خصوصیات فیتوشیمیایی و بیولوژیکی اسانس دو گونه مرزه ایرانی93

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد شیراز
تعهدنامه ی اصالت پایان نامه/رساله
این جانب لیلا قدرتی دانش آموخته ی مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته/دکتری حرفه ای/دکتری تخصصی در رشته ی فیزیولوژی و اصلاح گیاهان دارویی و معطر که در تاریخ 26/6/1393 از پایان نامه/رساله ی خود با عنوان ”خصوصیات فیتوشیمیایی و بیولوژیکی اسانس دو گونه مرزه ایرانی
(&satureja khuzistanica rechingeri (satureja “ با کسب نمره ی 18 و درجه ی عالی دفاع نموده ام، بدین وسیله متعهد می شوم:
این پایان نامه/رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط این جانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه ی موجود، نام منبع به کار رفته و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه/رساله پیش از این برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارایه نشده است.
چنان چه پس از فراغت از تحصیل قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه ی معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را بگیرم.
چنان چه در هر زمانی خلاف موردهای بالا ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با این جانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچ گونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی:
تاریخ و امضا:
2362835-547370
دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز
پایان‌نامه برای اخذ کارشناسی ارشد
رشته و گرایش:
مهندسی کشاورزی- فیزیولوژی و اصلاح گیاهان دارویی
عنوان:
خصوصیات فیتوشیمیایی و بیولوژیکی اسانس دو گونه مرزه ایرانی
(Satureja khuzistanica , Satureja rechingeri)
استاد راهنما:
دکتر اردلان علیزاده
استاد مشاور:
دکتر ساغر کتابچی
نگارش:
لیلا قدرتی
تابستان 1393
2362835-651510
دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز
پایان‌نامه برای اخذ کارشناسی ارشد
رشته و گرایش:
مهندسی کشاورزی- فیزیولوژی و اصلاح گیاهان دارویی
عنوان:
خصوصیات فیتوشیمیایی و بیولوژیکی اسانس دو گونه مرزه ایرانی
(Satureja khuzistanica , Satureja rechingeri)
نگارش:
لیلا قدرتی
ارزشیابی توسط کمیته پایان نامه با درجه:
دکتر اردلان علیزاده، استادیار علوم باغبانی،گیاهان دارویی:
دکتر ساغر کتابچی، استادیار بیماری شناسی گیاهی:
دکتر علیرضا افتخاریان، استادیار فیزیولوژی و اصلاح سبزی‌ها:
تابستان 1393
“سپاس و ستایش مر خدای را جل و جلاله که آثار قدرت او بر چهره روز روشن، تابان است و انوار حکمت او در دل شب تار، درفشان. آفریدگاری که خویشتن را به ما شناساند و درهای علم را بر ما گشود و عمری و فرصتی عطا فرمود تا بدان، بنده ضعیف خویش را در طریق علم و معرفت بیازماید”
تقدیم به پدر و مادرم:
 ماحصل آموخته هایم را تقدیم می کنم به آنان که مهر آسمانی شان آرام بخش آلام زمینی ام است و به پاس عاطفه سرشار وگرمای امید بخش وجودشان که در این روزگاران بهترین پشتیبان است. که هرچه آموختم در مکتب عشق شما آموختم و هرچه بکوشم قطره ای از دریای بی کران مهربانیتان را سپاس نتوانم بگویم.
آوردی گران سنگ تر از این ارزان نداشتم تا به خاک پایتان نثار کنم،باشد که حاصل تلاشم نسیم گونه غبار خستگیتان را بزداید.
تقدیم به برادرم:
که از نگاهش صلابت، از رفتارش محبت و از صبرش ایستادگی را آموختم و وجودش شادی بخش و صفایش آرام بخش من است، بهار زندگیم به ترنم محبتش آکنده است.

با سپاس از:
استاد فرهیخته و بزرگوارم جناب آقای دکتر اردلان علیزاده که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتنی از هیچ کمکی در این عرصه بر من دریغ ننمودند و درتمام مراحل پایان نامه، همواره مرا از راهنمایی‌های سازنده خود بهره مند نمودند، صمیمانه سپاسگزاری می‌نمایم.
با سپاس از:
استاد فرزانه و محترم سرکار خانم دکتر ساغر کتابچی که زحمت مشاوره این پایان نامه را متقبل شدند و همواره با رهنمودهای علمی مرا مورد لطف خویش قرار دادند تشکر می‌نمایم.
با سپاس از:
استاد فاضل و محترم جناب آقای دکترعلیرضا افتخاریان که با قبولی داوری این پایان نامه مرا مورد لطف خود قرار دادند کمال تشکر را دارم.
با سپاس از:
تمامی مسئولان آزمایشگاه به خصوص جناب آقای مهندس شمشیری و مهندس شیبانی، مدیرگروه بخش گیاهان دارویی سرکار خانم دکتر نماینده ، رئیس بخش پژوهش جناب آقای مهندس نوروزی که نهایت همکاری و مساعدت را با بنده ابراز نمودند صمیمانه سپاسگزاری می‌نمایم .
در آخر از جناب آقای دکتر حجت اقبال وسرکار خانم مهندس راضیه احمدی که در اجرای تحقیق مرا یاری و مساعدت نمودند و با ارشادات خود مرا مورد لطف خویش قرار دادند،کمال تشکر و قدردانی می‌نمایم.
TOC \o “1-8” \h \z \u
فهرست مطالب HYPERLINK \l “_Toc239167122” عنوان شماره صفحه

فهرست شکل‌ها ذفهرست نمودار‌ها رفهرست جدول‌ها زچکیده سفصل اول: کلیات تحقیق1- مقدمه:11-1- تاریخچه گیاهان دارویی:11-2- تفاوت بین گیاهان دارویی، داروهای گیاهی و شیمیایی:21-2-1- ارجحیت گیاهان دارویی:21-3- تیره نعناعیان:31-3-1- مواد موثره:41-4- جنس مرزه:51-4-1- گونه‌های موجود در ایران:61-4-2- مرزه خوزستانی:61-4-3- مرزه رشینگری:71-4-4- مواد موثره جنس مرزه:51-4-5- خواص دارویی جنس مرزه:61-5- طبقه بندی گیاهان دارویی:81-5-1- طبقه بندی براساس ماده موثره:91-5-1-1- آلکالوئیدها:101-5-1-2- گلیگوزیدها:111-5-1-3- روغن‌های فرار(اسانس‌ها):121-5-1-4- مواد تلخ:141-5-1-5- فلاون‌ها و فلاونوئیدها:141-5-1-6-موسیلاژ:151-5-1-7- ساپونین‌ها:151-5-1-8- اسید سیلیسیک:161-5-1-9- تانن‌ها:161-5-2- عملکرد و نقش متابولیت‌های ثانویه:171-6- معرفی برخی از باکتری‌های بیماری‌زای انسانی:181-6-1- Escherichia coli :181-6-2- Staphylococcus aureus :191-6-3- Staphylococcus epidermidis :191-6-4- Bacillus cereus :191-6-5- Candida albicans :20فصل دوم: مروری بر پژوهش‌ها2-1- مروری بر پژوهش‌های انجام شده روی مواد موثره گونه‌های مختلف مرزه:212-2- مروری بر پژوهش‌های انجام شده روی خاصیت ضدمیکروبی گونه‎های مختلف مرزه:22فصل سوم: مواد و روش‌ها1-3- مواد گیاهی:273-2- استخراج اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری:273-3- آنالیز ترکیبات اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری با استفاده از دستگاهGC/MS:27
3-4- خالص سازی میکروب‌هاو نگهداری آن‌ها:293-5- اسامی میکروارگانیزم‌های مورد آزمایش:293-6- تعیین قطر هاله عدم رشد برای مقادیر حداقل غلظت بازدارندگی و حداقل غلظت کشندگی میکروارگانیزم‌ها :303-7- تعیین حداقل غلظت بازدارندگی و حداقل غلظت کشندگی میکروارگانیزم‌ها به روش میکروبراث دایلویشن:323-8- تجزیه و تحلیل آماری:32فصل چهارم: آنالیز و نتایج4-1- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی:344-2- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه رشینگری:374-3- فعالیت ضدمیکروبی اسانس گیاه مرزه خوزستانی:404-4- مقایسه میکروارگانیزم‌هابر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه خوزستانی:40 HYPERLINK \l “_Toc239167201” 4-5- تجزیه واریانس‌آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه خوزستانی در روش میکروبراث دایلویشن:434-6- حداقل غلظت بازدارندگی(MIC ) و حداقل غلظت کشندگی باکتری(MBC ) اسانس گیاه مرزه خوزستانی در روش میکروبراث‌دایلویشن:434-7- فعالیت ضدمیکروبی اسانس گیاه مرزه رشینگری:444-8- مقایسه میکروارگانیزم‌هابر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه رشینگری:454-9- تجزیه واریانس ‌آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه رشینگری در روش میکروبراث‌دایلویشن:484-10- حداقل غلظت بازدارندگی(MIC ) و حداقل غلظت کشندگی باکتری(MBC ) اسانس گیاه مرزه رشینگری در روش میکروبراث‌دایلویشن:48 فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری5-1- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری:505-2- خاصیت ضدمیکروبی اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری:55نتیجه‌گیری: 60 پیشنهادات: 60 منابع: 88

فهرست شکل‌ها
HYPERLINK \l “_Toc239167122” عنوان شماره صفحه

فصل سوم:
3-1- گیاه دارویی مرزه خوزستانی:283-2- گیاه دارویی مرزه رشینگری:283-3- دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف سنج جرمی مورد استفاده در آزمایش:313-4- دستگاه اسپکتروفتومتر مورد استفاده در آزمایش:313-5- نمونه ای از قطر هاله عدم رشد برای مقدار MIC اسانس گیاه مرزه خوزستانی روی باکتری Escherichia coli مورد پژوهش:33
3-6- حداقل غلظت بازدارندگی رشد اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری روی باکتری Staphylococcus aureus: 33فصل چهارم: HYPERLINK \l “_Toc239167198”

4-1- کروماتوگرام ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی مورد آزمایش:34
4-2- کروماتوگرام ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه رشینگری مورد آزمایش:37فصل پنجم:
5-1- دیواره‌ی سلولی باکتری‌های گرم مثبت و گرم منفی:57فهرست نمودار‌ها
HYPERLINK \l “_Toc239167122” عنوان شماره صفحه

فصل چهارم:
مقایسه میکروارگانیزم ها بر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه خوزستانی: 41 مقایسه میکروارگانیزم ها بر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه رشینگری:46
فهرست جدول‌ها
HYPERLINK \l “_Toc239167122″ عنوان شماره صفحه

فصل سوم:
اسامی میکروارگانیزم‌های مورد آزمایش: 29فصل چهارم:
4-1- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی:354-2- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه رشینگری:384-3- تجزیه واریانس قطر هاله عدم رشد اسانس گیاه مرزه خوزستانی:404-4- مقایسه اثر متقابل نوع میکروارگانیزم‌ و غلظت اسانس گیاه مرزه خوزستانی بر قطرهاله عدم رشد: 424-5- تجزیه واریانس آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه خوزستانی:43
4-6- مقایسه میکروارگانیزم‌ها از نظر حداقل غلظت بازدارندگی(MIC) و حداقل غلظت‌کشندگی باکتری(MBC) اسانس گیاه مرزه خوزستانی به روش میکرو براث دایلویشن:444-7- تجزیه واریانس قطر هاله عدم رشد اسانس گیاه مرزه رشینگری:444-8- مقایسه اثر متقابل نوع میکروارگانیزم و غلظت اسانس گیاه مرزه رشینگری بر قطرهاله عدم رشد:474-9- تجزیه واریانس آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه رشینگری:484-10- مقایسه میکروارگانیزم‌ها از نظر حداقل غلظت بازدارندگی(MIC) و حداقل غلظت‌کشندگی باکتری(MBC) اسانس گیاه مرزه رشینگری به روش میکروبراث دایلویشن: ……………………………………………………………………………………………………………………49
چکیده:
این پژوهش به منظور استخراج، شناسایی ترکیبات تشکیل دهنده و خاصیت ضدمیکروبی اسانس دو گونه مرزه‌ خوزستانی و مرزه ‌رشینگری انجام گرفت. اسانس‌گیری به روش تقطیر با آب توسط کلونجر انجام گرفت،آنالیز اسانس‌ها توسط دستگاه کاروماتوگراف گازی متصل به طیف سنج جرمی(GC/MS) مورد بررسی قرار گرفت. چهل و چهار ترکیب در اسانس مرزه خوزستانی شناسایی شده که در مجموع 98/99% اسانس را به خود اختصاص داد که عمده‌ترین ترکیبات شناسایی شده، کارواکرول(16/92%) است و چهل و شش ترکیب در اسانس مرزه رشینگری شناسایی شد که در مجموع 97/99% اسانس را به خود اختصاص داد که عمده‌ترین ترکیبات شناسایی شده کارواکرول(11/89%) است. به منظور بررسی خواص ضدمیکروبی اسانس مرزه ‌خوزستانی و مرزه ‌رشینگری بر علیه باکتری گرم منفی Escherichia coli و مخمر Candida albicans و باکتری‌های‌گرم مثبت Staphylococcus aureus ،Bacillus cereus ،Staphylococcus epidermidis آزمایشی بصورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی در 3 تکرار به دو روش دیسک دیفیوژن و روش میکروبراث دایلویشن انجام شد. نتایج نشان داد که اسانس گیاه مرزه خوزستانی روی مخمر کندیدا آلبیکنس و سپس باکتری باسیلوس سرئوس و همچنین اسانس مرزه ‌رشینگری روی باکتری باسیلوس سرئوس و سپس مخمر کندیدا آلبیکنس دارای بیشترین تاثیر و روی باکتری استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس و باکتری گرم منفی اشرشیا کلای دارای کمترین تاثیر است‌که نشان دهنده تاثیر بیشتر اسانس مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری روی باکتری‌های گرم مثبت و مخمر به نسبت باکتری‌ گرم منفی است.
واژه‌های‌کلیدی: اسانس، مرزه‌خوزستانی، مرزه‌رشینگری، خاصیت ضدمیکروبی، روش دیسک دیفیوژن، روش میکروبراث دایلویشن.
فصل اول:
کلیات
مقدمه:گیاهان دارویی رستنی‌هایی با تاریخچه جالب توجه و ممتاز هستند(امیدبیگی، 1384)، قدمت شناخت خواص دارویی گیاهان، شاید بیرون از حافظه تاریخ باشد. یکی از دلایل مهم این قدمت، حضور باورهای ریشه‌دار مردم سرزمین‌های مختلف درخصوص استفاده از گیاهان دارویی است(امیدبیگی، 1392). امروزه جایگاه گیاهان دارویی در سلامت جامعه به طور عام و ارزش گیاهان دارویی و معطر به طور خاص برکسی پوشیده نیست(باباخانلو و همکاران، 1377). توجه به گیاهان دارویی، بخش عمده‌ای از طب سنتی ایران را تشکیل می‌دهد و ارائه اطلاعات درست و علمی درباره پرورش، نگهداری و استفاده از آن‌ها بر پایه یافته‌های جدید، روزبه‌روز اهمیت ویژه‌ای می‌یابد(فلوک، 1384).
گیاهان دارویی به عنوان یک منبع جاودانه برای طب مدرن تاکید مضاعفی می‌باشند(آخوندزاده، 1379)، که براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی80% از مردم یک هدر کشورهای توسعه یافته زندگی می‌کنند کم و بیش برای درمان از گیاهان دارویی استفاده می‌نمایند(مصحفی و همکاران، 1383). جمله گیاهان دارویی بسیار حائز اهمیت گیاهان خانواده نعناع هستند، که تیره نعناعیان یکی از بزرگترین تیره‌های گیاهی است(زرگری، 1376). هدف از انجام پژوهش حاضر شناسایی درصد و ترکیبات تشکیل دهنده اسانس دو گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری و بررسی خواص بیولوژیکی اسانس دو گیاه روی باکتری‌ها‌ی Staphylococcus aureus، Staphylococcus epidermidis، Bacillus cereus، Escherichia coli و مخمر candida albicans، به منظور امکان استفاده از این گیاهان درصنایع دارویی می‌باشد.

تاریخچه گیاهان دارویی:طبق برآوردها در حال حاضر 750 هزار گیاه گلدار یا دانه‌دار در زمین یافت می‌شود و تاکنون 300 هزار گیاه در جهان شناسایی شده‌اند. قاره آمریکا با دارا بودن 138 هزار گونه گیاهی از جمله منابع غنی گیاهان در جهان است و این در حالی است که قاره آسیا دارای 123 هزار گونه گیاهی است. در بین کشورهای آسیایی بیش‌ترین تعداد و تنوع گونه‌ها متعلق به کشورهای چین، اندونزی، هند، برمه، تایلند، مالزی و ایران است. ایران که یکی از هفت کشور آسیایی است، بیش‌ترین گیاهان دارویی را دارد و در سه دهه گذشته شاهد روند رو به رشد مردم در زمینه استفاده از این داروهای گیاهی و احیای طب سنتی هستیم (آیت الهی، 1389). فلور غنی ایران حدود بیش از 8000 گونه گیاهی را که 2 برابر فلورکل قاره اروپا است در برمی‌گیرد و به عنوان یک مزیت منحصر به فرد در جهان به شمار می‌آید(میرجلیلی، 1382). کشور ایران یکی از معدود وکم نظیرترین کشورهایی است که دارای شرایط آب و هوایی متنوع و خاکی ویژه است که این امر خود موجب تنوع رشدگیاهان مختلفی چون گیاهان دارویی شده است که آن را یک بانک غنی ژن می‌توان دانست(جعفری و همکاران، 1375).
1-2- تفاوت بین گیاهان دارویی، داروهای گیاهی و شیمیایی:در بین اکثر افراد تفاوتی بین گیاهان دارویی و داروهای گیاهی قایل نیستند، درصورتی‌که داروهای گیاهی که به نام مواد موثره نیز نامیده می‌شوند، داروهایی می‌باشند که از گیاه حاصل شده‌اند و حاوی ترکیبات شیمیایی می‌باشند که به صورت انفرادی یا در ترکیب با هم، در بدن انسان عمل‌کرده و از ایجاد اختلالات جلوگیری می‌کنند و سبب بازگشت سلامتی می‌گردند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). تفاوت بین گیاهان دارویی و داروهای گیاهی با داروهای شیمیایی را می توان در میزان عوارض کمتر آن‌ها برشمرد و با ظهور داروهای شیمیایی و بیولوژیک، نقش و اهمیت گیاهان دارویی در تامین سلامت بشر، در معرض فراموشی قرارگرفت، اما با گذشت زمان، استقبال از گیاهان دارویی با رشد قابل توجه‌ی روبرو شده است. به نظر می‌رسد مردم جهان از یک سری نارسای‌های طب مدرن خسته شده‌اند و به طور روز افزون به سمت داروهای گیاهی روی می‌آورند(قاسمی دهکردی و همکاران، 1380).
1-2-1- ارجحیت گیاهان دارویی:
یکی از مشکلات بزرگی که طب جدید با وجود امتیازهای ظاهری آن نسبت به طب سنتی با خود به ارمغان آورده، مصرف روزافزون داروهای شیمیایی است که متاسفانه روزبروز شکل حادتری به خود می‌گیرد. در مورد پیامدهای این مسئله می توان به دو نکته بسیار مهم اشاره کرد:
نخست اینکه میکروب‌ها و ویروس‌ها بر اثر مصرف مدام، بی‌رویه و گاهی بدون توجه به طریقه خاص مصرف برخی داروها، بتدریج مقاون می‌شوند؛ به این ترتیب تاثیر داروها ضعیف و حتی خنثی می‌شود و در نتیجه بیماران به افزایش مصرف و انواع قوی‌تر داروها روی می‌آورند.
ثانیاً اگر چه استفاده از داروهای شیمیایی در درمان بیماری‌های خاصی که مورد نظر است مفید واقع می‌شود، ولی مصرف طولانی و در برخی موارد برخی مقطعی آن‌ها عوارض خاصی از خود برجا می‌گذارد که« عوارض جانبی» نامیده می‌شود و بعضاً ممکن است از خود بیماری نیز خطرناک‌تر باشد.
البته این نکته را نیز نباید نادیده گرفت که داروهای شیمیایی عمدتاً با تقلید از فرمول داروهای گیاهی اما به صورت مصنوعی در آزمایشگاه‌های داروسازی تهیه می‌شوند، ولی اخیراً مشخص شده است در صورتی که برخی از انواع ترکیبات موجود در گیاهان که در آزمایشگاه‌ها به خالص تهیه می‌شوند، همراه با سایر ترکیبات موجود در گیاه به مصرف برسند، عوارض جانبی آن‌ها از بین می‌رود و تنها اثرات مفید آن در شخص آشکار می‌گردد(ولاگ و استودولاژ، 1387).
1-3- تیره نعناعیان:
تیره نعناعیان یکی از بزرگترین تیره‌های گیاهی است که دارای بیش از 4000 گونه و 200 جنس است، این تیره شامل گیاهان گلدار بوده و در تمام نقاط جهان به ویژه در منطقه مدیترانه انتشار دارند(تنها در مناطق قطبی شمالی و جنوبی یافت نمی‌شوند)(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1392). اغلب گیاهان این تیره تولیدکننده اسانس‌ها، ترپن‌ها و ترکیبات فنلی می‌باشند(زرگری، 1376؛ بقالیان و نقدی بادی، 1379).
گیاهان این تیره عموماً علفی، خشبی، یک ساله، دو ساله و یا چندساله و بندرت دارای نمونه‌های پیچنده یا درختچه می‌باشند. اغلب گیاهان این تیره تولیدکننده ترپن‌ها و انواع ترکیب‌های معطر هستند که عمده این ترکیب‌ها را درغدد اپیدرمی برگ‌ها، ساقه‌ها و گل‌ها ذخیره می‌کنند. به طورمعمول گیاهان این تیره به واسطه داشتن اسانس از بوی مطبوع و گاهی تندی برخوردارند. اسانس ترشح شده نیز، معمولاً خارج از جدار سلولزی، در زیر کوتیکول جمع می‌گردد و این خود باعث می‌شود که بشره در همان ناحیه، کمی متورم جلوه نماید(زرگری، 1369). گیاهان این تیره دارای ساقه‌های چهار گوش، برگ‌های متقابل و صلیبی شکل (اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، معطر و بدون گوشوارک بوده و عموماً ساده‌اند بطوری که وجود برگ‌های مرکب در آن‌ها دیده نشده است(زرگری، 1369) و در مناطق گرم و خشک، برگ‌ها پوشیده از تار و کرک‌های فراوان می‌باشند. گل آذین اغلب گرزن، گل‌ها کامل نامنظم و به صورت مجتمع در قسمت فوقانی ساقه‌ها روی چرخه‌های ویژه(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، پنج پر، دارای 5 گلبرگ و 5 کاسبرگ نا منظم با تقارن سطحی می‌باشند. میوه به صورت فندقه چهارتایی و محتوی دانه‌های بدون آلبومین است و از مشخصات آن این است که معمولاً محصور در کاسه گل باقی می‌ماند، بعضی از گیاهان نیز ندرتاً ممکن است میوه‌ها بصورت شفت داشته باشند.
گونه‌های زیادی از گیاهان تیره نعناعیان، سریعاً تحت تاثیر شرایط متفاوت محیط زندگی قرار می‌گیرند مانند انواعی از آن‌ها که در دشت‌ها و اماکن مرطوب می‌رویند، اگر در محیط‌های خشک قرار گیرند، به سرعت تغییراتی از نظر سازش و تطابق با محیط حاصل می‌کنند تا مقاومت آن‌ها در مقابل تعرق، زیاد شود بطوری که برگ‌های آن‌ها پوشیده از کرک می‌گردد، یا کناره پهنک برگ‌های آن‌ها به سمت پایین خمیدگی حاصل می‌کند و یا روزنه‌ها، به حالت فرورفته در بشره باقی می‌ماند و یا ممکن است هیپودرم در آن‌ها بصورت کاملاً کلانشیمی درآید و یا برگ حالت نسبتا ضخیم و چرمی پیدا کند و حتی سطح آن ممکن است کاهش حاصل نماید به حدی که بکلی از بین برود(زرگری، 1369).
در این تیره گونه‌های دارویی، زینتی و تولیدکننده شهد به وفور یافت می‌شوند. گونه‌های دارویی این تیره به صورت زینتی نیز کشت می‌شوندکه به گونه‌ا‌ی از گیاه سالویا می‌توان اشاره کرد. اکثرگیاهان این تیره معطرند و مورد چرای دام واقع نمی‌شوند. بنابراین هیچ گونه ارزش علوفه‌ای ندارند. برخی ازگونه‌ها درآشپزی و یا داروسازی استفاده می‌شوند(صداقت، 1386).
از مهمترین جنس‌های گیاهان دارویی و اسانس‌دار این تیره در ایران می‌توان به آویشن، مرزه، مرزنجوش، مریم گلی، نعناع، زوفا، ریحان، آویشن پهن برگ، آویشن برگ باریک، بادرنجبویه، بادرشبی (بادرشبو)، رزماری یا اکلیل کوهی، اسطوخدوس، گزنه سفید، مریم نخودی، مورخوش، نعناع گربه، فراسیون وچای‌ کوهی اشاره کرد و همچنین از دیگر گیاهان این تیره می‌توان به لبدیسی ، گوش بره ، قاشقک، سنبل بیابانی، حسن یوسف، برازمبل اشاره کرد که دارای خواص دارویی کمتری می‌باشند(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376).
1-3-1- مواد موثره:ماده موثره گیاهان این تیره عمدتاً از نوع اسانس است که در کرک‌های ترشحی یا حجره‌ها مخصوص در برگ، ساقه و گل‌ها ساخته و ذخیره می‌شود(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، برخی گونه‌ها(نظیر لبدیسی و استاکه)، یا فاقد اسانس هستند یا از مقادیر بسیار کمی اسانس برخوردارند(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1392). علاوه براسانس، عصاره گیاهان تیره نعناعیان حاوی دی ترپنوئیدها، تری ترپنوئیدها، ساپونین، آلکالوئیدهای پیریدینی و پیرولیدینی، هورمون‌های دافع حشرات، پلی فنل‌ها و تانن‌ها، ایریدوئیدها، کینون‌ها، فورانوئید، کومارین، قندهای رافینوز و استاکیوز می‌باشد(علیزاده، 1392)، در اندام‌های مختلف این گیاهان، موسیلاژ، تانن و مواد تلخ نیز وجود دارد(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376).
1-4- جنس مرزه:مرزه از خانواده نعناعیان و زیرخانواده نپتویده است که حدوداً دارای200 گونه گیاهی و درختچه‌ای است، گیاهی است علفی(زرگری، 1369)، یکساله کوتاه، خودرو(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388) و مقاوم، دارای گونه‌های متعدد(امیدبیگی، 1386)، دارای ریشه کوچک و مستقیم با انشعابات فراوان، شاخه‌های نازک به رنگ سبز مایل به کبود منشعب با خطوط طولی است، در مرحله گلدهی قاعده ساقه نیمه خشبی و به رنگ بنفش و یا ارغوانی دیده می‌شود. این گیاه حالت بوته‌ای کوتاه و پر پشت داشته که وابسته به شرایط اقلیمی محل رویش است، قسمت تحتانی دارای انشعاب‌های بیش‌تری است و پایه ساقه(قسمت تحتانی) چوبی و بندرت کرکدار به رنگ سبز تیره و در مرحله گلدهی، رنگ آن به بنفش یا قهوه‌ای روشن(امیدبیگی، 1386)، برگ‌های متقابل دارای دمبرگ کوتاه با حاشیه کامل(امیدبیگی، 1386)، به رنگ سبز و گاهی سبز مایل به بنفش و یا ارغوانی می‌باشند. برگ‌های آن منحصراً یک رگبرگ دارد و در سطح آن‌ها نیز نقاط ریز و فراوانی که عبارتند از غده‌های اسانس‌دار، دیده می‌شود(زرگری، 1369). گل‌ها نامنظم، کوچک و دو جنسی به رنگ بنفش یا صورتی تا آبی- سفید هستند و به صورت خوشه در دسته‌های محوری قرار دارد. میوه کوچک، کروی شکل و از نوع کپسول، 4 فندقه تخم مرغی به رنگ قهوه‌ای تیره است(امیدبیگی، 1386). در ایران 15 گونه گیاه علفی یکساله و چند ساله موجود است که 9 گونه آن انحصاری ایران هستند (رشینگری، 1982).
پراکندگی جغرافیای مرزه در مناطق مدیترانه، جنوب، جنوب شرق اروپا و شمال آفریقا(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387) است و در دامنه وسیعی از شرایط آب و هوایی رشد می‌کند. مرزه باغی در سایر مناطق دنیا به صورت کاشته شده یافت می‌شود(علیزاده، 1392).
1-4-1- گونه‌های موجود در ایران:جنس مرزه، دارای حدود 235 گونه می‌باشد که 15 گونه از این جنس در ایران وجود دارند که به تقریب10 گونه آن بومی و منحصر به کشور ایران می‌باشد که عبارتند از: مرزه آذربایجانی، مرزه بختیاری، مرزه صخره‌زی، مرزه تالشی، مرزه جوربرگ، مرزه کلاری، مرزه خوزستانی، مرزه کرمانشاهی و مرزه سهندی علاوه بر این حدود چهار گونه دیگر علاوه بر ایران در تالش، ترکمنستان، آناتولی، قفقاز، ماورای قفقاز و عراق نیز می‌رویند که عبارت از مرزه آناتولی، مرزه گل درشت، مرزه جنگلی(مرزه سفید)و مرزه سنبله‌ای می‌باشند(علیزاده، 1392).
1-4-2- مرزه خوزستانی:مرزه خوزستانی گیاهی است بوته‌ای به ارتفاع حدود 30 سانتی متر، با ساقه‌های منشعب، پوشیده از کرک‌های زگیل مانند خیلی‌کوتاه ساده و غده‌دار، با برگ‌های متراکم، میان‌گره‌ها کوتاه، کم و بیش هم‌پوش، متقابل متناوب، مسطح تا ناودانی، تخم مرغی– دایره‌ای، در قاعده باریک و دمبرگ مانند، پوشیده از کرک، در سطح زیرین با تراکم بیش‌تر، همراه با غده‌های ترشحی متراکم در سطح فوقانی، در حاشیه کم و بیش مژه‌دار، برگ‌های گل‌آذینی کم و بیش شبیه به برگ‌های ساقه‌ای ولی کوچکتر، دم گل‌آذین کوتاه، براکته‌ها سرنیزه‌ای. لوله‌ای استکانی، دولبه‌ای، دندانه‌های لبه بالایی سه گوش، بنفش مایل به آبی است. میوه فندقه تخم مرغی، دارای رگه‌های مشبک در قسمت انتهایی و زمان گلدهی اواخر پائیز تا اوایل زمستان می‌باشد (جم‌زاد، 1388).
مرزه خوزستانی حاوی عطری تند و ارزش دارویی زیادی است(معلم و همکاران،2011 و مظفریان، 1378) یکی از گونه‌های اندمیک حوزه جنوب ایران است(معلم و همکاران، 2011؛ عصری، 1388) و در کوهپایه‌ها و سنگ‌های آهکی شکاف‌دار می‌روید. ماده موثره این گیاه اسانس، که میزان آن از 1 تا 5 درصد متغیر است، کارواکرول، گاما-ترپینن، پارا-سیمن، بتا-بیسابولن، ترپینئول و آلفا ترپینن از ترکیبات عمده تشکیل دهنده اسانس گیاه می‌باشند، ترکیبات معطر آن در صنایع دارویی، غذایی و عطرسازی کاربرد فراوان دارد(معلم و همکاران،1390).
پراکندگی جغرافیایی مرزه خوزستانی در استان‌ لرستان، اندیمشک به پل دختر، روستای پالان و در استان خوزستان، 72 کیلومتری اندیمشک به خرم آباد و 5 کیلومتر بعد از پل تنگ در شکاف صخره‌های آهکی در ناحیه صحارا- سندی در ارتفاع 474 تا 520 متری می‌روید(جم‌زاد، 1388).
1-4-3- مرزه رشینگری:مرزه رشینگری، گیاهی است یکساله یا همیشگی، چندساله بسیار معطر، با قاعده چوبی، از قاعده منشعب، ساقه به ارتفاع حدود50 سانتی‌متر، تمام گیاه پوشیده از کرک‌های بلند خاکستری رنگ، برگ‌های قاعده‌ای، تخم مرغی پهن و یا دایره‌ای، در قاعده بتدریج باریک و به صورت دمبرگ به طول1 میلی‌متر ادامه یافته، پوشیده از غده‌های ترشحی چسبیده فراوان، برگ‌های پایینی مسطح، بالایی‌ها بتدریج به طرف داخل تاخورده است. گل‌آذین سنبله مانند، متراکم با فاصله کم نسبت به یکدیگر. برگک سرنیزه‌ای، لوله‌ای- استکانی، دو لبه‌ای، دندانه‌‌ی لبه بالایی سه گوش، نوک تیز و پایینی‌ها سرنیزه‌ای. جام گل زرد کم رنگ، در لبه ارغوانی و پرچم‌ها کمی از گل خارج شده و زمان گلدهی پاییز است(جم‌زاد، 1388).
مرزه رشینگری از گونه‌های بومی و اندمیک مرزه ایران بوده که اسانس گیاه دارای بیش از 86 درصد کارواکرول می‌باشد. گیاه مرزه رشینگری نیمه انبوه و اغلب آروماتیک بوده و به طورگسترده‌ای درمناطق خشک، آفتابی، سنگلاخی و صخره‌ای مدیترانه، آسیا و آمریکای شمالی رشد می‌کنند(کاتینو و همکاران، 1992) به علت محتوای فنلی زیاد، طعم و بوی این گیاه مشابه آویشن و پونه کوهی است(اسکوسی بوسیک و همکاران، 2006) و خیلی از گونه‌های مرزه، گیاهی چند منظوره هستند. تیمول و کارواکرول از اجزای اصلی اسانس‌های خانواده نعناعیان هستند. این دو ترکیب از نظر شیمیایی بسیار به هم شبیه‌اند و فقط جایگاه گروه هیدروکسیل در آن‌ها متفاوت است. تیمول و کارواکرول از اجزای ضدمیکروبی بسیارموثر در اسانس‌ها هستند(بوچانان و شپیرد،1981).
پراکندگی جغرافیایی مرزه رشینگری در استان ایلام به مهران روستای بان‌روشان، مهران به دهلران روستای نصیران و در دامنه‌های سنگریزه‌ای خشک در دیواره‌های رودخانه‌ها و دامنه‌های صخره‌ای در ناحیه صحارا- سندی در ارتفاع 375 تا 915 متری می‌روید(جم‌زاد، 1388).
1-4-4- مواد موثره جنس مرزه:مرزه باغی سرشار از روغن‌های فرار است که در حفره‌های مخصوصی که در دو طرف برگ وجود دارند، تشکیل می‌شود، گل‌ها و برگ‌ها دارای اسانس می‌باشند. مقدار اسانس در اندام‌های هوایی مرزه مختلف است و به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد. مقدار اسانس، بین 1 تا 2 درصد است. اسانس دارای ترکیبات متفاوتی(امیدبیگی، 1386)، مایعی بی‌رنگ و یا مایل به زرد است و که می‌توان به ماده کارواکرول(30 تا 40%) و سیمن(20 تا 30%)(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388) و ترکیبات فنلی دیگر نام برد(امیدبیگی، 1386). مرزه دارای تانن، مواد چرب، قندهای مختلف و اسانسی به مقدار یک در هزار است(زرگری، 1369 ). از مواد دیگر پیکر رویشی این گیاه می‌توان از ترکیبات آهن‌دار و ترکیبات قندی و تعدادی از اسیدهای آلی یاد کرد(امیدبیگی، 1386). اسانس گیاه مرزه از تقطیر با بخار آب از برگ‌ها و سرشاخه‌های برگدار حاصل می‌شود. کارواکرول و دیگر مونوترپن‌ها، چربی‌دوست بوده و به راحتی با غشاهای پروتئینی و غشای سلولی زنده ترکیب می‌شوند. وجود این ویژگی می‌تواند تا حدی توجیه کننده اثرات ضدتشنجی، ادرارآوری، میکروب‌کشی و تحریک ترشح در این گیاه باشد و دارای اثرات ضدتشنجی و ضدنفخ است(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387).
1-4-5- خواص دارویی جنس مرزه:در بسیاری از کشورها، از جمله انگلیس، از مرزه به عنوان یکی از گیاهان مهم ادویه‌ای استفاده می‌شود. در تعدادی از فارماکوپه‌ها، مرزه به عنوان یک گیاه دارویی معرفی شده است. پیکر رویشی مرزه، حاوی مواد موثره‌ای است که باعث افزایش فشار خون و مداوای سرفه می‌گردد. این گیاه ضد نفخ بوده و به هضم غذا نیز کمک می‌کند. مرزه کمی تند(با طعمی شبیه فلفل) است و از آن به عنوان طعم دهنده مواد غذایی استفاده می‌شود. از مرزه در صنایع کنسروسازی و نوشابه‌سازی استفاده می‌شود. اسانس این گیاه خاصیت ضد‌میکروبی داشته و مانع رشد برخی از باکتری‌ها می‌شود(امید بیگی، 1386).
مرزه باغی به عنوان تقویت کننده دستگاه گوارش، درمان ناراحتی‌های معده شامل سوءهاضمه، نفخ و قولنج(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387)، نیرو دهنده، تسهیل کننده عمل هضم و مدر استفاده می‌شود. علاوه بر این، مرزه برای درمان عفونت‌های مجاری تنفسی و ادراری و نیز عفونت‌های قارچی استفاده می‌گردد. گل گیاه یا اسانس روغنی آن برای درمان زخم‌ها، سوختگی‌ها و عفونت‌های پوستی استفاده می‌شود و همچنین اسانس گیاه دارای اثر ضداسپاسم بوده و از این رو در درمان برخی بیماری‌های گوارشی مانند اسهال‌های حاد، مزمن و به عنوان ضدانگل استفاده می‌شود(علیزاده، 1392).
1-5- طبقه بندی گیاهان دارویی:معمولاً گیاهان دارویی را مانند دیگر گیاهان به روش‌های مختلفی طبقه بندی می‌کنند. گیاه‌شناسان مختلف گیاهان دارویی را بسته به مکان و زمان در طبقات مختلفی قرار می‌دهند. تا اینکه لینه، گیاهان را براساس خصوصیات ریخت شناسی طبقه‌بندی کرد و امروزه طبقه بندی لینه به عنوان طبقه‌بندی مرجع گیاهان در تمام جهان انجام می‌گیرد. گیاهان دارویی را از نقطه نظرهای مختلفی می‌توان گروه‌بندی کرد که برخی از مهمترین آن‌ها به شرح زیر است:
طبقه بندی براساس نیازهای اکولوژیک.
طبقه بندی براساس عادت رشد.
طبقه بندی براساس اندام‌های مصرفی.
طبقه بندی براساس نوع اثر درمانی.
طبقه بندی براساس خصوصیات گیاه‌شناسی.
طبقه بندی براساس ماده موثره.
1-5-1- طبقه بندی براساس ماده موثره:در پیکر گیاهان دارویی مواد ویژه‌ای به عنوان مواد موثره یا متابولیت‌های ثانویه ساخته و ذخیره می‌شوند، که برای مداوای برخی از بیماری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. مواد مذکور طی فرآیندهای ویژه و پیچیده بیوشیمیایی و به مقدار بسیار کم(به طور معمول کمتر از یک درصد وزن خشک گیاه)، ساخته می‌شوند(امیدبیگی، 1384). بررسی مواد شیمیایی ثانویه، با تجزیه شیمیایی گیاهان دارویی در قرن نوزدهم آغاز شد. نتایج این بررسی‌ها، از همان اوایل کار نشان داد که گیاهان دارویی علاوه بر ترکیبات عمومی و اساسی، هر کدام حداقل دارای یک ماده موثره ثانوی مخصوص هستند. این مواد موثره مخصوص که شامل هزاران نوع می‌باشند، به «مواد طبیعی گیاهی» موسومند(امیدبیگی، 1392).
در مورد مسیرهای تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، نظرهای متفاوتی ابراز گردیده است. برای مثال، تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، ناشی از دو دسته فرایندهای متابولیسمی متفاوت و درعین حال مرتبط به هم است که این فرایندها عبارتند از:
فرایندهای متابولیسمی عام(اولیه): فرایندهایی هستند که در همه موجودات زنده، در سطوح مختلف عمومیت دارند و در تمام گیاهان(اعم از دارویی یا غیر دارویی) به وقوع می‌پیوندند(امیدبیگی، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز اولیه(اساساً ساکارید) یا مواد مورد نیاز و حیاتی، که در همه گیاهان سبز با عمل فتوسنتز به وجود می‌آیند(ولاگ و استودولاژ، 1387).
فرایندهای متابولیسمی خاص(ثانویه): این فرایندها در گیاهانی چون گیاهان دارویی که فرآورده‌های خاصی تولید می‌کنند، بیش‌تر به وقوع می‌پیوندند(امیدبیگی، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز ثانویه که در اثر جذب ازت توسط گیاه تولید می‌شوند. این تولیدات ظاهراً اغلب برای گیاه بدون فایده هستند، ولی برعکس اثرات درمانی آن‌ها قابل توجه است.
عموماً این مواد در حالت طبیعی به طور خالص یافت نمی‌شوند و به حالت ترکیب با عناصر دیگری همراهند که به صورت مکمل اثرات آن‌ها را تقویت می‌کنند. با این حال حتی اگر گیاه دارویی فقط یک ماده فعال داشته باشد باز اثر آن روی بدن انسان مفیدتر از همان ماده در حالت به دست آمده از سنتز شیمیایی است (ولاگ و استودولاژ، 1387). عام بودن یا خاص بودن فرایندها و ترکیبات مربوط به آن‌ها، یک مفهوم نسبی است و این مفهوم نه تنها در مورد تولید مواد، بلکه در رابطه با انباشتگی مواد نیز می‌توان در نظرگرفت(امیدبیگی، 1384)
یک سری از محققان متابولیت‌های ثانویه را در سه گروه عمده و اصلی طبقه‌بندی نمودندکه عبارتند از: متابولیت‌های نیتروژن‌دار، ترپن‌ها و فنولیک‌ها(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). تقسیم‌بندی دیگر مواد موثره گیاهان دارویی که امروزه مورد تایید می‌باشد به صورت چهار گروه اصلی آلکالوئیدها، گلیکوزیدها، روغن‌های فرار و سایر مواد موثره انجام گرفت که منظور از سایر مواد موثره، شامل ترکیباتی چون: مواد تلخ، فلاون‌ها، فلاونوئیدها، موسیلاژها(و کربوهیدرات‌های خاص مشابه آن)، ویتامین‌ها، تانن‌ها، اسید سیلیسک(و اسیدهای خاص مشابه آن) و بالاخره ترکیبات دیگر امثال آن می‌باشد، که به دلیل ناهماهنگی ‌و گستردگی ساختمان‌های شیمیایی‌شان در سه گروه قبلی جای نمی‌گیرند(ابراهیم پور و عیدی‌زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
1-5-1-1- آلکالوئیدها:در گذشته آلکالوئیدها، شامل فقط مواد گیاهی حاوی اتم نیتروژن هتروسیکلیک می‌شود، که مواد حاوی نیتروژن در خارج از سیکل حلقوی(اگزوسیلیک) را اصطلاحاً آلکالوئیدهای کاذب می‌نامیدند(اریک‌فون ‌ویک و وینک، 1387) و بر این اساس نخستین بار یک محقق آلمانی از آلکالوئیدها به عنوان مواد نیتروژنه که خاصیت قلیایی دارند و در محیط اسیدی تولید نمک می‌نمایند نام برده است و همچنین نوع بازی آن‌ها اثرات قوی فیزیولوژیک دارد. آن‌ها اکثراً سموم گیاهی بسیار موثر و دارای اثرات خاصی نیز هستند(ولاگ و استودولاژ، 1387) و در انسان واکنش‌های فیزیولوژیکی قوی همراه با اثرات مخصوص ایجاد می‌کنندکه بر روی سیستم عصبی اثر می‌گذارند.
آلکالوئیدها بسیار متنوع می‌باشند، به طوری که تعداد آلکالوئیدهای شناخته شده موجود در گیاهان بر چند هزار بالغ می‌گردد. اولین آلکالوئیدها در بین سال‌های 1803 تا 1816 از پیکر گیاهان جدا گشت. در سال‌های اخیر نیز بعضی آلکالوئیدهای جدید مورد شناسایی قرار گرفته‌اند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
آلکالوئیدهای تمام محصولات طبیعی(متابولیت‌های ثانویه) نیتروژن‌داری که جزء گروه پپتیدها، آنتی‌بیوتیک‌ها، آمینواسیدهای فاقد پروتئین، آمین‌ها، گلیکوزیدها سیانوژنیک، گلوکوزینولات، کوفاکتورها، هورمون‌های گیاهی یا متابولیت‌های اولیه(مانند موادی با پایه پورین و پپریمیدین) قرار نمی‌گیرند را شامل می‌شوند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). آلکالوئید‌ها را بر حسب خصوصیات بیوشیمیایی و شیمیایی در سه گروه قرار می‌دهند(ابراهیم‌پور و عیدی‌زاده، 1388؛ امیدبیگی،1384):
آلکالوئیدهای‌حقیقی: که منشاء آن‌ها اسیدهای آمینه و ترکیبات شیمیایی هتروسیکلیک نیتروژن‌دار می‌باشند.
پروتوآلکالوئیدها: این دسته از آلکالوئیدها از اسیدهای آمینه ساخته شده و محتوی ترکیبات شیمیایی نیتروژن‌دار خطی (غیرحلقوی) می‌باشند.
آلکالوئیدهای کاذب: این دسته از آلکالوئیدها از اسیدهای آمینه تشکیل نشده‌اند ولی در ساختمان شیمیایی آن‌ها نیتروژن وجود دارد.
وجود ترکیبات آلکالوئیدی هنوز در تعدادی از گیاهان به اثبات نرسیده است و به نظر می‌رسد این گروه از گیاهان را باید اساساً گیاهان”بدون آلکالوئید” نامید. در مقابل گیاهان مذکور، گیاهان دیگری وجود دارند که می‌توان آن‌ها را گیاهان آلکالوئیدی دانست. زیرا تقریباً در همه حال در این گیاهان آلکالوئید ساخته و ذخیره می‌شود و آلکالوئید در واقع جزء لاینفک ساختمان شیمیایی آن‌ها است، از آنجایی که آلکالوئیدها اکثراً سمی و مرگ‌آور هستند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
1-5-1-2- گلیگوزیدها:گلیکوزیدها از سوخت و ساز ثانویه گیاهان به دست می‌آیند و از دو قسمت تشکیل شده‌اند. یک قسمت آن مانند گلوکز محتوی قند و در اکثر موارد غیر فعال است و اثر مناسبی روی حلال بودن گلیکوزید و جذب آن و حتی انتقال آن از یک عضو به عضو دیگر دارد(ولاگ و استودولاژ، 1387).
گلیکوزیدها همچون آلکالوئیدها گروه بزرگی از مواد موثره دارویی ارزشمند را تشکیل می‌دهند که در عین حال در میان آن‌ها برخی از خطرناک‌ترین و سمی‌ترین مواد موجود در طبیعت یافت می‌گردد. گلیکوزیدها در مسیرهای مختلف متابولیکی به شکل‌های گوناگونی ساخته می‌شوند. این مواد دارای ساختمان شیمیایی پیچیده و مخصوصی هستند و در بدن انسان اثرات خاصی نیز بر جای می‌گذارند(امیدبیگی، 1384). گلیکوزیدها پس از هیدرولیز شدن(توسط اسیدها، برخی آنزیم‌ها و …) به ترکیبات قندی(گلیکون) و غیرقندی(آگلیکون) تبدیل می‌شوند، که در میان آن‌ها آگلیکون‌ها، مصارف فراوانی در داروسازی دارند.
گلیکوزیدها بر مبنای تولید ترکیبات متفاوت به چندین دسته تقسیم بندی می‌شوند که مهمترین آن‌ها شامل:
گلیکوزیدهای سیانوژنتیک: که از فرآورده‌های ترکیبات گلیکوزیدی حاصل می‌شود که پس از هیدرولیز با اسید هیدروسیانیک تولید می‌شوند و از مهمترین گلیکوزیدهای سیانوژنتیک می‌توان از آمیگدالین نامبرد که به طور وسیعی درگیاهان خانواده‌های گل‌سرخ(سیب، گلابی، گوجه‌ها، بادام و …)، پروانه‌آسا(شبدر، لوبیا و …)، آقطی، کتان، خانواده حبوبات، خانواده گرامینه، خانواده آراسه و بعضی خانواده‌های دیگر وجود دارد(امیدبیگی، 1392) که بعضی از این مواد در تهیه داروهای معالج سرفه، مسهل و مسکن مورد استفاده قرار می‌گیرد(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).
گلیکوزیدهای آنتراکینون: این گلیکوزیدهای پس از هیدرولیز تولید آنتراکینون می‌کنند. آنتراکینون‌ها نقش عمده‌ای در گیاهان”سیاهتوسه”، “سنا”، “ریواس” و چند گیاه دیگر دارند و در مداوای یبوست اثر دارند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
گلیکوزیدهای قلبی(گلیکوزیدهای کاردیاک): از گروه ویژه‌ی ساپونین‌های استروئیدی محسوب می‌شوند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). ساختمان شیمیایی گلیکوزیدهای قلبی با سایر ترکیبات گلیکوزیدی متفاوت است و اثرات خاصی روی ماهیچه‌های قلب دارند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
گلیکوزیدهای کاردیاک به دو گروه تقسیم می‌شوند:
کاردنولیدها: که در برخی از گیاهان گلدار نظیر خانواده خرزهره، میمون(گل انگشتانه)، آلاله، استبرق و چند خانواده دیگر وجود دارند.
بوفادی انولیدها: که در گیاهان کالانچوی(از خانواده کراسولاسه)، یورگینه(از خانواده هیاسین تاسه) و هیله بوروس(از خانواده آلاله) یافت می‌شوند.
از ترکیبات دیگری چون گلیکوزیدهای ساپونینی، گلیکوزیدهای فلاونوئیدی و گلیکوزیدهای کومارینی و گلیکوزیدهای دیگر می‌توان نام برد.
1-5-1-3- روغن‌های فرار(اسانس‌ها):سومین گروه از مواد موثره موجود درگیاهان را اسانس‌ها تشکیل می‌دهند. اسانس‌ها از نظر ترکیب شیمیایی همگن نیستند. بلکه به صورت مخلوطی از ترکیبات مختلف می‌باشند. این ترکیبات اغلب از گروه شیمیایی موسوم به ترپنوئیدها هستند. معمولاً اسانس‌ها از بو و مزه تندی برخوردار بوده و وزن مخصوص آن‌ها غالباً از آب کمتراست(صداقت، 1386).
اسانس‌ها در سلول‌ها و کرک‌های ترشحی منفرد یا مجتمع، غده‌های ترشحی، مجاری ترشحی در قسمت‌های سطحی و درونی اندام‌های مختلف: برگ‌ها، گل‌ها، میوه‌ها، جوانه‌ها و شاخه‌های گیاهان وجود دارند. سلول‌ها و بافت‌های ترشحی مزبور ممکن است تنها در یک اندام گیاه وجود داشته باشد(مثلاً تنها در گل یا میوه) یا ممکن است در اندام‌های مختلف گیاهان پراکنده باشند. در این صورت اسانس‌های حاصله از نظر کمیت و کیفیت و همچنین اجزاء و عناصر تشکیل دهنده از اندامی به اندام دیگر تفاوت دارند(صداقت، 1386).
اسانس‌ها معمولاً در داخل سلول‌های گیاهی به شکل قطرات کروی و گلبول‌ مانند جای گرفته‌اند. وجود اسانس‌ها تنها در حدود 2000 گونه از 250 هزار گونه گیاه گلداری که تاکنون شناخته شده، گزارش گردیده است. مهمترین گیاهان دارویی حاوی اسانس متعلق به خانوادهای نعناع، سداب، مورد، گشنیز، کاسنی، کاج، سرو و تعداد کمی ‌از گیاهان خانواده‌های دیگر می‌باشند. اسانس‌ها به طور کلی بازمانده‌های ناشی از فراینده‌های اصلی متابولیسم گیاهان به ویژه در اوضاع تنشی محسوب می‌شوند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
اسانس‌ها معمولاً دارای خواص زیر می‌باشند: موادی فرارند، در الکل و دیگر حلال‌های آلی حل می‌شوند(ابراهیم‌پور و عیدی‌زاده، 1388). اسانس بادرنجبویه، رازیانه، اسطوخودوس، نعناع، پونه، زیره، رازیانه، انیسون، مرزنگوش، سوسن بری و آویشن دارای اسانس‌های روغنی هستند(ولاگ و استودولاژ، 1382) و معمولاً متعلق به ترپن‌ها، سزکویی‌ترپن‌ها، الکل‌ها، استرها، آلدئیدها، فنل‌ها، اترها و یا پراکسیدها می‌باشند (ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388). اسانس‌ها ممکن است با موادی نظیر رزین‌ها و صمغ‌ها همراه گردند که در این صورت ترکیبات شیمیایی حاصل بسیار پیچیده می‌باشند. این ترکیبات معمولاً در دمای پایین به صورت جامدند و در دمای بالا ذوب و مایع می‌شوند. ترکیبات مذکور همچون خود اسانس‌ها غالباً توسط سلول‌های مجاری ترشحی خاصی ساخته شده و در این مجاری انبار می‌گردند. استخراج این مواد عموماً به‌ کمک تبخیر با بخار آب انجام می‌گیرد و معمولاً در آب حل نمی‌شوند(یا به ‌سختی حل می‌شوند)، این مواد غالباً مانع رشد باکتری‌ها می‌گردند و خاصیت ضدتورم، ضددل‌درد، آرام‌بخش، ضدنفخ، اشتهاآور و گاهی اوقات خاصیت خلط‌آوری دارند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388).
اثرات فارماکولوژیک اسانس‌ها:
اثرات گوارشی.
اثرات تنفسی.
اثرات قلبی وعروقی.
کاهش قندخون.
اثر ضدمیکروبی وضدقارچ.
اثر بر بیماری‌های پوستی.
روغن‌های



قیمت: 11200 تومان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *