………………………………………………………………………..14
نیارش………………………………………………………………………………………………….14
2-1-2-4 خودبستگی………………………………………………………………………………………………15
2-1-3 تأثیر عوامل اقلیمی بر معماری‌ و آرایه‌های معماری سنتی…………………………………………..15
2-2 درآمدی بر هنرهای سنتی ایران……………………………………………………………………..17
2-2-1 صنایع‌دستی………………………………………………………………………………………………19
2-2-1-1 ویژگی‌های صنایع‌دستی ……………………………………………………………………………….19
-2صنایع‌دستی از لحاظ روش و تکنیک تولید فرآورده‌های دستی………………………………20
2-2-1-3 هنرهای دستی چوبی ایران …………………………………………………………………………..21
2-2-2 پنجره ……………………………………………………………………………………………………..21
2-2-2-1 در – پنجره ………………………………………………………………………………………………22
2-2-2-2 پنجره ارسی .. ………………………………………………………………………………………….23
2-2-2-3 روزن ……………………………………………………………………………………………………..24
2-2-3 كاركردهاي پنجره ……………………………………………………………………………………25
تزئین بنا ………………………………………………………………………………………………25
شباک…………………………………………………………………………………………………..25
جام‌خانه………………………………………………………………………………………………..26
منظر …………………………………………………………………………………………………..26
تهویه……………………………………………………………………………………………………27
تأمین نور………………………………………………………………………………………………27
2-2-4 نقش پنجره در نمای ساختمان…………………………………………………………………………..32
2-2-5 نقش هندسه در شکل‌گیری.پنجره‌ها ………………………………………………………………….32
2-3 مصالح به کار رفته در هنر‌های‌سنتی وابسته به معماری سنتی………………………….33
2-3-1 چوب و دلایل کاربرد آن در گره‌چینی………………………………………………………………….33
2-3-2 شیشه‌های رنگی در گره‌چینی ………………………………………………………………………….34
2-3-3 رنگ در معماری…………………………………………………………………………………………….35
2-3-4 آهن در چلنگری……………………………………………………………………………………………35
2-3-4-1 آهن و چلنگری در قرآن……………………………………………………………………………….36
2-3-5 گچبری……………………………………………………………………………………………………….37
2-3-5-1 انواع طاقچه‌های گچی………………………………………………………………………………….38
2-3-5-2 یزدی بندی بااستفاده از گچ …………………………………………………………………………39
فصل سوم
آشنایی با دوره قاجاریه و شهرستان اردکان
3-1 معرفی موقعیت تاریخی موضوع……………………………………………………………………..41
3-1-1 سلسله قاجار…………………………………………………………………………………………………41
3-1-2 جامعه قاجاری………………………………………………………………………………………………41
3-1-3 تربیت و اخلاق عمومی…………………………………………………………………………………….43
3-1-4 هنر و معماری در دوره‌ی قاجاریه………………………………………………………………………..44
3-1-3-1 ویژگی‌های نقوش تزئینی هنر و معماری دوره‌ی قاجار……………………………………………49
3-2 موقعیت جغرافیایی موضوع……………………………………………………………………………53
3-2-1 معرفی استان يزد…………………………………………………………………………………………..53
3-2-1-1-اطلاعات جغرافيايي استان يزد………………………………………………………………………53
3-2-1-2-اطلاعات هواشناسي استان يزد……………………………………………………………………..53
3-2-1-3-پيدايش و قدمت تاريخي استان يزد……………………………………………………………….53
3-2-1-4-ویژگی‌های باستانی استان يزد………………………………………………………………………54
3-2-2-شهرستان اردکان………………………………………………………………………………………….54
3-2-2-1-وجه تسمیه‌ی اردکان………………………………………………………………………………….54
3-2-2-2-اردکان در دوره‌ی قاجار ……………………………………………………………………………..55
3-2-2-3-وضعیت اقتصادی اردکان در عهد قاجار…………………………………………………………..55
3-2-2-4-معماری اردکان در عهد قاجار……………………………………………………………………….56
3-2-2-5-وضعیت اجتماعی اردکان در عهد قاجار…………………………………………………………..56
3-2-2-6-وضعیت فرهنگی اردکان در عهد قاجار……………………………………………………………56
فصل چهارم
خانه‌تقدیری و تزئینات وابسته به معماری آن
4-1معرفی خانه‌ی تقدیری…………………………………………………………………………………….58
4-2 معرفی هنرهای سنتی وابسته به معماری خانه‌‌ی تقدیری …………………………………61
4-2-1- طاقچه‌های خانه‌ی تقدیری………………………………………………………………………………61
4-2-2-شمشیری‌ها ………………………………………………………………………………………………..62
4-2-3-تزیینات

Author:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *