تعیین میزان بهره¬وری آب آبیاری در حوزه فومنات استان گیلان

center-146050
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: مهندسی کشاورزی گرایش مدیریت کشاورزی
عنوان:
تعیین میزان بهرهوری آب آبیاری در حوزه فومنات استان گیلان
استاد راهنما:
دکتر غلامرضا پیکانی
استاد مشاور:
دکتر محمدحسین انصاری
نگارش:
رضا صفتی
پاییز 1392

پایان‌نامه کارشناسی ارشد
عنوان:
تعیین میزان بهرهوری آب آبیاری در حوزه فومنات استان گیلان
استاد راهنما: دکتر غلامرضا پیکانی
استاد مشاور: دکتر انصاری
نگارش: رضا صفتی
پاییز 1392
تقدیر و تشکر

تقدیم به
چکیده
در ایران بخش کشاورزی بزرگترین متقاضی آب است. پایین بودن قیمت نسبی نهادهی آب آبیاری مورد استفاده در بخش یادشده سبب عدم سرمایهگذاری مناسب در فناوریهای آب اندوز و اتلاف آن تا بیش از 80 درصد میشود.یکی از مسائل مهم بخش آب، پایین بودن غیر موجه قیمت یا تعرفه آب کشاورزی میباشد.پژوهش حاضر برای نخستین بار با اندازهگیری دقیق میزان آب آبیاری مصرفی در اراضی شالیکاری ناحیه آبیاری فومنات در استان گیلان، برازش فرمهای مختلف تابع تولید وانتخاب فرم برتربه منظور برآورد قیمت اقتصادی آب آبیاری را مدنظر قرار داد. داده های مورد استفاده از 110 مزرعه شالیکاری ناحیه فومنات در سال زراعی 92-1391 به دست آمده است.با توجه به نتایج حاصل از پژوهش، فرم تابعی ترانسندنتال به عنوان بهترین فرم تابع تولید تشخیص داده شد و قیمت سایه ای آب آبیاری بر اساس آن معادل با 9272 ریال تعیین گردید.
کلمات کلیدی: قیمت سایه ای، ارزش بهره وری نهایی، حوزه فومنات، ارزش اقتصادی آب آبیاری

فهرست موضوعات
TOC \o “1-3” \h \z \u فصل اول PAGEREF _Toc377152025 \h 1کلیات PAGEREF _Toc377152026 \h 11-1- مقدمه PAGEREF _Toc377152027 \h 21-2- بیان مسأله PAGEREF _Toc377152028 \h 21-3- ضرورت تحقیق PAGEREF _Toc377152029 \h 41-4- پرسش های تحقیق PAGEREF _Toc377152030 \h 51-5- اهداف تحقیق PAGEREF _Toc377152031 \h 51-5-1- اهداف اصلی PAGEREF _Toc377152032 \h 51-5-2- اهداف ویژه (فرعی) PAGEREF _Toc377152033 \h 51-6- فرضیه‌های تحقیق PAGEREF _Toc377152034 \h 51-7- ناحیه آبیاری فومنات PAGEREF _Toc377152035 \h 61-8- روش و ابزار گردآوری اطلاعات PAGEREF _Toc377152036 \h 61-9- روش تجزیه و تحلیل داده‌ها PAGEREF _Toc377152037 \h 71-10- کلید واژه ها PAGEREF _Toc377152038 \h 71-11- سازماندهی پژوهش PAGEREF _Toc377152039 \h 8فصل دوم PAGEREF _Toc377152040 \h 9مبانی نظری و پیشینه پژوهش PAGEREF _Toc377152041 \h 92-1- مقدمه PAGEREF _Toc377152042 \h 102-2- نقش آب در کشاورزی PAGEREF _Toc377152043 \h 102-3- راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی PAGEREF _Toc377152044 \h 112-4- بازار آب PAGEREF _Toc377152045 \h 122-4-1- ویژگی های بازار آب PAGEREF _Toc377152046 \h 132-4-2- تقاضای نهادهی آب در کشاورزی PAGEREF _Toc377152047 \h 142-5- اهمیت مدیریت تقاضای آب PAGEREF _Toc377152048 \h 162-5-1- مدیریت تقاضا و نقش ارزش گذاری اقتصادی در مدیریت تقاضای آب PAGEREF _Toc377152049 \h 162-5-2- ابزارهای مدیریت تقاضای آب PAGEREF _Toc377152050 \h 192-6- قیمت گذاری آب و تاثیرات آن PAGEREF _Toc377152051 \h 202-7- روش های قیمت گذاری آب PAGEREF _Toc377152052 \h 222-7-1- روشهای تعیین قیمت آب از دیدگاه کشاورزان PAGEREF _Toc377152053 \h 222-7-1-1- روش های غیر پارامتری PAGEREF _Toc377152054 \h 22الف- روش نرخ گذاری حاشیه ای PAGEREF _Toc377152055 \h 23ب- روش بودجه بندی PAGEREF _Toc377152056 \h 23ج- روش برنامه ریزی خطی PAGEREF _Toc377152057 \h 242-7-1-2- روش های پارامتری (اقتصاد سنجی) PAGEREF _Toc377152058 \h 252-7-1-2-1- برآورد ارزش اقتصادی آب با استفاده از تابع تولید PAGEREF _Toc377152059 \h 262-7-1-2-2- برآورد ارزش اقتصادی آب با استفاده از تابع سود مقید PAGEREF _Toc377152060 \h 302-7-1-2-3- برآورد ارزش اقتصادی آب با استفاده از تابع هزینه مقید PAGEREF _Toc377152061 \h 312-7-2- روش های مستقیم و غیر مستقیم PAGEREF _Toc377152062 \h 322-7-2-1- روش قیمت گذاری هدانیک PAGEREF _Toc377152063 \h 322-7-2-2- روش مستقیم PAGEREF _Toc377152064 \h 332-7-3- روش های تجربی قیمت گذاری آب در ایران PAGEREF _Toc377152065 \h 332-7-3-1- روش های حجمی PAGEREF _Toc377152066 \h 342-7-3-1-1- روش حجمی تک نرخی PAGEREF _Toc377152067 \h 342-7-3-1-2- روش حجمی دو نرخی (چند نرخی) PAGEREF _Toc377152068 \h 352-7-3-2- روش های دریافت غیر حجمی PAGEREF _Toc377152069 \h 352-7-3-2-1- اخذ آب بها بر اساس مقدار تولید PAGEREF _Toc377152070 \h 352-7-3-2-2- اخذ آب بها بر اساس سطح زیر کشت PAGEREF _Toc377152071 \h 372-7-3-2-3- قیمت گذاری بر اساس حق مرغوبیت PAGEREF _Toc377152072 \h 382-8- مبانی نظری تقاضا برای نهاده آب PAGEREF _Toc377152073 \h 392-9- مروری بر مطالعات انجام شده PAGEREF _Toc377152074 \h 422-9-1- مطالعات داخلی PAGEREF _Toc377152075 \h 422-9-2- مطالعات خارجی PAGEREF _Toc377152076 \h 452-10- جمع بندی PAGEREF _Toc377152077 \h 47فصل سوم PAGEREF _Toc377152078 \h 49مواد و روشها PAGEREF _Toc377152079 \h 493-1- مقدمه PAGEREF _Toc377152080 \h 503-2- تابع تولید PAGEREF _Toc377152081 \h 503-3- توابع تولید مهم در کشاورزی PAGEREF _Toc377152082 \h 503-3-1- تابع تولید کاب- داگلاس PAGEREF _Toc377152083 \h 513-3-2- تابع تولید ترانسندنتال PAGEREF _Toc377152084 \h 523-3-3- تابع تولید ترانسلوگ PAGEREF _Toc377152085 \h 533-3-4- تابع تولید درجه دوم تعمیم یافته PAGEREF _Toc377152086 \h 533-4- استخراج تابع تقاضا نهاده آب آبیاری در حالت کلی PAGEREF _Toc377152087 \h 543-4-1- استخراج تابع تقاضای آب در این پژوهش PAGEREF _Toc377152088 \h 553-4-2- محاسبه ارزش اقتصادی آب آبیاری PAGEREF _Toc377152089 \h 573-5- جامعه، نمونه آماری و روش نمونه گیری PAGEREF _Toc377152090 \h 573-6- جمع بندی PAGEREF _Toc377152091 \h 58فصل چهارم PAGEREF _Toc377152092 \h 59نتایج و بحث PAGEREF _Toc377152093 \h 594-1- مقدمه PAGEREF _Toc377152094 \h 60آمار توصیفی PAGEREF _Toc377152095 \h 604-1-1 – وضعیت سن PAGEREF _Toc377152096 \h 604-1-2- وضعیت آموزش PAGEREF _Toc377152097 \h 614-1-3- میزان سابقه زارعین PAGEREF _Toc377152098 \h 634-1-4- میزان مصرف نهاده ها PAGEREF _Toc377152099 \h 644-1-4-1- فراوانی آب مصرفی PAGEREF _Toc377152100 \h 644-1-4-2- کود شیمیایی PAGEREF _Toc377152101 \h 654-1-4-3- سم ساقه خوار PAGEREF _Toc377152102 \h 664-1-4-4-سم علف کش PAGEREF _Toc377152103 \h 674-1-4-5- بذر PAGEREF _Toc377152104 \h 684-1-4-6- نیروی کار PAGEREF _Toc377152105 \h 694-1-4-7- هزینه ماشین آلات PAGEREF _Toc377152106 \h 704-1-5- هزینه‌های متغیر زراعت برنج PAGEREF _Toc377152107 \h 704-1-5-1- هزینه های متغیر کل PAGEREF _Toc377152108 \h 714-1-5-2- در آمد PAGEREF _Toc377152109 \h 72نتایج برازش فرم تابعی کاب- داگلاس PAGEREF _Toc377152110 \h 73نتایج برازش فرم تابعی ترانسندنتال PAGEREF _Toc377152111 \h 79نتایج برازش فرم تابعی ترانسلوگ PAGEREF _Toc377152112 \h 85نتایج برازش فرم تابعی درجه دوم تعمیمیافته PAGEREF _Toc377152113 \h 90فرم تابعی برتر و تعیین ارزش اقتصادی آب آبیاری PAGEREF _Toc377152114 \h 95تابع تقاضای آب آبیاری در ناحیه فومنات PAGEREF _Toc377152115 \h 96جمع بندی فصل چهارم PAGEREF _Toc377152116 \h 96فصل پنجم PAGEREF _Toc377152117 \h 97خلاصه، PAGEREF _Toc377152118 \h 97نتیجه گیری، بحث و پیشنهادها PAGEREF _Toc377152119 \h 975-1- مرور کلی بر تحقیق PAGEREF _Toc377152120 \h 985-1-1- مقدمه PAGEREF _Toc377152121 \h 985-1-2- اهداف و سوالات PAGEREF _Toc377152122 \h 995-1-3- محدوده تحقیق PAGEREF _Toc377152123 \h 995-1-4- محدودیت تحقیق PAGEREF _Toc377152124 \h 995-1-5- روش و نوع تحقیق PAGEREF _Toc377152125 \h 995-1-6- متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc377152126 \h 1005-1-6-1- متغیرهای مستقل PAGEREF _Toc377152127 \h 1005-1-6-2- متغیر وابسته PAGEREF _Toc377152128 \h 1005-1-7- فرضیه های تحقیق PAGEREF _Toc377152129 \h 1005-2- نتیجه گیری PAGEREF _Toc377152130 \h 1005-2-1- یافته های توصیفی PAGEREF _Toc377152131 \h 100- گروههای سنی PAGEREF _Toc377152132 \h 100- سطح تحصیلات PAGEREF _Toc377152133 \h 101- میزان سابقه زارعین PAGEREF _Toc377152134 \h 101- میزان مصرف نهاده ها PAGEREF _Toc377152135 \h 101- فراوانی آب مصرفی PAGEREF _Toc377152136 \h 101- کود شیمیایی PAGEREF _Toc377152137 \h 101- سم ساقه خوار PAGEREF _Toc377152138 \h 101- سم علف کش PAGEREF _Toc377152139 \h 101- بذر PAGEREF _Toc377152140 \h 102- نیروی کار PAGEREF _Toc377152141 \h 102- هزینه ماشین آلات PAGEREF _Toc377152142 \h 102- هزینه‌های متغیر زراعت برنج PAGEREF _Toc377152143 \h 102- هزین

ه های متغیر کل PAGEREF _Toc377152144 \h 102- در آمد PAGEREF _Toc377152145 \h 1025-1-2- یافته های استنباطی PAGEREF _Toc377152146 \h 103- نتایج برازش فرم تابعی کاب- داگلاس PAGEREF _Toc377152147 \h 103- نتایج برازش فرم تابعی ترانسندنتال PAGEREF _Toc377152148 \h 103- نتایج برازش فرم تابعی ترانسلوگ PAGEREF _Toc377152149 \h 104- نتایج برازش فرم تابعی درجه دوم تعمیم یافته PAGEREF _Toc377152150 \h 105- فرم تابعی برتر و تعیین ارزش اقتصادی آب آبیاری PAGEREF _Toc377152151 \h 106- ارزش اقتصادی هر متر مکعب آب آبیاری PAGEREF _Toc377152152 \h 1065-3- بحث PAGEREF _Toc377152153 \h 1065-4- پیشنهادها PAGEREF _Toc377152154 \h 1065-4-1- پیشنهادهای پژوهش حاضر PAGEREF _Toc377152155 \h 1065-4-2- پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده PAGEREF _Toc377152156 \h 107منابع PAGEREF _Toc377152157 \h 108
فهرست جداول
جدول 1-1- سهم منابع مختلف در تأمین آب آبیاری ناحیه فومنات……………………………………… 6
جدول 1-1- سهم منابع مختلف در تأمین آب آبیاری ناحیه فومنات……………………………………. 21
جدول 2-2- آثار کمتر شناخته شده سیاست افزایش قیمت آب………………………………………… 22
جدول 4-1- وضعیت سنی شالیکاران مورد مطالعه……………………………………………………… 60
جدول 4-2- وضعیت سطح آموزش شالیکاران مورد مطالعه……………………………………………. 62
جدول 4-3- وضعیت میزان سابقه شالیکاران…………………………………………………………… 63
جدول 4-4- وضعیت آب مصرفی بر حسب متر مکعب……………………………………………….. 64
جدول 4-5- وضعیت میزان مصرف کود شیمیایی بر حسب کیلوگرم………………………………….. 65
جدول 4-6- وضعیت میزان مصرف سم ساقه خوار بر حسب لیتر……………………………………… 66
جدول 4-7- مصرف سم علف کش بر حسب لیتر……………………………………………………… 67
جدول 4-8- وضعیت میزان مصرف بذر برحسب کیلوگرم…………………………………………….. 68
جدول 4-9- وضعیت تعداد نیروی انسانی……………………………………………………………… 69
جدول 4-10- هزینه ماشین آلات……………………………………………………………………….. 70
جدول 4-11- هزینه های متغیر کل……………………………………………………………………… 71
جدول 4-12- توصیف موارد مربوط به هزینه های متغیر کل…………………………………………… 72
جدول 4-13- وضعیت درآمد زارعین…………………………………………………………………… 72
جدول 4-14- آمار توصیفی مربوط به درآمد……………………………………………………………. 73
جدول 4-15- نتایج حاصل از آزمون همخطی تجزیه واریانس…………………………………………. 74
جدول 4-16- نتایج حاصل از برازش تابع تولید کابداگلاس………………………………………….. 74
جدول 4-17- نتایج حاصل از آزمونهای ناهمسانی واریانس اجزاء اخلال در برآورد اولیه تابع کابداگلاس………………………………………………………………………………………………….. 75
جدول 4-18- نتایج حاصل از برازش تابع تولید کاب- داگلاس بر مبنای وزنHCCM ……………… 76
جدول 4-19- ماتریس واریانس- کواریانس ضرایب رگرسیون فرم تابعی کاب- داگلاس ……………. 77
جدول 4-20- ماتریس همبستگی ضرایب رگرسیون فرم تابعی کاب- داگلاس ……………………….. 77
جدول 4-21- نتایج حاصل از برازش تابع تولید ترانسندنتال ………………………………………….. 79
جدول 4-22- نتایج حاصل از آزمونهای ناهمسانی واریانس اجزاء اخلال در برآورد اولیه تابع ترانسندنتال …………………………………………………………………………………………………………… 80
جدول 4-23- نتایج حاصل از برازش تابع تولید ترانسندنتال بر مبنای وزندهی HCCM…………………. 80
جدول 4-24- کشش جزئی عوامل تولید در فرم تابعی ترانسندنتال ……………………………………. 81
جدول 4-25- ماتریس واریانس- کواریانس ضرایب رگرسیون فرم تابعی ترانسندنتال ………………… 83
جدول 4-26- ماتریس همبستگی ضرایب رگرسیون فرم تابعی ترانسندنتال …………………………… 84
جدول 4-27- نتایج حاصل از برازش تابع تولید ترانسلوگ ……………………………………………. 85
جدول 4-29- نتایج حاصل از آزمونهای ناهمسانی واریانس اجزاء اخلال در برآورد اولیه تابع ترانسلوگ …………………………………………………………………………………………………………… 86
جدول 4-30- نتایج حاصل از برازش تابع تولید ترانسلوگ بر مبنای وزندهی HCCM ……………… 87
جدول 4-32- کشش جزئی عوامل تولید در فرم تابعی ترانسلوگ …………………………………….. 89
جدول 4-33- نتایج حاصل از برازش تابع تولید درجه دوم تعمیمیافته ………………………………… 90
جدول 4-35- نتایج حاصل از آزمونهای ناهمسانی واریانس اجزاء اخلال در برآورد اولیه تابع درجه دوم تعمیمیافته ……………………………………………………………………………………………….. 91
جدول 4-36- نتایج حاصل از برازش تابع تولید درجه دوم تعمیمیافته بر مبنای وزندهیHCCM …… 92
جدول 4-38- کشش جزئی عوامل تولید در فرم تابعی درجه دوم تعمیمیافته …………………………. 94
جدول 4-39- معیارهای انتخاب فرم تابعی تولید برتر …………………………………………………. 95

فهرست شکلها
شکل 2-1- تاثیر تغییر در قید مقدار نهاده شبه ثابت بر کاهش هزینه ………………………………….. 31
شکل 2-2- منحنی ارزش تولید نهایی آب (تابع تقاضای آب) …………………………………………. 40
شکل 4-1- پراکنش سنی شالیکاران مورد مطالعه ……………………………………………………… 61
شکل 4-2- پراکنش سطح آموزش شالیکاران مورد مطالعه …………………………………………….. 62
شکل 4-3- پراکنش سابقه شالیکاران …………………………………………………………………… 63
شکل 4-4- پراکنش میزان آب مصرفی …………………………………………………………………. 64
شکل 4-5- پراکنش میزان کود مصرفی ………………………………………………………………… 65
شکل 4-6- میزان مصرف سم ساقه خوار ………………………………………………………………. 66
شکل 4-7- میزان مصرف سم علف کش ………………………………………………………………. 67
شکل 4-8- میزان مصرف بذر ………………………………………………………………………….. 68
شکل 4-9- وضعیت نیروی کار ………………………………………………………………………… 69
شکل 4-10- پراکنش هزینه ماشین آلات ………………………………………………………………. 70
شکل 4-11- پراکنش هزینه کل ………………………………………………………………………… 71
شکل 4-13- پراکنش درآمد زارعین ……………………………………………………………………. 73
شکل 5-1- ساز و کار اجرایی در پژوهش حاضر ……………………………………………………… 98
فصل اولکلیات1-1- مقدمهدر سال های اخیر، رشد جمعیت، تغییر اقلیم و پدیده صنعتی شدن، محدودیت منابع آب را به همراه داشته است. بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب بوده و کمترین راندمان مصرف آب را به خود اختصاص داده است. از این رو، طی سالهای اخیر تلاشهای گستردهای به منظور برآورد ارزش اقتصادی مصرف آب در بخش کشاورزی به منظور بهبود برنامهریزیهای توسعهای صورت گرفته است. در این فصل ابتدا به بیان مسأله مدنظر در پژوهش حاضر پرداخته، سپس متغیرهای پژوهش، ویژگی های منطقه مورد مطالعه و روش و ابزارها مورد استفاده معرفی می گردند. همچنین، ضرورت تحقیق، اهداف و فرضیه های تحقیق به تفسیر ارائه شده و در نهایت به تعریف مفاهیم و واژگان اختصاصی پژوهش پراخته می شود.
1-2- بیان مسألهایران جزء مناطق خشک و نیمه خشک آب و هوایی بوده و آب یکی از عوامل محدودکننده‌ی فرایند تولید در بخش‌های اقتصادی و به ویژه بخش کشاورزی است. از این ‌رو، مدیریت منابع آب از اولویتهای برنامه‌های سیاستی در کشور محسوب میشود. مدیریت منابع آب به عنوان مهمترین منبع طبیعی تجدیدپذیر اما محدود، یکی از مهمترین چالشهای قرن حاضر بوده و موجبات نگرانیهای عمده‌ی جهانی را فراهم آورده است (لینر، 2009). منابع آب در معرض تنش فزاینده ناشی از آثار متقابل رشد جمعیت، توسعهی اقتصادی، تنوع اقلیمی و توزیع ناهمگون زمانی و مکانی منابع آب، تغییر اقلیم و حفاظت از اکوسیستم است (وادا ، 2010). این موارد سبب بروز مسائلی جدی مانند فقر، ایجاد اختلال در فرایند رشد و توسعهی پایدار اقتصادی- اجتماعی، تهدید تولید جهانی غذا و ناپایداری منابع طبیعی میشود (آنگلس، 2011).
کشاورزی با 85 درصد مصرف جهانی آب به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده‌ این منبع، نقش مهمی در تعادل مقدار آب بین استفادههای رقیب دارد (پونگکیوراسین، 2007). در دهههای آینده، تأمین بیش از دو سوم عرضهی فزاینده‌ی غذای مورد نیاز جمعیت رو به گسترش جهان بر عهده‌ی کشاورزی مبتنی بر آبیاری خواهد بود (الجئیدی، 2009). و پیشبینی میشود در سال 2050 میلادی تقاضا برای آب کشاورزی به دو برابر برسد (پفیستر و همکاران، 2011).
دستیابی به خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی سالها در سرلوحه کار وزارت جهاد کشاورزی قرار دارد. ولی عاملی که تحقق این هدف را با چالش مواجه میسازد، محدودیت منابع و فقدان سرمایههای کافی در داخل کشور میباشد که لاجرم دست اندرکاران و محققین را به سمت روشهای استفاده بهینه و اقتصادی از منابع تولید هدایت مینماید. تاکید بر بهره وری در استفاده از منابع موجود و تخصیص منابع و سرمایهها به مصارفی که حداکثر بازدهی را ایجاد مینماید، اصولی است که همگان بر آن اتفاق نظر دارند. در این راستا، آب به عنوان محدودکنندهترین عامل تولید در کشاورزی از اهمیت بسزایی برخوردار است و برنامهریزی برای تخصیص مناسب آن به نحوی که حداکثر بازدهی در تولید محصولات کشاورزی ایجاد گردیده و در عین حال رفاه نسلهای آینده و محیطزیست حفظ شود، بسیار اهمیت دارد. در واقع تقاضای روز افزون منابع آب و محدودیت منابع آبی کشور، شکاف بین عرضه و تقاضای آب را روز به روز افزایش میدهد و امروزه محدودیت منابع اب تعیین کننده الگوی کشت بوده و در این راستا یکی از موثرترین راههای دستیابی به خودکفایی، تولید داخلی بیشتر و بهره وری افزونتر، تخصیص مناسب آب بر اساس معیارهای اقتصادی می باشد. از دیدگاه پارتو زمانی تخصیص منابع تولید بهینه اقتصادی خواهد بود که با تخصیص مجدد آن امکان افزایش مطلوبیت یا بازده اقتصادی در هیچ یک از بهره برداریها وجود نداشته باشد. در این راستا، معیارها و ابزارهای اقتصادی مختلفی میتواند نمایانگر بازده اقتصادی و فیزیکی نهادهها در بین بهره برداریها و کشتهای مختلف باشد که از مهمترین آنها ارزش اقتصادی میباشد. در واقع مقایسه ارزش اقتصادی بین محصولات زراعی مختلف نشاندهنده این است که الگوی تخصیص فعلی چقدر با اصول اقتصادی مطابقت دارد.
مباحث و مطالعاتی که پیرامون موضوع آب به عنوان یکی از محوریترین اجزای توسعهی پایدار صورت پذیرفته، مدیریت ضعیف، ناکارامد و ناپایدار آب و نه محدودیتهای واقعی فیزیکی عرضه را مسئول چالشهای امروزی میداند (استراتون، 2008) به طوری که بسیاری از مشکلات، توسط مدیریت کارا و پایدار آب آبیاری قابل اداره شدن میباشد که این امر مستلزم حفاظت از منابع آب و افزایش درآمد خالص تولیدکننده است (OECD، 2009). بانک جهانی و سایر سازمان‌های مربوط، ارزیابی میزان تقاضا را هسته‌ی مرکزی فرایند مقابله با بحران‌های پیش‌گفته شناخته و برآوردی از طبیعت تقاضا به عنوان پیش‌نیاز طراحی پایدار پروژه‌ها و برنامه‌ها و هدایت تصمیمات سرمایه‌گذاری در بخش آب مطرح است (دردن، 1998). از این رو، استخراج تابع تقاضای آب آبیاری و تعیین ارزش اقتصادی و میزان بهرهوری این نهاده کمیاب گام نخست طراحی راهبرد بهینه بهرهبرداری میباشد.
ناحیه آبیاری فومنات در شبکه آبیاری و زهکشی سفیدرود مشتمل بر پنج واحد عمرانی بوده که اراضی زراعی بالغ بر 66/49 هزار هکتار را تحت پوشش خود دارد. براساس آخرین اطلاعات موجود، سهم محصولات زراعی مختلف در الگوی کشت این ناحیه آبیاری عبارت از برنج دانه بلند مرغوب با 73/88 درصد، برنج دانه بلند پرمحصول با 56/9 درصد و سایر محصولات زراعی با 71/1 درصد است (). ارقام برنج دانه بلند با دارا بودن 29/98 درصد سطح زیر کشت، زراعت غالب در این ناحیه آبیاری میباشد. از سوی دیگر، کل سود ناخالص زراعت در ناحیه آبیاری فومنات براساس مقادیر پولی دوره زراعی 90-1389 معادل با 96/0 هزار میلیارد ریال برآورد میشود. تأمین آب آبیاری در این ناحیه توسط چهار منبع اصلی شامل شبکه آبیاری سفیدرود، رودخانهها و انهار محلی و زهکشها، آببندانها و منابع زیرزمینی صورت میگیرد. با توجه به مصرف آب آبیاری بالغ بر 487 میلیون متر مکعب در این ناحیه آبیاری، سهم هر یک از منابع چهارگانه فوق در تأمین آب آبیاری به ترتیب برابر با 06/60، 08/31، 24/2 و 62/6 درصد میباشد (). استخراج تابع تقاضای آب آبیاری، تعیین ارزش اقتصادی و بهرهوری این نهاده در منطقه مورد مطالعه نقش شایان توجهی در بهبود سیاستهای مدیریت منابع آب در اراضی پایاب سد و شبکه سفیدرود دارد.
1-3- ضرورت تحقیقبا نگاهی به اسناد بالادستی توسعه در سطح استانی و کشوری، ضرورت خاص انجام پژوهشهایی از این دست را میتوان در موارد زیر خلاصه نمود:
ضرورت تعدیل سیاستهای قیمتگذاری و تعیین تعرفه آب آبیاری بر مبنای ارزش اقتصادی.
ارائه دورنمای مناسب برای برآورد منافع اقتصادی از دست رفته ناشی از تغییر شرایط تخصیص آب آبیاری.
1-4- پرسش های تحقیقبا توجه به شرایطی محیطی و چالشهای آتی پیشروی استان گیلان در بخش آب مهمترین پرسشهای مدنظر از طراحی این پژوهش به قرار زیر است:
آیا ارزش اقتصادی آب آبیاری بیشتر از نرخ تعرفه فعلی آب در ناحیه فومنات است؟
واکنش یا حساسیت شالیکاران این ناحیه به تغییرات قیمت این نهاده به چه میزان است؟
آیا انتخاب ارزش اقتصادی آب به عنوان روشی مناسب برای دریافت آب بهاء موجب مصرف بهینه آب توسط کشاورزان می شود؟
1-5- اهداف تحقیقبر مبنای پرسشهای پیشروی در این پژوهش، اهداف اصلی و ویژه مدنظر در مطالعه حاضر به قرار زیر است:
1-5-1- اهداف اصلیتعیین ارزش اقتصادی آب آبیاری و بازه مناسب برای تعرفه آب آبیاری در ناحیه فومنات.
برآورد رفاه اقتصادی از دست رفته در صورت کاهش سطح دسترسی به آب آبیاری در ناحیه فومنات.
1-5-2- اهداف ویژه (فرعی) استخراج تابع تقاضای آب آبیاری در ناحیه فومنات.
برازش تابع تولید محصولات زراعی عمده در ناحیه فومنات
ارائه شاخصهای مهم اقتصادی برای سامانه تولید محصولات زراعی عمده در ناحیه فومنات.
1-6- فرضیه‌های تحقیقمهمترین فرضیههای مدنظر در طراحی و انتخاب روششناسی پژوهش حاضر به قرار زیر است:
ارزش اقتصادی آب آبیاری در تولید محصولات زراعی ناحیه فومنات تفاوت قابل ملاحظه ای با یکدیگر دارد.
ارزش اقتصادی آب آبیاری که نمایانگر تمایل به پرداخت مصرفکنندگان آب است، به مراتب بالاتر از نرخ تعرفه فعلی آب میباشد.
عدم استفاده از فرم تابعی مناسب منجر به ایجاد اریب در مقادیر حاصل برای ارزش اقتصادی آب آبیاری در ناحیه فومنات میشود.
معیار ارزش اقتصادی آب آبیاری راهنمایی مناسب برای تخصیص بهینه این نهاده است.
1-7- ناحیه آبیاری فومناتدر این پژوهش اراضی کشاورزی ناحیه فومنات که تحت پوشش شبکه سفیدرود بوده، مورد مطالعه قرار گرفته است. در حالت کلی نیاز آبی گیاه برنج 5240 متر مکعب در هکتار است اما با توجه به مساله اتلاف و 100 درصد نبودن راندمان آبیاری، نیاز آبی شالیزارها در ناحیه فومنات 8500 مترمکعب در هکتار و کل نیاز آبی ناحیه فومنات 8/453 میلیون متر مکعب محاسبه می شود. منابع آب این ناحیه از زهکش ها، تالاب ها، رودخانه ها (پمپاژ)، چاه ها، رودخانه ها (ثقلی)، آب بندان ها و بارندگی حاصل می گردد که در جدول زیر مقادیر حجم آب قابل انتظار در هر یک از سال های کم آبی، نرمال و ترسالی مشاهده می شود.
جدول 1-1- سهم منابع مختلف در تأمین آب آبیاری ناحیه فومنات.
شرح زهکش ها، تالاب ها و رودخانه ها چاه ها رودخانه ها آب بندان ها بارندگی جمع
کم آبی 7/26 5/21 95/35 42/6 3/75 9/165
نرمال 6/35 7/28 76/50 57/8 1/92 76/215
ترسالی 6/35 7/28 88/106 57/8 6/100 3/280
مأخذ: شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری و زهکشی گیلان.
1-8- روش و ابزار گردآوری اطلاعاتاطلاعات مورد نیاز با استفاده از روش میدانی، پرسشنامه و مصاحبه حضوری بدست میآید. همچنین، علاوه بر منابع اطلاعاتی میدانی پایگاههای اطلاعاتی رسمی کشوری و استانی به همراه اطلاعات حاصل از ارگانها و سازمانهای مرتبط، دیگر روش گردآوری اطلاعات در پژوهش حاضر میباشند. ابزارهای گردآوری اطلاعات شامل بانکها و منابع اطلاعاتی، ارگانها و سازمانهای مرتبط و پرسشنامه میباشد. پرسشنامه مورد استفاده در سه بخش اصلی شامل بخش اول ویژگیهای اقتصادی- اجتماعی زارعین، بخش دوم منابع آب آبیاری در دسترس و هزینه تأمین آب آبیاری و بخش سوم مقادیر مصرف نهادههای تولید و هزینههای مربوط به تأمین نهادهها طراحی شده است.
1-9- روش تجزیه و تحلیل داده‌هابه منظور استخراج ارزش اقتصادی آب، از روش ارزش بهره وری نهایی نهاده آب استفاده شده است. بدین منظور ابتدا مناسب ترین تابع تولید با توجه به معیارهای انتخاب بهترین فرم تابعی تعیین می شود و سپس با حداکثر سازی تابع سود نسبت به قید هزینه و مشتق گرفتن نسبت به مقدار نهاده آب، و برابر صفر قرار دادن آن، ارزش تولید نهایی نهاده استخراج می شود. همچنین، با استخراج تابع تقاضای نهاده ی آب، میزان حساسیت مصرف آب به تغییرات قیمت آن به دست می آید.
1-10- کلید واژه هاقیمت سایهای: قیمت سایهای قیمتی است که از تقاطع منحنی های عرضه و تقاضای کالا حاصل نمی شود اما به نوعی میتواند بر اساس محدودیت منابع تعیین شود. قیمت سایهای برای کالاهایی که فاقد بازار آزاد بوده، کاربرد دارد.
ارزش بهرهوری نهایی: مطابق نظریه بهرهوری نهایی، دستمزد نهادهها باید برابر ارزش تولید آخرین واحد نهاده استخدام شده باشد.
کارایی: کارایی عبارت است از نسبت بازده واقعی بدست آمده به بازدهی استاندارد و تعیین شده (مورد انتظار) یا نسبت مقدار کاری که انجام می‌شود به مقدار کاری که باید انجام شود.
کشش قیمتی تقاضا: میزان حساسیت تقاضا به تغییرات قیمت را نشان میدهد. در واقع همان درصد تغییرات تقاضا به درصد تغییرات قیمت می باشد.
مدیریت تقاضا: مدیریت تقاضا شامل تصمیمات و سیاست هایی است که طرف تقاضا را کنترل و مدیریت میکند. در بحث مدیریت تقاضا سعی میشود به وسیله ی ابزارهای قانونی و اقتصادی اولاً تقاضای آن منبع کنترل شود و ثانیاً به صورت کارا بین مصارف مختلف تخصیص یابد.
1-11- سازماندهی پژوهشپژوهش حاضر در پنج فصل مختلف ارائه میشود. در فصل اول به کلیات پژوهش پرداخته شده است، و در آن پس از بیان مسأله و آشنایی با موضوع تحقیق، منطقه مورد مطالعه و متغیرهای پژوهش معرفی شد. در فصل دوم، مبانی نظری تحقیق به تفصیل بیان شده و در آخر مهمترین مطالعاتی که در این زمینه انجام شده بود، معرفی شد. فصل سوم به روش تحیق اختصاص داده شده است. در این فصل نحوه تعیین ارزش اقتصادی آب و استخراج تابع تقاضا توضیح داده شده است. فصل چهارم مربوط به تجزیه و تحلیل دادهها است که در آن پس از تحلیل دادهها با استفاده از نرم افزارهای لازم، نتایج آن در قالب جدول و یا نمودار گزارش شده است. در فصل آخر نیز، خلاصه ای از یافتههای پژوهش ارائه شده و مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. همچنین در این فصل به فرضیات پژوهش پاسخ داده و محدودیتها، پیشنهادات تحقیق بیان میشود.

فصل دوممبانی نظری و پیشینه پژوهش
2-1- مقدمهدر ایران، کشاورزی بزرگترین متقاضی آب است، به طوری که حدود 93 درصد از آب قابل استحصال، سالانه در این بخش استفاده می شود. این باور وجود دارد که پایین بودن قیمت نسبی نهاده ی آب در مقایسه با سایر نهاده های مورد استفاده در کشاورزی موجب از بین رفتن انگیزه سرمایه گذاری در تکنولوژی آب اندوز به جای تکنولوژی های سنتی موجود و عدم صرفه جویی در مصرف آب و اتلاف آن تا بیش از 80 درصد شده است. که اگر تنها راندمان کاربردی آب در این بخش به میزان پنج درصد افزایش یابد، مقدار آب صرفه جویی شده معادل با کل نیاز بخش های دیگر خواهد بود. یکی از راهکار هایی که برای توازن تقاضا و عرضه آب و حل مشکل اتلاف آب و استفاده بهینه از آن مطرح است متعادل کردن قیمت آن است.
در این فصل جایگاه آب و راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی را بیان کرده و سپس به معرفی بازار آب و خصوصیات آن و تفاوت آن با سایر بازارها می پردازیم. در ادامه مدیریت تقاضای آب را توضیح داده و ابزارهای آن معرفی می کنیم. پس از آن قیمت گذاری آب و اثرات آن بر مصرف آب و روش های قیمت گذاری آب را مطرح می کنیم. در بخش دوم این فصل به برخی مطالعات داخلی و خارجی انجام شده در این زمینه اشاره می کنیم.
2-2- نقش آب در کشاورزییکی از عوامل اصلی و محدودکننده توسعه بخش کشاورزی ایران نهاده آب می باشد. در صورتی که محدودیت آب وجود نداشت 30 تا 50 میلیون هکتار از اراضی کشور قابل کشت و زرع می بود. بخش آب یکی از بخش های زیربنایی و اساسی کشور می باشد که می تواند به عنوان موتور رشد در اقتصاد عمل کند و باعث رشد سایر بخش ها به خصوص بخش کشاورزی و فعالیت های وابسته به آب گردد، به طوری که هر واحد سرمایه گذاری (یک میلیون ریال در سال 1378) در بخش آب باعث 029/0 نفر اشتغال مستقیم و غیر مستقیم می شود. همچنین، محاسبه ی پیوند های پسین و پیشین نشان می دهد که بخش آب از لحاظ پیوندهای پسین در رتبه ی یازدهم و از لحاظ پیوندهای پیشین در رتبه ی ششم می باشد که گویایی این مطلب است که بخش آب یکی از بخش های کلیدی اقتصاد است که برای رشد سایر بخش های اقتصاد باید توجه ویژه ای به این بخش نمود. نتایج بررسی رشد بخش ها نشان می دهد که برای مهیا کردن رشد شش درصدی بخش کشاورزی، بخش آب بایستی 68/0 درصد رشد نماید. یعنی برای اینکه این بخش شش درصد رشد نماید نیاز به 558 میلیون مترمکعب آب اضافی می باشد.
2-3- راندمان مصرف آب در بخش کشاورزیایران در مقایسه با کشورهای در حال توسعه بیشترین مصرف آب را در بخش کشاورزی دارد و کمترین راندمان کشاورزی نیز مربوط به ایران است. راندمان آبیاری در بخش کشاورزی در کشور به طور متوسط 38 درصد است. متاسفانه قوانین کشور به گونه‌ای است که حمایت‌های لازم از مصرف بهینه آب صورت نمی‌گیرد. در شمال کشور متوسط قطعات کشاورزی به 4/0 هکتار رسیده‌اند در حالی که متراژ اراضی کشاورزی که می‌توانند مفید باشند و از لحاظ نوع تولید بهینه باشند، متفاوت است. مثلاً، برای کشت برنج نیاز به حداقل دو هکتار زمین است اما در حال حاضر اندازه اراضی کشاورزی در کشور به زیر یک هکتار رسیده‌اند.
طی چند دهه گذشته، توسعه بهره برداری از منابع آب زیرزمینی سبب شده است که در اغلب سفره های آب زیرزمینی، حالت بحرانی به وجود آید و از طرفی به دلایل مختلفی همچون نبود شبکه های آبیاری و زهکشی، ضعف مدیریت بهره برداری و نگهداری از تاسیسات آبی، بالا بودن تلفات آب در مراحل انتقال، توزیع و مصرف سبب گردیده که بهره برداری مطلوبی از منابع آب در طرح های توسعه منابع آب سطحی به عمل نیاید.
از حدود ۳۷ میلیون هکتار اراضی مستعد کشاورزی، ۱۸ میلیون هکتار زیر کشت می باشد که از این بخش حدود 05/8 میلیون هکتار زیر کشت آبی می باشد، یعنی حدود ۱۰۳۰۰ مترمکعب آب به ازاء هر هکتار کشت آبی مصرف می گردد و این امر بیانگر راندمان پایین مصرف آب در سطح کشور می باشد و به این منظور با اعمال مدیریت صحیح مصرف آب، جلوگیری از تلفات آب در مزارع، تشویق کشاورزان به اصلاح، بهبود و ایجاد شبکه های آبیاری مدرن و در نهایت بهره برداری از منابع کشاورزی با کارآیی و راندمان آبیاری بالا می توان به توسعه کشاورزی پایدار در کشور امیدوار بود.
2-4- بازار آببه طور کلی بازار فضایی است که در آن تقابلات عرضه و تقاضا انجام گرفته و کالاها، خدمات و منابع تولیدی خرید و فروش شده و قیمت آن ها مشخص می گردد. برای هر کالا، نهاده و یا خدمت، بازاری وجود دارد که در آن رفتار عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان در تعامل قرار می گیرد. هر بازار دو رکن اساسی به نام عرضه و تقاضا دارد که عمدتاً بیانگر تصمیم های عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان در آن بازار است. بنابراین شناسایی متقاضیان و عرضه کنندگان و خصوصیات آن ها در تشکیل نوع بازار مهم است.
با توجه به ماهیت آب، دو نوع تقاضا برای آن وجود دارد. یکی تقاضا برای آب به عنوان یک کالای نهایی و دیگری به عنوان یک نهاده یا کالای واسطه ی تولیدی که شکل گیری قیمت در دو حالت فوق متفاوت است. آب به عنوان کالای نهایی بیشتر موارد استفاده خانگی و تفریحی است که تصمیم گیری برای تقاضای آن بر مبنای ملاک های مطلوبیت می باشد. یعنی مصرف کننده با توجه به میزان مطلوبیتی که این کالا به عنوان یکی از کالاهای مجموعه سبد مصرفی برایش ایجاد می کند و در چارچوب درآمد خود مقدار تقاضای خود را از آب مشخص می کند. اما آب به عنوان یک کالای واسطه یا نهاده تولیدی بیشتر موارد استفاده صنعتی و کشاورزی دارد که تصمیم گیری برای میزان مصرف و تقاضای آن بر مبنای ملاک های بهره وری این نهاده در جریان تولید می باشد. در این جا میزان تقاضا برای آب در کنار سایر نهاده های تولیدی توسط صاحبان بنگاه های تولیدی به گونه ای تعیین می شود که با توجه به بهره وری نهایی آب در تولید محصول سود بنگاه (مزرعه) حداکثر شود و یا در مواردی که محدودیت های اعتباری وجود دارد هزینه او حداقل گردد. در این حالت طبعاً تقاضا برای نهاده آب متاثر از تقاضا برای کالایی است که آب در تولید آن به کار رفته است. ارزشی را که متقاضی آب حاضر است بپردازد متاثر از ارزش کالای تولیدی می باشد. بنابراین ماهیت تقاضا برای آب در این دو نوع مصرف متفاوت است و هرکدام بازار مخصوص به خود را دارند و عوامل متفاوتی بر تعیین ارزش آن در هر مورد اثر می گذارند. بر همین اساس برای پی بردن به نحوهی شکل گیری قیمت و کارایی آن شناخت نیروهای عمل کننده در هر بازار و محدودیت های موجود و از جمله قوانین و مقررات حاکم بر آن مهم و ضروری می باشد. به عبارت دیگر نوع بازار و ساختار حاکم بر آن در تعیین قیمت و کارایی آن حائز اهمیت است. با توجه به این که در مطالعه حاضر آب به عنوان یک نهاده در تولید محصولات کشاورزی مورد توجه می باشد لذا مباحث مربوط به بازار هم به این نوع مقوله محدود می شود.
2-4-1- ویژگی های بازار آبعرضه آب و نهاده هایی مانند برق و گاز ویژگی های مشترکی دارند که آن ها را از بازار سایر کالاها متمایز می کند:
الف) عرضه ی این نهاده نیازمند سرمایه گذاری ها و احداث تجهیزاتی است که هزینه ی اولیه آن ها بسیار زیاد است و معمولا از توان یک بنگاه متعارف خارج است. برعکس پس از احداث هزینه خدمات رسانی یا دادن انشعاب و حق استفاده به مصرف کنندگان جدید بسیار ناچیز است. به عبارت دیگر هزینه ثابت تاسیسات آبی بسیار زیاد و هزینه کرانه ای آب رسانی به طور نسبی اندک می باشد. این پدیده زمینه را برای انحصار عرضه ی آب فراهم می آورد. به همین علت عرضه ی آب در اقتصاد های مختلف یا در انحصار بخش عمومی است و یا در انحصار شرکت های بزرگ خصوصی تحت نظارت بخش عمومی می باشد.
ب) از دیگر ویژگی های بازار آب کوچک، پراکنده و محلی بودن آن است. این خصوصیت ناشی از بالا بودن هزینه های انتقال آب کشاورزی است که موجب می شود فقط تعداد محدودی از کشاورزان منطقه که زمین هایشان در مجاورت هم قرار دارد، بتوانند در بازار شرکت کنند. به عبارت دیگر دادو ستد در این بازارها شامل زارعینی می شود که آب سطحی یا زیرزمینی خود را در یک دوره از زمان (فصل کشت) به زارع (مزرعه) همسایه خود می فروشد. چون اکثر این بازارها محلی و غیررسمی هستند، لذا قیمتی که در آن ها تعیین می گردد، یکسان نیست و بر اساس عرف و قراردادهای محلی است که برای هر منطقه (روستایی) این عرف و قراردادها متفاوت می باشد.
ج) ویژگی دیگر بازار آب سهولت اعمال تبعیض میان متقاضیان و فروختن آب به قیمت های مختلف است. از آن جا که جابجایی آب بدون استفاده از شبکه های انتقال دشوار و پرهزینه است، گروهی از مصرف کنندگان که آب را ارزان تر می خرند، نمی توانند آن را به گروهی دیگر به قیمت بیشتر ولی کمتر از نرخ بنگاه اصلی بفروشند و یا حتی چون هزینه های ذخیره سازی آب برای زارعین جزء بسیار بالاست، برای خیلی از زارعین مقدور نیست و یا مقرون به صرفه نیست که آب را در ایام پرآبی ذخیره و در مواقع کم آبی مصرف کنند. از این ویژگی ها، بنگاه های منحصر به فرد بهره می برند و به گروه های مختلف با توجه به شدت نیاز و کشش تقاضای آن ها در زمان های مختلف، آب را با قیمت های مختلف می فروشند تا کلیه اضافه رفاهی را که از مصرف آب عاید مصرف کنندگان می شود تا حد امکان به خود انتقال دهند
آن چه مسلم است و با توجه به خصوصیاتی که برای آب ذکر شد، بازار آب، یک بازار رقابت کامل نیست و خود به خود قیمتی که در آن تعیین می شود، کارآمد نمی باشد. بنابراین اتکای کامل و تمام به بازار برای تعیین ارزش آب خالی از اشکال نیست بلکه نوعی مداخله برای اصلاح قیمت و به منظور افزایش کارایی آن ضروری و مطلوب می باشد.
2-4-2- تقاضای نهادهی آب در کشاورزیتقاضای نهاده آب عبارت است از رابطه ی یک به یک میان قیمت آب و حداکثر میزان آبی که در قیمت های گوناگون کشاورزان خریداری می کنند به شرط آن که ارزش نهاده های جانشین و مکمل آب و ارزش یا میزان محصولی که با آب تولید می شود ثابت باشند. اگر تقاضای آب توسط بیشینه کردن تابع سود کشاورز به دست آمده باشد، ارزش محصول بر تقاضای آب موثر است و اگر از طریق کمینه کردن هزینه ی تولید برای مقدار معینی محصول استخراج شده باشد، همان مقدار محصول بر تقاضای مشتق آب موثر است، یعنی هر چه قیمت محصول در بازار بالا رود و یا تقاضا برای مقدار خرید آن افزایش یابد، مقدار تقاضای کشاورز برای آب نیز افزایش می یابد.
رابطه ی قیمت کالا یا نهاده با مقدار تقاضای آن یک رابطه همبستگی مانند میزان باران و درجه حرارت هوا نیست، بلکه یک رابطه یک به یک است؛ یعنی پیوسته به ازاء هر قیمت، تقاضا یک مقدار معین و مشخص است؛ اگر ارزش آب تغییر کند و سپس به همان قیمت اولیه برگردد مقدار تقاضا نیز دقیقاً با همان مقدار اولیه برابر خواهد شد.
رابطه ی ارزش آب با مقدار تقاضای آن معکوس است؛ در مقایسه ی رابطه ی در پیش گفته شده با تقاضای دیگر نهاده ها و حتی محصول، اقتصاددانان آن را به صورت درصد بیان می کنند تا اثر واحد اندازه گیری مقدار و قیمت را حذف کرده و از سویی رابطه ها قابل مقایسه شوند.
نسبت درصد تغییرات میزان تقاضای آب را به درصد تغییرات ارزش آب کشش قیمت آب می نامند؛ به نحوی که اگر مقدار این کشش منفی 5/0 باشد، یک درصد افزایش در قیمت آب موجب می شود که 5/0 درصد مقدار تقاضای آن کاهش یابد، این کشش قیمت را می توان میان میزان تقاضای آب و قیمت نهاده های جانشین و مکمل آن بیان کرد، در این صورت آن را کشش متقابل می نامند؛ اگر کشش متقابل زمین و آب منفی یک باشد، کاهش یک درصد در قیمت زمین باعث افزایش یک درصد در مقدار تقاضای آب می شود. همین طور اگر کشش آب نسبت به قیمت محصول هندوانه دو باشد، افزایش یک درصد در قیمت هندوانه موجب ازدیاد دو درصدی از مقدار تقاضای آب خواهد شد.
گفتنی است در قیمت های گوناگون آب، تقاضای آن متفاوت است، کشش قیمت تقاضای آب نیز در این صورت متفاوت خواهد بود، برای نمونه هنگامی که آب گران است کشش آن متفاوت از زمانی است که آب ارزان است؛ این کشش در قیمت یا نقطه ها ی متغیر از تابع تقاضا کشش نقطه ای نامیده می شود؛ کشش در تابع تقاضای کالاها و نهاده ها، در قیمت وسط یا نقطه ی وسط تابع تقاضا، برابر واحد است.
در قیمت های بالاتر قدرمطلق کشش قیمت بزرگ تر از یک و در قیمت های پایین تر قدرمطلق آن کوچک تر از یک است؛ بنابراین درهنگام گرانی آب قدر مطلق کشش قیمت تقاضای آن بیشتر از یک بوده و اگر فروشندگان آب قیمت آن را یک درصد کاهش دهند، میزان تقاضای آن بیشتر از یک درصد افزایش می یابد و در نتیجه درآمد کل فرشندگان آب بیشتر از یک درصد بالا می رود؛ از سوی دیگر اگر قدرمطلق کشش قیمت آب کمتر از یک باشد و تمام فروشندگان آب قیمت آن را یک درصد پایین بیاورند، میزان تقاضای آب کمتر از یک درصد بالا می رود و در نتیجه درآمد آنها در مجموع کاهش می یابد؛ بنابراین اطلاع از کشش تقاضای آب یا سایر نهاده ها و کالاها بسیار برای سیاست قیمت گذاری و فروش عرضه کنندگان مهم است. اگر قیمت با کشش تقاضا باشد، کاهش آن باعث افزایش درآمد عرضه کنندگان می شود و اگر قیمت بی کشش تقاضا باشد، یا به عبارت دیگر قدرمطلق کشش کم تر از یک باشد، افزایش قیمت باعث ازدیاد درآمد این افراد از فروش می شود. در بسیاری از تحقیقات انجام شده، کشش تقاضای آب کمتر از منفی یک برآورد شده است؛ این بدان معناست که با کاهش قیمت آب درآمد کل فروشندگان زیاد نمی شود. ازسویی به دلیل محدودیت های قانونی و تعرفه های مصوب، افزایش قیمت آب مقدور نمی باشد؛ در نتیجه عرضه کنندگان خصوصی تمایلی برای ورود به بازار آب و سرمایه گذاری در منابع آب پیدا نمی کنند، نهادهای دولتی نیز درآمد کافی از فروش آب برای توسعه و تکمیل تاسیسات آب رسانی به دست نمی آورند.
درحال حاضر یکی از مسایل بخش آب پایین بودن غیرموجه قیمت یا تعرفه های آب کشاورزی است. همان طور که در بخش بازار آب بیان شد، قیمت آب ارزش اجتماعی آن را نشان می دهد؛ برای نمونه قیمت پایین، فراوانی و ارزش کمی را برای آب متصور می سازد و انگیزه زراع را برای صرفه جویی کم می کند؛ بنابراین تحت برخی از شرایط اصلاح تعرفه های آب کشاورزی بر میزان تقاضای آب می تواند اثر بگذارد و زمینه صرفه جویی و ذخیره سازی آن را فراهم می کند.
2-5- اهمیت مدیریت تقاضای آبکمیابی و محدودیت دسترسی به آب در بخش کشاورزی به عنوان بزرگ ترین مصرف کننده آب که تقریباً 70 درصد مصرف آب جهان در این بخش صورت می گیرد بیشتر خود را آشکار می سازد (فائو، 2003). محدودیت های آبی در اغلب کشورهای جهان از جمله ایران سبب شده توجه مدیران مربوطه به سمت مدیریت توامان عرضه و تقاضای منابع آب جلب شود. بدین صورت که تمرکز بر مدیریت عرضه که در آن هدف عرضه هر چه بیشتر منابع آب بود، به سمت اداره کردن تقاضا نیز تغییر مسیر یابد تا بتوان از منابع آبی موجود در جهت تامین تقاضا استفاده کرد.
بنابراین می توان گفت که در مدیریت تقاضای آب عمدتاً مسائل تخصیص آب، کنترل آلودگی و بهبود راندمان مصرف مطرح می شود. همچنین، استفاده از قطعات و وسایل کاهنده مصرف آب، ارتقای راندمان آبیاری، بهبود الگوی کشت، اجرای سیاست های آبیاری کم در بخش کشاورزی، جایگزین کردن محصولاتی با نیاز آبی کمتر و یا قطع آبیاری و کاشت محصولات دیم، سیاست قیمت گذاری آب و غیره از جمله روش های مناسب برای کاهش مصرف و در نتیجه مدیریت تقاضا می باشند (گومز و ریسگو، 2004).
2-5-1- مدیریت تقاضا و نقش ارزش گذاری اقتصادی در مدیریت تقاضای آبمدیریت تقاضا همانطور که از نامش پیداست شامل تصمیمات و سیاست هایی است که طرف تقاضا را کنترل و مدیریت می کند. زمانی که یک منبع به علت استفاده ی زیاد آن کمیاب می شود بحث مدیریت تقاضا مطرح می گردد. در بحث مدیریت تقاضا سعی می شود به وسیله ی ابزارهای قانونی و اقتصادی اولاً تقاضای آن منبع کنترل شود و ثانیاً به صورت کارا بین مصارف مختلف تخصیص یابد. در گذشته کنترل تقاضا بیشتر از طریق وضع قوانین و مقررات کنترل می شد ولی امروزه، با گذشت زمان ابزارهای اقتصادی قدرتشان را در نائل شدن به اهداف مدیریت تقاضا نشان داده اند، محرک های اقتصادی که مهم ترین آن تعیین قیمت واقعی آن منبع است از موثرترین ابزار می باشد. با تعیین قیمت منبع مورد نظر و مقایسه ی آن با عملکرد و بازده آن منبع در مصارف مختلف مشخص می شود که آن منبع باید به مصارفی که بالاترین عملکرد را در استفاده از آن منبع دارند تخصیص داده شود. بعد از اجلاس مدیریت تقاضای آب مناطق مدیترانه ای (2002) که در فیوگای ایتالیا برگزار شد، تعریف جامع و کاربردی تری از مدیریت تقاضای آب ارائه گردید بدین منظور که مدیریت تقاضای آب در بر گیرنده سیستم های سازمانی و مداخلات آنهاست که توسط جوامع و دولت هایشان جهت افزایش کارایی فنی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی منابع آب می تواند اجرا شود. به


تعیین میزان بهره¬وری آب آبیاری در حوزه فومنات استان گیلان پایان نامه ها
قیمت: 11200 تومان

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *